Zamek

Zamki, pa∏ace,
dwory
tekst:
Ewa Ró˝ycka, Robert Kunkel
zdj´cia:
Agnieszka i W∏odek Biliƒscy
VIDEOGRAF II
Katowice
SPIS TREÂCI:
ZAMEK KSIÑ˚ÑT POMORSKICH
SZCZECIN
4
PÓèNOGOTYCKI ZAMEK JOANNITÓW
P¢ZINO
6
PA¸AC CYSTERSKICH OPATÓW
GDA¡SK-OLIWA
8
ZAMEK KRZY˚ACKI
MALBORK
10
ZAMEK KRZY˚ACKI
GOLUB-DOBRZY¡
12
PA¸AC BRANICKICH
BIA¸YSTOK
14
PA¸AC ZAMOYSKICH
KOZ¸ÓWKA
16
DWÓR – MUZEUM JANA KOCHANOWSKIEGO
CZARNOLAS
18
XVIII-WIECZNY DWÓR CIESZKOWSKICH
SUCHA PODLASKA
20
REZYDENCJA KRÓLEWSKA
WILANÓW
22
ZAMEK KRÓLEWSKI
WARSZAWA
24
¸AZIENKI KRÓLEWSKIE
WARSZAWA
26
DWÓR – MIEJSCE URODZIN FRYDERYKA CHOPINA
˚ELAZOWA WOLA
28
BAROKOWY PA¸AC
NIEBORÓW
30
ZAMEK NA WYSPIE
OPORÓW
32
XVIII-WIECZNY DWÓR
O˚ARÓW
34
POLSKI ZAMEK WE FRANCUSKIM STYLU
GO¸UCHÓW
36
NEOGOTYCKI ZAMEK DZIA¸Y¡SKICH
KÓRNIK
38
XVIII-WIECZNY DWÓR
KOSZUTY
40
PA¸AC RACZY¡SKICH
ROGALIN
42
ÂREDNIOWIECZNY ZAMEK
CZOCHA
44
ZAMEK HOCHBERGÓW
KSIÑ˚
46
ZAMEK PIASTÓW ÂLÑSKICH
BRZEG
48
PA¸AC Z BAJKI
MOSZNA
50
ZAMEK I Z¸OTA KACZKA
TOSZEK
52
XIV-WIECZNY ZAMEK JURAJSKI
OLSZTYN
54
GOTYCKO-RENESANSOWY ZAMEK BONERÓW
OGRODZIENIEC
56
ZAMEK NA SZLAKU ORLICH GNIAZD
PIESKOWA SKA¸A
58
ZAMEK NA WAWELU
KRAKÓW
60
RENESANSOWY ZAMEK ZYGMUNTA AUGUSTA
NIEPO¸OMICE
62
PA¸AC BISKUPÓW KRAKOWSKICH
KIELCE
64
MANIERYSTYCZNY PA¸AC KRZY˚TOPÓR
UJAZD
66
ZAMEK LESZCZY¡SKICH
BARANÓW SANDOMIERSKI
68
PA¸AC LUBOMIRSKICH
¸A¡CUT
70
MANIERYSTYCZNY ZAMEK KRASICKICH
KRASICZYN
72
ZAMEK NAD DUNAJCEM
NIEDZICA
74
RENESANSOWO-MANIERYSTYCZNY ZAMEK
SUCHA BESKIDZKA
76
POMORZE
PÓèNOGOTYCKI ZAMEK
JOANNITÓW
P¢ZINO
P
ierwszymi w∏aÊcicielami P´zina by∏a rodzina de Pansin, która ju˝ w XIII wieku mia∏a tam swojà siedzib´. Po Êmierci ostatniego z rodu, Henryka de Pansin, w 1357 roku osad´ nabyli Borkowie – jeden
z najstarszych rodów rycerskich na Pomorzu, znany tyle˝
z bitewnej odwagi, co ze sk∏onnoÊci do rozbojów. Stary
dwór nie przypad∏ im chyba do gustu, skoro çwierç wieku póêniej odstàpili P´zino joannitom. Joannici uzyskali niezb´dne do budowy obronnego zamku zezwolenie ksi´cia
Pot´˝na, u do∏u kwadratowa, wy˝ej okràg∏a wie˝a naro˝na zamku joannitów nadal
dominuje nad pozosta∏ymi budynkami zamku. Kilkumetrowej gruboÊci mury jej
przyziemia mog∏y si´ oprzeç najpot´˝niejszym taranom.
pomorskiego, Warcis∏awa V, pod warunkiem jednak, ˝e na
wypadek wojny b´dzie w nim mog∏a stacjonowaç dru˝yna ksià˝´ca.
6
Wzniesiona oko∏o 1400 roku budowla reprezentowa∏a
najbardziej typowy uk∏ad prostego, nieco ju˝ staroÊwieckiego, Êredniowiecznego zamku sk∏adajàcego si´ jedynie z trzech
elementów: czworobocznego muru obwodowego dwumetrowej gruboÊci z bramà, domu mieszkalnego i wie˝y. Mury
wykonano z ceg∏y, fundamenty i partie przyziemia z g∏azów
granitowych izolujàcych od wilgoci. Prawie identyczne zamki wzniós∏ zakon równie˝ w ¸agowie i Swobnicy.
Po przesz∏o stu latach zamek i dobra zosta∏y przekazane
w lenno poprzednim w∏aÊcicielom, rodzinie Borków. Zatem
joannici zamieszkiwali go tylko przez jedno stulecie, choç formalnymi w∏aÊcicielami byli a˝ do likwidacji zakonu w Prusach,
w 1801 roku. W 1492 roku lenno objà∏ Henryk Borek, zwany Czarnym Rycerzem. Przebudowane zosta∏o skrzyd∏o mieszkalne – zwieƒczono je ozdobnymi szczytami i wybito okna
w murze obronnym. Zasadniczej przebudowy w stylu renesansowym dokonano oko∏o roku 1600, wzniesiono wtedy
w obr´bie dziedziƒca drugie skrzyd∏o, po∏o˝one naprzeciw
gotyckiego. Czerwieƒ ceglanych murów zamku znikn´∏a pod
ozdobionym sgraffitami tynkiem, zaÊ przed g∏ównym wjazdem powsta∏o ozdobne przedbramie. Wysokiej klasy architektura nowego skrzyd∏a, naÊladujàca inwestycje ksià˝´ce,
Êwiadczy o ambicjach Borków.
Przez ma∏˝eƒstwo z Ewà Borkównà, zarzàdcà dóbr, a od
1703 roku pe∏noprawnym w∏aÊcicielem zosta∏ Piotr Jerzy Puttkamer, przedstawiciel równie dawnego pomorskiego rodu
rycerskiego. Poleci∏ on nad bramà wmurowaç kamienny kartusz z z gryfem o rybim ogonie – herbem Puttkamerów. Potomkowie Ewy i Piotra w∏adali zamkiem do 1945 roku. W II
po∏owie XIX wieku wed∏ug projektu Jana Henryka Starcka poszerzono skrzyd∏o gotyckie o dodatkowy, neogotycki trakt,
dostawiony na zewnàtrz murów, zaÊ na miejscu gospodarczych zabudowaƒ przedzamcza za∏o˝ono ozdobny ogród.
Ostatnie zmiany mia∏y miejsce po po˝arze w 1935 roku. Po
wojnie zamek zaj´ty przez PGR niszcza∏ i dopiero w latach
80. zosta∏ odrestaurowany przez szczeciƒski oddzia∏ Pracowni Konserwacji Zabytków. Od 1996 roku jest w∏asnoÊcià
prywatnà.
