Pobierz plik PDF - Uniwersytet Gdański

Ewa Stawczyk
Katedra Slawistyki, Uniwersytet Gdański
Kształtowanie się paradygmatu fantastycznego
w literaturze serbskiej*
Fantastyka rodzi się z dążenia do przezwyciężenia kondycji ludzkiej i praw
fizyki, z chęci ucieczki od rzeczywistości, której się nie akceptuje, która przygniata
lub po prostu nudzi; z pragnienia odkrycia czegoś nieznanego, przeżycia czegoś
szczególnego, zaspokojenia ciekawości. Fantastyka jest wyrazem ludzkiej nieskrępowanej wyobraźni, sposobem na podróże w czasie i dowolne formowanie przestrzeni, a ze względu na swoją specyfikę należy zarówno do obszaru sacrum, jak
i profanum.
Serbscy literaturoznawcy mówią na ogół o fantastyce już w odniesieniu do
piśmiennictwa epoki średniowiecza. Takie stanowisko prezentuje zarówno Sava
Damjanov, Predrag Palavestra1, jak i Zorica Ðergović-Joksimović2. Powstaje jednak pytanie, czy każdy tekst posiadający elementy fantastyczne stanowi przykład
literatury fantastycznej? Czy o tej specyficznej konwencji możemy mówić zarówno
w odniesieniu do hagiograficznych i apokryficznych tekstów średniowiecznych,
oświeceniowych utopii literackich, jak i utworów z gatunku weird fiction? Wydaje
* Szkic stanowi fragment pracy doktorskiej pt. Z imaginarium fantastyki. Liryczno-oniryczny
model serbskiej prozy współczesnej, napisanej pod kierunkiem prof. UAM, dr hab. Magdaleny Koch.
1
Zob. m.in. S. Damjanov, Srpska fantastika od srednjeg veka do postmoderne, [w:] idem, Postmoderna srpska fantastika. Hrestomatija priča, Dnevnik – novine i časopisi, Novi Sad 2004; P. Palavestra, Kritičke odlike srpske fantastike, [w:] Knjiga srpske fantastike XII–XX vek. knj.I, wybór i wstęp
P. Palavestra, SKZ, Beograd 1989.
2
Z. Ðergović-Joksimović, pisząc o utopii w literaturze serbskiej, początków tego gatunku doszukuje się już w średniowiecznej hagiografii, traktując zawarte w piętnastowiecznym Żywocie despota Stefana Lazarevicia Konstantyna Filozofa opisy pozaziemskiego raju, jako elementy utopijne.
Takie podejście wskazywałoby na motywację fantastyczną, a nie religijną utworów hagiograficznych. Zob. Z. Ðergović-Joksimović, Srbija između utopije i distopije, [w:] eadem, Utopija. Alternativna istorija, Geopoetika, Beograd 2009.
Kształtowanie się paradygmatu fantastycznego w literaturze serbskiej
107
się, że najrozsądniejszym kryterium, na podstawie którego możemy uznać dany
utwór za fantastyczny, jest występowanie w nim motywacji fantastycznej. Prawidłowe rozpoznanie systemu motywacyjnego utworu stanowi więc nie tylko klucz
jego właściwej interpretacji. Motywacja to nic innego, jak zespół reguł i ustaleń,
jakimi rządzi się wykreowana w utworze rzeczywistość i jakim podlegają wszystkie jej elementy. Zarówno przy motywacji realistycznej, jak i fantastycznej utwór
musi cechować wewnętrzna konsekwencja i koherentność świata w nim przedstawionego. W przypadku motywacji fantastycznej obecność elementów irracjonalnych, stojących w rażącej sprzeczności ze zdrowym rozsądkiem i właściwościami
fizykalnymi rzeczywistości pozaliterackiej musi być wytłumaczona „istnieniem
specyficznych, zrodzonych przez fantazję praw przyjętych w miejsce rzeczywiście
istniejących, bądź też ingerencją sił nadprzyrodzonych, podważających porządek
świata empirycznego”3. Aby fikcja, która przekracza ramy empirii, wykorzystując różne kategorie, takie jak chociażby cudowność, niesamowitość, niezwykłość,
mogła być uznana za fantastyczną niezbędne jest spełnienie jeszcze jednego warunku – ramy tejże empirii muszą być przekraczane świadomie i celowo. Fantastyka będzie zatem stanowiła „specyficzny typ twórczości literackiej, budujący
świat przedstawiony celowo […] odmiennie od przyjętych wyobrażeń o rzeczywistości”4. Czy w kontekście powyższego założenia można mówić o motywacji
fantastycznej w odniesieniu do serbskich tekstów średniowiecznych?
W średniowiecznej religijnej literaturze serbskiej, podobnie jak w innych europejskich literaturach tego okresu, spotykamy się ze swoistą mozaiką, na którą
składają się elementy zaczerpnięte z lokalnego folkloru wymieszane z motywami
fantastycznej cudowności z tradycji judeochrześcijańskiej. Wywodząca swoje korzenie ze wspólnej kultury indoeuropejskiej stara mitologia słowiańska, pozostałości wierzeń pogańskich oraz nakładająca się na to chrześcijańska wiara w cuda
dały co prawda pewne podstawy (głównie w zakresie motywów i wątków, które
były wykorzystywane w późniejszej literaturze fantastycznej) kształtującego się
w literaturze paradygmatu fantastycznego, jednak powstające wówczas utwory
nie mogły jeszcze tworzyć fantastyki sensu stricto. Religijny charakter tych dzieł
wyklucza postrzeganie ich w kategoriach fantastyki ze względu na powszechne
w okresie, w którym powstawały przekonanie o specyficznej naturze i właściwościach rzeczywistości, która mieściła w sobie zarówno to, co naturalne i ludzkie,
jak i to, co ponadnaturalne, nadprzyrodzone i cudowne. Należy bowiem pamiętać, że fantastyczność jest pojęciem względnym, zależnym od wyobrażenia
3
A. Niewiadomski, A. Smuszkiewicz, Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1990, s. 312.
4
Ibidem, s. 271.
