pobierz

Kraków, dn/ 2 marca 2012 r/
Prof. dr hab. Ryszard Markiewicz
Memorandum
dot.
prawnych uwarunkowań udostępniania i dalszego
wykorzystywania publicznych zasobów wiedzy
sporządzone na życzenie
Ministerstwa Administracji i Cyfryzacji
Markiewicz & Sroczyński Kancelaria Radców Prawnych sp. j.
Partnerzy: Prof. dr hab. Ryszard Markiewicz, Jarosław Sroczyński
Senior Counsel: Prof. dr hab. Janusz Barta
Counsel: Dr Karolina Włodarska-Dziurzyńska, Dr Sybilla Stanisławska-Kloc, Szymon Niżegorodcew
KRS: 0000298022, REGON: 120629044, NIP: 677-23-05-033
Siedziba i biuro w Krakowie: ul. Św. Tomasza 34, Dom Na Czasie, lok. 12, 31-027 Kraków
Biuro w Warszawie: Sheraton Plaza, ul. Prusa 2, I p., 00-493 Warszawa
tel. (12) 428 55 05, (602) 10 52 52; fax: (12) 428 55 09; www.mslegal.com.pl
MARKIEWICZ
-&­
SROCZYŃSKI
Niniejsze opracowanie zawiera analizę rozwiązań pozwalających na realizację celów
ustawy o publicznych zasobach wiedzy.
Ponieważ znacząca (dominująca) część materiałów wytwarzanych ze środków
publicznych podlegać będzie ochronie prawa autorskiego (ustawa z 4 lutego 1994 r. o
prawie autorskim i prawach pokrewnych, tekst jedn. Dz. U. 2006 nr 90 poz. 631 ze zm.,
dalej „pr/ aut/”), ich wykorzystywanie wymaga co do zasady zezwolenia podmiotu
uprawnionego.
Rozważania zawarte w niniejszym opracowaniu znajdują odpowiednie zastosowanie
również do baz danych podlegających ochronie na podstawie ustawy z 27 lipca 2001 r/ o
ochronie baz danych.
Analiza zasad udostępniania materiałów finansowanych ze środków publicznych
obejmować powinna dwie podstawowe grupy zagadnień.
I. Nabywanie uprawnień do udostępniania utworów wchodzących w skład
publicznych zasobów wiedzy przez organy zobowiązane do ich udostępnienia
na podstawie ustawy o publicznych zasobach wiedzy (dalej: podmioty
zobowiązane)II. Zasady
udostępniania
publicznych
zasobów
wiedzy
i
ponownego
ich
wykorzystywania przez osoby trzecie (dalej: beneficjenci).
I. Uɺɼɫʁɸɳɯɸɳɫ ɺɹɮɷɳɹɾʿʁ ʄɹɬɹʁɳʎʄɫɸʃɭɲ ɮɹ ɿɮɹɽɾʠɺɸɳɫɸɳɫ ʄɫɽɹɬʿʁ
ɺɹɮɶɯɱɫɴʎɭʃɭɲ ɹɭɲɼɹɸɳɯ ɺɼʄɯʁɳɮʄɳɫɸɯɴ ʁ ɿɽɾɫʁɳɯ ɹ ɺɼɫʁɳɯ ɫɿɾɹɼɽɵɳɷ ɳ
prawach pokrewnych
2
MARKIEWICZ
-&­
SROCZYŃSKI
W celu umożliwienia podmiotom zobowiązanym realizacji celów ustawy o publicznych
zasobach wiedzy, tj.:
 Publicznego udostępniania materiałów chronionych, opracowanych ze środków
publicznych w repozytoriach;
 Umożliwienia dalszego wykorzystywania tych materiałów przez osoby trzecie
(beneficjentów)
- konieczne jest opracowanie odpowiedniego modelu uzyskiwania przez organy
zobowiązane majątkowych praw autorskich, w zakresie niezbędnym dla realizacji tych
celów(right clearence).
