recenzja dr hab. Danuty Szwajcy

dr hab. Danuta Szwajca
Gliwice, dnia 17.11.2016 r.
Politechnika Śląska
Wydział Organizacji i Zarządzania
Wydział Zarządzania P.Cz.
Sekretariat
RECENZJA
rozprawy doktorskiej mgr Katarzyny Szymczyk pt
Jyja
"Internacjonalizacja polskich
przedsiębiorstw w województwie śląskim a zarządzanie strategiczne" napisanej pod
kierunkiem dr hab. inż. Iwony Otoli, prof. Politechniki Częstochowskiej
Przedstawiona rozprawa doktorska, dotycząca problematyki internacjonalizacji
przedsiębiorstw w kontekście zarządzania strategicznego, mieści się merytorycznie w
dyscyplinie nauk o zarządzaniu. Przedmiotem oceny, zgodnie z przepisami Ustawy z dnia
14.03.2003 r. o stopniach naukowych i tytule naukowym oraz stopniach i tytule w zakresie
sztuki (Dz. U. 2003 nr 65 poz. 595) jest to, czy stanowi ona oryginalne rozwiązanie problemu
naukowego, czy wykazuje ogólną wiedzę teoretyczną kandydata w danej dyscyplinie, a także
czy potwierdza umiejętność samodzielnego prowadzenia pracy naukowej przez jej autora.
Znaczenie problematyki badań oraz uzasadnienie wyboru tematu pracy
Od lat 90. ubiegłego wieku obserwuje się wzmożoną aktywność w obszarze
internacjonalizacji i międzynarodowej ekspansji polskich przedsiębiorstw. Jest ona efektem
liberalizacji zasad współpracy gospodarczej z zagranicą w tym okresie, a następnie wejścia
Polski w struktury UE w 2004 roku. Od tego czasu polska gospodarka, a właściwie działające
w jej ramach podmioty, zaczęły aktywnie uczestniczyć w globalnym konkurowaniu.
Współczesne, dynamiczne otoczenie generuje dla krajowych przedsiębiorstw zarówno szanse,
jak i trudne wyzwania Problematyka internacjonalizacji polskich przedsiębiorstw, zwłaszcza
sektora MSP, była i jest przedmiotem wielu opracowań (m in. Daszkiewicz, 2001; Plawgo,
2002; Morawczyński 2007; Gorczyńska, 2008; Przybylska 2010), jednakże badania te
odnoszą
w
większości
przypadków
do
czynników
determinujących
poziom
umiędzynarodowienia i konkurowania krajowych podmiotów na rynkach zagranicznych.
Zaproponowane w rozprawie ujęcie problemu internacjonalizacji polskich przedsiębiorstw w
kontekście zarządzania strategicznego za ciekawe, bardzo aktualne i merytorycznie
uzasadnione. Wobec powyższego wybór tematu oraz zakreślonego w pracy przedmiotu badań
oceniam pozytywnie.
1
Koncepcja, cele pracy i problem badawczy
Tytuł pracy, jasno i jednoznacznie sformułowany, sugeruje podjęty problem badawczy
i przedmiot badań. Autorka sformułowała we wstępie cele pracy: główny i szczegółowe,
jednak nie dokonała ich wyraźnego podziału na teoretyczne i praktyczne. Odnośnie do celu
głównego, który brzmi następująco: "przedstawienie koncepcji internacjonalizacji w
podejściu zasobowym nieklasycznym w obszarze zarządzania strategicznego, którego
zastosowanie warunkuje rozwój przedsiębiorstw na rynkach zagranicznych", bardziej
precyzyjne wydaje się być określenie "weryfikacja", "identyfikacja" zamiast "przedstawienie
koncepcji". Cele szczegółowe dotyczą: usystematyzowania dorobku naukowego z zakresu
zarządzania strategicznego i strategii internacjonalizacji przedsiębiorstw w oparciu o literaturę
naukową, artykuły i akty prawne, identyfikacji poziomu internacjonalizacji polskich
przedsiębiorstw w województwie śląskim oraz budowy teoretycznego modelu strategii
internacjonalizacji w oparciu o podejście zasobowe nieklasyczne.