108
Ewa Stawczyk
o rzeczywistości; wyobrażenia subiektywnego jednostki, jak i całego, żyjącego
w określonym czasie i przestrzeni geograficznej społeczeństwa. Słusznie zatem podkreśla Maria Dąbrowska-Partyka, że fantastyka „nie jest »fantastyczna«
w swym bezpośrednim odniesieniu do rzeczywistości. Jest »fantastyczna« w stosunku do wyobrażenia o istocie i naturze realności, wobec modelu prawdy o rzeczywistości, stanowiącego fundament określonej kultury”5.
Przykładami niewerystycznej fikcji literackiej, niebędącej jednocześnie fantastyką, są żywoty świętych, widzenia oraz apokryfy. Pierwsze z nich, utwory hagiograficzne, których autorzy, czerpiąc zarówno ze źródeł historycznych, jak i podań
ludowych, baśni i legend, będące opisem życia i chwalebnych czynów świętych,
ewentualnie także ich męczeństwa, zawierają również zapis cudów, najczęściej
pośmiertnych, które następowały za sprawą świętego. Henryk Dubowik na podstawie Złotej legendy wylicza konkretne ich typy, które w różnych modyfikacjach
pojawiały się w żywotach6. Ten typ „fantastycznej” cudowności obecny jest m.in.
w żywotach pióra Stefana Pierwoukoronowanego, Sawy Serbskiego, Domentijana
czy Teodosije i chociaż nie przedstawia się tak spektakularnie jak w średniowiecznych hagiografiach zachodnioeuropejskich, tekstów tych „pod żadnym pozorem
nie powinno się odczytywać i określać jako fantastycznych, ani też traktować ich
jako odległej tradycji nowoczesnej literatury fantastycznej”7. Cuda, których dokonuje na przykład św. Sava czy św. Simeon są bowiem częścią rzeczywistości,
która dopuszcza objawienia Nadprzyrodzonego, nie traktując ich jako elementu
stojącego w jakiejkolwiek sprzeczności z nią.
Innym rodzajem tekstów zawierających pierwiastek nadprzyrodzony, jednak,
zgodnie z powyższymi założeniami, nie fantastyczny, będą teksty apokryficzne,
których popularność wiąże się z ruchem bogomilskim. Tematami tych często parabolicznych utworów będą między innymi wniebowstąpienia i podróże przez
sfery niebieskie (Objawienie Barucha, Apokryf o sprawiedliwym Henochu, Widzenie proroka Izajasza) czy też opisy sądu ostatecznego lub wizje apokaliptyczne (Tajna księga) – historie mające wzbudzić strach przed ogniem piekielnym,
5
M. Dąbrowska-Partyka, Folklor i fantastyka – ewolucja odniesień, [w:] eadem, Świadectwa i mistyfikacje. Przed i po Jugosławii, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2003, s. 239.
6
Do najczęściej opisywanych cudów należą m.in.: „cudowne uzdrowienia, wskrzeszenia zmarłych, niewrażliwość na tortury, rozkazywanie naturze i przedmiotom […]. Święci mogą ponadto
unosić się w powietrze, z ust ich wydobywa się nieraz płomień, rozmawiają z aniołami i szatanami lub słyszą głos z nieba”. Zob. H. Dubowik, Fantastyka w literaturze polskiej. Dzieje motywów
fantastycznych w zarysie, Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, O/Bydgoszcz, 1999,
s. 29–30.
7
M. Dąbrowska-Partyka, Folklor i fantastyka…, s. 241.
Kształtowanie się paradygmatu fantastycznego w literaturze serbskiej
109
wiecznym potępieniem i siłami nieczystymi bądź też ukazać potęgę wiary zwyciężającej grzech8.
„Vizija otvorenog neba sa viđenjem nebeskog sveta – jako częsty element zarówno
hagiografii jak i teksów apokryficznych, jak podaje Dragoljub Dragojlović – bila je,
po učenju starih srpskih pisaca mističara dostupna samo »božanskom umu« koji,
ispunjen »nebeskom svetlošću«, uzleće »duhovnim krilima« stvaralačke imaginacije
kroz svesnu i nadsvesnu stvarnost da bi sjedinjen sa apsolutnim kao medijum božanske
premudrosti primio otkivenu tajnu božiju”9.
„Fantastyka” zawarta w tekstach staroserbskich pisanych, zgodnie z wzorcami poetyki i estetyki bizantyńskiej, stworzyła typ cudowności istniejący na mocy
boskiego prawa. Opisywane w żywotach cuda potwierdzały możliwość bezpośredniej ingerencji sił nadnaturalnych w świecie realnym, lecz ingerencja ta nie
powodowała przerwania spójności tego świata. Z oczywistych względów jego budowa nie była oparta na opozycji realne – nierealne, lecz na współistnieniu przeciwstawnych sobie, ale – co warto podkreślić – jednakowo realnych kategorii tego,
co widzialne i niewidzialne, tego, co ziemskie i pozaziemskie, tego, co naturalne i nadnaturalne. Średniowieczne piśmiennictwo skupiało się na uwypukleniu
metafizycznego aspektu rzeczywistości, której nadawało właściwości sakralne,
a jednocześnie w sposób bezpośredni wskazywało na wartości etyczne zgodne
z filozofią chrześcijańską.
