Rozwój sektora prywatnego w systemie opieki zdrowotnej

dr Jolanta Świderska
Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej Denticus
e-mail: [email protected]
Rozwój sektora prywatnego w systemie opieki
zdrowotnej
Streszczenie
Sektor prywatny w systemie opieki zdrowotnej rozwijał się w ostatnim dziesięcioleciu bardzo dynamiczne. Liczebność placówek prywatnych sukcesywnie wzrastała. Odnosi się to zarówno do gabinetów lekarskich, przychodni i szpitali. Rozwój niepublicznego sektora ochrony
zdrowia zauwaŜalny jest nie tylko we wzroście liczby prywatnych placówek, lecz równieŜ w wyposaŜeniu medycznym gabinetów. Placówki medyczne konkurując ze sobą, starają się w jak największym stopniu sprostać oczekiwaniom pacjentów. Indywidualne podejście do pacjenta sprawia, Ŝe jakość usług świadczonych przez placówki prywatne oceniana jest
wyŜej, niŜ jakość usług świadczonych w placówkach publicznych.
1. Wprowadzenie
Na rynku usług medycznych istnieją dwa sektory działalności: sektor publiczny oraz sektor niepubliczny, czyli prywatny. Właścicielami
placówek publicznych są organy administracji centralnej lub samorządy
terytorialne, z kolei właścicielami niepublicznych zakładów są osoby fizyczne lub prawne1. Zarówno zakłady opieki zdrowotnej z sektora publicznego, jak i niepublicznego, mogą oferować świadczenia pacjentom
1
M. Dziubińska – Michalewicz, Sektor prywatny w systemie ochrony zdrowia w Polsce. Warszawa 2004, s. 4.
ubezpieczonym w Narodowym Funduszu Zdrowia. Odbywa się to na
podstawie umowy z Narodowym Funduszem Zdrowia lub na podstawie
umowy z placówką medyczną, która ma podpisaną umowę z Narodowym
Funduszem Zdrowia.
Sektor publiczny i prywatny róŜnią się od siebie pod wieloma
względami. Przede wszystkim zauwaŜalne są róŜnice związane z wyposaŜeniem gabinetów, jakością świadczonych usług, dostosowaniem strategii
placówek do warunków rynkowych, czy moŜliwością kontraktowania
usług w Narodowym Funduszu Zdrowia2.
2. Świadczeniodawcy w systemie opieki zdrowotnej
Na mocy ustawy ze stycznia 1999 r. o powszechnym ubezpieczeniu
zdrowotnym powstało 17 Kas Chorych, które przejęły finansowanie
świadczeń medycznych, dotychczas finansowanych bezpośrednio z
budŜetu państwa3. Skutkiem reformy było rozdzielenie funkcji płatnika i
organizatora świadczeń zdrowotnych. Funkcje płatników przejęły Kasy
Chorych, a obecnie Narodowy Fundusz Zdrowia. Władze wojewódzkie,
powiatowe i gminne stały się organizatorami świadczeń w sektorze publicznym, zaś osoby fizyczne lub prawne, w sektorze prywatnym4.
Dostawcy świadczeń:
-niepubliczne ZOZ
-spółdzielnie zdrowia
-samodzielne publiczne ZOZ
-gabinety prywatne
-fundacje
Nabywcy świadczeń:
PACJENCI
- NFZ
-zakłady pracy
-ubezpieczyciele
-rząd/samorząd
-gospodarstwa domowe
Rysunek 1. Dostawcy i nabywcy świadczeń zdrowotnych
Źródło: opracowanie własne.
2
Projekt reformy systemu ochrony zdrowia w Polsce- Raport Case. część II, Warszawa 2005,
s. 25.
3
C. Włodarczyk, Reformy zdrowotne. Uniwersalny kłopot. Kraków 2003.
4
Finansowanie ochrony zdrowia - Zielona Księga. Ministerstwo Zdrowia, Warszawa 2004, s. 14.
Prywatne placówki medyczne mogą być finansowane zarówno z
dochodów indywidualnych ludności lub firm, jak równieŜ ze środków
publicznych zgromadzonych w budŜecie państwa, Narodowym Funduszu
Zdrowia i jednostkach samorządu terytorialnego.
Świadczeniodawcy
publiczni
ŚRODKI PUBLICZNE:
• NFZ
• BudŜet państwa
• BudŜety JST
ŚRODKI PRYWATNE:
Świadczeniodawcy
prywatni nonprofit
• Gospodarstwa
domowe
• Firmy
Świadczeniodawcy
prywatni komercyjni
Rysunek 2. Źródła finansowania i świadczeniodawcy w systemie opieki zdrowotnej
Źródło: opracowanie własne na podstawie: Projekt reformy systemu ochrony zdrowia w PolsceRaport Case, część II, Warszawa 2005, s. 25.