Zamek w P´zinie jest znakomitym przyk∏adem przemiany surowej budowli o funkcji militarnej w administracyjny
oÊrodek dóbr i reprezentacyjnà siedzib´ ziemiaƒskà. ˚adna
z kolejnych przebudów nie stara∏a si´ jednak zatrzeç pierwotnego, obronnego przeznaczenia zamku, co wynika∏o
z podtrzymania ciàg∏oÊci tradycji rycerskich przez kolejnych
w∏aÊcicieli.
Na brukowanym zamkowym dziedziƒcu toczy∏o si´ codzienne ˝ycie joannickich mnichów, a potem mo˝now∏adczej rezydencji. Rycerskie çwiczenia i pojedynki dla
bezpieczeƒstwa ch´tniej odbywano na mi´kkiej murawie podzamcza.
Wiodàca na dziedziniec brama kry∏a si´ w cieniu wie˝y, z której mo˝na by∏o obserwowaç, a w razie koniecznoÊci ostrzeliwaç teren przedbramia i prowadzàcy do bramy,
niegdyÊ zwodzony most.
7
KUJAWY
ZAMEK KRZY˚ACKI
GOLUB-DOBRZY¡
W
Golubiu, na prawym brzegu doliny Drw´cy, usytuowany jest krzy˝acki zamek, znany dziÊ dobrze w Polsce jako miejsce corocznych mi´dzynarodowych turniejów rycerskich.
Gdy Konrad Mazowiecki w 1226 roku sprowadzi∏ na
ziemi´ che∏miƒskà Krzy˝aków, poczàtkowo wznosili oni warownie umocnione jedynie drewniano-ziemnymi wa∏ami.
Nieco póêniej zacz´li zak∏adaç zamki murowane, pe∏niàce zarazem funkcje klasztorów, tzw. zamki konwentualne
Na Êcianach dziedziƒca na I pi´trze widaç ostro∏ukowe portale i okienka z czasów
krzy˝ackich. Rycerskie proporczyki, którymi przystrojono ganki, sà znakiem najnowszego
przeznaczenia zamku, który sta∏ si´ miejscem mi´dzynarodowych turniejów rycerskich.
o regularnych planach. W Golubiu pierwszà granicznà warowni´ przy przeprawie przez Drw´c´ za∏o˝ono w 1293
roku. Murowany, ceglany zamek budowano w latach 1300-30. Osadzono w nim grup´ rycerzy-zakonników (powinno byç ich dwunastu, jak dwunastu aposto∏ów, i komtur).
Wewnàtrz prawie kwadratowego w planie obwodu murów
(39 m x 42 m) w pó∏nocno-zachodnim naro˝u wzniesiono
wie˝´ i z czterech stron dwupi´trowe budynki. Dziedziniec okrà˝a∏y drewniane ganki. Na I pi´trze najwa˝niejszym
pomieszczeniem by∏o dormitorium – sypialnia braci, refektarz, czyli sala jadalna, a tak˝e dwa najbardziej okaza∏e,
pi´knie sklepione wn´trza – kaplica i kapitularz, czyli miej12
sce narad. W ka˝dym krzy˝ackim zamku wyró˝niajà si´ one
od zewnàtrz wielkimi zamkni´tymi ostro∏ucznie oknami.
W Golubiu znajdowa∏y si´ w skrzydle po∏udniowym, a pomi´dzy nimi umieszczono infirmeri´ – szpital dla braci.
W przyziemiu by∏a kuchnia, magazyny i warsztaty, a na II,
najwy˝szym pi´trze spichlerz zbo˝owy i sk∏ad broni. Na
poddaszu ganek obronny ∏àczy∏ naro˝ne wie˝yczki stra˝nicze przykryte spiczastymi he∏mami. Wjazd do zamku
prowadzi∏ od zachodu, po zwodzonym moÊcie. Przed bramà za∏o˝ono du˝e obwarowane przedzamcze i blisko zamkowych naro˝y dwie cylindryczne wie˝e flankujàce wjazd.
Jak ka˝dy zamek krzy˝acki, tak i ten mia∏ ponure tajemnice. W podziemiu nie istniejàcej dziÊ wie˝y by∏ loch bez
okien, zaopatrzony tylko w dop∏yw powietrza i latryn´;
wtràcano do niego wi´êniów przez otwór w sklepieniu.
W gruboÊci muru kaplicy do dziÊ zachowa∏y si´ pokutne
celki dla krnàbrnych wspó∏braci, z niewielkim otworem
pozwalajàcym tylko na oglàdanie o∏tarza, ku któremu mia∏a kierowaç si´ ca∏a uwaga pokutnika.
Po bitwie pod Grunwaldem i d∏ugoletnich potyczkach
króla Polski z Zakonem, po wojnie trzynastoletniej, zakoƒczonej pokojem toruƒskim w 1466 roku, zamek przeszed∏ na d∏ugi czas w polskie r´ce; do 1772 roku by∏ siedzibà polskich starostów.
W latach 1616-23 nastàpi∏ wa˝ny okres w jego dziejach.
Zmieni∏ zupe∏nie charakter, gdy˝ przebudowano go w stylu
póênego renesansu i przeznaczono na letnià rezydencj´ Anny Wazówny, siostry Zygmunta III, kobiety wykszta∏conej
i energicznej, zajmujàcej si´ z upodobaniem botanikà i zielarstwem. Wn´trza ozdobiono, zmieniono cz´Êç otworów
okiennych, Êciany otynkowano, pokryto sgraffitami (nie zachowanymi do naszych czasów) i ukoronowano wysokà attykà. Na rogach umieszczono cylindryczne, przykryte kopu∏kami wie˝yczki. Z inicjatywy Anny Wazówny powsta∏y
zapewne na zboczach pod zamkiem renesansowe ogrody, podobno wyhodowano tu po raz pierwszy w Polsce tytoƒ.
Po I rozbiorze Polski zamek sta∏ si´ siedzibà pruskich
urz´dów; wtedy jego wn´trza przebudowano. W czasie wojen napoleoƒskich znajdowa∏ si´ tu lazaret. W 1842 i 1867
roku huragany zawali∏y znacznà cz´Êç attyk i murów. Po
odzyskaniu niepodleg∏oÊci, w 1919 roku w zamku urzàdzono muzeum. Po II wojnie Êwiatowej podj´to badania i prace rekonstrukcyjne, odtworzono attyki, ganki i od 1966 roku udost´pniono go do zwiedzania. Oprócz muzeum
znajduje si´ tu równie˝ hotel.
Ze wzgl´du na po∏o˝enie zamku, który jak dawniej góruje nad okolicà, koronujàce go mury okaza∏ej bia∏ej attyki, przypominajàce czasy Anny Wazówny, widoczne sà z daleka.
Zbli˝ajàc si´ do zamku od zachodu, przechodzimy przez dawne obronne przedzamcze.
13
PODLASIE
PA¸AC BRANICKICH
BIA¸YSTOK
J
u˝ na prze∏omie XV i XVI stulecia w dobrach bia∏ostockich zbudowano ma∏y zamek. Sto lat póêniej
ówczesny w∏aÊciciel, marsza∏ek wielki litewski Piotr
Wiesio∏owski postawi∏ na jego miejscu pa∏ac. Gdy w 1662
roku jego ród wygas∏, król Jan Kazimierz podarowa∏ dobra Stefanowi Czarnieckiemu. Otrzyma∏a je w wianie córka wielkiego wodza, Aleksandra, wychodzàc za mà˝ za
Stefana Miko∏aja Branickiego. W 1697 roku s∏ynny architekt Tylman z Gameren wzniós∏ dla Branickich barokowy
Figury mitologiczne na balustradowej attyce, wieƒczàcej elewacj´ ogrodowà pa∏acu,
∏àczy∏y si´ w program ideowy, który w kostiumie antycznym mia∏ g∏osiç chwa∏´
s∏ynnego hetmana, przedstawianego jako heros-Herkules, podobnie jak w Wersalu
Ludwika XIV ukazywano jako Apolla.
pa∏ac, adaptujàc fragmenty poprzednich budowli. Pa∏ac
by∏ trójdzielny, pi´trowy, z dwiema wie˝yczkami z przodu i dwoma prostokàtnymi pawilonami po bokach, od
strony ogrodu. T´ ojcowskà siedzib´ rozbudowa∏ w latach
1728-55 Jan Klemens Branicki – jeden z najwi´kszych magnatów XVIII wieku, póêniejszy hetman wielki koronny –
tworzàc w Bia∏ymstoku rezydencj´, która zas∏yn´∏a jako
„Wersal Podlaski”.