Warto jeszcze zwrócić uwagę na fakt, że teksty staroserbskie, zwłaszcza apokryficzne nie były tworzone w izolacji od czynnika ludowego. W pełnych cudowności wizjach obecna jest w jednakowym stopniu symbolika i estetyka chrześcijańska, jak i elementy ustnej kultury ludowej, folkloru, demonologii pogańskiej,
czy motywy mitologiczne; obok pobożnych mężów i aniołów spotykamy także
antropomorficzne przedstawienia słońca i księżyca10. Z empirycznego punktu
8
Zob. D. Dragojlović, Fantastika u staroj srpskoj književnosti, [w:] Srpska fantastika. Natprirodno i nestvarno u srpskoj književnosti, red. P. Palavestra, Srpska akademija nauka i umetnosti, Naučni
skupovi knj. XLIV, Odeljenje jezika i književnosti knj. 9, Beograd 1989, s. 311–325.
9
Ibidem, s. 315.
10
Ciekawie na temat związków wczesnego piśmiennictwa słowiańskiego z folklorem pisze Dejan Ajdačić, zwracając uwagę na fakt, iż nowa wiara chrześcijańska, stając się podstawą piśmiennictwa i kultury Słowian, nie zniszczyła całkowicie starych wierzeń, raczej je wchłonęła i zmodyfikowała. Obecność znanych elementów rodzimego folkloru, jak zaznacza Ajdačić, sprzyjała również
łatwiejszemu przyjmowaniu się opowieści w kulturze ludowej. Zob. D. Ajdačić, Legendy starotestamentowe w folklorze prawosławnych Słowian Bałkańskich, tłum. T. Sikorska, [w:] Apokryfy i legendy
starotestamentowe Słowian Południowych, red. G. Minczew, M. Skowronek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2006, s. XLIII–LVI.
110
Ewa Stawczyk
widzenia teksty te są więc fantastyczne, jak tego chcą Damjanov i Palavestra11,
jednak, uwzględniając kontekst kulturowy i historyczny, okazuje się, że ich motywacja bliższa jest realistycznej (sic!) niż fantastycznej. Narracje te są bowiem
„w znacznym stopniu opowieściami o »rzeczywistym nadprzyrodzonym«, »prawdziwym cudzie« etc., mieszcząc się doskonale w granicach tego, co ówczesna
mentalność traktowała jako możliwe czy wręcz »z życia wzięte«”12. Pamiętając
o pewnym przesunięciu w kwestii pojmowania rzeczywistości mirabilia chrześcijańskie ukazujące naturalne objawienia boskiej mocy nie stanowią zatem opisów
fantastycznych, lecz „realistyczne” oparte na motywacji religijnej, która zakłada
wiarę w istnienie opisywanego świata. Bez tej wiary rzeczywistość zbudowana
na oksymoronicznej „racjonalnej niezwykłości” straciłaby podstawy swojego
istnienia. Takie stanowisko potwierdza słuszność wyłączenia serbskiej, religijnej
spuścizny literackiej doby średniowiecza z kręgu literatury fantastycznej, której
motywacja jawi się „jako oczywiste zaprzeczenie bądź lekceważenie empirii i, jako
taka, sytuuje się na antypodach mimetycznego weryzmu”13.
Gdzie w takim razie należałoby szukać początku serbskiej fantastyki literackiej? Zakładając, że teksty o motywacji religijnej nie mogą być jednocześnie fantastycznymi, należałoby zwrócić się w stronę literatury, która inspirowana była
tradycją antyczną, nie chrześcijańską. Chodzi tu przede wszystkim o popularne
w średniowieczu pseudohistoryczne opowieści o Aleksandrze Wielkim, zwane
aleksandreidami, których świat zbudowany był zarówno z wątków realistycznych,
jak i fantastycznych. Za sprawą serbskiej wersji tego romansu14, do tradycji ludowej, a za jej pośrednictwem także do literatury, przenika motyw „tamnog vilajeta”,
jako symbolu „svekolikog sudbinskog prokletstva”15. Jak zauważa Predrag Palavestra „tamni vilajet je sudbina i paradigma svih graničnih i marginalnih kultura što
se kolebaju između carstva nebeskoga i carstva zemaljskoga”16.
11
Palavestra z jednej strony podkreśla, że w serbskiej literaturze średniowiecznej pojęcie fantastyki zależy przede wszystkim od wykładni opowieści biblijnych oraz nauki cerkwi, dodając, że
„doživljaj natprirodnog i čudesnog u hagiografskim spisima i životima svetaca bio je osnova motivske strukture izgrađene na jedinstvenim temeljima – na opštoj veri u čudesa.” Z drugiej jednak tę
średniowieczną cudowność traktuje właśnie, jako początkowy etap w kształtowaniu się fantastycznej literatury serbskiej. Zob. P. Palavestra, Kritičke odlike…, s. XVIII.
12
D. Brzostek, Problemy motywacji fantastycznej i fantastycznonaukowej, [w:] Polska literatura
fantastyczna. Interpretacje, red. A. Stoff, D. Brzostek, Wydawnictwo Uniwersytetu im. M. Kopernika, Toruń 2005, s. 24.
13
Ibidem, s. 53.
14
Srpska Aleksandrida zachowana jest w rękopisach z XV i XVI wieku.
15
P. Palavestra, Kritičke odlike…, s. XX.
16
Ibidem.
