docabstrakty - Uniwersytet Jagielloński
download 
Reklamacja Transkrypt
abstrakty - Uniwersytet Jagielloński
POLITEJA NR 2(6) 2006 Rett R. LUDWIKOWSKI LIMITS OF UNIVERSALISM: PROTECITON OF HUMAN RIGHTS IN EUROPE AND AMERICA IN HISTORICAL AND COMPARATIVE PERSPECTIVE Uniwersalistyczna teoria ochrony praw człowieka podkreśla, ze podstawowe standardy ochrony praw są współcześnie uznawane w znacznym stopniu przez coraz liczniejsza grupę państw. Ewentualne, relatywistyczne podejście do ochrony praw, wynikające z różnic kulturowych, etnicznych i religijnych, nie podważa teorii o istnieniu tradycyjnego i pogłębiającego się konsensusu miedzy państwami Zachodu dotyczącego koncepcji praw fundamentalnych. Głównym zadaniem niniejszego artykułu było zweryfikowanie powyższej tezy i zbadanie w jakim stopniu historycznie identyfikowalne różnice w koncepcji ochrony praw człowieka w Ameryce i Europie, a wiec regionach o niepodważalnych związkach kulturowych, wpłynęły na ograniczenie tempa procesu uniwersalizacji ochrony praw. Artykuł potwierdza, ze w osiemnastym wieku, a wiec w okresie kształtowania się pierwszych współczesnych, konstytucyjnie gwarantowanych katalogów praw, istniał znaczny przepływ idei miedzy oboma kontynentami. Istniały jednak również znaczne geopolityczne różnice w regionalnych priorytetach, które zadecydowały o tym, ze listy chronionych praw, choć podobne nie duplikowały się wzajemnie. Było to szczególnie wyraźne w recepcji indywidualistycznych i kolektywistycznych koncepcji ochrony praw, w kontrowersjach dotyczących stopnia egalitaryzmu w stosunku do ochrony praw ekonomicznych, społecznych i kulturowych, w akceptacji związku praw z obowiązkami obywateli. Dziewiętnastowieczny dialog miedzy pozytywistami i przedstawicielami filozoficznego naturalizmu przyczynił się do polaryzacji regionalnych różnic w ochronie praw człowieka. Przy rozwoju obu nurtów w Ameryce i Europie, nie można nie zauważyć różnic spowodowanych trwałością amerykańskiej konstytucji i elastycznością nieustannie zmienianych europejskich praw zasadniczych. Naturalistyczny język konstytucji amerykańskiej nie eliminował, ale nieuchronnie ograniczał absorpcje nowych prądów do filozofii praw człowieka. W okresie rodzącego się europejskiego welferyzmu i socjalnego liberalizmu, amerykańskie wątpliwości dotyczące konstytucjonalizacji praw społecznych i ekonomicznych przetrwały i w znacznym stopniu zdeterminowały różnice w dwudziestowiecznych koncepcjach ochrony praw. Końcowa cześć pracy, poświecona kształtowaniu się powojennego europejskiego systemu ochrony praw oraz mechanizmów ich ochrony we Wspólnocie i Unii Europejskiej, potwierdza, ze historycznie ukształtowane regionalne preferencje nadal ograniczają uniwersalny charakter ochrony praw. Uniwersalizm, oznaczający powszechna zgodę co do wartości ochrony, nadal nie oznacza powszechnego konsensusu co do zakresu, treści i hierarchii praw fundamentalnych. Osiągnięta dzięki inicjatywom Organizacji Narodów Zjednoczonych internacjonalizacja systemu ochrony praw nadal nie powinna być utożsamiana z ich uniwersalizacja. Ta ostatnia jest nadal procesem a nie faktem dokonanym. Roman KOCHNOWSKI Uniwersytet Śląski AUSTRO-WĘGRY NA PRZEŁOMIE XIX I XX STULECIA W ostatnim dziesięcioleciu XIX wieku spectrum polskich stronnictw politycznych uległo poszerzeniu zasadzie ukształtowała się pełna gama ugrupowań – od narodowej prawicy po socjalistyczna lewicę. Ze względu na stosunkowo szeroką autonomię jaką Polacy posiadali w Galicji po habsburskim panowaniem stosunek polskiej myśli politycznej do Austro-Węgier przełomu XIX i XX stulecia był na ogół pozytywny. Tylko narodowa demokracja zajmowała w tym względzie bardziej zróżnicowane stanowisko. W polskiej refleksji politycznej panowało u progu I wojny światowej przekonanie, że w oparciu o Austro-Wegry będzie możliwa odbudowa państwowości polskiej .Stanowiska tego nie podzielała w zasadzie tylko część narodowych demokratów demokratów Romanem Dmowskim na czele Dariusz GRZYBEK Uniwersytet Jagielloński WŁODZIMIERZ CZERKAWSKI - MIĘDZY EKONOMIĄ POLITYCZNĄ A DEMOKRACJĄ CHRZEŚCIJAŃSKĄ Artykuł prezentuje poglądy Włodzimierza Czerkawskiego (1868 - 1913) profesora ekonomii i skarbowości Uniwersytetu Jagiellońskiego. Był on pierwszym polskim ekonomistą opowiadającym się za austriacką