Przy doborze właściwego modelu należy kierować się następującymi dyrektywami
wyboru:
 Minimalna uciążliwość przyjętych rozwiązań z perspektywy twórców materiałów
podlegających udostępnieniu Trwałość i stabilność stosunków prawnych łączących podmiot zobowiązany a
twórcą Minimalizacja kosztów transakcyjnych;
 Transparentność i jednolitość przyjętych rozwiązań Zgodność z prawem, w tym wiążącymi Rzeczpospolitą Polską umowami
międzynarodowymi i prawem Unii Europejskiej Spójność z obowiązującym systemem prawa autorskiego/
W ˌʁɳɯɾɶɯ ɺɹʁʃ˪ɽʄʃɭɲ ɵɼʃɾɯɼɳʿʁ ʄɫ ʁʷɫˌɭɳʁɯ ɼɹʄʁɳʎʄɫɸɳɯ ɸɳɯ ɽɺɹɽʿɬ ɿʄɸɫʑˋ
 modelu ɶɳɭɯɸɭɴɳ ɸɳɯʁʃʷʎɭʄɸɯɴ (z prawem sublicencjonowania) udzielonej
podmiotowi zobowiązanemu przez twórcę, gdyż nie zapewnia on stabilności i
3
MARKIEWICZ
-&­
SROCZYŃSKI
trwałości stosunku prawnego (możliwość wypowiedzenia- komplikacje wiążące
się z ewentualnym przeniesieniem praw autorskich przez twórcę na osobę
trzecią)/ Można wprawdzie rozważyć wyłączenie w ustawie uprawnień do
wypowiedzenia umowy, jednak wydaje się to być sprzeczne z istotą stosunku
zobowiązaniowego, który ze swej istoty ma charakter czasowy;
 de lege lata wykluczyć należy również możliwość realizacji koncepcji dostępu do
publicznych zasobów wiedzy (oraz ich wtórnego wykorzystywania) w oparciu o
mechanizm licencji ustawowej/ Działanie takie istotnie wykraczałoby bowiem
poza
katalog
wyjątków
dopuszczonych
przez
dyrektywę
Parlamentu
Europejskiego i Rady nr 2001/29/WE z 22 maja 2001 r. o harmonizacji pewnych
aspektów
prawa
autorskiego
i
praw
pokrewnych
w
społeczeństwie
informacyjnym/ Jest tak niezależnie od tego, że stosowana licencja ustawowa
stanowiłaby niewątpliwie rozwiązanie optymalne, pozwalające na najpełniejszą
realizację wskazanych wyżej dyrektyw/
Rɹʄʁɫ˪ʃʑ ɸɫɶɯ˪ʃ ʄɫɾɯɷ ɮʁɫ ɷɹɮɯɶɯˋ
(i) Nabycie przez podmiot zobowiązanypełni majątkowych praw autorskich do
utworu, połączone z udzieleniem licencji na rzecz twórcy(ii) Nabycie przez podmiot zobowiązanyudziału w majątkowych prawach autorskich,
wraz z precyzyjnym określeniem zasad wykonywania wspólnego prawa/
Wskazane modele zostaną szczegółowo omówione poniżej/
(i) Nabycie przez podmiot ʄɹɬɹʁɳʎʄɫɸʃ ɺɯʷɸɳ ɺɼɫʁ ɷɫɴʎɾɵɹʁʃɭɲ
Pierwszym z możliwych rozwiązań jest zobowiązanie twórcy wykonującego materiały
finansowane ze środków publicznych do przeniesienia na podmiot zobowiązany całości
majątkowych praw autorskich, na polach eksploatacji, na którychpodmiot zobowiązany
zamierza udzielać licencji na dalsze wykorzystywanie/
4
Biorąc pod uwagę szerszą perspektywę czasową, należy uwzględnić możliwość
powstania nowych pól eksploatacji utworów objętych publicznymi zasobami wiedzy/
Zalecić należy tym samym sformułowanie w ustawie obowiązku przeniesienia na
podmiot zobowiązany majątkowych praw eksploatacji na nowych polach eksploatacji
utworu (analogicznie do art. 41 ust. 5 pr. aut.).
Zgodnie z art. 41 ust. 2 pr. aut. umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych
obejmuje jedynie pola eksploatacji wyraźnie w niej wymienione/ Klauzula nabycia
majątkowych prawach autorskich powinna zostać opracowana ʄ ɮɿ˪ʎɮɹʄʎ ɺɼɯɭʃʄɴɳ ɳ
ɽɾɫɼɫɸɸɹˌɭɳˌPonieważ zasoby udostępniane mają być przez liczne podmioty (liczne
podmioty nabywać też będą udziały w majątkowych prawach autorskich), ɽʄɭʄɯɱʿɶɸɳɯ
ɳɽɾɹɾɸʎ ɵʁɯɽɾɳʎ ɴɯɽɾ ɽɾɹɽɹʁɫɸɳɯ ɿɴɯɮɸɹɶɳɭɹɸʃɭɲ ɵɶɫɿʄɿɶ ɿɷɹʁɸʃɭɲ (opracowanych
w miarę potrzeb w kilku wariantach w zależności od przyjętego stopnia otwartości
zasobów)/ W tym celu, niezależnie od wskazania w ustawie zakresu szeroko
rozumianego nabycia praw przez podmiot zobowiązany, wzory odpowiednich klauzul
umownych ustalone powinny zostać w akcie rangi podstawowej lub – ewentualnie – w
odpowiednich aktach kierownictwa wewnętrznego.
Choć rozwiązanie polegające na przeniesieniu całości praw majątkowych na podmiot
zobowiązany z perspektywy twórców może wydawać się trudne do akceptacji, należy w
wskazać, że stosowane jest ono przez większość krajowych instytucji naukowych,
publikujących materiały recenzowane na zasadachopen access1.