Kształtowanie się paradygmatu fantastycznego w literaturze serbskiej
111
Średniowieczna beletrystyka serbska, w której odnaleźć można elementy fantastyczne, istniała jednak głównie w postaci tłumaczeń nie zaś oryginalnych tekstów i pozostawała na marginesie zainteresowań rodzimych twórców, stąd ciężko
jest mówić o średniowiecznych korzeniach serbskiej fantastyki i choć zajmujący
się badaniem dyskursu fantastycznego Damjanov, wyróżniając okresy w dziejach
tego typu literatury pierwszym z nich obejmuje także wczesne zabytki piśmiennictwa serbskiego, należy przyjąć – pozbawiając tym samym średniowieczną
przestrzeń čudesnog przyznanego jej miejsca wśród narracji z motywacją fantastyczną – iż prawdziwy jej początek następuje dopiero w epoce baroku17. Od połowy XVIII wieku aż do końca realizmu, według Damjanova możemy obserwować
rodzącą się klasyczną fantastykę z dominacją elementów folklorystycznych, podczas gdy ramy czasowe kolejnego okresu wyznacza schyłek XIX wieku i koniec lat
siedemdziesiątych ubiegłego stulecia, kiedy to rozpoczyna się następny, trwający
do dziś okres18. W ścisłym związku z wyodrębnionymi etapami kształtowania się
fantastyki pozostają także pojęcia: folklorna fantastika, moderna fantastika oraz
postmoderna fantastika.
Zmiana paradygmatu fantastycznego w literaturze serbskiej, jak zostało wyżej wspomniane, następuje częściowo już w epoce baroku, jednak zauważalnie
dopiero w wieku XVIII a okres największego rozwoju przeżywa począwszy od
wieku XIX. Po upadku państwa serbskiego w końcu XV wieku obserwujemy zastój w dziedzinie kultury i piśmiennictwa, a jedynym miejscem rozwoju fantastyki, niejako jej formą przetrwalnikową, staje się twórczość ustna. Ta silna tradycja
folklorystyczna, będzie miała ogromny wpływ przede wszystkim na rozwój literatury romantycznej, zwłaszcza jeśli chodzi o repertuar tematyczny i wykorzystywane motywy fantastyczne.
W wieku XVIII dochodzi do przewartościowania idei i światopoglądu średniowiecznego. Cud i cudowność gubią swój mistyczny charakter, a świat swoją
dualistyczną budowę. Między dobrem, pochodzącym od chrześcijańskiego Boga
a złem, które jest wynikiem grzechu, między siłami anielskimi i zastępami szatana, kształtująca się w tym okresie nowa wyobraźnia fantastyczna umieszcza
także elementy pogańskiego świata chtonicznego i folkloru. W baroku literatura
religijna zajmuje jeszcze ważne miejsce, później jednak łagodzi swój moralizatorsko-dydaktyczny ton i zamiast grzmieć o piekielnych czeluściach kieruje raczej
uwagę odbiorcy na duchowy aspekt życia, posługując się na przykład alegoriami
17
Božo Vukadinović uważa wręcz, że do lat dwudziestych XX wieku prawdziwa fantastyka jest
praktycznie nieobecna w literaturze serbskiej i że jej rozwój rozpoczyna dopiero zbiór Priče o muškom Miloša Crnjanskiego. Zob. B. Vukadinović, Mala antologija srpske fantastike, „Delo”, 1969,
god. XV, nr 3, s. 271–272.
18
Zob. S. Damjanov, Srpska fantastika…, s. 5–28.
112
Ewa Stawczyk
cnót chrześcijańskich. Charakterystyczne dla epoki jest łączenie motywów religijnych z mitologicznymi, legendarnym i baśniowymi. Dochodzi także do literackiej transpozycji wątków ludowej bajki magicznej. Przyczyniając się do rozwoju
tak zwanej fantastyki onirycznej, popularny staje się również motyw snu, którego
przestrzeń umożliwia spotkanie z tajemnicą.
Motywy fantastyczne w omawianym okresie, najczęściej wywodzące się z folkloru, spotyka się w twórczości Gavrila Stefanovicia Venclovicia, który jako jeden
z pierwszych przekracza granicę mistycznej, opartej na wierze przestrzeni cudów
i zastępuje ją światem postrzeganym przez pryzmat wyobraźni, wyznaczając tym
samym nową ścieżkę na mapie literatury serbskiej. „U njegovim eklektičkim preradama sakralnih i poučnih spisa – pisze Palavestra – osećaju se damari duboke
saživljenosti srpske barokne proze sa vilinskim svetom čuda, legendi i misterija,
iz kojih je kasnije, pod još jačim uticajem folklorne tradicije, izrasla srpska fantastična književnost”19.
Wraz z oświeceniem, pojawiają się w literaturze serbskiej kolejne, ciekawe zjawiska. Nowa wrażliwość epoki widoczna była również w dyskursie fantastycznym,
który się teraz – jak to zgrabnie okreslił Damjanov – „sve intenzivnije počinje spuštati sa neba na zemlju – za razliku od prethodnih perioda, on se u ovom novom
periodu na izvestan način profanizuje”20. Epika ludowa, a zwłaszcza folklor stanowią niewyczerpane źródło onirycznych, magicznych, okultystycznych bądź demonicznych motywów i wątków rodzimej produkcji, jednak należy pamiętać, że
inspiracją w tym okresie staje się również literatura zachodnioeuropejska, głównie fantastyka grozy. Co ciekawe, obok tekstów czysto fantastycznych, powstają także utwory opisujące na pozór fantastyczne wydarzenia, dla których jednak
przy końcu znajduje się racjonalne wytłumaczenie, demaskujące ich prawdziwą
naturę. Ten rodzaj literatury, tak zwana „fantastika s (prosvetiteljsko-racionalističkim) ključem” pełniła często, zgodnie z duchem epoki, funkcję dydaktyczną,
humorystyczno-satyryczną bądź filozoficzną21.
Następcami Venclovicia, których proza skłaniała się ku motywom nadprzyrodzonym, fantastycznym i niesamowitym, byli w epoce klasycyzmu i pierwszej połowy XIX wieku, Atanasije Stojković oraz Milovan Vidaković. We wzorowanej na
Kandydzie Woltera, powiastce filozoficzno-dydaktycznej pod tajemniczo brzmiącym tytułem Kandor ili otkrovenije egipetskih tain Stojković przedstawia utopijną
przestrzeń pełną mistycznych elementów wzbogaconą wizjami eschatologicznymi,
19
P. Palavestra, Kritičke odlike…, s. XXIII.
S. Damjanov, Srpska fantastika…, s. 10.
21
Zob. S. Damjanov, Koreni moderne srpske fantastike. Fantastika u književnosti srpskog preromantizma, Matica srpska, Novi Sad 1988.