Problem badawczy został ujęty w formie hipotez: głównej i trzech cząstkowych. W
hipotezie głównej założono, że zastosowanie podejścia zasobowego nieklasycznego
determinuje internacjonalizację polskich przedsiębiorstw w województwie śląskim Hipotezę
główną wsparto trzema następującymi hipotezami cząstkowymi:
- internacjonalizacja polskich przedsiębiorstw w województwie śląskim opiera się zasadniczo
na modelu upssalskim,
- otoczenie warunkuje strategię wyjścia poza rynek polski, która częściej ukierunkowana jest
na obrót wewnątrzwspólnotowy,
-
przedsiębiorstwa
w
województwie
śląskim,
które
wdrożyły
model
wczesnej
internacjonalizacji, funkcjonują na rynku sprecyzowanym pod kątem klienta, oferują produkty
i/lub usługi unikatowe, a podstawą działalności firmy jest umiejętne wykorzystanie
technologii informatycznych.
Hipotezy pracy, zarówno główną, jak
i cząstkowe uznaję za dość jasno i precyzyjnie
określone.
Metodyka badań
Przedmiot badań, realizacja celów rozprawy naukowej, wreszcie rozwiązanie
problemu badawczego wymaga zastosowania odpowiednich metod badawczych, a także
wykorzystania wielu źródeł danych. W opiniowanej pracy wykorzystano następujące metody
badawcze:
2
1) krytyczną analizę literatury krajowej i zagranicznej (350 pozycji, w tym 165
zagranicznych, głównie anglojęzycznych),
2) analizę danych ze źródeł wtórnych, w tym roczników statystycznych GUS, materiałów i
dokumentów udostępnionych przez władze województwa śląskiego, stron inetmetowych
dotyczących wspierania przedsiębiorczości w regionie śląskim,
3) wywiady pogłębione z wybranymi przedsiębiorstwami województwa śląskiego (N=14),
4) ankietę z wykorzystaniem technik CAWI i CATI na próbie liczącej 100 przedsiębiorstw.
Recenzowana praca ma w dużej mierze charakter empiryczny. Dobór i wykorzystanie danych,
jak i zastosowane metody badawcze uważam za właściwe i wystarczające.
Struktura treści, formalna i merytoryczna ocena rozprawy
Praca liczy 203 strony i jest podzielona na pięć rozdziałów, w tym trzy teoretyczne,
liczące 91 stron, a dwa empiryczne, zawarte na 82 stronach. Taką strukturę uznaję za
poprawną, podobnie jak i objętość całości.
Zasadniczym celem części teoretycznej pracy, określonym zresztą przez Doktorantkę
jako cel nr 1, jest uporządkowanie pojęć i koncepcji z badanego zakresu poprzez analizę
dotychczasowego dorobku naukowego. Tego celu nie udało się Autorce w pełni zrealizować.
Przede wszystkim tytuły rozdziałów i poszczególnych punktów nie do końca odpowiadają
zawartej w nich treści, co poniekąd wynika z faktu, że są zbyt ogólne. Rozdział I dotyczy
pojęcia internacjonalizacji na gruncie nauk o zarządzaniu, tymczasem przedstawione są teorie
z obszaru innych nauk, co zaznacza Autorka na str. 14. Problemu nie porządkuje ujęcie
zawarte w tab. 1, gdyż nie wiadomo, jaki klucz doboru teorii został przyjęty. W p. 1.2
należałoby się spodziewać zdefiniowania pojęć pokrewnych do internacjonalizacji,
tymczasem zawiera on rozważania na temat form i aspektów internacjonalizacji (np.
stopniowalności), co jest z kolei sugerowane w tytule p. 2.1. roz. II. Na str. 23 Autorka
powraca do definiowania internacjonalizacji w ekonomii i naukach o zarządzaniu, co należało
zrobić dużo wcześniej. W p 1.3 czytelnik oczekuje, że dowie się, jakie są współczesne
uwarunkowania zarządzania przedsiębiorstwem w wymiarze globalnym, jednak całość dość
niejasnych wywodów zamknięta jest konkluzją, zresztą powtórzoną kilka razy, iż zarządzanie
to sprowadza się do nieustannego modyfikowania granic wewnętrznych i zewnętrznych
przedsiębiorstwa.