Za panowania Augusta II Sasa dotar∏a do Polski francuska moda na wznoszenie pa∏aców na wzór Wersalu trójskrzyd∏owych symetrycznych i za∏o˝onych na osi „mi´dzy
dziedziƒcem a ogrodem”, czyli – jak mawiano wtedy zgodnie z modà na francuszczyzn´ – entre cour et jardin.
W Warszawie wznosili je wszyscy mo˝ni panowie, ogranicza∏o ich jednak sàsiedztwo innych posesji. Na prowincji nowy typ pa∏acu móg∏ si´ rozwijaç z rozmachem, mo˝na te˝ by∏o zespó∏ powi´kszyç, wià˝àc go z prywatnym
14
miastem. Zacz´to wi´c budowaç rezydencje na w∏asnych
ziemiach, najwspanialsze w wielkich dobrach kresowych.
Najs∏ynniejszy by∏ jednak pa∏ac w Bia∏ymstoku, którego
s∏awa wynika∏a te˝ ze s∏awy w∏aÊciciela.
Projekt przebudowy wykona∏ królewski architekt Jan
Zygmunt Deybel: podwy˝szy∏ on istniejàcy budynek do
dwóch pi´ter, wzniós∏ po bokach pi´trowe oficyny. PoÊrodku g∏ównego pa∏acu, w sieni umieszczono oskrzydlajàce jà,
trójbiegowe schody autorstwa Jakuba Fontany, wspierane
przez kolumny z czarnego marmuru i rzeêby atlantów.
Schody wiod∏y na pi´tro, do poprzedzonego przez westybul salonu na osi, który rozdziela∏ apartamenty pana i pani domu. Na pi´trze poÊrodku jest balkon, a z niego rozciàga si´ widok na geometryczny, kwaterowy ogród
francuski, przeci´ty kana∏ami, dawniej pe∏en rzeêb, fontann, klombów, u∏o˝onych regularnie, symetrycznie wzgl´dem osi, którà stanowi∏a ponadszeÊçsetmetrowa aleja wytyczona przez strzy˝one drzewka. Prowadzi∏a ona od pa∏acu
prosto, poÊród kwiatowych parterów, przez most nad kana∏em, strze˝ony przez kamienne sfinksy, i dalej przez
zwierzyniec jeleni, alejà jaworowà, wcià˝ prosto, by wytyczyç, jeÊli to mo˝liwe, oÊ „w nieskoƒczonoÊç” – taka by∏a
moda. Na tej samej osi, ale przed pa∏acem, za∏o˝ono równie˝ regularny, prostokàtny dziedziniec g∏ówny (cour d’honneur ), uj´ty po bokach przez oficyny, i poprzedzajàcy go,
trapezowy w planie przeddziedziniec (avant cour ) z bogatà bramà, rozdzielone niskim murkiem. PoÊrodku pozostawiono przejÊcie, uj´te przez dwie grupy figuralne: Herkulesa walczàcego z Hydrà oraz ze smokiem.
Hetman Branicki zmar∏ w 1771 roku; jego ˝ona, siostra
króla Stanis∏awa Augusta Poniatowskiego, przyje˝d˝a∏a tu
ju˝ tylko latem. Wraz z jej Êmiercià w 1808 roku nadszed∏
kres ÊwietnoÊci pa∏acu. Spadkobiercy sprzedali go królowi Prus, póêniej znalaz∏ si´ w r´kach cara, który, olÊniony
jego urodà, zapragnà∏ mieç w nim swojà rezydencj´. Jednak pozbawiona uwa˝nej troski pierwotnych w∏aÊcicieli budowla niszcza∏a, a wyposa˝enie rozkradziono, car odstàpi∏ wi´c od swych zamiarów. W 1837 roku ofiarowa∏ pa∏ac
Instytutowi Panien Szlacheckich. Po odzyskaniu niepodleg∏oÊci przez Polsk´, od 1918 roku do wybuchu II wojny
Êwiatowej mieÊci∏y si´ tu urz´dy. W 1944 roku dzie∏a zniszczenia dope∏ni∏ po˝ar wzniecony przez wojsko. W latach
1945-50 przeprowadzono odbudow´ po∏àczonà z rekonstrukcjà wielu wn´trz, malowide∏, rzeêb, po czym pa∏ac sta∏
si´ siedzibà Bia∏ostockiej Akademii Medycznej.
Ogrody pa∏acowe sà dwupoziomowe. Kana∏y oddzielajà regularny Ogród Górny, na osi pa∏acu, od Ogrodu Dolnego, na po∏udniowy zachód od osi, który mia∏ charakter
naturalny, „dziki”.
OÊ frontowej elewacji wieƒczy umieszczona nad tympanonem grupa rzeêbiarska, stanowiàca nawiàzanie do patriotycznych i heroicznych cnót hetmana Branickiego. Przedstawia
ona Herkulesa dêwigajàcego ziemski glob, a przy nim z dwu stron mitologicznych bogów: Marsa i Aten´.
15
POLESIE
PA¸AC ZAMOYSKICH
KOZ¸ÓWKA
We
wsi Koz∏ówka, po∏o˝onej oko∏o 10 km na
zachód od Lubartowa, prawdopodobnie nie
by∏o dworu a˝ do XVIII wieku. Pierwszà
znanà w∏aÊcicielkà tych terenów by∏a Jadwiga Niemyska
z Tomis∏awic, która w 1728 roku ofiarowa∏a wieÊ wnuczce Jadwidze z Szujskich, ˝onie Antoniego Pep∏owskiego.
W 1735 roku ich córka, Tekla Pep∏owska, poÊlubiajàc Micha∏a Bieliƒskiego, wojewod´ che∏miƒskiego, dosta∏a Koz∏ówk´ w posagu. Jeszcze w tym samym roku Bieliƒski
przystàpi∏ do wznoszenia pa∏acu, prawdopodobnie wed∏ug planów Józefa II Fontany z w∏oskiej rodziny architektów dzia∏ajàcych w Polsce w I po∏owie XVIII wieku. W 1742
roku ukoƒczono budow´ – powsta∏o typowe póênobarokowe za∏o˝enie osiowe. Pa∏ac, umieszczony zgodnie z modà entre cour et jardin („mi´dzy dziedziƒcem a ogrodem”),
na osi wschód zachód, by∏ pi´trowy, kryty wysokim ∏amanym dachem, w planie prostokàtny, dwutraktowy, z trzema ryzalitami od frontu i od strony ogrodu. Ârodkowe ryzality zwieƒczono trójkàtnymi tympanonami. Kondygnacj´
reprezentacyjnà na I pi´trze wyró˝niono wi´kszymi oknami.
Dziedziniec paradny przed pa∏acem z dwu stron powinny
ujmowaç oficyny, ale poczàtkowo wzniesiono tylko jednà
– kuchennà, z prawej strony. Utworzono te˝ dziedziniec
przedni, a przy nim po bokach stajnie i wozowni´. Oba
dziedziƒce po∏àczono ogrodzeniami o fantazyjnej linii,
z ustawionymi skosem do nich kordegardami. W 1799 roku syn Micha∏a, Franciszek Bieliƒski sprzeda∏ dobra i pa∏ac w Koz∏ówce hrabiemu Aleksandrowi Augustowi Zamoyskiemu.