teorią wymiany, wartości, kapitału i procentu wywodzącą się od Carla Mengera i Eugena Boehm Bawerka. W swych pracach ekonomicznych wzbogacił teorię austriacką, pokazując, że teoria procentu Boehm - Bawerka stosuje się zarówno do ziemi jak i do kapitału, w związku z czym znika potrzeba osobnej teorii dochodu z ziemi. Dał też oryginalną teorię rozmiarów gospodarstw (przedsiębiortsw), w której wielkie firmy, ujmowane jednocześnie jako jednostki produkujące i konsumujące, są zarówno głównym źródłem innowacji jak też wahań koniunkturalnych. Wedle Czerkawskiego popyt na artykuły luksusowe zgłaszany przez wielkie gospodarstwa wykazuje wysoką zmienność co przynosi skutek w postaci zmian produkcji i zatrudnienia. Stąd też Czerkawski domagał się bardziej egalitarnego podziału dochodu społecznego oraz wspierał organizację robotniczych związków zawodowych. Jego analizy ekonomiczne uzupełniała publicystyka polityczna, o wyraźnie radyklaniejszej tendencji. Czerkawski odrzucał liberalizm gospodarczy jako system prowadzący do nieusprawiedliwionych nierówności, jednocześnie odrzucał socjalizm jako system niezdolny do efektywnego funkcjonowania i pobudzania wzrostu gospodarczego. Sądził, że społeczeństwa rozczarowane tymi skrajnymi ideologiami będą skłonne zaakceptować „rządy umiarkowane”, które zapewnią równowagę między uprawnieniami jednostki a uprawnieniami społeczności. Wedle Czerkawskiego najlepsze rozwiązanie kwestii społecznej przynosi katolicka nauka społeczna, miał on jednak bardzo krytyczny stosunek do współczesnej sobie ideologii katolickiej oraz ruchu chrześcijańsko demokratycznego. Bogumił GROTT Uniwersytet Jagielloński NACJONALIZM POLSKI A NACJONALIZM UKRAIŃSKI - PRÓBA PORÓWNANIA Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów i jej zbrojne ramię Ukraińska Powstańcza Armia zapisały się zbrodniczymi czynami w najnowszej historii narodu polskiego i żydowskiego. Dlatego też charakter nacjonalizmu ukraińskiego jest problemem bardzo ważnym. Niniejszy artykuł jest poświęcony porównaniu jego doktryny ze współczesnym mu nacjonalizmem polskim. Jak wykazuje analiza obydwu doktryn polskiej i ukraińskiej różniły się one bardzo znacznie od siebie. Nacjonalizm polski w latach dwudziestych i trzydziestych XX wieku nabrał cech ideologii kierującej się wskazaniami nauki Kościoła i lansował ideę Katolickiego Państwa Narodu Polskiego. W przeciwieństwie do niego nacjonalizm ukraiński spod znaku OUN i UPA inspirował się darwinizmem społecznym o czym świadczy jego czołowy ideolog – Dmytro Doncow w swojej głównej pracy „Nacjonalizm”. Nacjonalizm polski można zaliczyć do umiarkowanych natomiast nacjonalizm ukraiński przedstawia sobą formę skrajną i ma charakter faszystowski. Inspirowane przez niego formacje UPA dokonały czynów ludobójstwa na ludności polskiej i żydowskiej przeprowadzając także czystkę etniczną na południowo-wschodnich kresach II Rzeczypospolitej. Nacjonalizm OUN, już przed II wojną światową był potępiany przez ukraińskiego biskupa greko katolickiego Grzegorza Chomyszyna, jako ideologia siejąca nienawiść. Krytykował on również kościół greko katolicki w Galicji wschodniej za brak konsekwencji, nieumiejętność narzucenia nacjonalizmowi ukraińskiemu zasad etyki chrześcijańskiej, a nawet firmowanie jego polityki. Maciej MARSZAŁ Uniwersytet Wrocławski POLSKA MYŚL POLITYCZNA I PRAWNA O STOSUNKU WŁOSKIEGO FASZYZMU DO KOŚCIOŁA KATOLICKIEGO 1922-1939 Celem opracowania jest przestawienie relacji polskiej myśli politycznej i prawnej wobec faszyzmu i jego polityki do Kościoła katolickiego w latach 1922-1939. Analizując opinie polskich publicystów i naukowców o włoskim faszyzmie i jego stosunku do Kościoła katolickiego to należy przypomnieć, że kształtowały się w trzech okresach. Pierwszy z nich to okres niemal euforii dla rządów Mussoliniego, który wynikała zapewne z braku wiedzy o doktrynie faszyzmu i jego zamierzeniach. Polska myśl katolicka, narodowa czy też konserwatywna wyrażała duże zadowolenia z tego, że wódz faszystów uporał się z wewnętrznymi problemami politycznymi, gospodarczymi i społecznymi. Na łamach polskiej prasy o proweniencji prawicowej wyrażano przekonanie o możliwości szybkiego rozwiązania „kwestii rzymskiej” i ułożenia dobrych stosunków ze Stolicą Apostolską. Podpisanie układów laterańskich w 1929 r. i