W przypadku utworów objętych udostępnieniem i ponownym wykorzystywaniem w
najszerszym zakresie (odpowiadającym przykładowo założeniom licencji Creative
Commons Attribution 3.0.), twórca będzie mógł korzystać ze swego utworu na równi z
innymi podmiotami (w tym, w miarę potrzeb, wykorzystywać swój utwór w celach
komercyjnych)/ Ogólna licencja udzielona beneficjentom może okazać się jednak z
perspektywy twórcy ɸɳɯʁʃɽɾɫɼɭʄɫɴʎɭɫ w sytuacji, gdy utwór podlega udostępnieniu w
węższym zakresie (przykładowo w sytuacji, gdy dalsze jego wykorzystywanie
1http://www.doaj.org/doaj?func=findJournals&hybrid=&query=poland
5
MARKIEWICZ
-&­
SROCZYŃSKI
ograniczone jest do celów niekomercyjnych, terytorialnie, etc/ – opcja pośrednia). W tym
wypadku ograniczenia nałożone na twórcę w związku z przeniesieniem praw do utworu
mogłyby zostać ewentualnie ɽɵɹɷɺɯɸɽɹʁɫɸɯ ɺɹɺɼʄɯʄ ɿɮʄɳɯɶɯɸɳɯ ɾʁʿɼɭʃ ɺɼʄɯʄ
ɺɹɮɷɳɹɾ ʄɹɬɹʁɳʎʄɫɸʃ ɶɳɭɯɸɭɴɳ ɹ ɹɮɺɹʁɳɯɮɸɳɹ ɽʄɯɼɽʄʃɷʄɫɵɼɯɽɳɯ ɵɹɼʄʃɽɾɫɸɳɫˌ Cel
ten można osiągnąć na dwa podstawowe sposoby. (i) poprzez zawarcie w umowie
zawieranej z twórcą odpowiedniej klauzuli rodzącej zobowiązanie po stronie podmiotu
zobowiązanego, lub (ii) poprzez odpowiedni przepis ustawy o publicznych zasobach
wiedzy, formułujący po stronie podmiotu zobowiązanego cywilnoprawny obowiązek
udzielenia odpowiedniej licencji na rzecz twórcy, analogicznie do konstrukcji przyjętej
w art/ 41 ust/ 5 pr/ aut/ (wraz z udzieleniem takiej licencji już w ramach umowy
skutkującej przeniesieniem praw na podmiot zobowiązany)/
Dɹɭɲɹɮʄɯɸɳɯ ɼɹɽʄɭʄɯʹ ʁʃɸɳɵɫɴʎɭʃɭɲ ʄ ɸɫɼɿɽʄɯɸɳɫ ɺɼɫʁ ʁʃʷʎɭʄɸʃɭɲ
Na zakończenie należy w tym miejscu wskazać, że w sytuacji korzystania przez twórcę z
utworu jedynie na podstawie uzyskanej od podmiotu zobowiązanego licencji
niewyłącznej, ɾɼɫɭɳ ɹɸ ɺɼɫʁɹ ɮɹɭɲɹɮʄɯɸɳɫ ɼɹɽʄɭʄɯʹ ʁʃɸɳɵɫɴʎɭʃɭɲ ʄ ɸɫɼɿɽʄɯɸɳɫ
ɷɫɴʎɾɵɹʁʃɭɲ ɺɼɫʁ ɫɿɾɹɼɽɵɳɭɲ (inaczej byłoby w sytuacji korzystania przez twórcę z
utworu na podstawie licencji wyłącznej, co jednak należy wykluczyć, bowiem
kolidowałoby to z ciążącym na podmiocie zobowiązanym obowiązkiem udzielania
dalszych licencji niewyłącznych beneficjentom ustawy o publicznych zasobach wiedzy).
Może mieć to znaczenie zwłaszcza w sytuacji, gdy utwór udostępniany jest przez organ z
ograniczeniami dotyczącymi sposobów eksploatacji a beneficjent warunki te narusza
(np/ wbrew licencji eksploatuje utwór w sposób komercyjny), konkurując przez to z
twórcą/ Jedynym rozwiązaniem powyższego problemu, związanego inherentnie z
przeniesieniem majątkowych praw autorskich w całości na podmiot zobowiązany, jest
odpowiednia regulacja, rozszerzająca zakres czynnej legitymacji procesowej także na
twórcę, który przekazał prawa podmiotowi zobowiązanemu/ Ewentualnie możliwe jest
rozważenie kwestii regulacji obowiązku podejmowania przez podmiot zobowiązany
6
MARKIEWICZ
-&­
SROCZYŃSKI
działań w reakcji na zgłoszenia o naruszeniu warunków licencji przekazane przez
twórcę/
(ii)Nɫɬʃɭɳɯ ɺɼʄɯʄ ɺɹɮɷɳɹɾ ʄɹɬɹʁɳʎʄɫɸʃ ɿɮʄɳɫʷɿ ʁ ɷɫɴʎɾɵɹʁʃɭɲ ɺɼɫʁɫɭɲ
autorskich
Alternatywnym rozwiązaniem jest nabycie przez podmiot zobowiązany udziału w
majątkowych prawach autorskich w zakresie odpowiadającym założonemu zakresowi
udostępniania i wtórnego wykorzystywania materiałów chronionych/Ograniczenie to
pozwoli na dalszą eksploatację utworu przez jego twórcę (m/in/ bez konieczności
odwoływania się do licencji)/
W przypadku utworów, nabycie przez organ udziału w majątkowych prawach
autorskich nastąpić powinno w wszystkich polach eksploatacji, na których organ
zamierza korzystać z utworów lub nimi rozporządzać (ponieważ dla udzielenia