W 1870 roku w∏aÊcicielem posiad∏oÊci zosta∏ Konstanty Zamoyski, który w latach 1880-1914 przeprowadzi∏
gruntownà przebudow´ pa∏acu, tworzàc okaza∏à neobarokowà rezydencj´. Zamieszka∏ w niej na sta∏e wraz z ˝onà,
Anielà z Potockich Zamoyskà. Przed fasadà dziedziƒcowà
dostawiono czterokolumnowy portyk, zwieƒczony trójkàtnym tympanonem z herbem Jelita Zamoyskich, umieszczony na wysokim trójarkadowym cokole. Od ogrodu na
osi dodano taras ze schodami, rozebrany po 1945 roku.
Po bokach, z dwu stron pa∏acu dobudowano czterokondygnacyjne wie˝e, mieszczàce zbiorniki wodociàgowe, przykryte kopulastymi neobarokowymi he∏mami, a przy nich
z boków tarasy na arkadach, ozdobione grupami rzeêb.
Uzupe∏niono te˝ wtedy zabudow´ dziedziƒca: na wprost
kuchni wzniesiono oficyn´, przed pa∏acem z lewej kaplic´ projektu Jana Heuricha (w 1904 roku), wzorowanà na
16
królewskiej kaplicy w Wersalu, a po przeciwnej stronie
tzw. Teatralni´ (w 1908 roku). Wype∏ni∏y one miejsca pomi´dzy pa∏acem a XVIII-wiecznymi oficynami. Elewacjom
nadano jednolity, skromny wystrój neobarokowy.
Oko∏o 1900 roku dostawiono od frontu pa∏acu czterokolumnowy portyk.
Z wyjàtkowym przepychem urzàdzono wn´trza, zw∏aszcza reprezentacyjne na I pi´trze. Przykrywajà je bia∏e sufity z fasetami, pokryte bogatà dekoracjà sztukatorskà
w duchu rokoka i regencji, autorstwa Jana Heuricha. Posadzki z geometrycznym ornamentem wykonano z czterech kolorów drewna. Pokoje ogrzewajà barwne neorokokowe piece kaflowe, a bogato udrapowane grube portiery
os∏aniajà okna. Bardzo efektowna jest klatka schodowa
z neorokokowà a˝urowà balustradà i spodem biegu schodów pokrytym przebogatà sztukaterià. Wn´trza wype∏ni∏y g∏ównie Êwietne kopie stylowych mebli i s∏ynnych obrazów, cenione najwyraêniej przez w∏aÊciciela na równi
z autentykami, oraz niezliczone kosztowne bibeloty.
Po Êmierci fundatora w 1923 roku, Koz∏ówk´ odziedziczy∏ jego stryjeczny brat Adam, potem syn Adama, Aleksander Zamoyski – ostatni ordynat. Po II wojnie Êwiatowej rezydencj´ wraz z ca∏ym wyposa˝eniem przej´∏o paƒstwo.
Ulokowano tu sk∏adnic´ muzealnà. Pa∏ac odnowiono i udost´pniono do zwiedzania jako Muzeum Zamoyskich w Koz∏ówce. W dawnej wozowni urzàdzono ekspozycj´ sztuki
socrealizmu (1945-56), skompletowanà z przechowywanych
w magazynach eksponatów.
Na balustradach tarasów z boku pa∏acu umieszczone sà ˝eliwne, malowane na bia∏o grupy puttów, wykonane przez paryskà firm´ Le Val d’Osne na prze∏omie XIX i XX wieku.
Pa∏ac otaczajà ogrody. Równie˝ dawny XVIII-wieczny dziedziniec przed fasadà w wyniku przemian z prze∏omu XIX i XX wieku zmieni∏ charakter; wype∏nia go teraz gazon
z kwiatowymi klombami.
17
MAZOWSZE
DWÓR – MUZEUM JANA
KOCHANOWSKIEGO
CZARNOLAS
N
azwa „Czarny Las” to pamiàtka po ciemnozielonych jod∏owych zagajnikach Puszczy Kozienickiej,
których mroczne zakàtki tak w∏aÊnie nazywano.
WÊród tych lasów istnia∏a Êredniowieczna wieÊ, która pod
koniec XV wieku przesz∏a drogà ma∏˝eƒstwa w posiadanie licznej w tamtych stronach rodziny Kochanowskich.
W 1559 roku po∏ow´ tej wsi otrzyma∏ w spadku po rodzicach poeta Jan Kochanowski. Spokojna, leÊna okolica przypad∏a mu pewnie do gustu, jednak dopiero oko∏o 1571 roku, po kilkunastu latach sp´dzonych na mo˝now∏adczych
dworach, zamieszka∏ tu na sta∏e. Ustatkowa∏ si´, o˝eni∏
z Dorotà Podlodowskà i wiód∏ spokojny ˝ywot zamo˝nego ziemianina. „Inszy niechaj pa∏ace marmurowe majà
i szczerym z∏otog∏owiem Êciany obijajà, ja, Panie niechaj
mieszkam w tym gnieêdzie ojczystym...” napisa∏ we fraszce Na dom w Czarnolesie. W tym domu, a mo˝e tak˝e
pod pobliskà lipà, powsta∏y: Pieʃ Êwi´tojaƒska o Sobótce, Odprawa pos∏ów greckich, Treny i polskie t∏umaczenie Psa∏terza Dawidowego.
Dwór Kochanowskiego dziÊ ju˝ nie istnieje. Jego fundamenty, pochodzàce z II po∏owy XVI wieku, ods∏oni´to
niedawno podczas prac archeologicznych.
Domy kolejnych w∏aÊcicieli Czarnego Lasu stawiano nieopodal. Ostatni drewniany dwór, pochodzàcy z koƒca XVIII
wieku, sp∏onà∏ w roku 1853. Na jego miejscu ówczeÊni w∏aÊciciele, Jab∏onowscy, którzy jeszcze w 1761 roku wykupili Czarnolas w intencji upami´tnienia miejsca zamieszkania poety, wznieÊli oko∏o 1870 roku dwór murowany,
istniejàcy do dziÊ.
W miejscu s∏ynnej lipy ustawiono wówczas kamienny
obelisk z symbolicznym sarkofagiem Urszulki – opiewanej
w Trenach córki poety. Umieszczona na nim tablica zawiera epitafium, napisane dla córki przez samego Kochanowskiego w ostatnim czterowierszu Trenu XIII. Na szczycie
tego doÊç dziwacznego w pomyÊle obelisku umieszczono
popiersie Piotra Kochanowskiego, bratanka Jana.
W 1961 roku w dworze Jab∏onowskich zorganizowano muzeum poÊwi´cone poecie. Znalaz∏y si´ w nim nieliczne przedmioty, które do Jana Kochanowskiego nale˝a∏y lub mog∏y nale˝eç. Jest to przede wszystkim fotel
poety wybity t∏oczonà skórà i sto∏owy zegar, tzw. kaflowy. Z dawnego dworu, a w∏aÊciwie z murowanego lamusa, stojàcego niegdyÊ ko∏o tego dworu, pochodzà ˝elazne drzwi z herbem Kochanowskich – Korwin i inicja∏ami J. K.
18
W latach 1979-80 dwór czarnoleski zosta∏ gruntownie
przebudowany, zaÊ w roku 1980, w 450. rocznic´ urodzin
poety przed dworem ustawiono jego pomnik d∏uta Mieczys∏awa Waltera.
Dwór Jab∏onowskich otacza pi´kny, romantyczny park.
Rosnà tu liczne stare lipy, graby, egzotyczne gatunki drzew
oraz dàb – pomnik przyrody. Z dawnego parku czarnoleskiego zachowa∏ si´ jedynie uk∏ad stawów.
