docPDF - Dental and Medical Problems
download 
Reklamacja Transkrypt
PDF - Dental and Medical Problems
PRACE ORYGINALNE Dent. Med. Probl. 2009, 46, 2, 208–213 ISSN 1644−387X © Copyright by Wroclaw Medical University and Polish Stomatological Association LIDIA POSTEK−STEFAŃSKA1, TOMASZ MAZUR1, IWONA WYSOCZAŃSKA−JANKOWICZ1, MARZENA BąK−KUŚ1, ANNA MERTAS2, ELżBIETA BOBELA2, WOJCIECH KRÓL2 Ocena jakościowa mikroflory bakteryjnej zasiedlającej kanały korzeniowe przed i po leczeniu endodontycznym Quality Assessement of Bacterial Microflora in Root Canals Before and After Root Canal Treatment 1 Zakład Stomatologii Dziecięcej Katedry Stomatologii Wieku Rozwojowego Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Lekarsko−Dentystycznym w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach 2 Katedra i Zakład Mikrobiologii i Immunologii Wydziału Lekarskiego z Oddziałem Lekarsko−Dentystycznym w Zabrzu, Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach Streszczenie Wprowadzenie. Zmiany zapalne w tkankach okołowierzchołkowych oraz nieodwracalne zapalenia w miazdze wymagają leczenia endodontycznego, którego głównym celem jest eliminacja bakterii z systemu korzeniowego. Cel badań. Jakościowa ocena mikroflory bakteryjnej w zakażonych kanałach korzeniowych zębów przed i po le− czeniu polegającym na opracowaniu mechanicznym różnymi metodami i odkażeniu kanałów korzeniowych. Materiał i metody. Badaniami objęto 20 zębów z martwicą miazgi lub z zapaleniem tkanek okołowierzchołkowych. Zęby zostały podzielone na 2 grupy. W pierwszej grupie kanały korzeniowe opracowywano za pomocą narzędzi ręcz− nych, a w grupie drugiej stosowano narzędzia maszynowe ProTaper® (Dentsply, Maillefer). W obu grupach kanały były odkażane za pomocą podchlorynu sodu. Materiał do badań mikrobiologicznych pobierano dwukrotnie: bezpo− średnio po otwarciu komory zęba oraz po opracowaniu chemo−mechanicznym zakażonych kanałów. W tym celu wy− korzystywano sterylne sączki papierowe, które wprowadzano do kanału korzeniowego na 60 s. Sączki umieszczano w płynnym podłożu dla bakterii beztlenowych oraz tlenowych, które spełniały również rolę podłoży transportowych. Wyniki. Wyniki przeprowadzonej analizy mikroiologicznej materiału pobranego z zakażonych kanałów korzenio− wych badanych zębów wykazały obecność licznej i zróżnicowanej flory bakteryjnej zarówno tlenowej, jak i bez− tlenowej. U badanych pacjentów bakterie wyhodowano w każdym przypadku rozpoznania martwicy miazgi bądź zmian chorobowych w tkankach okołowierzchołkowych leczonych zębów. Wnioski. Uzyskane wyniki pokazały, że wykorzystana metoda leczenia endodontycznego w większości przypadków nie doprowadziła do usunięcia drobnoustrojów z systemu korzeniowego (Dent. Med. Probl. 2009, 2, 208–213). Słowa kluczowe: leczenie endodontyczne, bakterie, dezynfekcja, kanały korzeniowe. Abstract Background. Treatment of inflammation in periapical tissues and irreversible inflammation of the pulp requires root canal treatment which main goal is to eliminate bacteria in root canal system. Objectives. The quality assessment of bacterial microflora of infected root canals in teeth before and after mecha− nical instrumentation with different methods and disinfection. Material and methods. 