skutecznej licencji podmiot zobowiązany musi być podmiotem majątkowych praw
autorskich na właściwym polu eksploatacji)/
Należy w tym miejscu przypomnieć, że zgodnie z art/ 41 ust/ 2 pr/ aut/, w myśl którego
umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych obejmuje jedyniepola eksploatacji
wyraźnie w niej wymienione/ Klauzula nabycia udziałów w majątkowych prawach
autorskich powinna być zatem opracowana ʄ ɮɿ˪ʎɮɹʄʎ ɺɼɯɭʃʄɴɳ ɳ ɽɾɫɼɫɸɸɹˌɭɳˌ
Ponieważ zasoby udostępniane mają być przez liczne podmioty (liczne podmioty
nabywać też będą udziały w majątkowych prawach autorskich), ɽʄɭʄɯɱʿɶɸɳɯ ɳɽɾɹɾɸʎ
ɵʁɯɽɾɳʎ ɴɯɽɾ ɽɾɹɽɹʁɫɸɳɯ ɿɴɯɮɸɹɶɳɭɹɸʃɭɲ ɵɶɫɿʄɿɶ ɿɷɹʁɸʃɭɲ (opracowanych w miarę
potrzeb w kilku wariantach w zależności od przyjętego stopnia otwartości zasobów)/
Wskazując w ustawie zakres szeroko rozumianego korzystania z utworów, wzory
odpowiednich klauzul umownych ustalone powinny zostać w akcie o charakterze
podstawowym lub, ewentualnie, w odpowiednich aktach kierownictwa wewnętrznego/
7
Zɫɼʄʎɮ ʁɽɺʿɶɸʃɷ ɷɫɴʎɾɵɹʁʃɷ ɺɼɫʁɯɷ ɫɿɾɹɼɽɵɳɷ
Niezależnie od nabycia przez podmiot zobowiązany udziału w majątkowych prawach
autorskich, konieczne jest uregulowanie zasad zarządu wspólnymi prawami/ Pozwolito
na swobodne i niekolizyjne dysponowanie nimi zarówno przez podmiot zobowiązany,
jak i przez twórcę (bądź jego następcę prawnego)/
Ustawowe reguły zarządu majątkowymi prawami autorskimi uregulowano w art/ 9 ust/
3 pr/ aut/, zgodnie z którym. „Do wykonywania prawa autorskiego do całości utworu
potrzebna jest zgoda wszystkich współtwórców; W przypadku braku takiej zgody każdy ze
współtwórców możeżądać rozstrzygnięcia przez sąd, który orzeka uwzględniając interesy
wszystkich współtwórców”.
Osiągnięcie celów ustawy o dostępie do publicznych zasobów wiedzy wymaga
zastosowania mechanizmów umożliwiających.
 samodzielne (bez zgody twórcy) dysponowanie utworem przez podmiot
zobowiązany, ʁ ʄɫɵɼɯɽɳɯ ɼɯɫɶɳʄɫɭɴɳ ɭɯɶʿʁ ɿɽɾɫʁʃ – w tym publiczne
udostępniania utworu w repozytoriach oraz udzielanie licencji na dalszą
eksploatację;
 samodzielne (bez zgody podmiotu zobowiązanego) dysponowanie utworem
przez twórcę, w pozɹɽɾɫʷʃɷ ʄɫɵɼɯɽɳɯ, o ile nie koliduje to z korzystaniem z
utworu przez podmiot zobowiązany/
Cel ten osiągnięty zostać może na dwa alternatywne sposoby:
 ˷ɿɷɹʁɸʃ ʄɫɼʄʎɮ ʁɽɺʿɶɸʃɷ ɺɼɫʁɯɷȐ Określenie zasad zarządu wspólnym
prawem poprzez odpowiednią ɭʄʃɸɸɹˌʑ ɭʃʁɳɶɸɹɺɼɫʁɸʎ (umowny zarząd
wspólnym prawem)/ Analogicznie jak w przypadku zasad regulujących zarząd
rzeczą wspólną, należy przyjąć, że norma wyrażona w art/ 9 ust/ 3 pr/ aut/ ma
charakter dyspozytywny2/ Możliwe jest zatem odmienne uregulowanie zasad
2W
odniesieniu do umownego zarządu rzeczą wspólną por. E. Gniewek, Komentarz do art. 199 Kodeksu cywilnego[w:] E.
Gniewek, Kodeks cywilny. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe. Komentarz, Zakamycze 2001
8
zarządu wspólnym utworem oraz korzystania z niego (na poszczególnych polach
eksploatacji) w drodze umowy zawartej przez wszystkie podmioty autorskich
praw majątkowych do utworu/Klauzula regulująca sposób zarządu przyszłym
wspólnym prawem zawarta powinna zostać w tej samej umowie, na podstawie
której organ zobowiązany nabędzie udział w majątkowym prawie autorskim/
Wśród możliwych niedogodności tego rozwiązania wskazać należy ryzyko
ɬɼɫɵɿ ʄʁɳʎʄɫɸɳɫ ɵɶɫɿʄɿɶʎ ɹɵɼɯˌɶɫɴʎɭʎ ʄɫɼʄʎɮ ɸɫɽɾʠɺɭʿʁ ɺɼɫʁɸʃɭɲ ʁ
wypadku ewentualnegɹ ʄɬʃɭɳɫ ɿɮʄɳɫʷɿ ʁɯ ʁɽɺʿɶɸʃɷ ɺɼɫʁɳɯ ɺɼʄɯʄ ɾʁʿɼɭʠˌ
Choć prawo przewiduje co do zasady rozszerzoną skuteczność praw i
obowiązków wynikających z umownego zarządu wspólnym prawem (art. 221 k.c.
