Wybrane gatunki zwierząt łownych w Polsce

Wybrane gatunki zwierząt łownych w Polsce – biologia i ekologia
część 1.
Od 2000 roku na wniosek Polskiego Związku Łowieckiego łosie objęte zostały
całorocznym okresem ochronnym, co wyłączyło je z łowieckiej eksploatacji. Łoś jest
największym przedstawicielem rodziny jeleniowatych.
W Polsce przedwojennej jego populacja liczyła według stanu na 1938 r. około 1300
osobników. Po drugiej wojnie światowej na obecnym terytorium Polski na wolności
pozostało zaledwie kilkanaście osobników, głównie w okolicy Czerwonego Bagna nad
Biebrzą (Nadleśnictwo Rajgród) – w latach 50. stwierdzono tam 18 łosi. W 1952 r. do
Puszczy Kampinoskiej sprowadzono z terenu byłego ZSRR pięć osobników, a cztery
lata później kolejne 20. Te kilkadziesiąt osobników dało początek obecnej populacji
łosia w Polsce. W 1952 roku łoś został objęty ochroną gatunkową, w 1959 r. uznany
został za zwierzę łowne podlegające całorocznej ochronie, a od 1967 r. był już
obiektem polowań.
Obecną liczebność polskiej populacji tego gatunku, według stanu na wiosnę 2014,
2015 roku, szacuje się z dużą tolerancją na około 16 do 28 tys. osobników.
1
Z pewnością łosi w Polsce mamy obecnie około 20 tys. osobników. Z pewnością łosi
w Polsce mamy obecnie około 20 tys. osobników. Biotopem łosia są rozległe lasy
nizinne. Cechą charakterystyczną łosi jest sezonowość areałów osobniczych. Od
wiosny i do późnej jesieni przebywają one w ostępach obfitujących w wodę, na
bagnach, torfowiskach i terenach podmokłych, a późną jesienią i zimą, kiedy nastają
mrozy, zwierzęta te przemieszczają się do drzewostanów wyżej położonych,
obfitujące w młodniki sosnowe, świerkowe i dębowe, które są podstawą ich diety.
Sprawnemu poruszaniu się po terenach bagnistych umożliwia łosiom specyficzna
budowa racic – długości 20 cm i szerokości ponad 10 cm. Samiec to byk, samica to
klępa, a młode osobniki w pierwszym roku życia to łoszaki. Dorosłe osobniki naszej
rodzimej populacji osiągają 180–190 cm wysokości w kłębie, maksymalną masę ciała
rzędu 400–500 kg i masę poroża (nazywanego u łosi rosochami) dochodzącą do
kilkunastu kilogramów (średnio 10–15 kg). Charakterystyczne cechy morfologii tego
gatunku zyskały własne nazwy, wciąż używane w gwarze łowieckiej – kądziel, gęba,
broda, grzęzy, chrapy, suknia i chyb, a ze względu na kształt poroża (rosoch) mówimy
o badylarzach i łopataczach, wskazując również pnie, odnogi oraz łopaty z pasynkami.
Podczas okresu godowego łosi (tzw. bukowiska) samiec pozostaje z klępą do
momentu jej pokrycia, po czym poszukuje następnej samicy. Łosie w polskich
warunkach nie tworzą – jak ma to miejsce u jeleni i danieli – ugrupowań godowych
samca z samicami. Głos wydawany przez samce w czasie godów przypomina stękanie.
Bukowisko przypada na wrzesień. Ciąża trwa 230–240 dni, a wycielenia przypadają na
przełom koniec V i początek VI. Łosza rodzi jedno, ale często również dwoje młodych.
Po 6 miesiącach łoszaki osiągają masę ciała 120–130 kg. Okrywa ochronna (suknia)
łoszaka, utrzymująca się przez pierwsze 4 miesiące życia, ma rudobrązowy odcień
i pozbawiona jest plamistości, charakterystycznej dla młodzieży wszystkich
pozostałych gatunków z rodziny jeleniowatych. Polska populacja jeleni szlachetnych
liczy obecnie około 200 tys. osobników a roczna eksploatacja łowiecka wynosi około
25% wiosennego stanu populacji.
2
Jelenie preferują lasy zasobne w wodę, poprzedzielane enklawami, łąkami
i innymi powierzchniami trawiastymi. Gatunek ten wymaga znacznej przestrzeni
życiowej sięgającej od kilku do kilkudziesięciu tysięcy hektarów. Ich dieta obejmuje
głównie żer pędowy, który w skali roku stanowi około 60%, a okresowo i zimą nawet
do 90%. Wówczas to najczęściej spotykamy się ze zjawiskiem tzw. spałowania drzew
– czyli ogryzania ich kory.