20 teeth with pulp necrosis or inflammation of the periapical tissues were included. Teeth were divided into 2 groups. In first group, root canals were instrumented with hand files while in the second group nickel−titanium rotary files ProTaper® (Dentsply, Maillefer) were used. In both groups canals were disinfected with sodium hypochlorite. The microbiological material was taken twice: directly after trepanation of the pulp chamber and next after chemo−mechanical instrumentation infected root canals. Paper points were placed into canals for 60 seconds and then into liquid substrate for anaerobic and aerobic bacteria, which were also used for transportation. Results. The microbiological analysis of infected root canals showed the presence of various and numerous bacte− rial microflora. Bacteria were isolated in every case of treated teeth with pulp necrosis or inflammation of periapi− cal tissues. Conclusions. Results showed that method used during root canal treatment did not completely eliminate bacteria in majority of cases (Dent. Med. Probl. 2009, 2, 208–213). Key words: root canal therapy, bacteria, disinfection, root canals. Ocena jakościowa mikroflory bakteryjnej zasiedlającej kanały korzeniowe Jama ustna jest specyficznym środowiskiem, które fizjologicznie zasiedlają liczne mikroorgani− zmy. Mikroflora jest utrzymywana w stałej równo− wadze dzięki oddziaływaniu organizmu z zasiedla− jącymi go mikroorganizmami. Stan tej równowagi zapewnia utrzymanie zdrowia i przeciwdziała roz− wojowi gatunków patogennych [1]. Zęby są wyjątkowym środowiskiem podat− nym na kolonizację przez bakterie i tworzenie płytki nazębnej. W zdrowym zębie miazga jest ja− łowa i nie jest narażona na oddziaływanie bakterii, gdyż otaczają ją dwie twarde tkanki : szkliwo i zę− bina lub cement i zębina. Kiedy kiedy dochodzi do uszkodzenia tych struktur (np. w wyniku procesu próchnicowego, ubytków pochodzenia niepróch− nicowego lub chorób przyzębia) dochodzi do za− początkowania procesów destrukcyjnych w mia− zdze przez bezpośrednią cytotoksyczność mikro− organizmów, jak i przez produkty ich metabolizmu oraz rozpadu [2]. Liczne publikacje wykazują, że zasadniczą rolę w inicjowaniu, rozszerzaniu i utrzymywaniu się procesów zapalnych w mia− zdze i tkankach okołowierzchołkowych odgrywa− ją bakterie bezwzględnie beztlenowe, względnie beztlenowe i tlenowe. Przebieg chorób miazgi o podłożu bakteryjnym oraz ich podatność na le− czenie zależy zarówno od spektrum bakteryjnego, jak też od liczby bakterii, produktów ich metaboli− zmu, wytwarzanych enzymów i substancji to− ksycznych oraz mechanizmów obronnych ustroju. Zmiany zapalne w tkankach okołowierzchoł− kowych oraz nieodwracalne zapalenia w miazdze wymagają leczenia endodontycznego, którego głównym celem jest eliminacja bakterii z systemu korzeniowego. Uzyskuje się to przez chemo−me− chanicze opracowanie kanałów korzeniowych z zastosowaniem metod i środków, które działają bakteriobójczo i powodują znaczne zmniejszenie liczby drobnoustrojów w leczonych zębach [3–6]. Celem podjętych badań była jakościowa oce− na mikroflory bakteryjnej w zakażonych kanałach korzeniowych zębów przed i po leczeniu endodon− tycznym polegającym na opracowaniu mechanicz− nym i odkażeniu kanałów korzeniowych. Materiał i metody Badaniami objęto 20 zębów leczonych u 19 pacjentów Katedry Stomatologii Wieku Rozwojo− wego Śląskiego Uniwersytetu Medycznego. Wśród leczonych pacjentów było 11 kobiet i 8 mężczyzn w wieku 8–29 lat. Leczeniem objęto zę− by w szczęce i żuchwie, w tym 15 siekaczy, 3 przedtrzonowce i 2 trzonowce, w przypadku których rozpoznano: necrosis pulpae (3 zęby), pe− riodontitis periapicalis acuta (2 zęby), periodonti− 209 tis periapicalis chronica (13 zębów) oraz perio− dontitis periapicalis chronica exacerbata (2 zęby). Przed przystąpieniem do leczenia w każdym przy− padku wykonywano zdjęcie RTG techniką kąta prostego. Zęby kwalifikowano do leczenia endo− dontycznego