w zw/ z art/ 9 ust/ 5 pr/ aut/), to jest to każdorazowo uzależnione od ustalenia
dodatkowych okoliczności. wiedzy lub możliwości łatwego dowiedzenia się o
regułach określających zarząd wspólnym prawem/ Z uwagi na to, że reguły te nie
podlegają ujawnieniu w publicznie dostępnych rejestrach objętych fikcją
powszechnej znajomości (inaczej niż np/ w przypadku nieruchomości), w wielu
przypadkach warunek ten nie zostanie spełniony/W ślad za dominującym w
doktrynie
stanowiskiem
(formułowanym
przy
tym
w
odniesieniu
do
współwłasności rzeczy) przyjąć należy, że umowa określająca zarząd wspólnym
prawem
ɸɳɯ
ɺɹɮɶɯɱɫ
ʁʃɺɹʁɳɯɮʄɯɸɳɿˉ
ɭɲʃɬɫˉ
˪ɯ
ɷɹ˪ɶɳʁɹˌʑ
ɾɫɵʎ
przewidziano to w umowie.Może być ona zmieniona umową stron lub
konstytutywnym postanowieniem sądu- por/ w tym zakresie wypowiedź E/
Gniewka: „Nie można zzaś z pełnym przekonaniem skorzystać w stosunku
współwłasności z uniwersalnej dla zobowiązań tezy SN, według której: „w braku
przepisów normujących wypowiedzenie umowy, z której wynika bezterminowe
zobowiązanie trwałe, stosuje się postanowienia umowy, a jeżeli strony w tym
względzie nie porozumiały się lub ich porozumienie nie mieści się w granicach
swobody umów – w drodze analogii przepisy normujące wypowiedzenie innych
umów rodzących takie zobowiązanie3”.
3E.
Gniewek [w:] T. Dybowski (red.), System Prawa Prywatnego. Tom 3. Prawo rzeczowe, Warszawa 2007, s. 458; Por.
9
 ˷ɿɽɾɫʁɹʁʃ ʄɫɼʄʎɮ ʁɽɺʿɶɸʃɷ ɺɼɫʁɯɷȐ Określenie zasad zarządu wspólnym
prawem w ramach ustawy o publicznych zasobach wiedzy. W ustawie o
publicznych zasobach wiedzy wprowadzić należy postanowienie o charakterze
szczególnym(les specialis)względem art/ 9 ust/ 3 pr/ aut/Zgodnie z proponowanym
rozwiązaniem.
(a) w wypadku nabycia przez organ zobowiązany udziału w majątkowym prawie
autorskim do utworu podlegającego udostępnieniu, organ ten uprawniony
będzie do korzystania z utworu w zakresie jego udostępniania w ramach
repozytorium oraz rozporządzania nim w zakresie udzielania licencji
niewyłącznych na korzystanie z utworu przez osoby trzecie bez zgody
ɺɹʄɹɽɾɫʷʃɭɲ ɿɺɼɫʁɸɳɹɸʃɭɲ;
(b) w takiej sytuacji pozostali uprawnieni mogąbez zgody korzystać z utworu i
rozporządzać nim w taki sposób, który daje się pogodzić z korzystaniem z
utworu i rozporządzaniem nim przez organ zobowiązany (nie obejmuje to
zatem m/in/ udzielania licencji wyłącznych w obrębie wspólnych pól
eksploatacji utworu);
(c) w pozostałym zakresie obowiązują zasady z art/ 9 ust/ 3 pr/ aut/
Rɹʄɶɳɭʄɯɸɳɫ ɺɹɷɳʠɮʄʃ ɿɺɼɫʁɸɳɹɸʃɷɳ ʄ ɾʃɾɿʷɿ ɫɿɾɹɼɽɵɳɭɲ ɺɼɫʁ ɷɫɴʎɾɵɹʁʃɭɲ
Jedną z funkcji udziału idealnego w majątkowym prawie autorskim jest określenie zasad
partycypacji współuprawnionych w pożytkach, jakie prawo to przynosi (przede
wszystkim w wynagrodzeniach z tytułu eksploatacji utworu) oraz w ewentualnych
nakładach na wspólne prawo/ Udział wyznacza proporcję, w jakiej korzyści przypadają
poszczególnym uprawnionym i w jakich obciążają ich ewentualne wydatki/
Zgodnie z założeniem ustawy, działania organu. udostępnianie utworów oraz udzielanie
licencji na dalsze wykorzystanie, następować maɺɹɮ ɾʃɾɿʷɯɷ ɮɫɼɷʃɷˌ Wspólne prawo
jednak S. Rudnicki, G. Rudnicki, Kodeks cywilny. Komentarz. Księga druga. Własność i inne prawa rzeczowe, Warszawa 2011,
s. 290
10
MARKIEWICZ
-&­
SROCZYŃSKI
autorskie nie będzie w tym zakresie przynosić jakichkolwiek pożytków/ Jednoczesnym
założeniem jest pozostawienie twórcy (jego następcom prawnym) możliwości
swobodnego dysponowania wspólnym prawem w pozostałym zakresie, w tym w
ɽɺɹɽʿɬ ɺɹʄʁɫɶɫɴʎɭʃ ɸɫ ɹɽɳʎɱɸɳʠɭɳɯ ɵɹɼʄʃˌɭɳ (np/ poprzez udzielenie odpłatnej licencji
na wydanie pracy drukiem, etc.).