3. Sektor prywatny ochrony zdrowia w okresie transformacji
systemu
Przemiany polityczno – ekonomiczne, które zaszły w roku 1989
wywarły duŜy wpływ na zmiany organizacyjne w polskim systemie opieki zdrowotnej. Niezadowolenie pracowników słuŜby zdrowia, jak równieŜ
niezadowolenie pacjentów i rosnące koszty systemu przyczyniły się do
wprowadzenia głębokich transformacji systemowych. Lata 1989 – 2001
to okres, w którym pojawiły się liczne ustawy dotyczące funkcjonowania
ochrony zdrowia, pozwalające na rozwój sektora prywatnego. Na tempo
rozwoju sektora prywatnego opieki zdrowotnej miała wpływ przede
wszystkim ustawa o działalności gospodarczej z 1988 roku. Dawała ona
moŜliwość tworzenia prywatnych instytucji w formie spółek cywilnych i
akcyjnych świadczących usługi zdrowotne5. Ustawa dopuszczała tworzenie prywatnych gabinetów lekarskich. Gabinety te świadczyły usługi na
zasadzie pełnej odpłatności ze strony pacjenta. Niektóre zakłady opieki
zdrowotnej zostały stworzone w wyniku prywatyzacji placówek państwowych.
Istotne znaczenie dla rozwoju prywatnego sektora opieki zdrowotnej, jak równieŜ sektora publicznego, miała takŜe ustawa z dnia 30 sierpnia 1991 roku o zakładach opieki zdrowotnej. Ustawa ta zezwalała na
tworzenie i prowadzenie zakładów opieki zdrowotnej przez osoby fizyczne i prawne (krajowe i zagraniczne), a takŜe przez zakłady pracy, fundacje, związki zawodowe, kościoły, stowarzyszenia, samorządy zawodowe.
Uchwalenie w dniu 1 stycznia 1999 roku ustawy o powszechnym
ubezpieczeniu zdrowotnym było istotnym krokiem w usprawnianiu funkcjonowania sektora ochrony zdrowia. Nowe regulacje prawne dotyczyły
realizacji świadczeń zdrowotnych, opartej na umowach zawartych przez
płatnika – poprzednio Kasy Chorych, a obecnie Narodowy Fundusz
Zdrowia z publicznymi i prywatnymi świadczeniodawcami usług zdrowotnych.
4. Rozwój sektora prywatnego w systemie ambulatoryjnej
opieki zdrowotnej
Okres transformacji zdecydowanie zmienił miejsce sektora prywatnego w ochronie zdrowia, a takŜe poszerzył zakres zadań realizowanych
przez placówki niepubliczne. Dzięki licznym reformom systemowym
prywatna opieka medyczna zaczęła się rozwijać. Szczególnie istotne
zmiany zauwaŜa się w prywatnym lecznictwie ambulatoryjnym. Dotyczą
5
S. Golinowska, PoŜądane kierunki zmiany systemu ochrony zdrowia w Polsce. Między racjonowaniem i racjonalizacją. Warszawa 2004, s. 25.
one zakresu działalności, liczebności oraz rozmieszczania zakładów opieki zdrowotnej. Pogłębiające się przez lata trudności finansowe placówek
publicznych oraz restrukturyzacja spowodowała zmniejszenie się liczby
publicznych placówek ambulatoryjnych, ośrodków zdrowia, a takŜe zakładów świadczących usługi z zakresu medycyny pracy. Zmiany te przedstawia tabela 1.
Wyszczególnienie
1991
1995
1996
1998
1999
2000
2001
2002
Przychodnie
6306
6473
6378
5825
5425
5685
5776
5657
Dynamika
2002/1991
(w %)
89,7
Przychodnie
medycyny pracy
2264
1991
1973
1537
1176
1104
633
611
26,9
Ośrodki
zdrowia
3311
3312
3304
3205
2802
2503
2235
2170
65,5
Prywatne
zakłady opieki
ambulatoryjnej
299*
355
418
428
873
2448
3575
3895
1302,6
*1994 r.
Tabela 1. Zmiany liczebności niektórych zakładów opieki ambulatoryjnej w okresie transformacji
w latach 1991, 1995, 1996, 1998 - 2002
Źródło: Roczniki Statystyczne za lata 1992 – 2003.