Samiec jelenia to byk, samica to łania, a młode osobniki w pierwszym roku
życia to cielęta. Jak u wszystkich naszych jeleniowatych, każdego roku, samce budują
nowe poroże, które nazywamy wieńcem. W polskim języku łowieckim mamy wiele
określeń opisujących budowę i biologię jelenia europejskiego – nogi to badyle, uszy to
łyżki, ogon to kwiat, a oczy wszystkich jeleniowatych to świece. Podobnie jak
u większości jeleniowatych, u jeleni obserwujemy na zadzie jasną plamę, nazywaną
lustrem (jedynie łosie nie wykazują tej cechy, a latem u saren jest ono słabo
widoczne).
W czasie wzrostu, poroże jelenia, podobnie jak u innych gatunków jeleniowatych,
pokryte jest scypułem (owłosioną skórą), w którym przebiegają wiązki nerwowe oraz
naczyniowe, doprowadzające niezbędny do wzrostu budulec. Cały cykl rozwoju
poroża jelenia podporządkowany jest funkcjonowaniu układu hormonalnego.
Szczególne znaczenie ma testosteron, powodujący zakończenie wzrostu poroża, jego
kostnienie i wycieranie ze scypułu, a także odpowiedzialny jest za uwydatnienie
drugorzędowych cech płciowych jak wyrastanie grzywy u byków oraz znaczny wzrost
objętości mięśni karku z chwilą zakończenia wzrostu poroża. W kolejnych cyklach
poroże jelenia szlachetnego jest coraz masywniejsze, z większą liczbą odnóg
i zwiększoną długością poszczególnych jego elementów. Szczyt rozwoju poroża jelenia
3
przypada na 11. – 12. rok życia, kiedy to osiąga maksymalne rozmiary. Potem
następuje uwstecznianie się poroża, co związane jest ze starzeniem się osobnika
i spadkiem jego kondycji. Pierwsze poroże ma formę szpic. W kolejnych latach
wzrasta liczba odnóg, która nie jest jednak proporcjonalna do wieku osobnika.
Od 8. roku życia praktycznie nie obserwujemy zwiększania liczby odnóg, wzrastają
tylko rozmiary wieńca i jego masa.
Okres jelenich godów (rykowisko) przypada na IX i w zależności od rejonu może trwać
do połowy X. Początek, jak i czas trwania, determinują przede wszystkim grzejne
(rujne) łanie. Przed rykowiskiem byki intensywnie żerują i stają się łojne (kraśne). Byk
stadny na czas rykowiska gromadzi chmarę łań, którą do momentu pokrycia ostatniej,
pilnuje, ogania, i o którą walczy z rywalami. Podczas rykowiska byki przeważnie nie
żerują, jedynie gasząc pragnienie. Tracą wówczas 15–20% masy ciała sprzed
rykowiska, stając się spadłymi. Dla łań okresem najbardziej niekorzystnym dla ich
kondycji, jest pierwszych 2 do 3 miesiący laktacji, kiedy to tracą one około 20% masy
ciała w stosunku do masy jaką posiadały zaraz po wycieleniu.
W czasie rykowiska byki odzywają się głosem zwanym rykiem, słyszanym w mroźne
poranki i noce nawet na odległość kilku kilometrów. Ciąża u łań trwa około 8 miesięcy
i na przełomie maja i czerwca przychodzi na świat przeważnie jedno cielę, które do
3–4 miesiąca życia charakteryzuje się specyficznym, młodocianym (juwenalnym)
umaszczeniem ochronnym – na tułowiu charakterystycznie nakrapianym jasnymi
znaczeniami (cętkami). Dojrzałość płciową jelenie osiągają w 2. roku życia, ale
w prawidłowo rozwijającej się populacji byki biorą udział w rykowisku i w rozrodzie
nie wcześniej jak w 6–7 roku życia. U jelenia obserwujemy silnie zaznaczony instynkt
4
stadny. Jelenie żyją przez znaczną część roku w chmarach jednopłciowych. W okresie
rykowiska do chmar łań dołącza byk stadny. W chmarach łań spotykamy w ciągu roku
byki w drugim i trzecim roku życia, które w czasie godowym odpędzane są przez byka
stadnego. Młode byki nie uczestniczące w rozrodzie, w czasie rykowiska pełnią rolę
tzw. kibiców (chłystów), obserwując jedynie spektakularne gody tego gatunku.