Ponieważ ɹɼɱɫɸ ʄɹɬɹʁɳʎʄɫɸʃ ɸɳɯ ɺɹʁɳɸɳɯɸ ɷɳɯʑ ɿɮʄɳɫʷɿ ʁ ɵɹɼʄʃˌɭɳɫɭɲ
ʁʃɸɳɵɫɴʎɭʃɭɲ ʄ ɮʄɳɫʷɫʹ ɺɹɮɯɴɷɹʁɫɸʃɭɲ ʁʄɱɶʠɮɯɷ ɿɾʁɹɼɿ ɺɼʄɯʄ ɺɹʄɹɽɾɫʷʃɭɲ
uprawionych, należy zmodyfikować zasady ponoszenia obciążeń oraz czerpania
pożytków ze wspólnego prawa (art/ 207 k/c/ w zw/ z art/ 9 ust/ 5 pr/ aut/)/ Cel ten
osiągnąć można na dwa alternatywne sposoby:
 [umoʁɸɯ ɿɼɯɱɿɶɹʁɫɸɳɯ ʄɫɽɫɮ ɺɹɸɹɽʄɯɸɳɫ ɸɫɵʷɫɮʿʁ ɹɼɫʄ ɿɮʄɳɫʷɿ ʁ
ɺɹ˪ʃɾɵɫɭɲȐ Pierwszym z rozwiązań jest ustalenie w umowie odmiennych od
ustawowych zasad uczestnictwa organu zobowiązanego w pożytkach (oraz w
ponoszeniu ewentualnych nakładów) jakie przynosi wspólne prawo. Przepis z
art/ 207 k/c/ ma bowiem charakter dyspozytywny/ Także w tym przypadku
uzasadnione jest wprowadzenie mechanizmów gwarantujących jednolitość
stosowanych rozwiązań (por/ rozważania dotyczące zarządu wspólnym
prawem);
 [regulacja ustawowa] Możliwe jest również uregulowanie powyższego
zagadnienia w ramach ustawy (w ramach normy szczególnejw stosunku do art/
207 k/c/)/ Stanowi to gwarancję jednolitości praktyki poszczególnych podmiotów
zobowiązanych/
Nowe pola eksploatacji
Ustawa o publicznych zasobach wiedzy, z uwagi na długi horyzont czasowy jej
obowiązywania, ɺɹʁɳɸɸɫ ɺɹʄʁɫɶɫʑ ɸɫ ɫɮɫɺɾɫɭɴʠ ɽɺɹɽɹɬɿ ɵɹɼʄʃɽɾɫɸɳɫ ʄ ɷɫɾɯɼɳɫʷʿʁ
11
MARKIEWICZ
-&­
SROCZYŃSKI
ɭɲɼɹɸɳɹɸʃɭɲ ɮɹ ʄɷɳɯɸɳɫɴʎɭʃɭɲ ɽɳʠ ʁɫɼɿɸɵʿʁ ɾɯɭɲɸɳɭʄɸʃɭɲˌ Chodzi przede
wszystkim o możliwość powstania w przyszłości nowych pól eksploatacji, których nie
można obecnie przewidzieć/Z konstrukcji majątkowych praw autorskich wynika
jednoznacznie, że majątkowe prawa autorskie na nowych, nieznanych polach
eksploatacji przysługiwać będą w sposób pierwotny twórcy (art. 8 ust. 1 pr. aut.). Nie
można rozporządzić majątkowymi prawami autorskimi na przyszłych polach
eksploatacji (art. 41 ust. 4 pr. aut.).
Prawu autorskiemu znane są szczególne rozwiązania pozwalające – w szczególnych
przypadkach – na rozszerzenie uprawnień użytkownika na nowe pola eksploatacji/
Zgodnie z art. 41 ust. 5 pr. aut.„twórca utworu wykorzystanego lub włączonego do utworu
audiowizualnego oraz utworu wchodzącego w skład utworu zbiorowego, po powstaniu
nowych sposobów eksploatacji utworów, nie może bez ważnego powodu odmówić
udzielenia zezwolenia na korzystanie z tego utworu w ramach utworu audiowizualnego
lub utworu zbiorowego na polach eksploatacji nieznanych w chwili zawarcia umowy”.