towarzyszący temu entuzjazm w polskiej prasie, w szczególności katolickiej, kończył okres bezkrytycznych uwag wobec nowego ustroju Włoch. Należy zaznaczyć, że jedynie prasa lewicowa negatywnie oceniała porozumie faszystów z Kościołem katolickim, twierdząc, że doprowadzi ono do gorszego położenia klasy robotniczo-chłopskiej. Drugi okres (1929-1931) charakteryzował się w napiętymi stosunkami politycznymi między Watykanem a Kwirynałem, które zostały zdeterminowane przez kwestie wychowania młodzieży i spory o miejsce na włoskiej scenie politycznej i społecznej papieskiej Akcji Katolickiej. Polska prasa i publicystyka związana z prawą stroną polityczną wyrażała duże niezadowolenie postawą Mussoliniego wobec Kościoła katolickiego, a jedynie prasa lewicowa podchodziła do zatargu z dużym sceptycyzmem i ostrożnością. Warto zwrócić uwagę, że właśnie w tym okresie rozpoczęły się w Polsce pierwsze poważne polemiki na temat stosunku faszyzmu do religii katolickiej. Za kres kryzysu należy uznać podpisanie przez Mussoliniego i Piusa XI porozumienia, które regulowało kwestie kształcenia młodzieży i określało zakres funkcjonowania Akcji Katolickiej. Trzeci etap stosunków między faszystowskim rządem a Stolicą Apostolską to lata 1931-1939, które można nazwać „względnym pokojem” przerywanym co prawda różnicami zdań miedzy Piusem XI a Mussolinim na temat konfliktu abisyńskiego w 1935 r. albo kwestią „neopogańskiego rasizmu” w 1938 r. Dla polskiej myśli politycznej to okres wyważonych analiz prawnych (raczej nielicznych), politologicznych, filozoficznych i socjologicznych na temat roli religii katolickiej w faszystowskim państwie. W tym czasie pod wpływem rozwoju stosunków Watykan-Kwirynał powstało w Polsce szereg cennych publikacji na temat roli wychowania w życiu społecznym, problemu ingerencji państwa w swobodę działań jednostek, roli Kościoła katolickiego i jego organizacji społecznych, a także pojęcia totalizmu państwowego i katolickiego. Mateusz NIEĆ Uniwersytet Wrocławski FUNDAMENTALIZM RELIGIJNY – DEMOKRACJA ATTYCKA – KOŚCIOŁY PROTESTANCKIE (w sporze z Bassamem Tibi) Według Basama Tibiego współcześnie toczy się wojna cywilizacji islamu ze światem zachodnim. Tibi prezentuje genezę koncepcji i trzy style myślenia o fundamentalizmie religijnym, jako antymodernistycznej koncepcji, renesansie religijności i jako nowej koncepcji islamskiej. Koncentruje swoją uwagę na analizie relacji między pomiędzy modernością, pluralizmem, wolnością polityczną i religią. Autor tekstu podejmuje polemikę z główną tezą Tibiego, przeciwieństwa, a właściwie wojny między religią, która utożsamiana jest z partykularnym stylem myślenia a demokracją, uznaną za historię, uniwersum. W opinii autora artykułu dwie klasyczne koncepcje demokracji: antyczna i liberalna mają silne korzenie religijne, co w formie tez pokazuje. Religia nie determinuje walki z demokracją. Świat islamu ma wybór, może podążyć drogą demokracji antycznej, która nie jest wyłącznie europejską tradycją, ale także cywilizacji basenu Morza Śródziemnomorskiego. Rafał LIS Uniwersytet Jagielloński SPONTANICZNY ŁAD A PROBLEM KORUPCJI SPOŁECZEŃSTWA OBYWATELSKIEGO. Z MYŚLI POLITYCZNEJ ADAMA FERGUSONA Adam Ferguson był jednym z najbardziej znaczących - obok Davida Hume'a i Adama Smitha – myślicieli politycznych szkockiego Oświecenia. Jego refleksja, w której odnajdujemy ideę niezamierzonego i ewolucyjnego rozwoju władzy (opozycyjną wobec wyjaśnień kontraktualnych i zaproponowaną po raz pierwszy przez Hume'a) oraz wizję spontanicznego ładu społeczno-ekonomicznego (lepiej rozwiniętą w teorii "niewiedzialnej ręki" Smitha), zawierająca elementy konserwatywne jak i liberalne - może być uważana za typową dla ówczesnych szkockich filozofów. Jednak tego rodzaju identyfikacja nie może wyjaśnić istoty myśli Fergusona, ponieważ znajdujemy w niej jeszcze inny ważny element, który decyduje o jej specyfice, mianowicie koncepcję zepsucia (corruption) społeczeństwa obywatelskiego. Istotnie, to właśnie ta koncepcja, rozpoznawana tutaj jako "element republikański", nadaje myśli politycznej Fergusona wyjątkowe znaczenie, różniąc go od innych Szkotów, którzy mogą być interpretowani głównie w ramach tradycji liberalnej i konserwatywnej. Podążając tym tropem nie pownniśmy mimo to ograniczać się wyłącznie do perspektywy "humanistyczno-obywatelskiej". Toteż w niniejszym artykule staram się raczej uwzględnić odpowiednio wszystkie te aspekty, bo dopiero łączne uwzględnienie ich pozwoli ropoznać złożone przesłanie Fergusona. Inna sprawa, że nie będzie ono jednoznaczne. Maciej ZAKRZEWSKI Uniwersytet Jagielloński HENRY ST. JOHN BOLINGBROKE – POLITYK CZY MYŚLICIEL POLITYCZNY? Artykuł przedstawia zarys głównych idei politycznych i filozoficznych Bolingbroke’a, takich jak pojęcie Króla Patrioty, teorię partii politycznych oraz problem opozycji parlamentarnej. Autor przedstawia pisma Bolingbroke na tle konfrontacji pomiędzy osiemnastowiecznymi teoriami kontraktu społecznego a republikańskimi koncepcjami rządu i społeczeństwa. Głównym celem artykułu jest analiza związków pomiędzy publiczną aktywnością Bolingbroke’a a ideami politycznymi prezentowanymi w jego pismach politycznych. Autor dowodzi, że doktryny polityczne Bolingbroke’a posiadają autonomiczną wartość i nie należy ich interpretować jako instrumentu walki politycznej pomiędzy nim a Robertem Walpole. Aleksander DAŃDA Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Oświęcimiu PODSTAWY TEORII KOLONIALIZMU: EDWARD GIBBON WAKEFIELD Celem artykułu jest przybliżenie czytelnikowi teoretycznych podstaw nowożytnego kolonializmu w jego wydaniu brytyjskim, w szczególności zaś przybliżenie poglądów najbardziej popularnego wówczas propagatora idei kolonialnych. Pomimo tego, iż w pismach wielu znanych twórców XIX-wiecznych znaleźć można wypowiedzi wspierające kolonializm jako pożądany prąd działalności politycznej, społecznej, kulturalnej i gospodarczej (np. u J.S. Milla), to jednak żaden z tych myślicieli nie rozwinął swoich przekonań w sposób, który pozwalałby uznać go za autora ogólniejszej teorii kolonializmu. Człowiekiem, który dokonał takiej syntezy różnych popularnych w XIX wieku prądów myślowych, oraz zastosował je do stworzenia pełnej i na swój sposób oryginalnej teorii kolonializmu był – obecnie prawie już nieznany – Edward Gibbon Wakefield: dyplomata, skazaniec, aktywny uczestnik procesu kolonizacji oraz polityk. Opierając się na faktach biograficznych oraz na jego głównej pracy (“A View of the Art of Colonisation, With Present Reference to the British Empire; In Letters Between a Statesman and a Colonist”) niniejszy artykuł przedstawia zarówno teoretyczne jak i praktyczne aspekty brytyjskiej działalności kolonialnej w XIX w. w Kanadzie, Australii i Nowej Zelandii. Maciej CESARZ Uniwersytet Wrocławski FASZYZM PANEUROPEJSKI CZY ALTERNATYWNA WIZJA INTEGRACJI? KONCEPCJA ZJEDNOCZONEJ EUROPY OSWALDA MOSLEYA Paweł ARMADA Uniwersytet Jagielloński PRAWO DO STRAUSSA. WOKÓŁ PROBLEMU ROZUMIENIA KONSERWATYWNEGO MYŚLICIELA Artykuł obejmuje pewne kluczowe aspekty intelektualnej spuścizny Leo Straussa (18991973), wpływowego przedstawiciela amerykańskiej myśli konserwatywnej. Urodzony w Niemczech, wygnany przez reżim nazistowski i osiadły w USA, Strauss postrzegany był przez swoich współczesnych jako badacz oderwany od spraw tego świata, podejmujący w ramach swej dziedziny studia nad ideami rysującymi się obco i dawno już przebrzmiałymi. Po jego śmierci podniesiono wszak liczne pytania tyczące właściwego sposobu interpretowania nauk Straussa. Dotąd całkiem ponoć nieszkodliwy nauczyciel akademicki, spotkał się raptem z oskarżeniami o wrogi stosunek wobec liberalnej demokracji, o zakorzenienie w nietscheańskich poglądach na społeczeństwo, przesyconych nihilizmem i podejściem elitarystycznym, wreszcie – o bycie faktycznym demiurgiem polityki neokonserwatystów. Autor skupia się na niektórych zagadnieniach wyłaniających się z książek Straussa w sposób nieraz niejednoznaczny, kierując szczególną uwagę na problem uzasadnienia prawa naturalnego. Odrzucenie nowoczesnej idei „homogenicznego, uniwersalnego państwa” okazuje się tkwić w centrum poglądów straussowskich. Ukształtowany przez naukę i historyczny relatywizm, świat, w którym żyjemy, może zostać opisany jako wrogi dla człowieczeństwa, dla ludzkiej doskonałości, nienawistny wręcz tym, którzy umiłowali poszukiwanie mądrości. Strauss wiąże zamysł prawa naturalnego z kwestią zachowania warunków dla działalności filozoficznej – taka obrona filozofii jawi mu się jako najwyższe zadanie w naszych czasach. Agnieszka WALECKA-RYNDUCH Uniwersytet Jagielloński