Główne bariery w systemie transferu technologii w Polsce

Anna Lis*
Główne bariery w systemie transferu
technologii w Polsce
Wstęp
Zgodnie z interaktywnym modelem, zewnętrzne źródła innowacji
są ważnym uzupełnieniem inwestycji podejmowanych przez przedsiębiorstwa w zakresie prac badawczo-rozwojowych. Szczególnie cennym
źródłem innowacji są instytucje sektora nauki, które z założenia generują i transferują nową wiedzę i technologie. Transfer technologii z instytucji naukowych do biznesu można określić jako „dopływ wiedzy technicznej do rynku” [Innowacje i transfer techniki…, 2000, s. 26], „ruch
idei i innowacji z laboratoriów uniwersyteckich i centrów badawczych
do przemysłu i na rynek” [Oltra, 1996, s. 72], czy też „celowe, ukierunkowane przekazywanie wiedzy i umiejętności do procesu produkcyjnego, celem udanego urynkowienia powstałego produktu” [Koch, 1999,
s. 81]. M. Geenhuizen i P. Nijkamp zwracają dodatkowo uwagę na interakcyjność procesu transferu technologii i występowanie w obrębie tego
procesu wielu sprzężeń zwrotnych [Geenhuizen, Nijkamp, 1996, s. 81].
W wąskim ujęciu transfer technologii sprowadza się jedynie do obrotu patentami, licencjami i know-how.1 Coraz częściej jednak transfer
technologii traktowany jest szeroko: jako proces rynkowy, obejmujący
nabycie, rozwój, adaptację oraz wykorzystanie wiedzy. W powyższym
procesie „wiedza techniczna jest sprzedawana do przemysłu” [Malecki,
1991, s. 283] w formie ucieleśnionej (w nowych produktach, maszynach
i urządzeniach produkcyjnych) oraz w formie nieucieleśnionej (jako idea, technologia, know-how, prawa własności intelektualnej). W takim
szerokim ujęciu transfer technologii oznacza nie tylko sprzedaż i zakup
technologii, ale obejmuje też inne sposoby przekazywania wiedzy, takie
jak zamówienia na realizację prac badawczo-rozwojowych, publikacje
naukowe, proces dydaktyczny, usługi szkoleniowe, doradcze i informaDr inż., Katedra Inżynierii Zarządzania Operacyjnego, Wydział Zarządzania i Ekonomii, Politechnika Gdańska, [email protected], ul. Narutowicza 11/12, 80-233
Gdańsk
1 P. Stoneman w badaniach ogranicza transfer technologii do porozumień licencyjnych
[Stoneman, 1987, s. 146].
*
296
Anna Lis
cyjne, konferencje, seminaria i imprezy biznesowe (targi, wystawy).
Ważnym kanałem przepływu wiedzy, szczególnie wiedzy „milczącej”
i „nieucieleśnionej”, są wszelkie formy współpracy i nieformalne kontakty między twórcami a nabywcami wiedzy, owocujące wymianą pomysłów i doświadczeń. Transfer technologii odbywa się również w wyniku kopiowania istniejących rozwiązań w innych przedsiębiorstwach
(naśladownictwo).
Ze względu na swą złożoność i wieloetapowość, proces transferu
technologii wymaga odpowiednich rozwiązań instytucjonalnych, zapewniających najszerszą skalę działań. W kontekście instytucjonalnym
transfer technologii obejmuje wiele różnych podmiotów, pełniących
odmienne funkcje w procesie tworzenia, komercjalizacji, transferu i dyfuzji wiedzy i innowacji. W systemie transferu technologii wyróżnić
można trzy główne grupy „aktorów”:
– instytucje sektora badawczo-rozwojowego (m. in. uczelnie wyższe,
instytuty naukowe, komercyjne laboratoria badawcze, działy rozwojowe przedsiębiorstw), generujące wiedzę i innowacje – podaż wiedzy i technologii,
– przedsiębiorstwa, zwłaszcza z sektora MŚP, przekształcające wiedzę,
idee i pomysły w innowacje, rozumiane jako nowe produkty, usługi,
technologie – popyt na nową wiedzę i technologię;
– instytucje otoczenia biznesu, pośredniczące między sektorem nauki
a biznesu, ułatwiające i przyspieszające procesy transferu technologii – wsparcie transferu wiedzy i technologii.2
Diagnoza stanu systemu transferu technologii i komercjalizacji
wiedzy w Polsce (w skrócie STTiKW), przeprowadzona przez grupę
ekspertów w ramach inicjatywy „Skuteczne Otoczenie Innowacyjnego
Biznesu” (w skrócie SOIB), uruchomionej przez PARP w 2010r., wskazuje na zaawansowany rozwój wszystkich instytucjonalnych elementów
tego systemu. Niemniej jednak w każdym z jego ogniw wyróżnić można
szereg słabych stron.