W miejscu zaÊ, gdzie sta∏ dwór Kochanowskiego, zbudowano w II çwierci XIX wieku neogotyckà kaplic´. Spoczywajà w niej cz∏onkowie rodzin Jab∏onowskich i Lubomirskich. Sam poeta natomiast, który zmar∏ na atak serca
w Lublinie 22 sierpnia 1584 roku, zosta∏ pochowany w koÊciele parafialnym w pobliskim Zwoleniu. Na marmurowym, póênorenesansowym nagrobku wyobra˝ony w popiersiu wàsaty i brodaty Jan Kochanowski trzyma w d∏oni
par´ skórzanych r´kawiczek, symbolizujàcych powÊciàgliwoÊç i delikatnoÊç.
Pomnik, ustawiony w roku 1980, stworzy∏ Mieczys∏aw Walter. Jan Kochanowski
z bràzu przechadza si´ z wolna po swoim parku, ubrany w teatralny nieco strój.
G∏owa poety to jego powtórzony wizerunek z marmurowego nagrobka w Zwoleniu.
Wzniesiony oko∏o roku 1870 nowy dwór w Czarnym Lesie nie naÊladuje budowli historycznej, lecz prezentuje styl powÊciàgliwego historyzmu w∏aÊciwego swemu czasowi.
Trójarkadowy portyk prowadzi do obszernej sieni. DziÊ dwór mieÊci muzeum poety.
19
MAZOWSZE
REZYDENCJA KRÓLEWSKA
WILANÓW
W
kwietniu 1677 roku, trzy lata po obj´ciu tronu,
król Jan III Sobieski zakupi∏ majàtek ziemski na
po∏udnie od Warszawy – Milanów, z resztami
dworku z poczàtku stulecia. Niezw∏ocznie zacz´to tu wznosiç „will´ nowà”, co da∏o pretekst do przemianowania miejscowoÊci na Wilanów. Od dawna bowiem królowie oprócz
g∏ównej rezydencji w sto∏ecznym zamku, posiadali zazwyczaj zamek myÊliwski z dala od miasta, kilka apartamentów w stolicy i w okolicy wille.
ne dekoracje gloryfikujàce w alegorycznej formie króla, s∏awiàc jego czyny wojenne i m´stwo, ale te˝ sprawiedliwoÊç i gospodarnoÊç w czasach pokoju. Nad portalem wejÊciowym uskrzydlone Famy dmà w tràby, g∏oszàc s∏aw´
królewskiego imienia, a front pa∏acowego belwederu wieƒczy z∏ote s∏oƒce, symbolizujàce w∏adz´ i cnot´. Promienie
s∏oƒca padajà na trzymane z dwu stron przez putta z∏ote
tarcze – herb Sobieskich, Janina – wskazujàc, ˝e oto stoimy przed siedzibà rodu opromienionego blaskiem majestatu i cnót Jana III. Nie mniej troski poÊwi´cono wn´trzom, tak ˝e wykwintni goÊcie odwiedzajàcy pa∏ac wyra˝ali
si´ o nim „przemi∏e cacko” i „Wersal Jana III”.
Galerie, rozbudowane dwukrotnie na poczàtku XVIII wieku, uj´∏y w podkow´
dziedziniec pa∏acowy. Miedziane he∏my ze z∏oceniami o formach typowych dla
epoki zaznaczy∏y naro˝a.
Poczàtkowo król pragnà∏ mieç jedynie zaciszny dwór,
czworoboczny, parterowy, z alkierzami na rogach i wysokim dachem, jakich wiele by∏o wtedy. Projekt opracowa∏
Augustyn Locci, sekretarz Jana III, architekt amator. Wkrótce jednak siedziba okaza∏a si´ zbyt skromna i niegodna króla. W latach 1681-92 przebudowywano jà dwukrotnie, a˝
powsta∏ pa∏ac willowy na wzór rzymskich barokowych.
UmieÊci∏ go natomiast architekt „mi´dzy dziedziƒcem
a ogrodem” (entre cour et jardin), jak nakazywa∏a moda
francuska. Podnoszàc Êrodkowy korpus, wieƒczàc go attykà z posàgami oÊmiu grajàcych Muz, uzupe∏niajàc galeriami, których Êrodki zaj´∏y ∏uki triumfalne, stworzy∏ nale˝ytà opraw´ dworskich uroczystoÊci, niezb´dnà, zwa˝ywszy ˝e król i królowa upodobali sobie Wilanów jako
swà g∏ównà rezydencj´. Âciany pa∏acu pokry∏y rzeêbio22
W otaczajàcych pa∏ac ogrodach umieszczono liczne rzeêby, tradycyjnie ju˝ zwiàzane
z tematykà mitologicznà, pochody Bachusa, Diany, a w nich nimfy, satyry.
Fasad´ ujmujà z boków dwa ∏uki triumfalne. Dekoracje po∏udniowego ∏uku (przybrane zgodnie z modà w antyczny kostium, czyli alegorycznà form´, czerpiàcà wzorce z mitologii
i poematów antycznych) wyra˝ajà triumf i apoteoz´ Jana III. Pó∏nocny ∏uk triumfalny wyra˝a apoteoz´ pi´kna i wdzi´ku duchowego i fizycznego królowej Marysieƒki.
Dekoracje wn´trz pa∏acu i elewacji ogrodowych podkreÊlajà alegoryczne wàtki odnoszàce
si´ do innych zami∏owaƒ króla-wodza, ale te˝ gospodarza i ojca rodu. Wed∏ug jednego
z tekstów Wergiliusza, po Êmierci wielkiego wodza nadejdzie era Saturna, Z∏oty Wiek,
pod rzàdami syna, spadkobiercy wodza. Przedstawiony nad zegarem s∏onecznym Saturn
jako Chronos z kosà, liczy∏ ostatnie chwile ust´pujàcej epoki.
Po Êmierci króla, w 1699 roku królewicz Aleksander kaza∏ dobudowaç boczne galerie, powtarzajàc w nich motyw ∏uku triumfalnego. Od roku 1720 Wilanów, sprzedany przez królewicza Konstantego, kilkakrotnie przechodzi∏
z ràk do ràk. W 1799 roku kolejny w∏aÊciciel, hrabia Stanis∏aw Kostka Potocki, pierwszy polski archeolog i historyk sztuki, uczyni∏ z pa∏acu ogólnie dost´pne muzeum.
W 1892 roku dobra przesz∏y w r´ce rodziny Branickich,
którzy utracili je na kilkadziesiàt lat, a ostatnio cz´Êciowo odzyskali. Muzeum jest w pa∏acu do dziÊ
23
MAZOWSZE
ZAMEK KRÓLEWSKI
WARSZAWA
W
XIII wieku wnukowie Konrada I Mazowieckiego
mieli swà siedzib´ w Jazdowie, czyli Ujazdowie
(tam, gdzie dzisiaj jest Ogród ¸azienkowski). Mi´dzy 1282 a 1320 rokiem jeden z nich za∏o˝y∏ nowy, poczàtkowo drewniany gród obok formujàcej si´ w tym samym czasie osady, która da∏a poczàtek miastu Warszawa. Gród od
miasta oddziela∏ wa∏ i fosa.
Na I pi´trze zamku, we frontowym skrzydle od XVIII wieku by∏a z lewej Izba
Senatorska, z prawej Izba Poselska. Przy bramie w Wie˝y Zegarowej rytm okien
zak∏ócajà okna Schodów Poselskich, jakie by∏y tu na poczàtku XVII wieku, kiedy nie
zapanowa∏a jeszcze bezwzgl´dna barokowa symetria.