RUDI DUTSCHKE – IKONA NOWEJ LEWICY WOBEC TERRORYZMU Postać Rudiego Dutschke – tytułowej ikony niemieckiej Nowej Lewicy jest praktycznie do tej pory nieznana w Polsce. Ten doktryner i ideolog ruchu, zmarły przedwcześnie w wyniku ataku epilepsji, będącej następstwem zamachu na jego życie w 1969 roku, był wzorem dla wielu zwolenników i członków Ruchu Protestu (Ruchu 1968 roku) w Niemczech. Artykuł omawia stosunek Dutschkego do zagadnienia terroryzmu w Niemczech i jest tylko wąskim fragmentem bogatych przemyśleń Dutschkego, które dotyczyły tak polityki jak i nowej wizji społeczeństwa, a także stosunku do oporu i przemocy. Kwestią niewyjaśnioną do tej pory pozostaje pytanie o ewolucję poglądów Dutschkego. Jego śmierć nastąpiła w takim momencie, w którym jego poglądy oscylowały z jednej strony między nawoływaniem do oporu lecz tylko i wyłącznie przy pomocy pokojowych środków oraz nieukrywaną legitymizacją do użycia siły i poparciem „czarnej linii” terroryzmu z drugiej. W artykule znalazły się fragmenty opublikowanych ostatnio pamiętników Dutschkego, z których wynika, że utrzymywał on kontakty z frakcjami terrorystycznymi, w tym z RAF-em (Rote Armee Fraktion) i kilkakrotnie wziął udział w „akcjach” organizowanych przez jej członków. Marta DU VALL Uniwersytet Jagielloński MYŚL POLITYCZNA STANÓW ZJEDNOCZONYCH: NEOKONSERWATYZM VERSUS PALEOKONSERWATYZM Artykuł ma na celu przybliżenie dwóch dominujących obecnie na amerykańskiej scenie politycznej odmian konserwatyzmu: królującego nieprzerwanie od czasów prezydentury Reagana neokonserwatyzmu oraz gałęzi paleokonserwatywnej. Wydaje się uzasadnionym podjęcie próby wyjaśnienia czym charakteryzują się owe kierunki i jakie różnice je dzielą, chociażby z uwagi na fakt ciągłego pojawiania się określeń ‘neokonserwatyzm’ czy ‘paleokonserwatyzm’ w mediach. Nie ulega wątpliwości, że począwszy od lat 80-tych do pierwszych lat XXI wieku, konserwatyzm jest nurtem dominującym w amerykańskim życiu, tak społecznym jak i politycznym. Istotnym jest, iż nie jest on, podobnie jak w okresie wcześniejszym, nurtem jednorodnym. Niewątpliwie przyszłość amerykańskiego konserwatyzmu zależy od tego jak i na ile tytułowe „frakcje” będą umiały ze sobą współpracować. Istnieje obawa, że w odróżnieniu od dawnych podziałów w amerykańskim konserwatyzmie, różnice i podziały pomiędzy neokonserwatyzmem a paleokonserwatyzmem będą narastać. Andrzej WALESZCZYŃSKI Uniwersytet Warszawski R. Dworkina teoria interpretacji oraz jej znaczenie w filozofii prawa i polityki Teoria interpretacji, zdaniem autora, jest pomijana wśród polskich komentatorów oraz niekiedy mylona z twierdzeniami wypowiadanych o prawie. Skutkiem tego jest spłycenie wizji prawa, polityki i zasad współżycia między obywatelami proponowanej przez Dworkina. Według autora teoria interpretacji stanowi narzędzie, za pomocą którego amerykański filozof konstruuje swoje poglądy i jest niezbędna do pełnego zrozumienia stawianych przez niego twierdzeń. W artykule zostaje przybliżona specyfika interpretacji oraz jej fazy. Poglądy Dworkina na prawo wymykają się klasycznemu podziałowi na pozytywizm prawny i prawo naturalne. Należy zakwalifikować je do naturalnych uprawnień prawnych (natural legal rights). Autor daje, związaną również z tym zagadnieniem, odpowiedź na pytanie, co to jest prawo. Zwraca uwagę, kiedy prawo należy rozumieć jako pomysł interpretacyjny (law is an interpretative concept), a kiedy jako spójność aksjologiczną (law as integrity). Zostaje podjęty również problem podmiotu i przedmiotu interpretacji. Autor zdecydowanie nie zgadza się z komentatorami, którzy twierdzą, że do interpretacji prawa są upoważnieni wyłącznie prawnicy i filozofowie prawa. Właściwej interpretacji może dokonać każdy „zaangażowany podmiot”. Natomiast przedmiotem interpretacji jest praktyka społeczna wyrażana w orzeczeniach sędziowskich. To sędziowie rozstrzygają co jest prawem, dlatego też należy posługiwać się językiem (czy argumentacją) wpisaną w ich paradygmat. Jan NARVESON University of Waterloo, Ontario, Canada LIBERALISM FROM LIBERTARIANIMS TO THE WELFARE STATE Liberalizm rozpoczął swój żywot jako klasyczny liberalizm Hobbesa i Locke’a, popierając bardzo mały (jeśli jakikolwiek) rząd i silne uprawnienia jednostek oraz ich prawa własności. Jednak dziś nazwa liberalizm