Celem niniejszego artykułu jest omówienie najważniejszych barier
zidentyfikowanych w systemie transferu technologii i komercjalizacji
Grupa ta jest niezwykle zróżnicowana i obejmuje ośrodki innowacji (parki i inkubatory
technologiczne, centra transferu technologii), ośrodki przedsiębiorczości (inkubatory
przedsiębiorczości, ośrodki szkoleniowo-doradcze) oraz instytucje finansowe (podmioty
dostarczające kapitał wysokiego ryzyka, takie jak fundusze kapitału zalążkowego i anioły biznesu, a także fundusze pożyczkowe i poręczeniowe).
2
Główne bariery w systemie transferu technologii w Polsce
297
wiedzy w Polsce, w oparciu o ekspertyzy przygotowane w ramach
wspomnianej inicjatywy SOIB [System transferu technologii…, 2010],
[Rekomendacje zmian…, 2010], [Matusiak i inni, 2011] oraz dane zawarte w najnowszym raporcie Stowarzyszenia Ośrodków Innowacji
i Przedsiębiorczości w Polsce [Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości…,
2012]. Autorka skupia się przede wszystkim na instytucjach okołobiznesowych, które wspierają procesy transferu technologii z sektora nauki
do biznesu i wskazuje główne problemy w funkcjonowaniu tego typu
instytucji na rynku i w nawiązywaniu przez nie współpracy z pozostałymi elementami STTiKW. Oprócz wyników badań na poziomie centralnym, autorka prezentuje również dane uzyskane na poziomie regionów. Artykuł zwiera także listę rekomendacji w zakresie zmian
i usprawnień w sektorze otoczenia biznesu.
1. Rodzaje i ocena zidentyfikowanych barier w systemie
transferu technologii w Polsce
Zgodnie z definicją przyjętą przez ekspertów w programie „Skuteczne Otoczenie biznesu” bariery oznaczają „ograniczenia i cechy przeszkadzające w efektywnym funkcjonowaniu sytemu, a w konsekwencji
blokujące współpracę instytucji naukowych z przedsiębiorstwami i szeroko rozumianą innowacyjną przedsiębiorczość” [System transferu
technologii…, 2010, s. 8]. W STTiKW wskazano cztery główne kategorie
barier [Rekomendacje zmian…, 2010, s. 27-48]:
1) bariery strukturalne, wynikające ze specyfiki sektorów: gospodarki,
badań i rozwoju (w skrócie B+R) i wsparcia oraz z braku wypracowanych strategii i realizowanych polityk,
2) bariery systemowe, które dotykają głównie przerostów regulacji
oraz nadmiernej liczby aktów prawnych, nieprzystających do wyzwań czasów i zmieniającej się gospodarki i hamujących w dużym
stopniu rozwój przedsiębiorczości akademickiej,
3) bariery świadomościowo-kulturowe – bariery mentalne, związane
z brakiem zaufania oraz brakiem świadomości i niską akceptacją
społeczną dla innowacyjnych postaw,
4) bariery kompetencyjne w zakresie transferu technologii (brak wiedzy na temat takich zagadnień jak: własność intelektualna, usługi
proinnowacyjne, finansowanie innowacji), odnoszone do administracji publicznej, władz i administracji uczelni wyższych, przedsiębiorców oraz kadr i zarządów instytucji wsparcia.
298
Anna Lis
W poniższej tablicy 1 wskazano główne bariery w systemie transferu technologii i komercjalizacji wiedzy wraz z ich oceną w każdym
z wyróżnionych obszarów.
Tablica 1. Liczba i ocena barier w Systemie Transferu Technologii
i Komercjalizacji Wiedzy
Bariery
Strukturalne
Systemowe
Świadomościowokulturowe
Kompetencyjne
Liczba
27 cech uporządkowanych w pięć grup: A. Fundusze europejskie, B. Otoczenie biznesu, C. Sektor
gospodarki, D. Sektor nauki i E. Region.
