czytaj

Opracowała: mgr Małgorzata Bareja
Rodzina jest podstawowym, naturalnym
i
najważniejszym
środowiskiem
wychowawczym dziecka. Oddziałuje na nie
najdłużej i najsilniej. Jest również pierwszym
środowiskiem społecznym, w którym dziecko
się rozwija i uspołecznia. Ma ogromny wpływ
na kształtowanie osobowości i zachowania
dziecka w różnych sytuacjach społecznych. To
w
rodzinie
uczy
się
ono
współżycia
i współdziałania z innymi ludźmi oraz
odwzajemniania uczucia. Tu przekazywane są
wartości, normy i wzory kulturowe, którymi kieruje się społeczeństwo. Ważne jest wiec czy
rodzice dziecka wyznają te same zasady współżycia społecznego, co inni ludzie.
Rodzina to grupa społeczna, która zamieszkuje razem. Każdy członek rodziny pełni
określoną rolę, posiada prawa i obowiązki. A to z kolei określa jego pozycję w rodzinie.
Strukturę rodziny tworzy układ pozycji poszczególnych członków, powiązanych ze sobą
różnymi stosunkami. Jest ona wyznaczona przez układ ról : męża, żony, matki, dzieci itp. oraz
wynikających z nich stosunków interpersonalnych. Członkowie rodziny wpływają na
intensywność i treść wzajemnych kontaktów.
Podstawowym celem każdej rodziny jest zachowanie ciągłości życia. Rodzice starają
się więc stworzyć takie warunki, aby zabezpieczyć dziecku optymalne warunki rozwoju.
Rodzina posiada również określone normy i zasady postępowania, służące do realizacji jej
celów i zadań. Dysponuje również szeregiem specyficznych zasad kierujących zachowaniem
i postępowaniem jej członków. Zasady te decydują o odrębności rodziny jako grupy
społecznej.
Każda rodzina pełni określone funkcje. Funkcja prokreacyjna polega na wydawaniu
1
na świat potomstwa, natomiast seksualna zaspokaja potrzeby małżonków. Praca zarobkowa
członków rodziny to funkcja materialno – ekonomiczna, a zabezpieczająco – opiekuńcza
funkcja jest zapewnieniem dobrego bytu. Następne funkcje to funkcje klasowa i legalizacyjno
– kontrolna. Polegają na wyznaczaniu pozycji członków rodziny w społeczeństwie,
a także przestrzeganiu zachowań
obowiązujących w społeczności,
jak również w rodzinie. Ostatnia
funkcja to socjopsychologiczna.
W ramach realizowania tej funkcji
członkowie rodziny wprowadzają
dziecko w społeczeństwo, świat
kultury,
uczą
umiejętności
życiowych i zaspokajają potrzeby
emocjonalne.
Oddziaływania wychowawcze w dużym stopniu zależą od jakości i poziomu pełnienia
przez rodzinę funkcji ekonomicznych i socjopsychologicznych, a także pewnych
mechanizmów wychowawczych.
W wychowaniu małego człowieka ogromny wpływ ma mechanizm naśladownictwa
i identyfikacji z rodzicami. Małe dziecko wie, że nie potrafi zaspokoić samodzielnie swoich
potrzeb i musi mu w tym pomóc osoba dorosła. Widzi, że rodzice umieją więcej niż ono
samo. To prowadzi do pragnienia identyfikowania się z nimi.
Identyfikacja z rodzicami jest najważniejsza w procesie wychowania dziecka.
W miarę rozwoju poszerza się krąg jego znajomości i pojawiają się inne modele, ale rozmiar
i siła identyfikacji z innymi osobami jest znacznie mniejsza. Powodem tego jest fakt, iż
pozostałe modele okazują dziecku mniej miłości i czułości niż rodzice. Wiele interakcji
z takimi osobami jest przelotnych i krótkotrwałych. Z punktu widzenia pedagogiki
i wychowania, ważne jest, aby modele, z którymi dziecko się identyfikuje miały cechy godne
naśladownictwa i powielania. W niekorzystnej sytuacji znajdują się dzieci, których rodzice
wykazują cechy nieakceptowane społecznie. Wzorując się na nich dzieci mogą mieć trudności
w nawiązywaniu prawidłowych kontaktów społecznych.
