PSa w badaniach przesiewowych wykrywania raka prostaty

medycyna wiarygodna
PSA w badaniach przesiewowych wykrywania
raka prostaty – powracający problem
PSA in prostate cancer screening – recurring problem
Andriole GL, Crawford ED, Grubb III RL. Mortality results from a
randomized prostate-cancer screening trial. N Engl J Med 2009;360:1310–9
Schröder FH, Hugosson J, Roobol MJ. Screening and prostate-cancer
mortality in a randomized European study. N Engl J Med 2009;360:1320–8
Opracował Marek Oleszczyk
Pracownia Medycyny
Rodzinnej, Katedra
Chorób Wewnętrznych
i Gerontologii UJCM
w Krakowie
lek. Marek Oleszczyk
asystent
Słowa kluczowe: rak prostaty, badanie przesiewowe, swoisty antygen gruczołu krokowego
Key words: prostate cancer, screening, prostate-specific antigen
Streszczenie: Rak prostaty jest jedną z głównych przyczyn zgonów spowodowanych chorobą nowotwo-
rową. Do tej pory nie ustalono ostatecznie przydatności oznaczenia PSA w badaniach przesiewowych. NEJM
opublikował wyniki dwóch dużych, prospektywnych, randomizowanych badań oceniających przydatność oznaczeń PSA w zmniejszaniu śmiertelności. Niestety, rezultaty są sprzeczne.
Abstract: Prostate cancer mortality is one of the leading causes of death because of malignant disease in male
population. The role of PSA as prostate cancer screening tool is still uncertain. NEJM presents results of two large
prospective trials on usefulness of PSA screening but the findings are contradictory.
(Probl Med Rodz 2009;1(26):86–87)
Specyficzny antygen sterczowy (prostate-specific
antygen – PSA) od ponad 20 lat jest używany w dia­
gnostyce i monitorowaniu leczenia chorób gruczołu
krokowego, zwłaszcza raka1. Od lat trwają też próby
użycia PSA w badaniach przesiewowych wykrywa­
nia raka gruczołu krokowego. Nie wykazano jednak
dotąd związku między prowadzeniem badań prze­
siewowych a zmniejszeniem umieralności z powodu
tego nowotworu. Oficjalne rekomendacje i podręcz­
niki nie zalecają wykorzystywania PSA w badaniach
skriningowych2,3. Z drugiej strony w populacji pol­
skiej rak stercza jest trzecim co do częstości nowo­
tworem złośliwym i czwartą z kolei przyczyną zgonu
z powodu chorób nowotworowych mężczyzn4.
Lekarze rodzinni w codziennej pracy spotykają także
pacjentów, którzy domagają się oznaczania PSA.
Odpowiedź na pytanie o przydatność PSA jest więc
dla praktykujących lekarzy istotna.
W marcowym numerze New England Journal of
Medicine przedstawiono dwie prace omawiające
wyniki dużych, randomizowanych, kontrolowa­
nych badań. Temu tematowi poświęcono także
komentarz redakcyjny, sondę internetową oraz dys­
kusję panelu ekspertów. Badanie amerykańskie jest
86
częścią większego projektu Prostate, Lung, Colorectal, and Ovarian (PLCO) Cancer Screening Trial,
praca europejska The European Randomized Study of
Screening for Prostate Cancer (ERSPC) prezentuje
raport międzyokresowy z badania prowadzonego
w 7 krajach. W Tabeli I przedstawiono porównanie
metodologii i wyników obu badań.
Jak widać, badania różnią się metodologią, wyni­
kami i końcowym przesłaniem. Na korzyść badania
PLCO przemawia jednolity protokół. Na wyniki
przedstawione przez PLCO może jednak rzutować
fakt, że w grupie interwencji istotnie więcej pacjen­
tów miało oznaczane PSA przed rozpoczęciem bada­
nia. Brak wyraźnej korzyści z włączenia do grupy
interwencji może być właśnie tym spowodowany.
Badanie europejskie jest właściwie wspólną analizą
wyników siedmiu różnych programów przesiewo­
wych (w przypadku Finlandii zasady przeprowadza­
nia skriningu zmieniły się nawet w czasie trwania
obserwacji). Jego przewagą jest dwukrotnie większa
liczba uczestników niż w badaniu PLCO.
W jednym aspekcie autorzy obu publikacji są
zgodni: badanie przesiewowe z użyciem PSA pro­
wadzi do nadrozpoznawania raka i niepotrzebnej
PROBLEMY MEDYCYNY RODZINNEJ, MARZEC 2009, VOL. XI, Nr 1
medycyna wiarygodna
Tabela I. Porównanie badania PLCO i ERSPC
PLCO
ERSPC
Wspólny dla 10 ośrodków
Adaptacja lokalnych progra­
mów badań przesiewowych
Główny punkt końcowy
Śmiertelność z powodu raka prostaty
Śmiertelność z powodu raka prostaty
Wiek jako kryterium włą­
czenia (w latach)
55–74
55–69
(zakres wspólny dla wszystkich ośrod­
ków, pacjenci włączeni do analizy)
6 corocznych oznaczeń PSA
i 4 badania per rectum
PSA oznaczone raz na 4 lata (Szwecja – co 2
lata), badanie per rectum przeciętnie co 2 lata
Standardowe postępowanie (w tym
oznaczenia PSA, jeżeli tak przewidy­
wały procedury opieki medycznej)
Brak danych
4,0
3,0 (Finlandia i Włochy 4,0)
76 693 (38 343)
162 243 (72 890)
Średni okres obserwacji (w latach)
11,5
8,8
Odsetek pacjentów w grupie inter­
wencji, u których wykonano przy­
najmniej jedno oznaczenie PSA
85
82,2
Współczynnik śmiertelności w grupie inter­
wencji vs śmiertelność w grupie kontrol­
nej (na 10 000 osobolat) 2,0 vs 1,7 (NS)
Iloraz częstości zgonu z powodu raka ster­
cza w grupie interwencji vs grupa kontrol­na:
0,8 (95% CI 0,65–0,98; p=0,04)
Protokół badania
Interwencja
Kontrola
Przyjęta górna granica
normy PSA (ng/mL)
Liczba uczestników (liczba
w grupie interwencji)
Wyniki uwzględniające
główny punkt końcowy
terapii, która w przypadku tego nowotworu łączy
się z istotnym zmniejszeniem jakości życia chorego
i dużymi kosztami. Badacze z Europy obliczyli, że
aby uniknąć jednego zgonu z powodu raka prostaty,
trzeba leczyć 48 pacjentów. Pogłębienia wymaga wie­
dza w zakresie całkowitych kosztów leczenia i jako­
ści życia pacjentów.
PROBLEMY MEDYCYNY RODZINNEJ, MARZEC 2009, VOL. XI, Nr 1
Piśmiennictwo:
1. Rao AR, Motiwala HG, Karim OM. The discovery of prostate-specific antigen. BJU
Int 2008 Jan;101(1):5–10.
2. Pawlęga J. Rak stercza [w:] Medycyna rodzinna (red. Latkowski B, Lukas W). Wyd.
Lekarskie PZWL: Warszawa, 2004, s. 935.
3. Kordek R, Jesionek-Kupicka I, Jeziorski A. Badania przesiewowe [w:] Onkologia –
podręcznik dla lekarzy i studentów (red. Kordek R). Via Medica: Gdańsk, 2004, s.
32.
4. Kusińska R. Epidemiologia nowotworów [w:] Onkologia – podręcznik dla lekarzy
i studentów (red. Kordek R). Via Medica: Gdańsk, 2004, s. 17.
87