25 cech uporządkowanych w pięć grup: A. Przerost
regulacji prawnych, B. Ład prawny, C. Regulacje
wewnętrzne sektora nauki, D. Niedoskonałość regulacji prawnych oraz E. Nieznajomość prawa
25 cech uporządkowanych w pięć grup: A. Niechęć
do współpracy, B. Gotowość do ponoszenia ryzyka,
C. Fałszywe stereotypy nauka/gospodarka, D. Konserwatyzm w sektorze nauki, E. Brak zdolności
wykorzystania potencjalnych możliwości
21 cech uporządkowanych w cztery grupy: A. Otoczenie biznesu, B. Sektor gospodarki, C. Sektor nauki, D. Region
Ocena
barier*
3,73
3,54
3,57
3,55
* Skala 0-5, gdzie: 0 – brak danej cechy, 1 – bardzo słabe znaczenie, 5 – bardzo silne znaczenie
Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Rekomendacje zmian…, 2010, s. 49].
Z przeprowadzonych badań wynika, iż skala problemów w każdej
kategorii jest dość zbliżona, chociaż najwięcej problemów ma charakter
strukturalny. Głównymi barierami w tym obszarze są [Matusiak i inni,
2011, s. 26-27]:
1) nadmierna formalizacja, biurokratyzacja i administracyjna „proceduralizacja” mechanizmów wsparcia,
2) niski poziom konsolidacji systemu transferu technologii i komercjalizacji wiedzy, brak wiedzy o wzajemnych potrzebach,
3) koncentracja uczelni na usługach dydaktycznych, z jednoczesnym
zaniedbywaniem innych zadań (takich jak badania naukowe,
współpraca z gospodarką, transfer i komercjalizacja wiedzy),
4) rozbieżność pomiędzy projektowanymi programami i instrumentami wsparcia, a ich wdrażaniem,
Główne bariery w systemie transferu technologii w Polsce
299
5) brak widocznych zmian systemowych w sektorze B+R, nieprzystosowanie instytucji tego sektora do współczesnych wymogów rynkowych.
Umiarkowane oceny uzyskały bariery o charakterze świadomościowo-kulturowym, kompetencyjnym i systemowym. Poniżej zostały
wymienione główne problemy, które pojawiają się w każdym z tych
trzech obszarów [Matusiak i inni, 2011, s. 26-27]:
1) bariery świadomościowo-kulturowe: niski poziom zaufania społecznego oraz brak partnerstwa między poszczególnymi elementami
STTiKW,
2) bariery kompetencyjne, widoczne zwłaszcza w ośrodkach innowacji,
gdzie jest duża rotacja kadr, a znaczna część pracowników i współpracowników tych ośrodków nie posiada praktycznej wiedzy o biznesie i doświadczenia biznesowego,
3) bariery systemowe: brak przejrzystych procedur transferu technologii, uczelnianych regulaminów i wzorów umów (przekazywania
praw własności intelektualnej, prowadzenia działalności usługowej
i kontraktów badawczych, podziału zysków z komercjalizacji), brak
koncepcji kompleksowej polityki innowacyjnej, spójnej z poszczególnymi politykami sektorowymi.
Wymienione powyżej bariery nie wyczerpują puli wszystkich problemów zidentyfikowanych w systemie transferu technologii i komercjalizacji wiedzy w Polsce. W każdym z tych sektorów: gospodarki, nauki i otoczenia biznesu, można wskazać wiele innych zaniedbań i niedociągnięć, które mają negatywny wpływ na efektywność współpracy
i transferu technologii [Rekomendacje zmian…, 2010, s. 27-48].