Wobec
tego
powstaje
pytanie,
jak
Autorka
rozumie
granice
przedsiębiorstwa (które ujecie przyjmuje) oraz jak w tym kontekście rozumieć stwierdzenie.
3
że "granice będą (...) miernikiem poziomu wartości zasobów niezbędnych do modyfikacji
tychże granic" (s. 27).
Roz. II nosi tytuł "Aspekty i atrybuty internacjonalizacji", natomiast zawiera
omówienie modeli, metod i strategii internacjonalizacji, przy czym w p. 2.1. trudno się
doszukać jakiegoś klucza ich uporządkowania (np. ewolucyjnego, wg podobieństw). W tym
rozdziale scharakteryzowano istotny z punktu widzenia hipotezy nr 1 model upssalski, a także
inne, krytyczne wobec niego ujęcia etapów internacjonalizacji. W p. 2.2. przeprowadzono
analizę porównawczą modelu Upssala z modelem wczesnej internacjonalizacji, wskazując
słusznie na różnice w takich obszarach, jak: wiedza o rynku, doświadczenie, uwarunkowania
kulturowe, sieć powiązań
W p 2 3. Autorka dość swobodnie posługuje się kategoriami,
których wcześniej nie definiuje ani nie odwołuje się do literatury. Dotyczy to takich pojęć,
jak: strategia, pozycja konkurencyjna, przewaga konkurencyjna, model biznesowy itp.
Kategorie te zostały zdefiniowane w wielu pozycjach literatury (np. J. Stankiewicza czy M.
Goryni). Na str. 56 użyto określeń "dobry plan, "dobra strategia" bez wyjaśnienia, jak są one
przez Autorkę rozumiane. Rys. 6 stanowi dobrze znane, klasyczne ujęcie strategii
produkt/rynek Ansoffa, więc pewnym nadużyciem jest traktowanie go jako opracowanie
własne. Przy omawianiu strategii ekspansji (wchodzenia) na rynki zagraniczne brakuje
pewnego uporządkowania, chociażby przez użycie podziału form ekspansji na: produktową,
zasobową i kapitałową. W podsumowaniu tego rozdziału nie dokonano zestawienia szans
(korzyści) i zagrożeń związanych z internacjonalizacją, co z punktu widzenia zarządzania
strategicznego ma zasadnicze znaczenie. Taka próba została podjęta dopiero na str. 83.
Tytuł roz. III sugeruje, że chodzi o internacjonalizację polskich przedsiębiorstw w
różnych podejściach zarządzania strategicznego, tymczasem w treści jest tylko jedno krótkie
odniesienie do polskich firm na str.
81Z punktu
widzenia tytułu pracy oraz bogatego
dorobku literatury krajowej wydaje się
zasadnym poświęcenie choćby jednego punktu
uwarunkowaniom internacjonalizacji polskich przedsiębiorstw. W tym miejscu kieruję do
Doktorantki pytanie o te uwarunkowania.
Przeprowadzone rozważania teoretyczne, aczkolwiek niezbyt uporządkowane z nie
zawsze przekonującymi wnioskami, pozwoliły na sformułowanie ważnej i wydaje się
uzasadnionej konkluzji, iż nieklasyczne podejście zasobowe jest najbardziej skuteczną
strategią internacjonalizacji przedsiębiorstw (w domyśle: polskich). Powstaje pytanie, czy
dotyczy to tylko małych i średnich firm (co sugerują wyniki badań R. Krupskiego), czy
wszystkich? Jak się ma do tego teoria zarządzania strategicznego?
4
Zdecydowanie mocniejszą stroną rozprawy jest część badawcza. Ma ona duże walory
praktyczne, gdyż jak słusznie Autorka sugeruje, identyfikacja poziomu internacjonalizacji
polskich przedsiębiorstw w województwie śląskim jest bardzo przydatna z punktu widzenia
przyszłych działań i planowania rozwoju władz samorządowych oraz instytucji wspierających
przedsiębiorczość. Mam jednak kilka uwag do poszczególnych rozdziałów.