na podstawie wywiadu i badania kli− nicznego oraz zdjęcia RTG. Kryteria brane pod uwagę w wywiadzie to: ból samoistny oraz ból podczas nadgryzania, a w badaniu klinicznym: brak reakcji miazgi na testy żywotności (termicz− ne, elektryczne), dodatni test opukowy, ciemne za− barwienie zęba, a w obrazie RTG obecność zmia− ny okołowierzchołkowej w rzucie danego zęba. Materiał do badań mikrobiologicznych z kana− łów korzeniowych leczonych zębów pobierano dwukrotnie z bezwzględnym zachowaniem zasad aseptyki: bezpośrednio po otwarciu komory zęba oraz po opracowaniu chemo−mechanicznym zaka− żonych kanałów. Po odizolowaniu pola operacyj− nego za pomocą koferdam i zestawu klamer (Hy− genic) przystępowano do trepanacji komory zęba. Po opracowaniu endodontycznym komory zęba sterylnymi wiertłami różyczkowymi oraz diamen− towymi, a w niektórych przypadkach także po po− szerzeniu ujść kanałów korzeniowych wiertłami Gates−Gliden®, przystępowano do pierwszego po− brania materiału. W tym celu wykorzystywano dwa sterylne sączki papierowe w odpowiednim rozmiarze, które wprowadzano do kanału korze− niowego na długość roboczą wyznaczoną wstępnie na podstawie zdjęcia RTG. Sączki pozostawiano w kanale przez 60 s. Następnie pierwszy sączek umieszczano w płynnym podłożu dla bakterii bez− tlenowych (Schaedler broth with witamin K3 firmy BIOMERIEUX, Marcy l’Etoile, Francja), a drugi sączek w płynnym podłożu dla bakterii tlenowych (bulion wzbogacony firmy BIOMED, Warszawa). Wymienione płynne podłoża namnażające spełnia− ły również rolę podłoży transportowych. Leczenie endodontyczne przeprowadzano pod mikroskopem. Długość roboczą wyznaczano za pomocą endometru Raypex 5® (VDW) i ręcznego narzędzia kanałowego. Kolejno przystępowano do chemo−mechanicznego opracowania kanału meto− dą crown−down, stosując w 11 przypadkach se− kwencję narzędzi ręcznych poszerzacz K – pilnik H o średnicy od większej do coraz mniejszej, aż do osiągnięcia wyznaczonej wcześniej długości robo− czej. W pozostałych 9 przypadkach kanały były opracowywane narzędziami maszynowymi Prota− per® (Dentsply/Maillefer) również metodą crown− down, z zastosowaniem sekwencji zalecanej przez producenta. Podczas opracowywania kanały ko− rzeniowe obficie płukano 1% NaOCl, 3% H202 i 0,9% NaCl. Po chemo−mechanicznym opracowa− niu kanały wstępnie osuszano sterylnymi sączka− mi, po czym ponownie pobierano materiał do ba− 210 L. POSTEK−STEFAŃSKA et al. dań mikrobiologicznych, używając kolejnych dwóch sterylnych sączków i postępując identycz− nie jak podczas pierwszego poboru. Pobrany ma− teriał w zabezpieczonych podłożach płynnych do− starczano do Katedry Mikrobiologii i Immunologii ŚUM w Zabrzu, gdzie były przeprowadzane bada− nia mikrobiologiczne. Czas od pobrania materiału do momentu jego dostarczenia do badań nie prze− kraczał 2 godzin. Sączki z materiałem pobranym z kanałów ko− rzeniowych, dostarczone w odpowiednich płyn− nych podłożach, wstępnie inkubowano 18 godzin w temperaturze 37oC. Po tym czasie objętość 10 µl każdego płynnego podłoża Schaedler broth with witamin K3 wysiewano na podłoże stałe Schaedler K3 (BIOMERIEUX, Marcy l’Etoile, Francja) z dodatkiem 5% krwi baraniej. Na stałe podłoże agar Columbia (BIOMERIEUX, Marcy l’Etoile, Francja) z dodatkiem 5% krwi baraniej wysiewa− no natomiast po 10 µl każdego bulionu wzbogaco− nego. Posiewów dokonywano w sposób redukcyj− ny, wykorzystując całą powierzchnię podłoża sta− łego dla jednej wysiewanej próbki. Hodowle bakterii beztlenowych na podłożu Schaedler K3 inkubowano 5–10 dni w temperaturze 37oC w at− mosferze beztlenowej (Genbag anaer firmy