20
Kształtowanie się paradygmatu fantastycznego w literaturze serbskiej
113
a w będącym pierwszą nowożytną serbską powieścią utworze Aristid i Natalija
daje obraz rzeczywistości idyllicznej. Obydwa teksty noszą znamiona fantastyki
dydaktycznej, która w „wieku rozumu” miała za zadanie kształtować wzorzec postępowania człowieka i wyznaczać normy postaw społecznych. Henryk Dubowik
podkreśla wręcz, że fantastyka doby oświecenia nie została „wyklęta w imię zasad
empiryzmu i racjonalizmu, lecz stała się pewnego rodzaju konwencją literacką”22.
Utwór Stojkovicia Kandor ili otkrovenije egipetskih tain, mimo iż wykorzystuje
legendę o aniele-pustelniku, nie wpisuje się w dyskurs filozoficzno-teologiczny
lecz stanowi przykład, jedyny – jak uważa Damjanov – struktury całkowicie fantastycznej, której elementy potwierdzają swą przynależność do świata fantazji23.
Mamy tu do czynienia z sytuacją odwrotną niż w utworach Vidakovicia, które
stanowią realizację fantastyki z kluczem. Tu mądry starzec ukazuje pod koniec
utworu prawdziwą (anielską) naturę, a przestrzeń, w której znajdują się bohaterowie – swe nadnaturalne, pozaziemskie właściwości.
W odmienny sposób funkcjonują elementy fantastyczne w powieściach Vidakovicia Velimir i Bosiljka oraz Ljubomir u Jelisiumu, w których spotykamy się
raczej z „pseudofantastyką”. W pierwszej z nich, zawierającej motywy charakterystyczne dla prozy gotyckiej, niezwykłe wydarzenia i budzące lęk postaci otrzymują na końcu racjonalne wytłumaczenie; w drugiej, demistyfikacji nadprzyrodzonego towarzyszy także jej satyrycznohumorystyczny charakter.
Fantastyka w utworach mających cechy utopii nie jest jednak jeszcze fantastyką w swej właściwej postaci. Elementy niemające potwierdzenia w rzeczywistości pozaliterackiej to przede wszystkim nieistniejące, egzotyczne bądź idylliczne
krainy, odmienne systemy polityczno-prawne opisywane przez autora z wielka
dbałością o szczegóły, jednak przy zachowaniu logicznego (w sensie tworzącego spójną całość) klucza. Marija Mitrović nazywa tę odmianę narracji fantastyką
zredukowaną i zaznacza, że „između nje i stvarnog, opuštenog, slobodnog izmišljanja velika je razlika. Fantastika u utopiji je sputana racjonalističkim polazištem
[…] i piščevom tezom, koja je u stvari politička teorija”24.
Prawdziwy rozkwit literatury fantastycznej następuje jednak dopiero w następnym stuleciu.
„Zmieniające się w literaturze XIX w. koncepcje fikcji, zwłaszcza zaś poglądy na temat miejsca i funkcji prawdopodobieństwa rzutowały bardzo silnie na istnienie i rolę
różnych odmian fantastyki […] W tej epoce ukazywanie zjawisk nie mieszczących się
22
23
24
H. Dubowik, Fantastyka w literaturze polskiej…, s. 69.
S. Damjanov, Koreni moderne…, s. 126.
M. Mitrović, Utopija, fantastika, realizam, [w:] Srpska fantastika…, s. 394.
114
Ewa Stawczyk
w racjonalistycznej wizji świata i niezgodnych z potoczną empirią wykracza zdecydowanie poza stylistyczne ozdobniki”25.
Następuje uwolnienie wyobraźni oraz poszerzenie wizji świata. Fantastyka
pierwszej połowy dziewiętnastego wieku (serbski preromantyzm i romantyzm)
korzysta nader często z elementów osiemnastowiecznej powieści gotyckiej, zarówno co do sposobu konstruowania świata, jak i wykorzystywanych motywów.
Wprowadza cały panteon demonów, wśród których znajdujemy upiory, zjawy,
diabły; przywołuje postaci o proweniencji ludowej, jak chociażby wampiry, wilkołaki, strzygi i wiły; swobodnie korzysta z motywu zmarłych, którzy powracają
zza grobu; stawia pytanie o życie po śmierci, o naturę snu.
W wieku XIX, w którym – parafrazując słowa Marii Dąbrowskiej-Partyki –
historia zajmuje miejsce eschatologii, a ewolucja, miejsce etiologii, dominuje jednak taki typ narracji niemimetycznej, który pełnymi garściami czerpie z inspiracji ludowych, wykorzystując do celów artystycznych nie tylko wspomniane wyżej
motywy (czyniąc je tematem głównym utworów, a nie jedynie ciekawym ornamentem), ale także określone konwencje literackie, m.in. bajki magicznej, baśni,
legendy czy podania, okraszając całość cudownością i niezwykłością typową dla
wierzeń ludowych26. Zainteresowanie ludowością, a wraz z nim przenikanie folkloru do literatury – jak zauważa Dąbrowska-Partyka – ma swoje uzasadnienie
„zarówno w romantycznej filozofii poezji i języka, jak i podwójnej alternatywności folkloru wobec oficjalnej sztuki i naukowej wizji świata”27.