Instytucjom naukowym i uczelniom wyższym zarzuca się nadmierną skostniałość, konserwatyzm i biurokrację oraz niechęć do zmian
i nowych rozwiązań organizacyjnych. Ścieżki kariery pracowników naukowych w bardzo małym stopniu uwzględniają wymiar praktyczny
badań i osiągnięcia rynkowe (zrealizowane wdrożenia, uzyskane patenty, udzielone licencje). Nadmiar pracy dydaktycznej i administracyjnej
oraz coraz wyższe wymagania w zakresie działalności badawczorozwojowej tłumią również ducha przedsiębiorczości. Dużym problemem jest niedofinansowanie sektora nauki w Polsce. Niskie nakłady
budżetowe na naukę w relacji do PKB, ukierunkowanie instytucji sektora B+R na badania podstawowe i stosowane, z pominięciem prac rozwojowych i jednocześnie wysokie marże, narzucane przez instytucje nauki
300
Anna Lis
– to wszystka sprawia, iż instytucje sektora B+R są nadal mało atrakcyjnym partnerem dla przedsiębiorstw. Ponadto niskie wynagrodzenia
zmuszają pracowników do podejmowania dodatkowej pracy poza macierzystą uczelnią i sprzyjają rozwojowi akademickiej „szarej strefy”,
przez co należy rozumieć nieformalne wykorzystywanie zasobów instytucji naukowej dla celów własnej aktywności gospodarczej. Zarzuty padają również pod kierunkiem programów studiów, w których brakuje
przedmiotów z zakresu przedsiębiorczości i komercjalizacji technologii.
Niska jest też świadomość i wiedza o mechanizmach transferu technologii i zasadach ochrony własności intelektualnej wśród kadry dydaktycznej. Do tego wszystkiego dochodzi niechęć znacznej części środowiska akademickiego do współpracy z biznesem i uznawanie działalności
nastawionej na zysk za niezgodną z etosem działalności naukowej.
Ze strony biznesu znaczącą barierą w zacieśnianiu powiązań ze
światem nauki jest mała „chłonność” polskich przedsiębiorstw (zwłaszcza małych i średnich) na innowacyjne produkty, co jest spowodowane
przede wszystkim brakiem wystarczających środków finansowych. Innowacyjne przedsięwzięcia, obarczone wysokim ryzykiem, nie znajdują
wielu chętnych inwestorów, a dostęp do instytucji venture capital i funduszy europejskich jest wciąż utrudniony dla wielu przedsiębiorstw
z sektora MŚP. Z tego względu polskie firmy realizują głównie strategie
imitacyjne, bazując na sprawdzonych i zweryfikowanych przez inne
podmioty rozwiązaniach (zakup lub wygaśnięcie patentu, kopiowanie/naśladownictwo, zakup maszyn i urządzeń). Ponadto, ze względu
na skomplikowaną procedurę, długi czas oczekiwania, konieczność
ujawnienia ważnych szczegółów technicznych oraz nieszczelność systemu ochrony własności intelektualnej w Polsce, przedsiębiorcy rzadko
korzystają z formalnej ochrony wynalazków i zamiast patentu wolą
opierać się na tajemnicy handlowej.
Głównymi barierami zidentyfikowanymi w sektorze otoczenia biznesu są bariery strukturalne i kompetencyjne. Oferta instytucji otoczenia
biznesu działających na polskim rynku jest dość uboga, a efektywność
podejmowanych przez nie prac – wciąż niska. Instytucje te skupiają się
nadmiernie na świadczeniu standardowych usług doradczych, szkoleniowych i informacyjnych, brakuje zaś spektakularnych sukcesów
w obszarze transferu technologii. Dużym problemem jest również wysoka rotacja pracowników oraz ich słabe przygotowanie zawodowe.
W ośrodkach innowacji brakuje specjalistów z zakresu ochrony własno-
Główne bariery w systemie transferu technologii w Polsce
301
ści intelektualnej (rzeczników patentowych, ekspertów wyceniających
wartości niematerialne, ekspertów wyceniających utracone korzyści
wynikające z naruszeń, biegłych sądowych) i komercjalizacji technologii
(umiejętność przeprowadzenia analizy rynku wynalazku, wyceny jego
rynkowej wartości, formułowania strategii innowacyjnej). Ponadto
znaczna część ośrodków innowacji wykazuje niską aktywność związaną
z monitorowaniem i oceną swojej działalności i jakości usług.
2. Bariery w działalności instytucji otoczenia biznesu – wyniki
badań na poziomie centralnym
Na podstawie badań przeprowadzonych przez ekspertów SOOIPP
[Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości…, 2012] można stwierdzić, że
główne ograniczenia w rozwoju ośrodków innowacji i przedsiębiorczości wynikają ze słabości całego systemu transferu technologii w Polsce –
niskiej innowacyjności polskiej gospodarki, ułomności rozwiązań systemowych oraz słabej współpracy sektora nauki i biznesu.