Równie ważnym mechanizmem wychowawczym są trzy rodzaje oddziaływań
wychowawczych stosowanych przez rodziców: wychowanie zintegrowane (konserwatywne),
wychowanie autokratywne (rygorystyczne), wychowanie w dialogu (kreatywne).
2
W wychowaniu zintegrowanym istotą stosunków wychowawczych jest stopniowe
dochodzenie do rozwiązywania zadań przez minimalną ingerencję. Dziecko jest stawiane
przed pseudoproblemami, gdyż przeszkody, które musi pokonać, są minimalne. Często
rodzice sami wyręczają w rozwiązywaniu problemu. Minimalne konflikty społeczne
kształtują
osobowości
infantylne,
niesamodzielne,
egocentryczne,
niezdecydowane,
nieodpowiedzialne i konformistyczne.
W wychowaniu autokratycznym jawne konflikty między rodzicami a dzieckiem
występują bardzo rzadko, ale dziecko przeżywa ukryte konflikty o wysokiej intensywności.
Rodzice narzucają mu swoją wolę, dążą do całkowitego podporządkowania sobie dziecka.
Ponieważ sprzeciw wobec poleceń rodziców oznacza karę dla dziecka, niemożliwe jest
dojście do porozumienia. Są to konflikty nierozwiązywalne. Takie oddziaływanie
wychowawcze kształtuje osobowość bezradną, apatyczną, znerwicowaną, z objawami
zaburzeń psychicznych lub też osobowość cyniczną, nietolerancyjną, agresywną, autorytarną.
Istotą
procesu
wychowania
kreatywnego
są
stosunki
egalitarne,
partnerskie
i demokratyczne. Dzięki wypowiadanym sądom i poglądom dochodzi do rozwiązywania
konfliktów.
Ważnym elementem jest tu silna więź łącząca partnerów. Okazują sobie
aprobatę, nawet wtedy, gdy wypowiadają wobec siebie krytyczne uwagi. Ten rodzaj
wychowania kształtuje takie cechy osobowości, jak: odwaga, samodzielność aktywność,
tolerancja, otwartość myślenia, życzliwość, gotowość współpracy i współdziałania, dążenie
do samokontroli i samorozwoju.
Najbardziej znaczącym czynnikiem środowiska wychowawczego są postawy rodziców.
Wpływają one bezpośrednio i pośrednio na zachowanie dzieci. Postawy rodzicielskie to
całokształt stosunków rodziców wobec dziecka ( osobno ojca, osobno matki ), świadomość
ich oddziaływania na nie oraz znajomość zagadnień wychowawczych, kształtowanych
podczas pełnienia roli rodzica. Najbardziej optymalna dla potrzeb prawidłowego rozwoju
dziecka jest postawa kochająca.
Charakterystyka typów postaw rodziców:
- postawa kochająca to czułość, serdeczność, racjonalny stosunek rodziców do dziecka,
udzielanie mu pomocy w planach i zamierzeniach.
- ochraniająca to rodzice przedkładają dobro dziecka ponad wszystko, obdarzają je
szczególnymi przywilejami, pobłażaniem, osłaniają przed ujemnym wpływem otoczenia.
- wymagająca: rodzice stawiają dziecku wygórowane żądania, kontrolują czy dziecko
3
realizuje ściśle i dokładnie ustalony plan postępowania.
-
odrzucająca
postawa
(odpychająca):
objawia
się
pozostawieniem
dziecka
w samotności, bez opieki; nieliczeniem się z jego uwagami i propozycjami, grożeniem
wyrzuceniem z domu.