Choć przytoczony przepis zobowiązuje podmiot praw wyłącznych jedynie do
rozszerzenia
zakresu
licencji
(jest
to
postać
cywilnoprawnego
obowiązku
kontraktowania), to nic nie stoi na przeszkodzie, by w ramach odrębnej regulacji
wprowadzić w ramach ustawy o publicznych zasobach wiedzy cywilnoprawny
ɹɬɹʁɳʎʄɯɵ ɵɹɸɾɼɫɵɾɹʁɫɸɳɫ ˳ɺɼʄɯɸɳɯɽɳɯɸɳɫ ɿɮʄɳɫʷɿ ɺɹɮ ɾʃɾɿʷɯɷ ɮɫɼɷʃɷ˴ ʁ
ɹɮɸɳɯɽɳɯɸɳɿ ɮɹ ɸɹʁʃɭɲ ɺʿɶ ɯɵɽɺɶɹɫɾɫɭɴɳˉ ɸɫ ɵɾʿɼʃɭɲ ɿɾʁʿɼ ɺɹʁɳɸɳɯɸ ɺɹɮɶɯɱɫʑ
ɿɮɹɽɾʠɺɸɳɫɸɳɿ ɳ ɮɫɶɽʄɯɷɿ ʁʃɵɹɼʄʃɽɾʃʁɫɸɳɿˌPɼʄʃɴʠɾɯ ɼɹʄʁɳʎʄɫɸɳɯ ɺɹʁɳɸɸɹ
ɱʁɫɼɫɸɾɹʁɫʑ ɹɬɴʠɭɳɯ ɸɹʁʃɭɲ ɺʿɶ ɯɵɽɺɶɹɫɾɫɭɴɳ ɹɵɼɯˌɶɹɸʃɷ ʁʃ˪ɯɴ ɽʃstemem
ɸɳɯʄɫɶɯ˪ɸɯɱɹ ʄɫɼʄʎɮɿ. W wypadku odmowy udzielenia licencji przez uprawnionego,
podmiot zobowiązany mógłby na podstawie art/ 189 k/p/c/ wystąpić do sądu z
roszczeniem o ustalenie obowiązku zawarcia umowy/ W myśl art/ 64 k/c/ oraz 1047
k.p.c., orzeczenie sądu zastąpi w takim wypadku oświadczenie woli uprawnionego z
tytułu majątkowych praw autorskich/
Obszar ryzyka prawnego
12
Należy ocenić, że konstruowanie systemu publicznych zasobów wiedzy w oparciu o
konstrukcję nabycia udziałów w majątkowym prawie autorskim wiąże się obecnie z
pewną dozą niepewności prawnej/
Zgodnie z założeniami ustawy, dalsze wykorzystywanie utworów należących do
publicznych zasobów wiedzy oparte ma zostać na odpowiednich licencjach/ Choć
niektórzy autorzy przypisują licencji charakter rozporządzający4, to zgodnie z poglądem
dominującym umowa licencyjna ma charakter czynności zobowiązującej5/ Jedną z cech
czynności zobowiązujących jest to, że wywierają one jedynie skutek między stronami
(inter partes). W przypadku udzielenia licencji przez podmiot zobowiązany na
podstawie przysługujących mu uprawnień do zarządu wspólnym prawem, stronami
zobowiązania licencyjnego będą wszystkie podmioty tego prawa/ Jak wskazano już
wyżej, w takiej sytuacji organ działa we własnym imieniu, lecz na rzecz wszystkich
uprawnionych6, przez co stają się oni stroną umowy/
Kɹɷɺɶɳɵɫɭɴɯ ɷɹɱʎ ʁʃɽɾʎɺɳʑ ʁ ʁʃɺɫɮɵɿ ʄɬʃɭɳɫ ɿɮʄɳɫʷɿ ɺɼʄɯʄ ɾʁʿɼɭʠ ɸɫ ɼʄɯɭʄ
osoby trzeciej. Pojawia się wątpliwość, czy obowiązujące prawo pozwala twierdzić że
licencja udzielona przez dotychczasowych współuprawnionych z tytułu majątkowych
praw autorskich (na rzecz beneficjentów ustawy) będzie skuteczna także wobec
następcy prawnego pod tytułem szczególnym (praw bądź udziałów)/
Odpowiednie rozwiązania, mające na celu zabezpieczenie interesów użytkowników
przewidziane zostały przez ustawodawcę przewidziane w przypadku umów najmu i
dzierżawy (odpowiednio art/ 678 §1 k.c. i 678 §1 k.c. w zw. z art. 694 k.c.). Zgodnie z art.
678 §1 k.c.„w razie zbycia rzecz najętej w czasie trwania najmu nabywca wstępuje w
stosunek najmu na miejsce zbywcy (<)”/ Postanowienie to, wyrażające rozszerzoną
skuteczność zobowiązania z tytułu umowy dzierżawy i najmu znajduje zastosowanie
również w przypadku zbycia nie całej rzeczy, ale jedynie udziału we wspólnym prawie
4Tak
m.in. M. Kępiński [w:] J. Barta (red.) System Prawa Prywatnego. Tom 13. Prawo autorskie, Warszawa 2007, s. 518 in
fine.
5Por. m.in. K. Włodarska-Dziurzyńska, T. Targosz, Umowy przenoszące autorskie prawa majątkowe, Warszawa 2010, s. 82;
J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie, Warszawa 2010, s. 142
6Por. A. Doliwa, Prawo rzeczowe, Warszawa 2010, s. 90
13
własności (por/ w tym zakresiem/in/ wyrok Sądu Najwyższego z 10 lutego 2004 r/, IV CK
17/03).
De lege lata brak jest niestety analogicznego przepisu w odniesieniu do umów
licencyjnych7/ Na marginesie wskazać należy, że jest to jeden z wiodących motywów
towarzyszących nietrafnym twierdzeniom o rozporządzającym skutku tego rodzaju
umów/ Można wprawdzie argumentować, że brak regulacji stanowi lukę prawną i
uzasadnia stosowanie art. 678 k.c. per analogiam. Argumentacja taka jest jednak
obarczona wątpliwościami/ Powołać ponownie należy w tym miejscu wyrok Sądu
Najwyższego z 10 lutego 2004 r/, IV CK 17/03, w którym sąd wykluczył możliwość
stosowania art/ 678 k/c/ w przypadku umowy użyczenia/ Przeciwko możliwości
stosowania art. 678 k/c/ w stosunku do umowy licencyjnej wypowiadają się również
przedstawiciele doktryny8.