Biorąc pod uwagę wpływ czynnika ludowego, można przyjąć, że fantastyka
romantyczna, której przykładem będzie opowiadanie Atanasija Nikolicia Vjerni
pobratim ili ogledalo budućeg vijeka, bliższa jest baśniowości, o jakiej pisał Roger
Caillois, a mając na myśli literaturę serbską, „koja je silom istorije konstituisana,
zahvaljujući Vuku Karadžiću, na uzorima narodnog stvaralaštva, teško bi bilo izučavati fantastiku bez podrazumevanja različitih modifikacija folklora u vremenu
docnijeg razvoja”28.
Wydaje się jednak, iż dopiero kształtujący się w drugiej połowie XIX wieku
realizm, mimo że, dający pierwszeństwo narracji mimetycznej i werystycznym
opisom, stworzył liczniejsze przykłady literatury fantastycznej w utworach chociażby Iliji Vukicievicia, Stefana Mitrova Ljubišy czy Milovana Glišicia.
25
A. Martuszewska, Fantastyka, [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz,
A. Kowalczykowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2002, s. 254.
26
Szeroko na temat nasiąkania dziewiętnastowiecznej literatury elementami zaczerpniętymi
z folkloru pisał m. in. Julian Krzyżanowski w szkicu Literatura i folklor. Szerzej na ten temat zob.
J. Krzyżanowski, Literatura i folklor, [w:] idem, Paralele, PWN, Warszawa 1977, s. 9–24.
27
M. Dąbrowska-Partyka, Folklor i fantastyka…, s. 243.
28
R. Vučković, Moderna srpska proza, Prosveta, Beograd 1990, s. 79.
Kształtowanie się paradygmatu fantastycznego w literaturze serbskiej
115
Widoczną inspiracją fantastycznych opowiadań ostatniego autora była niewątpliwie proza Nikołaja Gogola, jednak podkreślić należy, że kilkudziesięcioletni
okres czasu, jaki dzieli powstanie dzieł obydwu pisarzy, wpłynął znacznie na typ
folklorystycznej fantastyki manifestującej się w ich utworach. Za Radovanem Vučkoviciem mówić można o romantycznym modelu fantastyki u Gogola, ale już
o realistycznym w opowiadaniach Glišicia29. „Gogoljevo pripovedanje u znaku je
čarolijskog oživljavanja predela i ljudi u poetičnom komuniciranju stvarnih likova
i nestvarnih obličja […]”30. Tego rodzaju cudowności pozbawione są natomiast
opowiadania Glišicia, który, czyniąc często narratorem swoich utworów prostego,
wywodzącego się z ludu człowieka, sprawia, że – pomimo warstwy fantastycznej –
czytelnik otrzymuje rzeczywisty obraz patriarchalnej wsi serbskiej, życia i mentalności jej mieszkańców a przede wszystkim – za pomocą wprowadzonej motywacji
psychologicznej – ich świadomości.
W opowiadaniach Glišicia bardzo często to, co ma znamiona fantastyki okazuje się jedynie opisem subiektywnie postrzeganej rzeczywistości bohatera bądź jego
majaczeń sennych. Zagadkowe zdarzenia tracą swoją niesamowitość i nadprzyrodzony charakter, kiedy otrzymują racjonalne wyjaśnienie pod koniec utworu.
Autor tworzy więc w obrębie poszczególnych opowiadań specyficzny system uzasadnień, które można by nazwać motywacją quasi-fantastyczną, w której fantastyka przekształca się w „»pseudofantastykę«, motywowaną psychologicznie, czyli
w ramach szeroko pojmowanego, realistycznego systemu uzasadnień”31. Jak widać
realistyczny model fantastyki Glišicia wpisuje się we wspomniany wcześniej wariant fantastyki z kluczem, w myśl której nadprzyrodzone elementy wprowadza
się do utworu po to tylko, by dać im zaraz naukowe wytłumaczenie. Wszystkie
opowieści o wilkołakach, wampirach, zjawach, wróżbach i zaklęciach, jakie znajdujemy między innymi w opowiadaniach Posle devedeset godina, Glava šećera,
Zloslutni broj, Brata Mata czy Noć na mostu, stanowią artystyczne rozwinięcie,
opartych często na rzeczywistych wydarzeniach, anegdot, które były dobrze znane autorowi32. Stąd być może ich pseudofantastyczny, często ocierający się wręcz
o groteskę charakter. Na tę wyróżniającą prozę Glišicia właściwość zwraca uwagę
29
Ibidem, s. 80.
Ibidem.
31
D. Brzostek, Problemy motywacji fantastycznej i fantastycznonaukowej, [w:] Polska literatura
fantastyczna…, s. 50.
32
O wykorzystywaniu przez Glišicia autentycznych historii i postaci w opowiadaniach fantastycznych pisze między innymi Ana Radin. „Glišićeve pripovetke sa fantastičnim elementima iz
folklora pre svega su priče iz seoskog života sa autentičnim podacima o vremenu i naravima, sa
objektivističkim pristupom temi i realističkim zahvatom u folklornu građu”. Zob. A. Radin, Motiv
vampira u mitu i književnosti, Prosveta, Beograd 1996, s. 67.
30
116
Ewa Stawczyk
także Predrag Palavestra pisząc, iż „Glišić je prvi od srpskih pisaca osetio i iskoristio unutrašnja ironična svojstva fantastike i gotovo svaku svoju fantastičnu priču
[…] doveo na samu ivicu groteske – ali granicu nije prekoračio”33. Granicę, o której pisze Palavestra przekroczy dopiero fantastyka postmodernistyczna.
Wśród krótkiej prozy Glišicia na szczególną uwagę zasługuje opowiadanie Zadušnice, będące przykładem fantastyki onirycznej, w którym autor przedstawia
ciekawie temat relacji między snem, urojeniem a halucynacją, a którą to relację
Vukadinović opisuje następująco: „ono što se javlja i izaziva u sanjariji, može da
se sanja; ono što se sanja može sa postane delirična stvarnost”34.