Daniel został sprowadzony do Polski i Europy Środkowej z rejonu basenu
Morza Śródziemnego, Turcji i Iranu w okresie od XVI do XVIII wieku, jako zwierzę
parkowe ozdoba powstających w tamtych czasach ogrodów ówczesnych
możnowładców. Na Wyspy Brytyjskie do Anglii sprowadzony był już w czasach
rzymskich, a w Danii przebywał od XI wieku.
Dzięki ogromnej plastyczności ekologicznej daniel (obok dzika) jest najpopularniejszą
zwierzyną europejską zasiedlającą także inne kontynenty. Obecnie populacja tego
gatunku na wolności liczy w Polsce około 27 tys. osobników. Jest to również ważne
zwierzę gospodarskie. Spośród wszystkich gatunków zwierzyny płowej wyróżnia go
duża odporność na choroby. Daniel występuje w bardzo zróżnicowanych siedliskach,
wypełniając w nich niszę ekologiczną pomiędzy jeleniem a sarną. Idealnym biotopem
dla daniela są niewielkie kompleksy leśne poprzedzielane enklawami, z dużym
udziałem łąk i terenów trawiastych. Unika siedlisk suchych, bagiennych i górskich.
Przez większą część roku w swojej diecie preferuje trawy i roślinność zieloną przed
pędami i krzewami. Natomiast od listopada do lutego daniele zdobywają pokarm,
zgryzając pędy roślin iglastych, stanowiące wówczas około 70% ich diety. Daniel,
z łowieckiego punktu widzenia jest gatunkiem perspektywicznym. Składa się na to
5
kilka czynników – jest zwierzyną predysponowaną do zasiedlania drobnych
kompleksów leśnych a w lesie wyrządza mniejsze szkody niż jeleń i sarna.
Korę z rosnących drzew spałuje (ogryza) rzadko.
Daniel prowadzi osiadły tryb życia, o dziennej aktywności. Jego suknia
odznacza się dużą zmiennością ubarwienia, u tego gatunku często występuje
melanizm (do 30% osobników w populacji) i znacznie rzadziej albinizm (około 1%).
Jest to zapewne skutkiem długiego procesu domestykacji, czyli udomawiania tych
zwierząt. Ruja (tzw. bekowisko) w naszych warunkach odbywa się zasadniczo
w drugiej połowie października, przeciągając się niekiedy do pierwszych dni listopada.
Wówczas to chmary byków rozpadają się, a samce na terenach przyszłych godów
wygrzebują tzw. dołki rujowe (rujowiska, kołyski), pogłębiane w czasie bekowiska,
w których mokrzą (oddają mocz) i wylegują się. Najmocniejsze samce, łopatacze
gromadzą podczas rui grupę (chmarę) łań, której pilnują i o którą walczą między sobą.
Daniel jest zwierzęciem stadnym, poza okresem bekowiska, tworzącym
jednopłciowe chmary. W czasie bekowiska byki wydają chrapliwy głos, brzmiący jak
zgrzytliwe beczenie. Zimą, podobnie jak u innych jeleniowatych – chmary obydwu płci
są liczniejsze niż w pozostałych okresach roku. W odróżnieniu od jelenia szlachetnego
u danieli nie występuje charakterystyczna grzywa. Podobnie jak u jelenia sika, ciąża
daniela trwa blisko 8 miesięcy. W czerwcu lub w lipcu łania cieli się i ma przeważnie
jedno cielę. Laktacja trwa do kolejnej rui. W listopadzie cielęta ważą już około 20 kg.
Łanie osiągają maksymalną masę już w 4, a byki w 5. – 6. roku życia. Średnia masa
dorosłych byków wynosi około 60–80 kg. W czasie bekowiska tracą one do 25% masy
ciała. Rozwój poroża osiąga swe maksimum w 8. – 10. roku życia. Poroże dorosłego
byka daniela to łopaty. Powyżej opieraka tyka wyraźnie poszerza się i tworzy
charakterystyczne spłaszczenie, od którego poroże daniela nazwano łopatami.
Duża odporność daniela na choroby infekcyjne i inwazyjne jest jedną z przyczyn dużej
plastyczności ekologicznej tego gatunku, a jednocześnie tłumaczy rozwój jego
hodowli fermowej na świecie.
6
Sarna jest najmniejszym, najliczniejszym, a zarazem najbardziej popularnym
gatunkiem zwierzyny płowej w Polsce. Jej aktualna liczebność szacowana jest na
około 800 tys. osobników. Kozioł (rogacz) różni się od kozy obecnością możdżeni,
okresowym wyrastaniem poroża, występowaniem pędzla (pęku włosów na napletku)
oraz brakiem fartuszka (pęku włosów w okolicy sromu, widocznego u samic
szczególnie w sukni zimowej).