W związku z powyższymi, istotnymi, jak się wydaje, problemami wynikającymi z
regulacji umów licencyjnych, przedstawić należy następujące rozwiązania.
(i) Podjęcie ryzyka związanego ze stosowaniem art/ 678 k/c/ per analogiam (por.
powyższe rozważania)/ Wymaga to dalszej analizy(ii) Rezygnacja z modelu wspólności praw i oparcie ustawy o publicznych zasobach
wiedzy na konstrukcji nabycia całości autorskich praw majątkowych,
połączonej z udzieleniem przez podmiot zobowiązany licencji na rzecz
twórcy(iii)
Rozważenie możliwości zastąpienia licencji umową ɮʄɳɯɼ˪ɫʁʃ ɷɫɴʎɾɵɹʁʃɭɲ
praw autorskich;
(iv)
Wprowadzenie w ustawie o publicznych zasobach wiedzy lub w ustawie o
prawie autorskim zasadʃ ɼɹʄɽʄɯɼʄɹɸɯɴ ɽɵɿɾɯɭʄɸɹˌɭɳ ɿɷʿʁ ɶɳɭɯɸɭʃɴɸʃɭɲ,
7W
przeciwieństwie do licencji udzielanych na gruncie prawa własności przemysłowej (art. 78 ustawy – prawo
własności przemysłowej)
8B. Baliga, M. Kućka, Korzystanie z praw autorskich. Użytkowanie i dzierżawa a licencje, Transformacje prawa prywatnego
2/2008, s. 17
14
MARKIEWICZ
-&­
SROCZYŃSKI
na wzór art/ 678 §1 k/c/ (lub na wzór art/ 78 ustawy prawo własności
przemysłowej)/
Dʄɳɯɼ˪ɫʁɫ ɷɫɴʎɾɵɹʁʃɭɲ ɺɼɫʁ ɫɿɾɹɼɽɵɳɭɲ
W wyroku z dn/ 26 stycznia 2011 r/ (IV CSK 274/10) Sąd Najwyższy wskazał, że„nie ma
(<) podstaw do wyłączenia - z zasady - dopuszczalności ustanowienia dzierżawy na
prawach autorskich, oczywiście przy spełnieniu przesłanek określonych w art; 709 k;c;”.
Choć pogląd ten jest zdaniem autora niniejszej opinii dyskusyjny (w szczególności z
uwagi na ochronną rolę przepisów prawa autorskiego), to zastąpienie umowy
licencyjnej umową dzierżawy praw autorskich pozwoliłoby na odpowiednie (a nie w
drodze analogii) stosowanie art. 678 §1 k.c.).
II. Uɮɹɽɾʠɺɸɳɫɸɳɯ ɷɫɾɯɼɳɫʷʿʁ ɺɼʄɯʄ ɺɹɮɷɳɹɾʃ ʄɹɬɹʁɳʎʄɫɸɯ ɳ ɿɮʄɳɯlanie
ɶɳɭɯɸɭɴɳ ɸɫ ɮɫɶɽʄɯ ɳɭɲ ʁʃɵɹɼʄʃɽɾʃʁɫɸɳɯ ɺɼʄɯʄ ɬɯɸɯɰɳɭɴɯɸɾʿʁ
Założeniem ustawy o publicznych zasobach wiedzy jest.
 Udostępnianie materiałów (w tym utworów) tworzonych ze środków
publicznych w ramach powszechnie dostępnych repozytoriów cyfrowych Udzielanie
beneficjentom
niewyłącznych
licencji
obejmujących
dalsze
wykorzystywanie chronionych zasobów/
Udzielenie zgody na eksploatację utworu przez beneficjentów nastąpi w oparciu o
umowę zawartą pomiędzy podmiotem zobowiązanym a poszczególnymi beneficjentami.
Szczegółowa analiza cywilnoprawnych uwarunkowań zawarcia umowy wykracza poza
ramy niniejszego opracowania.
15
Z uwagi na dyrektywę transparentności oraz jednolitości stosowanych rozwiązań
postulować
należy,
by
poszczególne
podmioty
zobowiązane
wykorzystywały
ujednolicone wzorce umów licencyjnych (w alternatywnych, dostosowanych do rodzaju
zasobu, wersjach).
Ich skonstruowanie możliwe będzie z chwilą (i) ustalenia kategorii utworów
podlegających udostępnianiu (wskazać należy przykładowo komplikacje związane z
utworami audiowizualnymi, etc/), (ii) ustalenia wytycznych określających zakres licencji,
w szczególności w odniesieniu do jej pośredniej postaci/ Innymi słowy. skonstruowanie
modeli licencyjnych wymaga ścisłego dookreślenia celów ustawy/
W odniesieniu do opcji podstawowej (sprowadzającej się do dostępności utworu w
systemie repozytorium9) nie jest koniecznie udzielenie licencji przez podmiot
zobowiązany/
9Na
marginesie wskazać należy, że możliwe jest skonstruowanie kilku rodzajów repozytoriów, o różnym stopniu
otwartości. Dostęp do repozytorium uzależnić można przykładowo od rejestracji w systemie. Wpływa to m.in. na
sposób zawarcia umowy licencyjnej. Pozwala też na łatwiejszą i pełniejszą identyfikację licencjobiorców.
16