W latach 1991-2002 liczba publicznych przychodni zmalała o ponad 10%. W tym samym okresie liczba przychodni medycyny pracy spadła aŜ o 73%. Zmniejszenie bazy lecznictwa ambulatoryjnego w sektorze
publicznym spowodowało zmniejszenie liczby porad udzielanych na
1 mieszkańca (z 7,0 w 1991 r., do 6,4 w latach 1993 – 1995 i 6,2 w roku
2002 r. – dane GUS z 2003r.). Mniejsza ilość przychodni oznaczała większe trudności w dostępie do lekarza. Ta sytuacja była bodźcem pobudzającym do rozwoju prywatnego sektora ambulatoryjnej opieki medycznej.
Zaraz po wprowadzeniu powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego
(1999r.) odnotowano dynamiczny wzrost liczby prywatnych placówek
ambulatoryjnych. W latach 1994 – 2002 ich liczba wzrosła ponad trzyna-
stokrotnie. Podobne zmiany dotyczyły takŜe prywatnych gabinetów lekarskich i dentystycznych.
Lata
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
Porady
lekarskie
Porady
stomat.
5791
6738
8844
13512
14424
6068
8056
8056
10446
13800*
130001**
5400*
12100*
170001**
7800*
13000*
5878
15487*
70001**
11738*
5700*
* podmioty udzielające świadczenia wyłącznie w oparciu o środki niepubliczne
** usługi finansowane ze środków publicznych
Tabela 2. Porady udzielone w prywatnych gabinetach lekarskich i stomatologicznych
(w tys.)w latach 1994 - 2002
Źródło: Rocznik Statystyczny 2003, GUS, Warszawa 2003 r.
Stale rosnąca liczba porad udzielanych przez prywatne gabinety lekarskie i dentystyczne świadczy o duŜym popycie na prywatne usługi
medyczne. W roku 1998 udzielono ponad dwa razy więcej porad lekarskich niŜ w roku 1994. W tym samym przedziale czasowym liczba udzielonych porad stomatologicznych wzrosła o prawie 78%. Jednym z powodów takiego zainteresowania prywatnymi gabinetami jest większa niŜ w
zakładach publicznych dostępność do świadczeń zdrowotnych. Szybki
rozwój prywatnego sektora opieki medycznej wpływa na zawieranie
przez świadczeniodawców prywatnych większych kontraktów z dysponentami środków finansowych na świadczenia zdrowotne.
5. Rozwój sektora prywatnego w systemie opieki stacjonarnej
Liczba prywatnych szpitali na początku transformacji systemu
ochrony zdrowia była niewielka, gdyŜ otwarcie prywatnego szpitala wiązało się z ogromnymi kosztami. Wprowadzenie w 1999 r. powszechnego
ubezpieczenia zdrowotnego jedynie w niewielkim stopniu przyczyniło się
do wzrostu liczby prywatnych szpitali. Dopiero ustawa o prywatyzacji
jednostek państwowych dała szanse na rozwój prywatnego sektora w
opiece stacjonarnej. Dzięki niej moŜliwe było uruchomienie placówek
prywatnych,
które
korzystały
z
zasobów
dawnych
placówek
publicznych.
Wyszczególnienie
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
Liczba szpitali
7
7
9
12
14
13
16
30
45
61
Liczba oddziałów
-
-
-
-
27
42
54
102
138
211
Liczba łóŜek
122
122
143
374
346
508
446
1574
2476
4221
Liczba leczonych w tys.
-
6,8
5,3
-
12,6
16,5
23,0
69,7
102,9
167,3
Średni pobyt w dniach
-
-
-
-
2,7
5,6
3,2
5,5
5,6
5,6
Liczba szpitali prywatnych w
stosunku do szpitali ogółem
-
0,99%
1,0%
1,2%
1,9%
1,8%
2,2%
4,1%
6,1%
8,2%
Tabela 3. Podstawowe dane dotyczące prywatnych szpitali w latach 1993 - 2002
Źródło: Roczniki Statystyczne za lata 1992 – 2003.
Analizując dane z tabeli 3. zauwaŜa się wzrost liczby szpitali prywatnych. W roku 1997 szpitale prywatne dysponowały 346 łóŜkami, zaś
po 5 latach ich liczba wzrosła do 4221. Wzrost liczby prywatnych placówek opieki stacjonarnej umoŜliwił opiekę nad większą ilością pacjentów.
W roku 1997 leczono w nich 12,6 tys. osób, a w roku 2002 ponad 13 razy
więcej- 167,3 tysięcy. Warto zauwaŜyć, Ŝe w roku 1995 szpitale prywatne
stanowiły jedynie 1% ogółu szpitali, zaś w roku 2002 juŜ 8,2%. Największy wzrost liczby szpitali prywatnych przypada na okres po roku 1999.
Taka tendencja utrzymuje się, dlatego moŜna prognozować, Ŝe równieŜ w
kolejnych latach liczba szpitali prywatnych będzie stale rosła.