BIO− MERIEUX, Marcy l’Etoile, Francja). Hodowle bakterii wzrastających w atmosferze tlenowej na podłożu agar Columbia z dodatkiem krwi baraniej inkubowano 24–48 godzin w temperaturze 37oC. Do identyfikacji wyhodowanych mikroorgani− zmów wykorzystano następujące testy bioche− miczne firmy Pliva−Lachema Diagnostica (Brno, Czechy): ANAEROtest 23, ENTEROtest 24, NE− FERMtest 24, EN−COCCUStest, STREPTOtest 16, OXItest, PYRAtest oraz program komputero− wy TNW_lite 6.5. Wykorzystano także następują− ce testy biochemiczne firmy BIOMERIEUX (Marcy l’Etoile, Francja): Katalaza, Slidex Staph Kit, API Staph, API Candida. Wykonanie, odczyt oraz interpretację wyników badań przeprowadzo− no zgodnie z zaleceniami producentów wykorzy− stywanych testów diagnostycznych. Wyniki Uzyskane wyniki badań mikrobiologicznych przedstawiono w tabeli 1. W materiale pobranym bezpośrednio po otwarciu komory zęba wśród bakterii beztlenowych najczęściej identyfikowano bakterie z grupy Bifidobacterium, następnie Acti− nomyces oraz Bacteroides, a wśród tlenowych z grupy Streptococcus. Po leczeniu kanałowym najczęściej izolowane bakterie beztlenowe należa− ły natomiast do grupy Bifidobacterium, podczas gdy tlenowe do grupy Streptococcus i Staphylo− coccus. W posiewach uzyskiwano 1–7 rodzajów bakterii w pojedynczym materiale. Omówienie Przeprowadzona analiza mikrobiologiczna materiału pobranego z zakażonych kanałów korze− niowych badanych zębów wykazała obecność licznej i zróżnicowanej flory bakteryjnej zarówno beztlenowej, jak i tlenowej (1–7 gatunków u jed− nego pacjenta). Uzyskane wyniki w dużym stop− niu są zgodne z danymi z piśmiennictwa [7–9]. Kędzia i wsp. [8] izolowali 2–8 gatunków, Try− kowski et al. [9] 1–7 gatunków, a Trusewicz et al. [7] 1–6 gatunków bakterii z jednego analizowane− go materiału. Bakterie zasiedlające zakażone kanały korze− niowe zębów są główną przyczyną martwicy mia− zgi, a także stanów zapalnych w tkankach około− wierzchołkowych [10, 11]. U badanych pacjentów bakterie wyhodowano w każdym przypadku roz− poznania martwicy miazgi bądź zmian chorobo− wych w tkankach okołowierzchołkowych leczo− nych zębów. Wyniki przeprowadzonych badań po− twierdziły, że są to infekcje wywołane mieszaną florą bakteryjną składającą się z bakterii beztleno− wych i tlenowych. Częstość izolowanych określo− nych gatunków drobnoustrojów z zakażonych ka− nałów korzeniowych zaobserwowana w badaniach własnych jest zbliżona do wyników innych auto− rów, np. Dahma et al. [12], Opalko et al. [13, 14], Kędzia et al. [8], Trusewicz et al. [7], Waltimo et al. [15], Gomes et al. [16], Sakamoto et al. [10]. We wlasnych badaniach mikrobiologicznych dokonywanych przed leczeniem wśród bakterii beztlenowych najczęściej identyfikowano drobno− ustroje z rodzaju: Bifidobacterium, Actinomyces, Bacteroides, Prevotella, a także Eubacterium i Fu− sobacterium. Opalko et al. [13, 14] najczęściej izo− lowali bakterie z rodzaju: Bacteroides, Prevotella, Actinomyces, Fusobacterium, Propionibacterium. Gomes et al. [16] w posiewach materiału z zaka− żonych kanałów stwierdzili obecność bakterii z ro− dzaju: Bifidobacterium, Prevotella, Porphyromo− nas, Propionibacterium, Fucobacterium, Actino− myces, Bacteroides, Enterococcus, Veilonella, Eubacterium, Clostridium. Trusewicz et al. [7] najczęściej, bo aż w 20 przypadkach na 45, wyho− dowali bakterie z rodzaju Prevotella, rzadziej Pro− pionibacterium, Bifidobacterium, Eubacterium i Fusobacterium. Dahm et al. [12] wyizolowali bakterie z rodzaju: Bacteroides, Lactobacillus, Fu− sobacterium, Prevotella, Actinomyces, Peptostrep− tococcus. Natomiast Kędzia