- zaniedbująca: wyraża się brakiem troski o dziecko, niezaspokajaniem jego potrzeb
fizycznych i psychicznych.
- postawa obojętna: rodzice zwracają uwagę na dziecko wówczas, gdy jest ono blisko
fizycznie i oddalają się od niego, gdy jest daleko; nie czynią żadnych planów, co do
przyszłości dziecka.
Dzieci również przyjmują określone postawy wobec rodziców i rodzeństwa.
Największym uczuciem obdarzane są matki, następnie młodsze rodzeństwo, później starsze
rodzeństwo, a najmniej związane są z ojcami, których odbierają jako bardziej krzyczących
i utrzymujących dystans uczuciowy. Postawy dziecka do członków rodziny są zbliżone do ich
postaw wobec dziecka.
Relacje miedzy rodzicami i dziećmi są strukturą zbliżoną i dynamiczną, bardzo
zmienną. Obie strony dostosowują się tu do siebie i jednocześnie wywierają silny wpływ na
siebie, na poglądy i zachowanie się partnerów. Treścią wzajemnego oddziaływania są myśli,
uczucia i pragnienia, wzajemne postawy członków rodziny. Stosunki rodzinne kształtują się
i rozwijają na podstawie norm i wzorów kulturowych, społecznych i osobowych rodziny.
Stosunki interpersonalne powstają w wyniku interakcji zachodzących między członkami
rodziny. Interakcje to wzajemne oddziaływanie osób na siebie. Im liczniejsza jest rodzina,
tym większa liczba interakcji zachodzi miedzy
rodzicami
i
dziećmi,
między
małżonkami
i rodzeństwem. Charakter i jakość tych interakcji
wpływa na kształtowanie się postaw dzieci, oraz na
wytworzenie określonych stosunków rodzinnych.
Trzy zasadnicze typy stosunków między rodzicami a
dziećmi :
1. Pozytywne
–
stosunek
miłości,
akceptacji
dziecka, solidaryzowania się, pomaganie sobie
nawzajem. Dobra atmosfera w rodzinie jest
4
wynikiem wielu czynników, np. tolerancji, zaufania wobec dziecka, zgodnego współżycia
rodziców, wspólnej troski rodziców o prawidłowe wychowanie dziecka.
2. Ambiwalentne – czyli ani zdecydowanie pozytywne ani zdecydowanie negatywne
stosunki. W takich rodzinach uczucia pozytywne i negatywne przenikają się, np.
rodzeństwo kłóci się, popada w konflikty, ale darzy się wzajemnym uczuciem.
3. Negatywne – nadmierna kontrola, odtrącenie, krytykowanie, rodzice nie okazują dziecku
zainteresowania jego problemami, okazuję mu zniecierpliwienie, zaniedbują dziecko, są
z niego niezadowoleni.
Uczucia, które charakteryzują każdą rodzinę są bardzo złożone - od postaw akceptacji
i odrzucenia, dominacji i uległości do życzliwości i zazdrości. Rodzice mogą jednocześnie
odrzucać i utożsamiać się z dzieckiem. Jest to zjawisko zupełnie normalne, pozwalające na
harmonijny rozwój dziecka. Na rodzicach ciąży również bardzo duża odpowiedzialność. Ich
zachowania, postawy, reakcje, system uznawanych norm i wartości, sposób w jaki odnoszą
się do siebie i innych, istotnie wpływa na rozwój ich dzieci.
Bibliografia:
1. Olubińska A. (1987). Konflikty małżeńskie a efekty wychowania w rodzinie. Toruń:
Wydawnictwo Adam Marszałek.
2. Rembowski J. (1972). Więzi uczuciowe w rodzinie. Warszawa: WSiP.
3. Rembowski J. (1986). Rodzina w świetle psychologii. Warszawa: WSiP.
4. Ziemska M. (1969). Postawy rodzicielskie. Warszawa: Wiedza Powszechna.
5. Ziemska M. (1979). Rodzina i dziecko. Warszawa: PWN.
5