W przypadku parków technologicznych i inkubatorów przedsiębiorczości lista problemów jest bardzo podobna. Menadżerowie tych
instytucji skarżą się przede wszystkim na ograniczenia prawne i brak
procedur odnośnie transferu technologii. Pomimo olbrzymich funduszy
z Unii Europejskiej przeznaczonych na wsparcie sektora otoczenia biznesu, badane instytucje wskazują na kwestie finansowe (niski budżet,
brak wsparcia finansowego, brak wystarczających środków na wyposażenie i adaptację obiektów) jako jedne z głównych barier ich działalności. Słabo układa się również współpraca struktur parkowych i inkubatorów z sektorem nauki. Pomimo licznych wspólnych inicjatyw w zakresie organizacji imprez biznesowo-naukowych i dydaktyki, w dalszym ciągu brakuje partnerskich i biznesowo zorientowanych relacji,
ukierunkowanych na transfer i komercjalizację wiedzy. Odczuwalna
niechęć ze strony środowiska naukowego do komercjalizacji osiągnięć
naukowych przekłada się na płytkie formy współpracy. Niektórzy respondenci podkreślają, iż pracownicy naukowi, ale również przedsiębiorcy nie posiadają wiedzy na temat instytucji okołobiznesowych, co
więcej – nie mają często świadomości istnienia takich instytucji na rynku. Sama idea wsparcia biznesu poprzez parki i inkubatory jest niezrozumiała w społeczeństwie. Niski poziom przedsiębiorczości w Polsce
rzutuje również na intensywność współpracy z sektorem przedsię-
302
Anna Lis
biorstw. Możliwość uzyskania wsparcia w początkowym etapie funkcjonowania firmy również nie przełamuje obecnego impasu.
Działalność centrów transferu technologii (w skrócie CTT) ściśle
powiązana jest z instytucjami naukowymi, zwłaszcza ze szkołami wyższymi, dlatego problemy istniejące w sektorze nauki wyraźnie odbijają
się na funkcjonowaniu tego typu instytucji. Na czele wszystkich zidentyfikowanych barier CTT znajduje się „niechęć środowiska naukowego
do działań komercjalizacyjnych współpracy z biznesem”. Inne wymieniane bariery: „małe zainteresowanie tworzeniem technologicznych
firm” oraz „brak rynku na nowoczesne/technologiczne produkty i technologie” odzwierciedlają profil i potencjał innowacyjny polskich przedsiębiorstw i coraz większą serwicyzację gospodarki. Warto zwrócić
uwagę, iż większość badanych instytucji uznała, iż istotną barierą
w rozwoju CTT jest „brak projektów do komercjalizacji”, a prawie połowa wskazała na „małe zainteresowanie biznesu ofertą centrum”, co
uwidacznia brak orientacji rynkowej w zakresie podejmowanej działalności badawczo-rozwojowej na uczelniach wyższych i niedopasowanie
oferty B+R do potrzeb zgłaszanych przez przedsiębiorstwa. Sporym
problemem dla badanych podmiotów są również zawiłe procedury
prawne transferu i komercjalizacji technologii oraz niski budżet i brak
wystarczającego wsparcia finansowego. Tak jak w przypadku parków
i inkubatorów, idea CTT nie jest jeszcze tak rozpowszechniona zarówno
na rynku, jak i w obrębie struktur akademickich, chociaż z roku na roku
wiedza o funkcjonowaniu tego typu podmiotów wzrasta i powiększa się
zakres podejmowanych przez nie działań.
Ośrodki szkoleniowo-doradcze borykają się z nieco innymi problemami. Pracownicy tych instytucji do najważniejszych barier rozwoju
zaliczyli złą sytuację gospodarczą w regionie, konkurencyjne usługi innych ośrodków oraz niski budżet i brak wystarczającego wsparcia finansowego. Badane podmioty nie mają problemów z kadrą i infrastrukturą – w większości przypadków dysponują własnym zapleczem konsultantów i wykładowców i posiadają dobre warunki lokalowe.