et al. [8] najczęściej izolowali bakterie z rodzaju: Bacteroides, Actino− myces, Propionibacterium, Prevotella, Fusobacte− 211 Ocena jakościowa mikroflory bakteryjnej zasiedlającej kanały korzeniowe Tabela 1. Zestawienie wyników przeprowadzonych badań mikrobiologicznych materiału pobranego z kanałów korzenio− wych leczonych zębów Table 1. Track record of carried out microbiological researches of material collected from root canals of treated teeth Pacjent (Patient) Materiał pobrany bezpośrednio po otwarciu komory zęba (Material taken directly after pulp chamber trepanation) Materiał pobrany po chemo−mechanicznym opracowaniu kanału korzeniowego (Material taken after root canal chemo−mechanical instrumentation) posiew beztlenowy (anaerobic culture) posiew tlenowy (aerobic culture) posiew beztlenowy (anaerobic culture) posiew tlenowy (aerobic culture) 1 Bifidobacterium denti Fusobacterium mortiferum Staphylococcus epdermidis jałowy Staphylococcus epidermidis 2 Eubacterium aerofaciens Streptococcus alfa haemoliticus Bifidobacterium breve jałowy 3 Bacteroides distasonis Streptococcus alfa haemoliticus Neisseria spp. jałowy jałowy 4 Clostridium bifermentas Streptococcus alfa haemoliticus jałowy jałowy 5 Bacteroides distasonis Streptococcus alfa haemoliticus jałowy jałowy 6 Prevotella oralis Streptococcus alfa haemoliticus jałowy Staphylococcus epidermidis 7 Actinomyces naeslundii Laski tlenowe niechorobotwórcze jałowy Staphylococcus haemoliticus 8 Actinomyces naeslundii Pałeczki Gram(−) (pojedyncze kolonie, brak możliwości dalszej identyfikacji) jałowy jałowy 9 Actinomyces israeli Bifidobacterium dentium Streptococcus alfa haemoliticus Neisseria spp. Bifidobacterium dentium Eubacterium lentum Streptococcus alfa haemoliticus 10 Bifidobacterium breve Actinomyces israelii Prevotella intermedia Streptococcus alfa haemoliticus Bifidobacterium longum Streptococcus alfa Veillonella parvula haemoliticus 11 Actinomyces israeli Candida spp. Streptococcus alfa haemoliticus Neisseria spp. Actinomyces israeli Streptococcus alfa haemoliticus Neisseria spp. 12 Bacteroides distasonis jałowy Propionibacterium acnes jałowy 13 Bacteroides distasonis jałowy jałowy jałowy 14 Bacteroides breve Streptococcus alfa haemoliticus Propionibacterium acnes Sarcina spp. 15 Eubacterium aerofaciens Streptococcus alfa haemoliticus Neisseria spp. Eubacterium aerofaciens Staphylococcus epidermidis 16 Bacteroides distasonis Bifidobacterium dentium Streptococcus mitis biovar 1 Prevotella melanino genica Peptococcus niger Posiew jałowy 17 Streptococcus mitis biovar 1 Bifidobacterium breve Propionibacterium propionicus Streptococcus mitis biovar 1 jałowy Streptococcus mitis biovar 1 18 Streptococcus pyogenes Bifidobacterium breve Streptococcus mitis biovar 1 Staphylococcus simulans Lactobacillus acidophilus Streptococcus parasanguinis jałowy 212 L. POSTEK−STEFAŃSKA et al. Tabela 1. Zestawienie wyników przeprowadzonych badań mikrobiologicznych materiału pobranego z kanałów korzenio− wych leczonych zębów – cd. Table 1. Track record of carried out microbiological researches of material collected from root canals of treated teeth – cont’d Pacjent (Patient) Materiał pobrany bezpośrednio po otwarciu komory zęba (Material taken directly after pulp chamber trepanation) Materiał pobrany po chemo−mechanicznym opracowaniu kanału korzeniowego (Material taken after root canal chemo−mechanical instrumentation) posiew beztlenowy (anaerobic culture) posiew tlenowy (aerobic culture) posiew beztlenowy (anaerobic culture) posiew tlenowy (aerobic culture) 19 Bifidobacterium dentium Staphylococcus