Rozdział 1 Epidemiologia

21
Rozdzia³ 1.
Epidemiologia raka szyjki macicy
Rak szyjki macicy zaliczany jest do najczêœciej wystêpuj¹cych nowotworów z³oœliwych u kobiet. Choroba ta wp³ywa na wszystkie aspekty ¿ycia kobiety oraz
jej najbli¿szych. Co roku w Polsce z powodu RSM
umiera oko³o 1800 kobiet (ryc. 3).. Wiêkszoœci tych
zgonów mo¿na zapobiec. Rak szyjki macicy to obecnie jedyny nowotwór, który dziêki profilaktyce wtórnej oraz pierwotnej mo¿e byæ ca³kowicie wyeliminowany. Innymi s³owy, efektywny system oparty na edukacji, cytologii oraz szczepieniach mo¿e uratowaæ ¿ycie blisko 2 tysi¹com kobiet ka¿dego roku.
G³ównym czynnikiem odpowiedzialnym za rozwój
raka szyjki macicy s¹ onkogenne typy wirusa brodawczaka ludzkiego (HPV – human papilloma virus). Za
odkrycie zwi¹zku miêdzy wirusem HPV a rakiem szyjki macicy Harald zur Hausen otrzyma³ w 2008 roku
Nagrodê Nobla. Wirus HPV jest przenoszony drog¹
p³ciow¹ i szeroko rozpowszechniony w populacji
ludzkiej. Zaka¿eniu HPV ulega nawet do 80% kobiet
i mê¿czyzn. Oko³o po³owê tej grupy stanowi¹ osoby
w wieku 15-25 lat.
UMIERALNOή Z POWODU RSM
Rak szyjki macicy to problem ogólnoœwiatowy. Szacuje siê, ¿e w samym tylko 2008 roku odnotowano ponad 530.000 nowych zachorowañ, a 275.000 kobiet
zmar³o (Arbyn M., Castellsagué X., de Sanjosé S.;
2011). W Polsce na raka szyjki macicy zapada oko³o
3200 kobiet rocznie, a umiera blisko 1800 (dane za rok
2009 z KRN).
Polska ma jeden z najwy¿szych wskaŸników umieralnoœci w Europie. Alarmuj¹ce s¹ równie¿ dane dotycz¹ce odsetka kobiet prze¿ywaj¹cych 5 lat po rozpoznaniu
choroby. WskaŸnik ten dla Polski wynosi 48,2%. Dla porównania: w Czechach to 63,6%, S³owacji – 57,1%,
Niemczech – 63,5%, Szwecji – 69,6% (Sant M., Aareleid T., Berrino F.; 2003).
Wed³ug danych Krajowego Rejestru Nowotworów ka¿dego roku w Polsce notuje siê oko³o 16,6 przypadków raka szyjki macicy na 100 tysiêcy kobiet – wspó³czynnik standaryzowany wyniós³ 11,3 w 2008 roku.
ród³o: Krajowy Rejestr Nowotworów, 2011
www.koalicjaRSM.pl
22
ród³o: Wojciechowska U., Didkowska J., Zatoñski W., 2008
Wspó³czynnik umieralnoœci z powodu tego nowotworu to oko³o 8,9 przypadków na 100 tysiêcy, wspó³czynnik standaryzowany – 5,3 w 2009 roku. Œredni
standaryzowany wspó³czynnik umieralnoœci w krajach
tzw. starej Unii Europejskiej wynosi 1,6 (Wojciechowska U., Didkowska J., Zatoñski; 2010).
W krajach o najni¿szych wskaŸnikach œmiertelnoœci
stosowane s¹ najbardziej rozbudowane systemy, obejmuj¹ce profilaktykê wtórn¹ (cytologiê), pierwotn¹
(szczepienia), jak i szeroko rozumian¹ edukacjê.