Wp. 4.1. przedstawiono potencjał przedsiębiorczy województwa śląskiego, jednakże zabrakło
w nim bardzo istotnej informacji o liczbie funkcjonujących na jego terenie przedsiębiorstw w
różnych przekrojach (tj. wg wielkości, formy organizacyjno-prawnej, rodzaju działalności,
branży). Natomiast bodajże na 12 wykresach zaprezentowano strukturę zatrudnienia w
różnych sektorach.
W odniesieniu do części metodycznej pewne wątpliwości budzi metoda doboru próby
(nie została wyraźnie określona). Dla zapewnienia jej reprezentatywności, przynajmniej z
punktu widzenia kilku najważniejszych kryteriów (tj. wielkość, forma organizacyjno-prawna,
rodzaj działalności, branża), czy nie należało zastosować metody doboru kwotowego. W
strukturze próby dominują przedsiębiorstwa usługowe (45%), a zatem czy to nie rzutuje w
istotny sposób na uzyskane wyniki? Same badania zostały przeprowadzone rzetelnie, a
wyniki prawidłowo zinterpretowano. Pozwoliły one na zweryfikowanie postawionych
hipotez.
W roz. V Doktorantka zaprezentowała własny model strategii internacjonalizacji w
podejściu zasobowym nieklasycznym. Jego istotnym elementem, w porównaniu do modelu
etapowego, jest faza nazwana filtrowaniem otoczenia z punktu widzenia poszukiwania okazji
jeszcze przed wyborem rynku, a po analizie zasobów przedsiębiorstwa. Następnie model ten
został poddany weryfikacji na podstawie wyników badań jakościowych, przeprowadzonych
na próbie 14 przedsiębiorstw. Okazało się, że większość badanych firm stosuje model
zasobowy nieklasyczny. Ciekawe są wyniki badań dotyczące zasobów, mających kluczowe
znaczenie w internacjonalizacji. Szkoda, że Autorka nie pokusiła się o analizę zależności
pomiędzy zasobami uznanymi za kluczowe a np. specyfiką branży.
Uwagi szczegółowe
Istotnym mankamentem pracy, zwłaszcza w części teoretycznej, jest brak akapitów.
Autorka nie zaznacza tym samym, gdzie kończy rozważania na dany temat, a gdzie
rozpoczyna analizę kolejnego zagadnienia. Utrudnia to czytanie i ocenę logiki wywodów, a
całą pracę czyni niezbyt przejrzystą.
5
Weryfikuje się hipotezy, natomiast cele mogą być formułowane lub realizowane, nie
weryfikowane (s. 126, 138).
Założenia formułuje się na początku (ex antę), a nie na końcu procesu badawczego; na końcu
(ex post) formułuje się wnioski, względnie tezy (s. 137).
Zbyt długie zdania utrudniają precyzyjne ujęcie myśli przewodniej i czynią treść trudną do
zrozumienia, a takich zdań w pracy jest wiele (s. 77, 138, 149, 169).
Punkty 4.3 i 4.4 w spisie treści są identyczne.
Na s. 135 w jednym miejscu znajdują się stwierdzenia, iż hipoteza nr 3 została potwierdzona,
a w innym miejscu, że została obalona (prawdopodobnie Autorce chodziło w jednym miejscu
o hipotezę 2).
Konkluzja
Generalnie pracę oceniam pozytywnie. Stanowi ona oryginalne rozwiązanie problemu
naukowego oraz wykazuje ogólną wiedzę teoretyczną Autora w dyscyplinie nauk o
zarządzaniu. Doktorantka wykazała umiejętność sformułowania problemu badawczego i jego
rozwiązania. Wykorzystała nie tylko bogatą literaturę przedmiotu, ale przygotowała i
przeprowadziła interesujące badania "terenowe", których wyniki mają znaczne walory
poznawcze i praktyczne.
Uważam, że recenzowana rozprawa doktorska mgr Katarzyny Szymczyk spełnia wymagania
stawiane pracom doktorskim. Wnoszę o przyjęcie pracy i dopuszczenie Doktorantki do jej
publicznej obrony.
6