jest łączona z silnymi rządowymi programami opieki zdrowotnej, edukacji, ubezpieczeń emerytalnych, i wieloma innymi. Powstaje pytanie, co te dwa liberalizmy mają wspólnego – i jak możemy dokonać wyboru pomiędzy nimi. Przedstawię analizę odpowiadającą na pierwsze i wysunę propozycję dotyczącą odpowiedzi na drugie z tych ważnych pytań. Janusz J. WĘC Uniwersytet Jagielloński REFORMA UNII EUROPEJSKIEJ W TRAKTACIE KONSTYTUCYJNYM. USTRÓJ, AKSJOLOGIA I KOMPETENCJE UNII Artykuł przedstawia analizę ewolucji pogłębionej współpracy w Unii Europejskiej. W pierwszej części autor przedstawia założenia takiej współpracy ustanowione w Traktacie Amsterdamskim z 2 października 1997 r. oraz modyfikacje jej dotyczącej wprowadzone w życie Traktatem Nicejskim z 26 lutego 2001 r. Druga część prezentowanej analizy skupia się na dyskusji dotyczącej reorganizacji pogłębionej współpracy w podczas Europejskiego Konwentu nad Przyszłością Europy (2002-2003) oraz w czasie konferencji międzyrządowej (2003-2004). W tym kontekście autor przedstawia również założenia Traktatu Ustanawiającego Konstytucję dla Europy, który został podpisany w Rzymie 29 października 2004 r. Jan Wiktor TKACZYŃSKI Uniwersytet Jagielloński TRANSFORMACJA PROLEGOMENA DO TEORII I PRAKTYKI NA PRZYKŁADZIE POLSKI PO 1989 ROKU Bez zmian instytucjonalnych w krajach przekształcających swoje systemy polityczne, ekonomiczne i społeczne niemożliwe byłoby osiągnięcie celu, jakim jest zbudowanie wydajnej, konkurencyjnej gospodarki. Wymaga to nie tylko utworzenia rynków finansowych i instytucji finansowych, ale także głębokich reform życia ekonomicznego. Artykuł przedstawia analizę szeroko pojmowanej transformacji ekonomicznej w Polsce po 1989 r. W pierwszej części autor wskazuje na determinanty procesu transformacji w krajach Europy Środkowej i Wschodniej, charakteryzując, na przykład, takie czynniki jak położenie geopolityczne kraju, poziom rozwoju ekonomicznego osiągnięty przed 1989 r. oraz głębokość reform i ich społeczną akceptację. Kluczowa jest jednak druga część artykułu, która pokazuje jak niektóre elementy teorii transformacji wpłynęły na różne aspekty życia społecznego, politycznego i ekonomicznego w Polsce co pozwala na przedstawienie całej serii mitów dotyczących polskiej transformacji. Serguiusz BOBER Uniwersytet Jagielloński Z DZIEJÓW FEDERALIZMU W LA PLACIE: SEPARATYZM PARAGWAJSKI Artykuł poświęcony jest pozycji Paragwaju w post-rewolucyjnej La Placie. Omawia szczególne cechy kolonialnego Paragwaju (izolację geograficzną, silne poczucie kulturowej i politycznej odrębności, strukturę społeczną etc.), które zdeterminowały jego autonomiczne aspiracje wobec dawnej stolicy Wicekrólestwa La Platy Buenos Aires i centralizacyjnych dążeń rewolucyjnych władz. By osiągnąć pożądany skutek i ustanowić pokojowe relacje z często dążącym do konfrontacji Buenos Aires, polityczne elity Asunción odwołały się do koncepcji konfederacji, w której skład wchodzić miałyby wszystkie terytoria dawnego Wicekrólestwa La Platy. Koncepcja ta, przez część naukowców uznawana za pierwsze odwołanie się do federalizmu na obszarze La Platy, nigdy nie przybrała kształtu w pełni rozwiniętego politycznego planu. Wobec powyższego teza artykułu brzmi: tzw. paragwajski federalizm posłużył jedynie jako polityczne narzędzie do zrealizowania krótkoterminowego celu, jakim było wybicie się Paragwaju na polityczną niezależność. Marta Kunecka Uniwersytet Jagielloński Rozważania zawarte w artykule są próbą nadania nowej interpretacji tezom głoszonym przez cenionego analityka polityki Francisa Fukuyamy. Ramy pojęciowe dla poniższej interpretacji stanowią pojęcia mesjanizmu i millenaryzmu, dzięki którym rozważania Fukuyamy nabierają nowych znaczeń a być może nawet stanowią podstawę do głębszego zrozumienia myśli autora Końca historii. Poruszane wątki dotyczą nie tylko samej historii, ale przede wszystkim teraźniejszości tj. rzeczywistości demokracji liberalnej i wyzwań, przed jakimi ona stoi, w połączeniu z analizą sytuacji geopolitycznej świata pod hegemonią Stanów Zjednoczonych. Patrycja PROSTAK Uniwersytet Jagielloński SĄD NAJWYŻSZY STANÓW ZJEDNOCZONYCH WOBEC „PRAWA DO ŚMIERCI”. ROZWAŻANIA WOKÓŁ SPRAWY CRUZAN V. MISSOURI DEPARTMENT OF HEALTH Gwarancje prawnej ochrony życia nie są bezpośrednio zawarte w tekście