Analiza zgonów (2008 r.) z powodu raka szyjki macicy wskazuje, ¿e najliczniejsz¹ grupê – ok. 30 proc.
– stanowi¹ kobiety w wieku 50–59 lat (ryc. 5). Prawie
co druga kobieta (48%), która zmar³a na raka szyjki ma-
ród³o: na podstawie danych z Krajowego Rejestru Nowotworów
www.koalicjaRSM.pl
cicy, by³a w wieku produkcyjnym. W bazie KRN nie ma
informacji na temat statusu cywilnego tych osób, ale
mo¿na przyj¹æ, ¿e w wiêkszoœci przypadków s¹ to kobiety bêd¹ce w zwi¹zkach oraz posiadaj¹ce dzieci. Konsekwencje ich œmierci dla najbli¿szych s¹ niezwykle trudne do oszacowania, ale wielokrotnie przekraczaj¹
straty pañstwa z tytu³u kosztów leczenia czy ubezpieczeñ spo³ecznych. Alarmuj¹cy jest fakt, ¿e wysoka
liczba zgonów dotyczy grupy objêtej Populacyjnym
Programem Profilaktyki i Wczesnego Wykrywania Raka Szyjki Macicy.
Równie istotne, co okreœlenie skali zapadalnoœci
i umieralnoœci z powodu raka szyjki macicy, jest przedstawienie trendów tego zjawiska. Najnowsze dostêpne
dane w Krajowym Rejestrze Nowotworów pochodz¹
z 2008 oraz 2009 roku (ryc. 4). Na prze³omie ostatnich
lat widoczne by³y jedynie niewielkie wahania wspó³czynnika umieralnoœci z powodu RSM w Polsce. Standaryzowany wspó³czynnik oscyluje miêdzy 5,3 a 6,8%
(ryc. 6 i 7). W okresie ostatnich 30 lat w Polsce obserwuje siê systematyczny, aczkolwiek zbyt wolny spadek
wspó³czynnika zachorowalnoœci i umieralnoœci na RSM.
Program powinien znacznie przyspieszyæ te trendy.
W pierwszym okresie funkcjonowania Narodowego
Programu Zdrowia 2006–2009 liczba zgonów by³a na
sta³ym poziomie, ok. 1800 rocznie. Zestawienie faktów
pokazuje wiêc, ¿e osi¹gniêcie celu Programu – redukcja
liczby zgonów do 500 rocznie – nie jest realne. Co wiêcej, bez podjêcia zdecydowanych dzia³añ nie bêdzie mo¿liwa ¿adna poprawa obecnej sytuacji. Propozycje niezbêdnych zmian, opracowane przez grupê ekspertów Polskiej
Koalicji na Rzecz Walki z Rakiem Szyjki Macicy, zostan¹
szczegó³owo przedstawione w dalszej czêœci raportu.
23
ród³o: na podstawie danych z Krajowego Rejestru Nwotworów
Rycina 7. Wspó³czynniki standaryzowane zgonów
z powodu raka szyjki macicy (C53)
Województwo
Zgony
DOLNOŒL¥SKIE
5,7
KUJAWSKO-POMORSKIE
4,9
LUBELSKIE
5,1
LUBUSKIE
7,4
£ÓDZKIE
4,3
MA£OPOLSKIE
5,3
MAZOWIECKIE
4,8
OPOLSKIE
7,0
PODKARPACKIE
5,5
PODLASKIE
5,3
POMORSKIE
6,2
ŒL¥SKIE
5,5
ŒWIÊTOKRZYSKIE
4,5
WARMIÑSKO-MAZURSKIE
6,1
WIELKOPOLSKIE
4,5
ZACHODNIOPOMORSKIE
5,7
Polska
5,3
ród³o: na podstawie danych z Krajowego Rejestru Nowotworów
PROFILAKTYKA RSM
Kraje najbardziej rozwiniête, o najni¿szych wspó³czynnikach umieralnoœci z powodu RSM, zawdziêczaj¹
swój sukces w kontrolowaniu tego nowotworu przez
stosowanie profilaktyki wtórnej i pierwotnej (Franceschi
S., Denny L., Irwin K.; 2011) (ryc. 8). Takie dzia³ania s¹
te¿ w pe³ni zgodne z zaleceniami Œwiatowej Organizacji Zdrowia (WHO) oraz Europejskiego Centrum ds. Zapobiegania i Kontroli Chorób (ECDC). Bior¹c pod uwagê fakt, ¿e szczepienia przeciw HPV rozpoczê³y siê
w tych pañstwach w ci¹gu ostatnich lat, pe³na skutecznoœæ aktualnych dzia³añ bêdzie widoczna dopiero za
20–30 lat. Ale mo¿emy ju¿ mówiæ o œwiatowych trendach w rozwi¹zywaniu problemu raka szyjki macicy.