Prywatne placówki zapewniają pacjentom komfort, większą intymność, anonimowość leczenia, lepszą relację lekarz – pacjent. Swobodny
wybór lekarza w prywatnym sektorze, moŜliwość konsultacji ze specjalistą bez skierowania powodują, Ŝe pacjenci coraz chętniej korzystają z
leczenia odpłatnego. Jednak mimo tak dynamicznego rozwoju sektora
prywatnego, sektor publiczny nadal dominuje w polskiej słuŜbie zdrowia,
szczególnie w opiece stacjonarnej.6
6. Podsumowanie
Transformacja po 1989 roku i zwiększające się róŜnice pomiędzy
potrzebami pacjentów i pracowników słuŜby zdrowia, a moŜliwościami
ich zaspokojenia, przyczyniły się do zmian regulacji prawnych. To z kolei
wpłynęło w istotny sposób na rozwój prywatnego sektora ochrony zdrowia, który stał się konkurencyjny dla sektora publicznego. Prywatne placówki opieki zdrowotnej powstawały na dwa sposoby – jako nowo utworzone oraz w wyniku przekształceń instytucji państwowych. Sektor prywatny zaczął pozyskiwać środki na świadczenia zdrowotne równieŜ z
funduszy publicznych. MoŜliwość zawierania umów pomiędzy placówkami prywatnymi, a dysponentami środków publicznych stanowiła dla
lekarzy oraz pielęgniarek atrakcyjną ofertę pracy, co powodowało ich
rezygnację z pracy w sektorze publicznym.
Z powodu stale rosnącej liczby podmiotów świadczących usługi
medyczne w sektorze prywatnym opieki zdrowotnej, coraz waŜniejszą
rolę zaczęły odgrywać elementy konkurencji rynkowej. Konkurencja
między jednostkami dotyczy przede wszystkim starań o pozyskanie pacjenta i sprostanie jego oczekiwaniom, a takŜe o kontrakty z Narodowym
Funduszem Zdrowia7.
Prywatna opieka zdrowotna funkcjonuje lepiej od państwowej w takich aspektach jak: sprawność działania, stosowanie nowoczesnych metod leczenia, dostępność do świadczeń, zatrudnianie fachowego persone6
E. Aksman, Przekształcenia sektora publicznego i prywatnego w brytyjskiej i w polskiej opiece
zdrowotnej, Uniwersytet Warszawski. Warszawa 2000, s. 14.
7
J. Leowski, Polityka zdrowotna a zdrowie publiczne. Ochrona zdrowia w gospodarce rynkowej.
CeDeWu, Warszawa 2004, s. 22.
lu, gwarantowanie szybkiej pomocy, poczucie bezpieczeństwa, sposób
traktowania pacjenta.
Sektor prywatny oprócz większej dostępności do świadczeń zaspokaja teŜ inne potrzeby pacjentów: poczucie zrozumienia, intymność w
kontaktach z personelem medycznym, przyjazny stosunek lekarza do pacjenta, ciągłość leczenia oraz opieki.
Sektor niepubliczny w opiece zdrowotnej rozwija się bardzo dynamicznie. Placówki niepubliczne są lepiej wyposaŜone i oferują wyŜszą
jakość usług aniŜeli placówki publiczne.
Bibliografia
Aksman E., Przekształcenia sektora publicznego i prywatnego w brytyjskiej i w
polskiej opiece zdrowotne., Uniwersytet Warszawski, Warszawa 2000.
Dziubińska-.Michalewicz M., Sektor prywatny w systemie ochrony zdrowia w
Polsce. Warszawa 2004.
Finansowanie ochrony zdrowia - Zielona Księga. Ministerstwo Zdrowia, Warszawa 2004.
Golinowska S., PoŜądane kierunki zmiany systemu ochrony zdrowia w Polsce.
Między racjonowaniem i racjonalizacją. Warszawa 2004.
Leowski J., Polityka zdrowotna a zdrowie publiczne. Ochrona zdrowia w gospodarce rynkowej, CeDeWu. Warszawa 2004.
Projekt reformy systemu ochrony zdrowia w Polsce- Raport Case, część II. Warszawa 2005.
Włodarczyk C., Reformy zdrowotne. Uniwersalny kłopot. Kraków 2003.
Summary
In the last decade private sector of health care was developing rapidly. The number of private medical institutions increased every year.
This growing tendency refers to clinics, medical institutions and hospitals.
The development of medical private sector is noticeable also in using the
latest medical devices. Moreover, medical institutions compete with each
other and as a result of this they offer their patients better quality of all
providing services. The individual attitude towards each patient gives the
private medical institutions chance to fulfil people’s expectations.