Konstytucji Stanów Zjednoczonych. Konstytucyjną ochronę życia pośrednio wywiedziono z Pierwszej, Czwartej oraz Dziewiątej Poprawki do Konstytucji. Gdy życie ludzkie, postrzegane jako fundamentalna wartość dla jednostki, staje się dobrem prawnie chronionym, pojawia się również problem prawnej gwarancji prawa do śmierci. Zakres tego pojęcia jest przedmiotem wielu sporów, gdyż dotyka on takich kontrowersyjnych kwestii jak: kara śmierci, aborcja, próby samobójcze czy eutanazja. Gdy prawna ochrona życia konfrontowana jest z prawem do śmierci – co jest współcześnie coraz bardziej powszechne – należy wziąć pod uwagę wiele indywidualnych roszczeń, takich jak: prawo do samobójstwa, prawo do odmowy leczenia podtrzymującego życie, czy wreszcie prawo do upoważnienia innych do uczestniczenia w zakończeniu życia (eutanazja). Artykuł jest próbą prześledzenia ewolucji prawa do śmierci w orzecznictwie amerykańskim, poprzez przywołanie wybranych orzeczeń federalnego Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych oraz stanowych Sądów Najwyższych, w uzasadnieniu których angażowano pojęcie prawa do zaprzestania leczenia podtrzymującego życie. Janusz GOĆKOWSKI Wyższa Szkoła Humanistyczna im. Aleksandra Gieysztora STATUS POZNAWCZY „TEORII ZAOSTRZAJĄCEJ SIĘ WALKI KLASOWEJ” The paper deals with the following questions:1) The Bolshevik definition of situation, 2) The struggle of Ormuzd’s against Aryman as a pattern of marxist-leninists’ war against bourgeoisie about communist system everywhere and for ever, 3) Ontological and technological compatibility of the theory of escalating class-struggle with a syndrome of fundamental dogmas and general marxistleninist directives as a militant outlook, 4) The presentation of the theory of escalating class-struggle in Stalin’s statements (1929–1953), 5) Modifications of Stalin’s arguments by Mao Tse-Tung, 6) The Theory of Escalating Class-struggle as integral component of micro-world of Bolsheviks. Adam WALASZEK Uniwersytet Jagielloński NAPŁYW EUROPEJCZYKÓW DO PÓŁNOCNEJ AMERYKI (XVI-XVIII W.): MIGRACJA DOBROWOLNA I NIEDODOBROWOLNA The text discusses the problem of motives which pushed across the Atlantic Ocean European immigrants to North America between 16th and 18th Centuries. It questions traditional dichotomy between voluntary and involuntary migrations to the colonies. Using the most recent historical literature of the subject the article argues that among migrants (e.g. indentured servants, religious refugees or victims of persecutions from England or Germany mostly) positive and negative motives of their decisions were intermingled. Essential part of the article is devoted to the case of indentured servants. The – still controversial - issue of the size of migrant group is discussed. Christopher Tomlins has estimated recently that among 470-515,000 of European immigrants to America, indentured servants constituted 48% (in 17th Century approximately 60-65%). The article presents also hypothesis about reasons, which lead the collapse of the system. In a similar manner presented is the immigration of religious dissidents and the „Myth of the Plymouth Rock” – the movement of people belonging to these groups were at the same time economically, religiously, and positively motivated as well. Agnieszka STASIEWICZ Uniwersytet Jagielloński SZWEDZI W HOLLYWOOD W PIERWSZEJ POŁOWIE XX WIEKU Artykuł zawiera analizę wpływu szwedzkiej grupy etnicznej na kształt wczesnego kina amerykańskiego. Był to okres największej aktywności tej grupy w Ameryce, a Hollywood zdominowane było przez wielkie skandynawskie indywidualności ekranu i reżyserii. Pierwsza część artykułu prezentuje pionierów szwedzkiej obecności w amerykańskim kinie, m.in. Annę Q. Nilsson i Warnera Olanda. Tematem przewodnim kolejnej części są filmowe gwiazdy, wśród których obok nazwisk powszechnie znanych (Greta Garbo, Ingrid Bergman, Victor Seastrom) pojawiają się artyści pamiętani dziś tylko przez koneserów – Lars Hanson, Nils Asther, Shirley Grey i inni. Spośród wszystkich filmów, których tytuły pojawiają się w niniejszym artykule szczególnie dokładnej analizie poddano dwa: „Wiatr” w reż. Victora Seastroma oraz „Królową Krystynę” w reż. Roubena Mamouliana z Gretą Garbo w roli głównej. Są one swoistym manifestem szwedzkiej obecności w