Podobnie do Glišicia również proza Stefana Mitrova Ljubišy stanowi przykład,
wykorzystującej elementy folklorystyczne, fantastyki z kluczem, której podstawową funkcją, jak podkreśla Damjanov, jest tworzenie „wiarygodnej iluzji”, a nie obrazu nadprzyrodzonego świata35. W dłuższym opowiadaniu Ljubišy Prokleti kam,
odnaleźć można zarówno elementy demoniczne, jak i oniryczne. Powszechną
wśród ludu wiarę w wampiryzm, czarownice, wróżby autor wykorzystuje w swoich opowiadaniach, nadając jej wiarygodny kształt, by później całkowicie pozbawić ją jej pierwotnej natury. Ważna jest także rola świadomego snu, snu proroczego i oniromancji, które jako typowe elementy fantastyki onirycznej spotkać
można także w innych opowiadaniach Ljubišy, przykładowo w Prodaji patrijare
Brkića.
Pod koniec XIX stulecia realizowane są jednocześnie dwa warianty literatury
fantastycznej: folklorno-realistička, do której niewątpliwie zaliczyć można utwory Glišicia i Ljubišy oraz folklorno-neoromantičarska. To, co łączy oba modele, to
znaczne zainteresowanie ustną twórczością ludową, przekładające się na bogactwo
wykorzystywanych motywów; to, co je różni to sposób kreowania fantastycznej
przestrzeni oraz struktura samych opowiadań, które w drugim z wymienionych
modeli przybierają często formę zmodyfikowanej bajki ludowej, wykorzystując
jej naturalny moralno-etyczny lub filozoficzny przekaz. Przykładem takiej twórczości mogą być niektóre opowiadania Janka Veselinovicia, czy utwory Iliji Vukicievicia. Bajka u Veselinovicia, jak podkreśla Vučković, łącząc elementy ludowej
legendy, chrześcijańskich wyobrażeń o zaświatach oraz idei filozoficznych, tworzy alegoryczną parabolę o czasie i wieczności36. Utwory Veselinovicia, wymagają
w związku z tym od czytelnika większego skupienia na semantyce tekstu, aby jego
alegoryczna warstwa mogła być właściwie zinterpretowana.
33
34
35
36
P. Palavestra, Kritičke odlike srpske fantastike…, s. XXIX.
B. Vukadinović, Mala antologija…, s. 273.
S. Damjanov, Apokrifna istorija srpske [post]moderne, Službeni glasnik, Beograd 2008, s. 149.
R. Vučković, Moderna…, s. 89.
Kształtowanie się paradygmatu fantastycznego w literaturze serbskiej
117
Nieco inaczej posługuje się tą samą formą Ilija Vukiciević, tworząc kilka różnych typów narracji fantastycznej37. Warto zwrócić także uwagę na ciekawą właściwość opowiadań tego pisarza. Z jednej strony przestrzeń jego krótkich form
narracyjnych wypełniona jest mrocznymi i budzącymi strach elementami typowymi dla opowieści gotyckich, weird fiction czy horroru, z drugiej zaś mówi się
o nich, że posiadają w sobie spory pierwiastek realizmu38. Milisav Savić pisząc
o Vukicieviciu stwierdza, że jest to „prvi […] značajniji srpski pisac koji je uveo
fantastiku, i to folklornu, fantastiku narodne priče, na jedan vrlo moderan način
u srpsku prozu”39. Jego prozę określa natomiast mianem realistycznego magizmu,
nazywając równocześnie autora prekursorem bajki realistycznej40.
Przełom XIX i XX wieku to, zgodnie z przyjętym za Damjanovem podziałem,
początek kolejnego etapu w dziejach serbskiej fantastyki – początek moderne fantastike. Można śmiało powiedzieć, że w tym okresie, trwającym do lat siedemdziesiątych, osiemdziesiątych ubiegłego stulecia obserwujemy największe przemiany
i ciekawy rozwój literatury fantastycznej. Zmieniają się środki artystycznego wyrazu i poszerza znacznie krąg tematyczny. Fantastyce udaje się w końcu uwolnić od religijnego kodu i przełamać dominującą stylistykę ludową. Nie oznacza
to jednak zupełnego zerwania z dotychczasową tradycją, moderna fantastika nie
eliminuje bowiem starszych wzorców, ale tworzy obok nich nowe jakości, z folklorystycznego surowca formuje zupełnie nowe kształty, czego przykładem mogą
być zarówno awangardowe dokonania Rastka Petrovicia i Stanislava Vinavera
opublikowane pod szyldem Biblioteki Albatros, jak i nieco późniejsza, oryginalna
twórczość prozatorska Momčila Nastasijevicia, będąca wyrazem ciągłego poszukiwania pierwotnej formy i pierwotnego znaczenia, w której najważniejszą rolę
odgrywa język. Proza Nastasijevicia stanowi zapowiedź przyszłych eksperymentów literackich postmodernistycznej fantastyki. Tę samą strategię ponad pół wieku później przyjmie bowiem i rozwinie między innymi Milorad Pavić czy Goran
Petrović, tworzący fantastykę liryczną opartą na języku metafory.
Początek nowego stulecia stanowi wyraźną cezurę między skostniałym nieco
wzorcem XIX-wiecznej literatury fantastycznej opartym na folklorze, a nowatorskimi rozwiązaniami wieku XX, w którym po raz pierwszy fantastyczność utworu
37
R. Vučković wyróżnia tu trzy różne warianty realizacji konwencji fantastycznej u Vukicievicia. „Jedna, u kojoj je čudesno u jezgru priče obgrljeno stvarnom životnom situacijom i sa humorističkim kontrastiranjem okvira i unutrašnje sadržine […]. Druga čista bajka, sa svim elementima
čudesnih preobraženja komične ili tragične sadržine[…], treća sa izrazito satiričkom funkcijom
stvarnih i nestvarnih zapleta […]”. R. Vučković, Moderna…, s. 90–91.