W Polsce w ramach Narodowego Programu Zwalczania Chorób Nowotworowych od 2006 roku prowadzony jest Populacyjny Program Profilaktyki i Wczesnego
Wykrywania Raka Szyjki Macicy, wspó³finansowany
przez Ministerstwo Zdrowia i Narodowy Fundusz Zdrowia. Co roku 3,3 mln kobiet zapraszanych jest na bezp³atne badania cytologiczne. Z tej oferty w 2010 roku
skorzysta³o 27% wyznaczonych osób, podobnie jak rok
wczeœniej. Przyczyna tego zjawiska jest niezwykle z³o¿ona, a próba przedstawienia kluczowych barier w dostêpie do badañ cytologicznych zostanie podjêta w dalszej
czêœci raportu.
Trzeci filar systemu profilaktyki raka szyjki macicy, czyli szczepienia przeciw wirusowi HPV, obecny
jest w Polsce jedynie w niewielkim stopniu. Ocenia
siê, ¿e zaledwie oko³o 5 do 10% roczników 11-,
i 12-letnich dziewcz¹t przechodzi w naszym kraju
przez pe³en cykl trzech szczepieñ. Odbywa siê to
g³ównie w ramach programów zdrowotnych organizowanych przez jednostki samorz¹du lokalnego
lub we w³asnym zakresie przez rodziców pacjentek. Brak jakichkolwiek narzêdzi dofinansowania
www.koalicjaRSM.pl
24
czy refundacji szczepieñ przeciw HPV z bud¿etu
pañstwa ogranicza w sposób skuteczny dostêp do
tego typu profilaktyki.
Obie znajduj¹ce siê na rynku europejskim szcze pi onki zosta³y uznane przez WHO i CDC za bezpieczne
i zalecone do populacyjnej profilaktyki RSM. W ci¹gu
ostatnich kilku lat a¿ 18 krajów Unii wprowadzi³o
szczepienia przeciw wirusowi HPV do swoich programów zwalczania chorób nowotworowych (raport VENICE 2). Polskie Towarzystwo Ginekologiczne oraz
Polskie Towarzystwo Pediatryczne jednoznacznie re komenduj¹ stosowanie szczepieñ 11–12-letnich
www.koalicjaRSM.pl
dziewcz¹t jako skuteczn¹ metodê profilaktyki raka szyjki macicy, stosowan¹ równoczeœnie ze skriningiem cytologicznym. Zalecane s¹ równie¿ szczepienia nadrabiaj¹ce w grupie 13–18-letnich dziewcz¹t, które nie
przesz³y jeszcze inicjacji seksualnej.
W opinii ekspertów tylko po³¹czenie profilaktyki
pierwotnej i wtórnej przeciwdzia³a skutecznie zachorowaniom na raka szyjki macicy. Sama cytologia pozwala jedynie na rozpoznanie wczesnych
zmian nowotworowych, ale nie zapobiega ich powstaniu. Szczepienia umo¿liwiaj¹ natomiast skuteczn¹ prewencjê.