haemolyticus Streptococcus intermedius Streptooccus salivarius Atopobium minutum Streptococcus salivarius Clostridium perfringens Bacillus spp. Corynebacterium spp. jałowy 20 Actinomyces naeslundii Megasphaera elsdenii Streptococcus salivarius Lactobacillus acidophilus Streptococcus salivarius Neisseria spp. Candida albicans jałowy jałowy rium i Peptostreptococcus. W badaniach własnych najczęściej były izolowane bakterie z rodzaju: Bi− fidobacterium (7 przypadków), Actinomyces (6 przypadków) oraz Bacteroides (6 przypadków). Nie stwierdzono natomiast w badanym materiale wymienianych często w badaniach innych auto− rów bakterii z gatunku Enterococcus faecalis izo− lowanych z kanałów zębów leczonych powtórnie. Wśród bakterii tlenowych w badaniach wła− snych najczęściej izolowano bakterie z rodzaju Streptococcus (14 przypadków), rzadziej Neisse− ria (5 przypadków) oraz Staphylococcus (2 przy− padki). W dwóch zębach posiew materiału w wa− runkach tlenowych był jałowy. Wymienione ro− dzaje bakterii izolowali także Opalko et al. [13, 14], z tym że częściej z rodzaju Staphylococcus niż Streptococcus. Również Gomes et al. [16] oraz Sakamoto et al. [10] izolowali paciorkowce oraz gronkowce wśród drobnoustrojów tlenowych. Leczenie endodontyczne powinno prowadzić do likwidacji drobnoustrojów z systemu korzenio− wego zębów, ponieważ dezynfekcja kanału należy do rutynowego postępowania podczas takiego le− czenia. Przeprowadzone badania mikrobiologicz− ne materiału pobranego z kanałów korzeniowych po ich chemo−mechanicznym opracowaniu po− twierdziły opinie innych autorów, iż leczenie en− dodontyczne nie zawsze skutkuje całkowitym usu− nięciem drobnoustrojów. Zarówno Waltimo et al. [15], jak i Opalko et al. [13, 14] izolowali różne szczepy bakterii po leczeniu endodontycznym. W przypadku badań własnych u 4 pacjentów jało− wy był tylko posiew pobranego materiału w wa− runkach beztlenowych, podobnie w 5 przypadkach uzyskano jałowy posiew tylko w warunkach tleno− wych. Posiew jałowy zarówno w warunkach bez− tlenowych oraz tlenowych zaobserwowano w 6 przypadkach. W pozostałych 5 przypadkach z po− branego materiału wyhodowano drobnoustroje za− równo w warunkach beztlenowych, jak i tleno− wych. W materiale pobranym po chemo−mechanicz− nym opracowaniu kanałów wyizolowano szczepy bakterii m.in. z rodzaju: Streptococcus, Staphylo− coccus, Propionibacterium, Bifidobacterium, Acti− nomyces, Prevotella, Neisseria, Veillonella, Eu− bacterium, Lactobacillus, Corynebacterium, Clo− stridium, Bacillus i Sarcina. Wytłumaczeniem dla wyhodowania po leczeniu gatunków bakterii, których nie stwierdzono w materiale pobranym przed leczeniem, może być ich obecność w kana− likach zębinowych głębiej w stosunku do światła kanału. Po opracowaniu kanału korzeniowego część zakażonej zębiny została usunięta i próbka pobrana do badań mikrobiologicznych zawierała materiał z głębszej części kanalików zębinowych. Podsumowując, zakażenia kanałów korzenio− wych powoduje mieszana flora bakteryjna złożona zarówno z bakterii tlenowych jak i beztlenowych. Główną przyczyną powstania martwicy miazgi oraz przewlekłych zmian zapalnych w tkankach okołowierzchołkowych są bakterie pochodzące z zakażonych tkanek zęba. Wykorzystana metoda leczenia endodontycznego w większości przypad− ków nie doprowadziła do całkowitego usunięcia drobnoustrojów z systemu kanałów korzenio− wych. Należy zatem wciąż poszukiwać nowych metod i środków chemicznych pozwalających skutecznie eliminować drobnoustroje z zakażo− nych kanałów korzeniowych. Ocena jakościowa mikroflory bakteryjnej zasiedlającej kanały korzeniowe 213 Piśmiennictwo [1] PAWLICKA H., ARABSKA−PRZEDPEłSKA B.: Znaczenie środowiska jamy ustnej w leczeniu zakażonych kanałów ko− rzeniowych. Magazyn Stomatol. 