Oko∏o 1350 roku wewnàtrz drewniano-ziemnych wa∏ów
grodu wzniesiono murowanà stra˝nic´ – Wie˝´ Grodzkà na
po∏udniowo-wschodnim kraƒcu. Oko∏o 1407 roku dobudowano do niej od pó∏nocnego-wschodu ceglany Wielki Dom, nieod∏àczny element zamków-rezydencji. Na pi´trze by∏a wielka
aula kryta stropem, a obok niej izba ksià˝´ca.
Po Êmierci ostatniego z ksià˝àt mazowieckich w 1526 roku Mazowsze sta∏o si´ w∏asnoÊcià Korony. W latach 1568-72
Zygmunt August rozbudowa∏ Wielki Dom ku pó∏nocy, dostawiajàc szeroki budynek, mieszczàcy na pi´trze królewskie
apartamenty. Po zawarciu Unii Lubelskiej na I pi´trze Wielkiego Domu urzàdzono Izb´ Senatorskà, a pod nià, w sklepionej sali z filarami Izb´ Poselskà. Tu zbiera∏ si´ Sejm Rzeczypospolitej.
Gdy w 1597 roku Zygmunt III Waza przeniós∏ stolic´ z Krakowa do Warszawy, zaistnia∏a potrzeba stworzenia tu rezydencji o odpowiedniej randze. W latach 1598-1619 nastàpi∏a wi´c
rozbudowa zamku pod kierunkiem w∏oskich architektów, Ja24
na Trevana i Mattea Castellego. W jej efekcie do starych domów, zamykajàcych ∏amanà linià dziedziniec od wschodu, dostawiono trzy nowe skrzyd∏a: pó∏nocne, po∏udniowe i zachodnie, z bramami poÊrodku ka˝dego z nich. Wie˝a Zegarowa
akcentuje g∏ówny wjazd od zachodu, przed którym rozpoÊciera si´ Dziedziniec Przedni. W 1644 roku umieszczono tu Kolumn´ Zygmunta, autorstwa Constantego Tencalli.
W 1656 roku armia Karola Gustawa zdoby∏a zamek, obrabowa∏a i zdewastowa∏a doszcz´tnie. Po zakoƒczeniu wojny nie nadawa∏ si´ do zamieszkania, dlatego przeprowadzono gruntowny remont. Oko∏o 1680 roku Jan III Sobieski
zleci∏ przebudow´ apartamentów królewskich w skrzydle
wschodnim i pó∏nocnym. Za panowania Augusta III Sasa sale sejmowe przeniesiono do zachodniego skrzyd∏a zamku.
Izb´ Senatorskà, która od 1721 roku mia∏a nowy, wspania∏y wystrój barokowy, ulokowano w pó∏nocnej cz´Êci skrzyd∏a. To tu w 1791 roku Sejm Rzeczypospolitej uchwali∏ Konstytucj´ 3 Maja.
W 1737 roku podj´to decyzj´ o rozbudowie zamku wed∏ug
projektu Gaetana Chiaveriego. Na przed∏u˝eniu skrzyd∏a
wschodniego ku pó∏nocy wzniesiono tzw. Saskie Skrzyd∏o
zamku z ryzalitem Sali Wielkiej, nadajàce barokowy charakter wschodniej elewacji od strony Wis∏y. Nie wykoƒczone wn´trza urzàdzili dopiero w duchu klasycyzmu architekci króla Stanis∏awa Augusta Poniatowskiego: Dominik Merlini i Jan
Christian Kamsetzer. Powsta∏ wspania∏y Apartament Wielki, z∏o˝ony m.in. z sal: Rycerskiej, Tronowej, Wielkej, Gabinetu Monarchów, prywatnych apartamentów króla i sal sejmowych.
W XIX wieku zamek zaj´li namiestnicy carscy i wtedy znów
nastàpi∏y przeróbki, zniszczenia i grabie˝e. W 1920 roku odnowiona budowla sta∏a si´ rezydencjà Naczelnika Paƒstwa,
a w latach 1926-39 rezydencjà prezydenta Rzeczypospolitej.
17 wrzeÊnia 1939 roku na rozkaz Hitlera artyleria niemiecka
ostrzela∏a budowl´. Pierwsze pociski spad∏y na Sal´ Wielkà ze
wspania∏ym plafonem Bacciarellego. Po˝ar objà∏ dachy. Niezw∏ocznie przystàpiono do ratowania zbiorów. W ciàgu kilku
tygodni wyniesiono i ukryto 80% dzie∏ sztuki oraz fragmenty
dekoracji pozwalajàce w przysz∏oÊci na rekonstrukcj´ wn´trz.
RównoczeÊnie Niemcy systematycznie dewastowali zamek.
27 listopada 1944 roku pozosta∏e jeszcze mury wysadzili
w powietrze. Po wojnie natychmiast podj´to decyzj´ o odbudowie. Zosta∏a ona jednak przeprowadzona dopiero w latach
1972-84; elewacjom i wn´trzom zamku przywrócono stan
z 1939 roku. Teraz mieÊci si´ tu Muzeum-Zamek Królewski
w Warszawie.
Widok na Wie˝´ Zegarowà z jej smuk∏ym barokowym he∏mem od strony uliczki Âwi´tojaƒskiej, przy której stoi Katedra Warszawska.
25
MAZOWSZE
¸AZIENKI KRÓLEWSKIE
WARSZAWA
S
∏ynny pa∏acyk i ogród ostatniego polskiego króla,
Stanis∏awa Augusta Poniatowskiego powsta∏ na terenie dawnych dóbr zwanych Ujazdów, nale˝àcych
w Êredniowieczu do ksià˝àt mazowieckich, którzy mieli tu
gródek na skraju skarpy pradoliny wiÊlanej, a przy nim
ksià˝´cy zwierzyniec. Po Êmierci ostatniego z ksià˝àt
w 1526 roku, gdy ziemie Mazowsza przesz∏y na w∏asnoÊç
Korony, zapewne królowa Bona oko∏o 1550 roku wystawi∏a w Ujazdowie drewnianà will´, otoczonà przez w∏oskie
Po∏udniowa fasada pa∏acu ma typowe cechy tzw. stylu stanis∏awowskiego. Na skraju
tarasu ustawiono personifikacje rzek: Wis∏y i Bugu.
ogrody, przy której by∏ stary zwierzyniec ze stawem i rzeczkà.
Nowy murowany Pa∏ac Ujazdowski (na nim wzorowany jest
Pa∏ac Biskupi w Kielcach), wzniós∏ tu na poczàtku XVII wieku Zygmunt III Waza. By∏a te˝ w pobli˝u jakaÊ ∏aênia (wzmianka o niej znajduje si´ w opisie Warszawy z 1643 roku).
W 1655 roku wojska szwedzkie tak spustoszy∏y pa∏ac, ˝e
nie nadawa∏ si´ ju˝ do zamieszkania. Król Jan Kazimierz w 1668
roku odda∏ Ujazdów wielkiemu podczaszemu, Teodorowi Denhoffowi, a szeÊç lat póêniej dobra te przesz∏y w r´ce marsza∏ka koronnego, Stanis∏awa Herakliusza Lubomirskiego. Lubomirski zleci∏ urzàdzenie nowych wn´trz w pa∏acu swemu
nadwornemu architektowi, Tylmanowi z Gameren, który zajà∏ si´ te˝ otaczajàcymi ogrodami i zwierzyƒcem. Zaprojektowa∏ on w zwierzyƒcu modne pawilony, Arkadi´ i Ermita˝, oraz
zespó∏ kana∏ów po∏àczonych z sadzawkà, poÊrodku której,
26
na niedu˝ej wyspie, na osi d∏ugiego kana∏u umieÊci∏ ¸azienk´ – niewielkà ozdobnà budowl´, krytà czterospadowym dachem z latarnià. Stanis∏aw Herakliusz, mà˝ stanu, poeta, prozaik i komediopisarz, o˝eni∏ si´ w 1676 roku z m∏odziutkà
i pi´knà El˝bietà Denhoffównà, i to z myÊlà o intymnych z nià
spotkaniach powstaç mia∏a pe∏na symbolicznych odniesieƒ
w dekoracjach ¸azienka, oddana w opiek´ Apollinowi i Dianie, patronce zwiàzków ma∏˝eƒskich. Jej Êrodek zajmowa∏a grota z basenem poÊrodku, z fontannami bijàcymi ze Êcian wy∏o˝onych sztucznie uformowanymi stalaktytami, muszlami
i sztukateriami. Wokó∏ by∏a sypialnia, pokój kàpielowy i salonik. Ten zachwycajàcy budyneczek wraz z ca∏ym Ujazdowem
sprzeda∏ w 1764 roku wnuk Stanis∏awa Herakliusza Stanis∏awowi Augustowi Poniatowskiemu za 1 100 000 z∏.