38
M. Savić, Predgovor, [w:] Najlepše priče Ilije Vukićevića, Prosveta, Beograd 2003, s. 7.
39
Ibidem, s. 6.
40
Ibidem, s.7.
118
Ewa Stawczyk
nie leży już tradycyjnie jedynie w jego warstwie tematycznej, ale budowana jest za
pomocą środków językowych, stylistycznych i formalnych. Szybki rozwój, jakiego
doświadcza fantastyka w XX wieku owocuje wieloma jej odmianami w powojennej literaturze serbskiej. Od klasycznej, mniej lub bardziej wykorzystującej elementy ludowe folklorne fantastike obecnej w utworach między innymi Borislava
Pekicia czy Filipa Davida, przez fantastykę psychologiczną z elementami cudowności u Pavlovicia czy Šćepanovicia, demoniczny naturalizm Bulatovicia i Kovača,
osobliwy realizm magiczny w utworach Kiša, antyutopie Pekicia, aż po awangardową fantastykę budowaną na poziomie samego języka. Początek lat osiemdziesiątych do tego zestawienia doda jeszcze fantastykę postmodernistyczną, która,
ze względu na łatwość, z jaką cechująca się antymimetycznym charakterem proza postmodernistyczna przyswoiła sobie konwencję fantastyczną, stała się jedną
z głównych strategii literackich tej dekady.
Literatura
Ajdačić D., Legendy starotestamentowe w folklorze prawosławnych Słowian Bałkańskich,
tłum. T. Sikorska, [w:] Apokryfy i legendy starotestamentowe Słowian Południowych,
red. G. Minczew, M. Skowronek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków
2006, s. XLIII–LVI.
Brzostek D., Problemy motywacji fantastycznej i fantastycznonaukowej, [w:] Polska literatura fantastyczna. Interpretacje, red. A. Stoff, D. Brzostek, Wydawnictwo Uniwersytetu
im. M. Kopernika, Toruń 2005.
Damjanov S., Apokrifna istorija srpske [post]moderne, Službeni glasnik, Beograd 2008.
Damjanov S., Koreni moderne srpske fantastike. Fantastika u književnosti srpskog preromantizma, Matica srpska, Novi Sad 1988.
Damjanov S., Srpska fantastika od srednjeg veka do postmoderne, [w:] idem, Postmoderna
srpska fantastika. Hrestomatija priča, Dnevnik – novine i časopisi, Novi Sad 2004.
Dąbrowska-Partyka M., Folklor i fantastyka – ewolucja odniesień, [w:] eadem, Świadectwa
i mistyfikacje. Przed i po Jugosławii, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2003.
Ðergović-Joksimović Z., Srbija između utopije i distopije, [w:] eadem, Utopija. Alternativna istorija, Geopoetika, Beograd 2009.
Dragojlović D., Fantastika u staroj srpskoj književnosti, [w:] Srpska fantastika. Natprirodno
i nestvarno u srpskoj književnosti, red. P. Palavestra, Srpska akademija nauka i umetnosti, Naučni skupovi knj. XLIV, Odeljenje jezika i književnosti knj. 9, Beograd 1989.
Dubowik H., Fantastyka w literaturze polskiej. Dzieje motywów fantastycznych w zarysie,
Towarzystwo Miłośników Wilna i Ziemi Wileńskiej, O/Bydgoszcz, 1999.
Krzyżanowski J., Literatura i folklor, [w:] idem, Paralele, PWN, Warszawa 1977, s. 9–24.
Kształtowanie się paradygmatu fantastycznego w literaturze serbskiej
119
Martuszewska A., Fantastyka, [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. J. Bachórz,
A. Kowalczykowa, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 2002, s. 254.
Niewiadomski A., Smuszkiewicz A., Leksykon polskiej literatury fantastycznonaukowej,
Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1990.
Palavestra P., Kritičke odlike srpske fantastike, [w:] Knjiga srpske fantastike XII-XX vek.
knj.I, wybór i wstęp P. Palavestra, SKZ, Beograd 1989.
Radin A., Motiv vampira u mitu i književnosti, Prosveta, Beograd 1996.
Savić M., Predgovor, [w:] Najlepše priče Ilije Vukićevića, Prosveta, Beograd 2003.
Vučković R., Moderna srpska proza, Prosveta, Beograd 1990.
Vukadinović B., Mala antologija srpske fantastike, „Delo”, 1969, god. XV, nr 3.
Summary
Forming the Fantastic Paradigm in Serbian Literature
The aim of this article is to present the traditions of fantastic themes in Serbian prose
from the Middle Ages till the end of 19th century pointing out the importance of pagan
and Christian believes as much as folklore at the very beginning of the shaping up process
of the modern fantastic. The thesis of this paper implies that we cannot consider medieval
literature, full of miracles and other uncanny phenomena as fantastic prose because it
is religious not fantastic motivation that rules it. Referring to that statement the earliest
examples of the pure fantastic texts should be seen in baroque era. The article describes
several examples of novels and short stories which represent different literary movements
and have been written in period from 17th to 19th century. All of them are more or less
typical for so called folk fantastic, which was a dominant variant of fantastic literature
till the end of the 19th century. The significant change in fantastic discourse came with
the beginning of 20th century followed by lingual experiments of Serbian avant-garde
authors. New, modern kind of fantastic prose, being far from the patterns of 19th century, created new poetics, in which the role of language was equally important to playing
with style and mixing different literary genres (fantastic realism, demonic naturalism, grotesque, antimimetic criticism). It also constituted postmodern fantastic literature which
got popular since 1980s.
Keywords
Serbian fantastic literature, folk fantastic, antimimetic prose