Hollywood, zasługują więc na szerszy komentarz. Choć największy wpływ na kino amerykańskie wywarli szwedzcy aktorzy i reżyserzy, w artykule nie zapomniano wszakże o twórcach innego rodzaju – wynalazcach, konstruktorach czy treserach dzikich zwierząt, spośród których najwięcej uwagi poświęcono Oldze Celeste. W części podsumowującej zawarte zostały wnioski. Najważniejszym z nich jest uznanie ogromnego wkładu szwedzkich imigrantów w kształtowanie wczesnego kina amerykańskiego, jak również podkreślenie olbrzymich możliwości, jakie Ameryka stworzyła dla rozwoju artystycznego szwedzkich gwiazd filmowych. Małgorzata KOŁACZEK Uniwersytet Jagielloński SPOŁECZNO-KULTUROWE POŁOŻENIE ROMÓW NA WĘGRZECH: PRAWNOINSTYTUCJONALNE WARUNKI INTEGRACJI Artykuł stanowi próbę prześledzenia położenia Romów w Republice Węgierskiej od upadku socjalizmu do momentu wstąpienia tego kraju do Unii Europejskiej. Studium to dokonywane jest poprzez analizę aktów prawnych, uchwalanych i wdrażanych przez organy Republiki Węgierskiej oraz rozpatrywanie ich rzeczywistego wpływu na sytuację ludności romskiej w tym kraju. W rozprawie tej ponadto zawarte jest podsumowanie niemal piętnastoletnich działań państwa węgierskiego na rzecz Romów i postrzeganie tych starań i zabiegów przez członków tej społeczności i innych obserwatorów zewnętrznych. Tekst ten może pretendować do miana kompendium wiedzy na temat polityki władz Węgier w stosunku do ludności romskiej, ale także w pewnym stopniu na temat polityki ds. mniejszości w tym kraju. Problematyka ta, ze względu na jej kompleksowość, a także na ograniczone ramy artykułu, nie jest przedstawiona w sposób wyczerpujący, jednak praca ta akcentuje najważniejsze aspekty tej ciekawej tematyki i w sposób obiektywny stara się je zaprezentować. Mark WEGIERSKI MULTICULTURALISM AND MARGINALITY: THE POLISH-CANADIAN CASE Artykuł zawiera omówienie I krytykę kanadyjskiego systemu wielokulturowości w jego postaci istniejącej od późnych lat 1960. ze szczególnym uwzględnieniem jego wpływu na społeczność polską w Kanadzie. Artykuł w znacznym stopniu wynika z długoletniego zaangażowania autora w sprawy Polski i kanadyjskiej Polonii jako uczestnika i obserwatora. Artykuł podejmuje także próbę zabrania głosu o wielokulturowości, zwłaszcza w postaci reprezentowanej przez komunitaryzm Charlsa Taylora i zawartej w takich podstawowych pracach na temat kanadyjskiego społeczeństwa i wielokulturowości jak The Vertical Mosaic Johna Portera. Piotr BARTOSIEWICZ Uniwersytet Rzeszowski WYBRANE ZACHOWANIA PARLAMENTARNE POSŁÓW SEJMU IV KADENCJI JAKO PRZEJAW KULTURY POLITYCZNEJ Funkcjonowanie polskiego parlamentu, szczególnie po wyborach w 2001 roku, gdy swą reprezentację sejmową uzyskały ugrupowania populistyczne, skłania do podejmowania naukowych refleksji dotyczących stanu kultury polskich elit politycznych. Do zajęcia stanowiska zmusza szczególnie pojawienie się szeregu negatywnych zachowań w polskiej polityce, które dotąd nie mieściły się w kanonie postępowania politycznego. Przedmiotem rozważań zamieszczonych w artykule są więc (właśnie) zachowania parlamentarne posłów w Sejmu IV kadencji widziane przez pryzmat kultury politycznej. Sejm polski jest przy tym miejscem dość szczególnym do podjęcia badań, gdyż jest jedną z najstarszych w świecie instytucji demokratycznych i najwyższym organem przedstawicielskim Polski, a jednocześnie miejscem żenujących scen. Przedstawiane zachowania zostały ukazane na tle dokonań i działalności parlamentarzystów I i II Rzeczpospolitej. Autor skupił się również na analizie przyczyn i skutków negatywnych zachowań, które w sumie dają nieciekawy obraz funkcjonowania polskiego parlamentu i niskiego poziomu kultury politycznej wielu przedstawicieli polskiego narodu. Krzysztof SZCZERSKI Uniwersytet Jagielloński EUROPEJSKI KONWENT PROFESORA CARITATA Artykuł przedstawia literacką wariację na temat współczesnej debaty politycznej o przyszłości Unii Europejskiej. Główny bohater – profesor Caritat pochodzi z książki Stevena Lukesa pt. Niezwykłe oświecenie profesora Caritata, w której jest specjalistą z dziedzinie oświeceniowej filozofii polityki szukającym idealnej formy rządu. W tym tekście profesor Caritat został zaproszony do udziału w europejskim „okrągłym stole” dyskutującym alternatywy dla unijnej finalite politique.