Król zapragnà∏ zamieszkaç w ¸azience, w starym parku, a siedziby dla rodziny i dworu postanowi∏ rozmieÊciç w nowych
niedu˝ych pawilonach, (m.in. Bia∏ym Domku i Pa∏acyku MyÊlewickim). ¸azienka, przebudowywana od 1775 a˝ do 1795 roku w kilku etapach przez nadwornych architektów, Merliniego i Kamsetzera, zgodnie ze zmieniajàcymi si´ stale
koncepcjami króla, przekszta∏ci∏a si´ po 1784 roku w klasycystyczny Pa∏acyk ¸azienkowski. Odtàd miejscowoÊç zacz´to
nazywaç ¸azienki, nie Ujazdów.
Pa∏acyk podwy˝szono i rozbudowano przez dodanie skrzyde∏ bocznych, a z dwu stron ozdobi∏y go kolumnowe portyki. Ârodkowà grot´ zastàpi∏a, wzorowana na antycznym Panteonie, kolista Rotunda z posàgami królów polskich. Sypialne
apartamenty króla znajdowa∏y si´ na pi´trze. Na parterze urzàdzono z wielkim smakiem sale reprezentacyjne – Jadalni´,
w której odbywa∏y si´ czasami s∏ynne Obiady Czwartkowe, Sal´ Balowà, galeri´ obrazów i Sal´ Salomona. Na koƒcu dobudowano po bokach galerie na mostkach, które po∏àczy∏y pa∏acyk z làdem sta∏ym. Równie wspaniale jak wn´trza pa∏acu,
ozdobiono pawilony. Wzniesiono te˝ teatr i amfiteatr otwarty ze scenà urzàdzonà na wysepce.
W 1794 roku, gdy koƒczono prace w Sali Balowej, król musia∏ opuÊciç ¸azienki i nigdy ju˝ tu nie powróci∏. Jego spadkobiercy sprzedali je carowi rosyjskiemu. Pa∏acyk by∏ starannie
utrzymywany, aby ka˝dej chwili móg∏ przyjàç carskich goÊci,
i tak doczeka∏ niepodleg∏oÊci Rzeczypospolitej. W czasie II wojny Êwiatowej Niemcy wywieêli ca∏e wyposa˝enie, wyci´li stare drzewa w parku, zdewastowali archiwa, a w grudniu 1944
roku spalili pa∏ac. Po wojnie zosta∏ on odrestaurowany. Prace
trwa∏y od 1948 do 1965 roku, uda∏o si´ te˝ odzyskaç cz´Êç
wyposa˝enia.
Park ¸azienkowski w jesiennej szacie. W g∏´bi Pa∏ac Belweder.
27
MAZOWSZE
DWÓR – MIEJSCE URODZIN
FRYDERYKA CHOPINA
˚ELAZOWA WOLA
W
˚elazowej Woli, 50 km na zachód od Warszawy, w starym parku nad Utratà stoi dworek
znany jako miejsce urodzin najwi´kszego polskiego kompozytora, Fryderyka Chopina. Przybywajà tu
ka˝dego roku rzesze wielbicieli jego muzyki.
Chopin jednak nie urodzi∏ si´ we dworze, lecz w dworskiej oficynie. Jego ojciec, Miko∏aj Chopin by∏ od 1802 roku guwernerem synów hrabiego Skarbka, do którego nale˝a∏ dwór. Dwór by∏ du˝y, z pi´trowym ryzalitem poÊrodku
W 1969 roku przed fasadà dworu ustawiono rzeêb´ Chopina, autorstwa Gos∏awskiego.
fasady i dwiema oficynami. Tu Miko∏aj Chopin pozna∏
Tekl´ Justyn´ z Krzy˝anowskich, krewnà Skarbków, prowadzàcà hrabiostwu dom. Pobrali si´ w 1806 roku i zamieszkali w paru izbach w lewej dworskiej oficynie – rozleg∏ej, parterowej, krytej strzechà, gdzie 1 marca 1810
roku przyszed∏ na Êwiat Fryderyk.
Ju˝ wczesnà jesienià 1810 roku, nie otrzymujàc wynagrodzenia za prac´, Miko∏aj Chopin wyjecha∏ z rodzinà do
Warszawy i objà∏ etat nauczyciela j´zyka francuskiego w liceum. W Warszawie urodzi∏y si´ kolejne dzieci Chopinów,
Fryderyk rozpoczà∏ nauk´ gry na fortepianie i dalej ju˝ tu
toczy∏y si´ losy rodziny.
28
Tymczasem w ˚elazowej Woli pozosta∏a sama hrabina
z dzieçmi, hrabia umknà∏ bowiem przed wierzycielami za
granic´. W 1812 roku, w czasie przemarszu armii napoleoƒskiej dwór sp∏onà∏, a zubo˝a∏a rodzina Skarbków przenios∏a si´ do ocala∏ej prawej oficyny, gdzie mieszka∏a do
1834 roku. Potem zajmowali jà Szubertowie, Peszkowie,
a od 1859 roku Adam Towiaƒski, który jako pierwszy podjà∏, nie zrealizowanà wprawdzie, myÊl upami´tnienia miejsca urodzin Fryderyka Chopina. Od tego czasu pomys∏ ten
ciàgle powraca∏. Wreszcie w 1894 roku w parku podworskim wzniesiono upami´tniajàcy miejsce obelisk z medalionem z wizerunkiem kompozytora, autorstwa ˚ochowskiego. Wtedy te˝ odby∏ si´ pierwszy koncert w ˚elazowej
Woli.
W czasie I wojny Êwiatowej, w 1917 roku sp∏on´∏a prawa oficyna dworska. Ze starego za∏o˝enia zosta∏ tylko
dom, w którym urodzi∏ si´ Chopin. By∏ on wówczas w posiadaniu Rocha Szymaniaka (cz´Êç domu zajà∏ na mieszkanie, cz´Êç przeznaczy∏ na chlewiki). Po kilkuletnich staraniach, w 1929 roku Towarzystwo Przyjació∏ Domu Chopina
i Sochaczewski Komitet Chopinowski wykupi∏y pamiàtkowy budynek i ju˝ w 1930 roku przystàpiono do tworzenia
Domu Urodzenia Fryderyka Chopina. Realizatorzy pomys∏u pragn´li remontowanemu gruntownie budynkowi nadaç
charakter reprezentacyjny, godny miejsca narodzin wielkiego kompozytora.