Poroże wykształcane przez kozły nazywamy parostkami, przy czym proces nakładania
poroża odbywa się zimą – inaczej niż ma to miejsce u pozostałych przedstawicieli
rodzimych gatunków jeleniowatych.
W pierwszym roku życia rogacz może wykształcić od razu parostki w formie
ostatecznej czyli w formie szóstaka, co również jest ewenementem wśród
jeleniowatych. Maksymalny rozwój parostków przypada jednak na 6–7 rok życia.
Poroże takich osobników może osiągać masę około 500–700 gramów. Ze wszystkich
gatunków zwierzyny płowej sarna ma najbardziej wyspecjalizowany i najkrótszy
przewód pokarmowy. Jest on przystosowany do pobierania dobrego jakościowo
pokarmu (żeru) i szybkiego jego trawienia i wchłaniania. Do zaspokojenia
zapotrzebowania na wodę sarnie wystarcza rosa i wilgoć zawarta w roślinach, rzadko
kiedy obserwuje się sarny pijące wodę z wodopojów. W okresie zalegania wysokiej
pokrywy śnieżnej, sarna nie jest w stanie zaspokoić swojego zapotrzebowania na
wodę samym śniegiem, co jest częstą przyczyną zimowej śmiertelności. Sarna
prowadzi osiadły tryb życia. Wędrówki na odległość powyżej 3–5 km należą do
rzadkości. Późną jesienią i zimą sarny gromadzą się w stada zwane rudlami, składające
się z kilku do kilkunastu, a niekiedy nawet 50–80 osobników (zarówno kóz jak
7
i kozłów). Wiosną i latem rogacze prowadzą na swoim terytorium samotny tryb życia,
a kozy przebywają z koźlętami w tzw. rudlach rodzinnych, składających się z matki i jej
tegorocznego potomstwa, którym niekiedy towarzyszy również starsze rodzeństwo
płci żeńskiej z ubiegłego sezonu. Sarny osiągają dojrzałość płciową w VII drugiego
roku życia (zazwyczaj w 14 miesiącu). Ruja przypada na drugą połowę VII i trwa do
połowy VIII. Rogacz poszukuje wówczas rujnej kozy, z którą przebywa przez 2–4 dni,
kryjąc kilkakrotnie, a następnie porzuca i szuka kolejnej. Ciąża trwa około 10 miesięcy
(42 tygodnie). Jednak w czasie pierwszych 4,5 miesiąca jest to tzw. ciąża utajona, gdyż
zapłodnione jajo, po osiągnięciu w czasie 2 tygodni stadium blastuli, wstrzymuje swój
rozwój na 4 miesiące, luźno przebywając w jamie macicy. Dopiero na przełomie XI/XII
następuje wszczepienie zarodka w ścianę macicy i jego szybki rozwój. Okres porodu
(kocenia się, rzucania koźląt) przypada, jak ma to miejsce u większości gatunków
zwierzyny płowej, na przełom maja i czerwca. Na świat przychodzi jedno, często
dwoje koźląt, a w wyjątkowych sytuacjach nawet 3 lub 4. Siuta (koza) karmi je
mlekiem do grudnia, czyli przez 6 miesięcy. Na przełomie listopada i grudnia zdarzyć
się może, że samice niepokryte w rui zasadniczej (lipiec, sierpień), zapłodnione
zostają w czasie tzw. rui dodatkowej. Co ciekawe wykoty takich samic również
przypadają na przełom maja i czerwca, co oznacza, że zjawisko tzw. ciąży utajonej
(przedłużonej) u nich nie występuje. Letnia suknia sarny jest rudobrunatna, a zimowa
przyjmuje barwę płową, z wyraźnie zaznaczonym lustrem a u kóz z kontrastującym
z nim fartuszkiem. Umaszczenie ochronne u nowonarodzonych koźląt posiada
charakterystyczną plamistość zanikającą po 2–3 miesiącach życia. Ciekawostką jest
fakt powszechnego u saren astygmatyzmu, który ma jednak swoje uzasadnienie –
wybitnie sprzyjając zdolności rozpoznawania obiektów w ruchu. Spłoszone sarny
(zarówno kozy jak i kozły) straszą, wydając głos zwany szczekaniem. Ponadto siuty
z koźlętami często nawołują się wysokotonowym piskiem, nazywanym mikotem.