1999, 9, 2, 18–22. [2] PAWLICKA H.: Rola bakterii w kanalikach zębinowych. Czas. Stomatol. 1996, 49, 316–320. [3] DALTON B., ORSTAVIK D., PHILIPS C., PETTIETTE M., TROPE M.: Bacterial reduction with nickel−titanium rotary in− strumentation. J. Endod. 1998, 24, 763–767. [4] MCGURKIN−SMITH R., TROPE M., CAPLAN D., SIGURDSSON A.: Reduction of intracanal bacteria using GT rotary in− strumentation, 5,25% NaOCl, EDTA, and Ca(OH)2. J. Endod. 2005, 31, 359–363. [5] MANZUR A., GONSALEZ A., POZOS A., SILVA−HERZOG D., FRIEDMAN S.: Bacterial quantification in teeth with api− cal periodontitis related to intrumenation and different intracanal medication: a randomized clinical trial. J. Endod. 2007, 33, 114–118. [6] SHUPING G., ORSTAVIK D., SIGURDSSON A, TORPE M.: Reduction of intracanal bacteria using nickel−titanium rota− ry instrumentation and various medications. J. Endod. 2000, 26, 751–755. [7] TRUSEWICZ M., BUCZKOWSKA−RADLIŃSKA J., POL J.: Ocena jakościowa beztlenowej flory bakteryjnej systemów kanałowo−korzeniowych zębów z przewlekłymi zapaleniami tkanek okołowierzchołkowych w zależności od wiel− kości zmian oraz stanu komory zęba. Czas. Stomatol. 2007, 60, 423–430. [8] KĘDZIA A., KOCHAŃSKA B., WRÓBLEWSKA−SIWIECKA M., GÓRA B., NIEZGODA D., NOWALSKA−KWAPISZ H., SADLAK− NOWICKA J., ZEDLER E.: Częstość izolacji bakterii bezwzględnie beztlenowych z zakażonych kanałów korzenio− wych zębów. Czas. Stomatol. 1997, 50, 75–80. [9] TRYKOWSKI J., ROżYNEK E.: Badania flory bakteryjnej kanałów korzeniowych zębów pozbawionych żywej mia− zgi. Czas. Stomatol. 1986, 39, 775–780. [10] SAKAMOTO M., SIQUEIRA J., ROCAS I., BENNO Y.: Bacterial reduction and persistence after endodontic treatment procedures. Oral Microbiol. Immunol. 2007, 22, 19–23. [11] FABRICIUS L., DAHLEN G., SUNDQVIST G., HAPPONEN R., MOLLER A.: Influence of residual bacteria on periapical tissue healing after chemomechanical treatment and root filling of experimentally infected monkey teeth. Eur. J. Oral Sci. 2006, 114, 278–285. [12] DAHM H., TRYPUĆ−MADZIARZ A., WEGNER K.: Ocena wrażliwości bakterii wyizolowanych z zakażonych kanałów zębowych na Betadine i Metronidazol. Magazyn Stomatol. 2003,13, 10, 36–38. [13] OPALKO K., GIEDRYS−KALEMBA S., KACZMAREK A., WOJTOWICZ D.: Flora bakteryjna kanału korzeniowego zębów stałych leczonych z powodu pulpopatii nieodwracalnych przed i po zastosowaniu jonoforezy. Magazyn Stomatol. 1999, 9, 4, 21–24. [14] OPALKO K., BALCERZAK I., SKOMRO P., KACZMAREK A., GIEDRYS−KALEMBA S., BANDURA M.: Mikrobiologiczna i radiologiczna ocena leczenia przewlekłych zapaleń tkanek okołowierzchołkowych metodą jonoforezy. Magazyn Stomatol. 2003, 13, 7–8, 15–18. [15] WALTIMO T., TROPE M., HAAPASALO M., ORSTAVIK D.: Clinical efficacy of treatment procedures in endodontic in− fection control and one year follow−up of periapical healing. J. Endod. 2005, 31, 863–866. [16] GOMES A., PINHEIRO E., GADE−NETO C., SOUSA E., FERRAZ C., ZAIA A., TEIXEIRA F., SOUZA−FILHO F.: Microbiolo− gical examination of infected dental root canals. Oral Microbiol. Immunol. 2004, 19, 71–76. Adres do korespondencji: Tomasz Mazur Zakład Stomatologii Dziecięcej Katedry Stomatologii Wieku Rozwojowego ŚUM 41−800 Zabrze pl. Traugutta 2 tel.: 604 962 099 e−mail: [email protected] Praca wpłynęła do Redakcji: 13.03.2009 r. Po recenzji: 6.04.2009 r. Zaakceptowano do druku: 27.04.2009 r. Received: 13.03.2009 Revised: 6.04.2009 Accepted: 27.04.2009