MyÊl romantyczna i powieÊç historyczna XIX wieku wyidealizowa∏y ˝ycie polskiej szlachty i ukszta∏towa∏y wyobra˝enie o architekturze sprzed 1831 roku. Na prze∏omie
XIX i XX wieku form stylu narodowego dopatrzono si´
w polskim dworze szlacheckim koƒca XVIII wieku. Po I wojnie Êwiatowej odnowi∏ si´ w polskiej architekturze nurt
neoromantyczny, bazujàcy na tym powszechnym wyobra˝eniu. Powsta∏ swojski tzw. „ styl dworkowy”; w tym duchu ukszta∏towano te˝ miejsce narodzin Chopina. Podwy˝szono i pokryto gontem dach, dobudowano ganek
z kolumienkami, o uproszczonej formie. Utworzono te˝
wtedy od nowa malowniczy park krajobrazowy. Zgromadzone pamiàtki po kompozytorze i meble z epoki pozwoli∏y urzàdziç wn´trza, zmienione dla potrzeb muzeum. Jego otwarcie nastàpi∏o latem 1939 roku.
Niemcy w czasie okupacji wywieêli pamiàtki i meble. Ponownie muzeum otwarto w 1949 roku. Od 1953 roku jest
ono pod opiekà Towarzystwa im. Fryderyka Chopina. Latem w saloniku odbywajà si´ koncerty chopinowskie.
Wysoki, kryty gontem dach, ganek na kolumnach, bia∏e Êciany po∏yskujàce wÊród drzew, okna w bluszczu – to widok odpowiadajàcy naszym wyobra˝eniom o miejscu
urodzin najwybitniejszego polskiego kompozytora.
29
ÂLÑSK
ZAMEK HOCHBERGÓW
KSIÑ˚
Z
amek Ksià˝ ko∏o Wa∏brzycha, kolosalna budowla,
górujàca nad zalesionymi wzgórzami Pogórza Wa∏brzyskiego, ma bardzo starà metryk´. Pierwszà
warowni´ za∏o˝y∏ tu w latach 1288-92 ksià˝´ Êlàski Bolko I Êwidnicki jako jednà ze stra˝nic broniàcych Âlàska od
strony Czech. UmieÊci∏ jà na wysokim cyplu skalnym, otoczonym g∏´bokim jarem, którym p∏ynie rzeczka Pe∏cznica. Zamek mia∏ form´ nieregularnà, wyd∏u˝onà, sk∏ada∏ si´ z czworobocznej wie˝y i domu ksià˝´cego z du˝à salà i by∏ otoczony
obwodem warownym. Rozbudowaç mia∏ go Bolko II. Po
Êmierci wdowy po nim, Agnieszki, w 1392 roku Âlàsk przeszed∏ na w∏asnoÊç Czech. Król Wac∏aw IV Luksemburski odda∏ zamek we w∏adanie starostom, rycerzom nie zawsze pos∏usznym, a cz´sto wr´cz rozbójnikom, których opanowa∏
dopiero wiele lat póêniej wys∏annik króla Czech, Macieja
Korwina, Jerzy von Stein. W latach 1483-90 wzmocni∏ on zamek i przedzamcze od wschodu, wzniós∏ te˝ nowy dom od
po∏udnia na wielkich arkadach.
W 1509 roku zamek sta∏ si´ w∏asnoÊcià Hochbergów i pozosta∏ w ich r´kach a˝ do roku 1939. W po∏owie XVI stulecia rozbudowano go. Potem nasta∏y ci´˝kie dla ca∏ego Âlàska lata wojny trzydziestoletniej. Po jej zakoƒczeniu zburzono
nieprzydatne mury i wa∏y oraz za∏o˝ono wokó∏ zamku tarasowe ogrody.
W latach 1718-24, za czasów Konrada Ernsta Maksymiliana podj´to najistotniejszà przebudow´ – w stylu barokowym. W miejscu przedzamcza, od wschodu utworzono wyd∏u˝ony dziedziniec ogrodzony balustradami oraz
poprzedzajàcy go dziedziniec przedni, otoczony przez oficyny i budynek bramny z dwiema wie˝yczkami. U stóp wie˝y czworobocznej, na zamkni´ciu tego nowego cour d’honneur, wzniesiono barokowy czterokondygnacyjny korpus,
kryty dachem mansardowym, z trójosiowym ryzalitem,
a w nim zespó∏ wspania∏ych sal i paradne schody trójbiegowe wprowadzajàce na reprezentacyjne I pi´tro. PoÊrodku
jest Sala Maksymiliana, w której znajduje si´ plafon autorstwa Feliksa Antoniego Schefflera. Zdobià jà marmurowe
kominki z poz∏acanymi ornamentami i rzeêbami, kryszta∏owe lustra, a tak˝e lo˝e dla muzykantów os∏oni´te z∏oconymi kratami. Autorem przebudowy by∏ budowniczy Feliks
Hammerschmidt ze Âwidnicy.
W XVIII wieku ród Hochbergów doszed∏ ju˝ do znacznej
pot´gi finansowej, od 1680 roku uzyska∏ tytu∏ reichsgrafów,
czyli hrabiów Rzeszy, a w 1772 roku uda∏o si´ utworzyç
z Ksià˝a ordynacj´ (zabezpieczajàcà majàtek przed rozdrob46
nieniem). W 1846 roku bezdzietny w∏aÊciciel Pszczyny (Pless)
na Górnym Âlàsku zapisa∏ swe ksi´stwo siostrzeƒcowi, Janowi Henrykowi Hochbergowi. Od tego czasu panowie Ksià˝a
pisali si´: ksià˝´ Hochberg von Pless, a po∏àczone majàtki da∏y im pozycj´ nieosiàgalnà dla wi´kszoÊci arystokratycznych
rodów Europy. ˚ycie na zamku toczy∏o si´ w niebywa∏ym przepychu. Przeprowadzono te˝ rozbudow´ rezydencji: w latach
1908-23 dostawiono neorenesansowe skrzyd∏o zachodnie,
uj´te dwiema cylindrycznymi wie˝ami, a gotyckà wie˝´ podwy˝szono i przykryto miedzianym he∏mem, dla którego inspiracjà by∏ he∏m wie˝y koÊcio∏a Êw. El˝biety we Wroc∏awiu
z 1531 roku.
Historia budowli zawsze splata si´ z historià w∏aÊcicieli.
W 1939 roku m∏odzi ksià˝´ta von Pless i ich matka, Angielka, ksi´˝na Daisy, popadli w nie∏ask´ u Hitlera. Na jego rozkaz
zamek zosta∏ im skonfiskowany i podj´to tu wielkie prace
ziemne o nie wyjaÊnionym do koƒca przeznaczeniu. Przy kopaniu tuneli i szybów pracowa∏y tysiàce przymusowych robotników i wi´êniów pobliskiego obozu Gross-Rosen. Podj´to te˝ przebudow´ wn´trz, podczas której zniszczono
zabytkowà substancj´.
Po wojnie wn´trz d∏ugo nie remontowano. Gigantyczna
kubatura zamku wymaga ogromnych nak∏adów finansowych
na konserwacj´. Nie ukoƒczonà do dziÊ renowacj´ (zagospodarowane sà jedynie parter i I pi´tro), podj´to w 1961 roku,
ale udost´pniono zespó∏ do zwiedzania. Hochbergowie ju˝
w XVIII wieku pozwalali swà siedzib´ zwiedzaç obcym podró˝nym. Od 1795 roku prowadzili ksi´g´ z wpisami goÊci;
jest w niej wiele osób z Polski.
Barokowa fasada pa∏acowa z wielkimi oknami Sali Maksymiliana, wznoszàca si´ nad
dziedziƒcem, oglàdana okiem fotografa, nie zdradza, ˝e po bokach sà przepastne jary.
Widok na zamek od po∏udnia ukazuje wszystkie etapy jego budowy. Wie˝a z XIII wieku góruje nad solidnym barokowym korpusem pa∏acowym, na lewo widaç
szachulcowe Êciany z koƒca XV wieku i cylindrycznà baszt´ neorenesansowà z czasów ksi´˝nej Daisy.
47