Dzięki ogromnym możliwościom adaptacyjnym dzik jest najbardziej
rozpowszechnionym gatunkiem europejskim na świecie. Wiosną 2014 r. jego
liczebność w Polsce szacowana była na około 280 tys. osobników, zaś eksploatacja
8
łowiecka wynosiła 80% stanu wiosennego. Ze względu na swoje zwyczaje żerowe oraz
liczebność dziki podatne są na wiele chorób i pasożytów, które są niebezpieczne
również dla ludzi (dlatego w Polsce obowiązuje bezwzględny nakaz badania mięsa
dzików przed spożyciem pod kątem obecności włośnicy) i zwierząt hodowlanych
(np. rozprzestrzeniający się obecnie w naszej części Europy afrykański pomór świń).
Dzik ma charakterystyczny trop z wyraźnie odciśniętymi na zewnątrz raciczkami.
Okrywa włosowa (szczecina) dzika charakteryzuje się dużą zmiennością umaszczenia,
a niekiedy zdarzają się również osobniki łaciate. Dłuższa szczecina wyrastająca wzdłuż
grzbietu dzika tworzy tzw. chyb. U starszych osobników, od 2. roku życia, na
zakończeniu ogona występuje tzw. chwost, a u samców dodatkowo uwidacznia się
pęk włosów na napletku nazywany pędzlem. Młode warchlaki do 4–5 miesiąca życia
(tzw. pasiaki) utrzymują pasiaste umaszczenie ochronne, zwane liberią.
Dziki, samce wykształcają charakterystyczne kły w uzębieniu tzw. oręż, który
u osobników dorosłych wystaje z ryja (nazywanego gwizdem lub klarnetem
i zakończonego tarczą ryjową tzw. tabakierą). Kły dzików mają otwarte korzenie, co
umożliwia im stały wzrost. W uzębieniu samców są one silnie rozwinięte i osiągają
maksymalne rozmiary około 10. roku życia. U samic (loch), kły nazywane hakami,
które osiągają znacznie mniejsze rozmiary i mniej ostre kształty. Kły, nawet u starych
loch, nie wystają ponad linię wargi, jak ma to miejsce u starszych samców (wycinków
i odyńców). Dziki żyją w stadach zwanych watahami. Ugrupowania te charakteryzują
się dużą zmiennością składu. Okres godowy (nazywany huczką bądź tycznią)
zasadniczo przypada na przełom listopada i grudnia i trwa do lutego włącznie, choć
obecnie – ze względu na całoroczny dostęp do wysokobiałkowego żeru na polach –
9
zdarza się, że młode dziki dojrzewają płciowo w różnym czasie – zdecydowanie
szybciej i dzięki temu dziki zachowują zdolność rozrodczą w okresie całego roku.
Ciąża trwa 110–140 dni. Locha prosi się w tzw. barłogu od III do V. Liczba warchlaków
w miocie wynosi średnio 3–6 szt. i zależy od wieku oraz kondycji lochy. Laktacja trwa
do 4 miesięcy. Dziki łączą się w większe watahy w czasie huczki. Charakterystycznym
ugrupowaniem wiosennym dzików są watahy składające się nawet z kilkunastu tzw.
przelatków – dzików zeszłorocznych, odpędzanych przez lochy, które w tym czasie są
w fazie wyproszeń lub wychowu warchlaków. Mocne wycinki i odyńce prowadzą
często samotny tryb życia, nazywamy je wówczas pojedynkami.
Dzik jest gatunkiem wszystkożernym. Pokarm zwierzęcy obejmuje zaledwie 10% całej
diety, jednak jego udział może się zmieniać w różnych okresach roku. Nasiona drzew
leśnych w latach urodzaju (przede wszystkim żołędzie i bukiew), w sezonie
wegetacyjnym mogą stanowić do 85% diety dzików. W innych warunkach udział
roślin uprawnych wynosi 80% i więcej. W lesie dzik jest sprzymierzeńcem człowieka,
zjadając duże ilości owadów, przeważnie gatunków wyrządzających szkody w
gospodarce leśnej. W poszukiwaniu larw, dzik buchtuje, spulchniając jednocześnie
glebę. Na polach uprawnych potrafi jednak wyrządzać dotkliwe szkody. Preferuje lasy
obfitujące w tereny podmokłe i bagienne, umożliwiające mu kąpiele w tzw.
babrzyskach. Najbardziej rozwiniętymi zmysłami dzika są doskonały węch (tzw. wiatr)
i słuch, charakteryzuje go natomiast słabszy wzrok, na którym gatunek ten polega
w mniejszym stopniu (o wypatrującym dziku mówimy, że oczy).
10