W odniesieniu do instytucji finansowych należałoby oddzielnie
przeanalizować bariery występujące w grupie instytucji dostarczających
kapitał wysokiego ryzyka oraz w grupie funduszy pożyczkowych i poręczniowych. Z punktu widzenia zarówno funduszy kapitału zalążkowego, jak i aniołów biznesu największą barierą rozwoju jest niewielka
liczba projektów nadających się do komercjalizacji. Podobnie jak
Główne bariery w systemie transferu technologii w Polsce
303
w przypadku centrów transferu technologii zwraca się tu uwagę na
ogólną niechęć środowiska naukowego do komercjalizacji osiągnięć naukowych, a w szczególności wyników prac badawczych, poprzez tworzenie spółek. Przedstawiciele badanych instytucji sygnalizują również
brak wiedzy beneficjentów o mechanizmach venture capital oraz niski
poziom zaufania ze strony polskich przedsiębiorców do tego typu formy finansowania przedsięwzięć. Większość funduszy kapitału zalążkowego i aniołów biznesu wskazuje na ograniczenia prawne i brak procedur transferu technologii. Problemem dla wielu instytucji jest również
niski budżet.
W przypadku lokalnych funduszy pożyczkowych i poręczeniowych główną wskazywaną barierą rozwoju jest ogólna zła sytuacja gospodarcza w regionie. Duży problem sprawiają tym instytucjom nieprecyzyjne regulacje prawne i problemy we współpracy z innymi lokalnymi i regionalnymi instytucjami. Badane podmioty wskazują również na
brak chętnych do założenia własnej firmy i stosunkowo małe zainteresowanie ofertą funduszy na rynku, zwracając jednocześnie uwagę na
poszukiwaczy „łatwego pieniądza”.
3. Bariery w działalności instytucji otoczenia biznesu – wyniki
badań na poziomie regionalnym
Przedstawione powyżej analizy dotyczące głównych obszarów
problemowych zidentyfikowanych w sektorze instytucji okołobiznesowych w Polsce zostały uzupełnione przez autorkę artykułu o wyniki
badań przeprowadzonych na poziomie poszczególnych województw.
Badania te potwierdziły wnioski uzyskane na poziomie centralnym, iż
istotną przyczyną słabych powiązań między sektorem przedsiębiorstw
a sektorem otoczenia biznesu jest niski poziom innowacyjności polskiej
gospodarki, co dotyczy zwłaszcza małych i średnich przedsiębiorstw.
Większość MŚP nie prowadzi działalności innowacyjnej i nie wprowadza znaczących zmian w portofolio produktowym ani w innych obszarach działalności. Ta grupa podmiotów niezmiernie rzadko korzysta
z oferty instytucji pomostowych, zarówno w zakresie „miękkich” form
wsparcia, takich jak usługi doradcze, informacyjne czy szkoleniowe, jak
i z dostępu do infrastruktury technicznej (pomieszczeń biurowych, specjalistycznej aparatury, parku maszynowego etc.). Przedsiębiorstwa nie
wykorzystują również instrumentów finansowych dostępnych na rynku. Wynika to z niedostatecznej wiedzy na temat nowoczesnych źródeł
304
Anna Lis
finansowania, ale również z braku ciekawych, innowacyjnych pomysłów, które zainteresowałyby potencjalnych inwestorów. Drugą ważną
grupą barier są bariery mentalne: niechęć i bierna postawa przedsiębiorców w zakresie nawiązywania współpracy z instytucjami otoczenia biznesu, brak zrozumienia idei i niski poziom zaufania do tego typu form
wparcia. Większość przedsiębiorstw nie widzi konieczności nawiązywania współpracy z instytucjami okołobiznesowymi i wymiernych korzyści związanych z tą współpracą. Pomimo wielu lat funkcjonowania
i licznych działań promocyjnych, wiedza na temat tych instytucji i ich
oferty jest wciąż niewielka w społeczeństwie. Na uwagę zasługuje fakt,
iż przedsiębiorcy, którzy wzięli udział w przeprowadzanych badaniach,
wysoko ocenili jakość usług merytorycznych i infrastrukturalnych
świadczonych przez instytucje wsparcia, chociaż wśród wymienianych
barier we współpracy znalazło się także „niedopasowanie oferty usług
instytucji otoczenia biznesu do potrzeb rynkowych”. Na poniższym rysunku 1 zostały zaprezentowane główne bariery w zakresie współpracy
przedsiębiorstw i instytucji okołobiznesowych.
Rysunek 1. Główne bariery we współpracy między sektorem otoczenia
biznesu a sektorem przedsiębiorstw
Źródło: Opracowanie własne na podstawie [Pierwotne badania pilotażowe…, 2011],
[Wajda i inni, 2010], [Badanie potencjału…, 2010], [Nieżurawski i inni, 2009], [Badanie
zapotrzebowania przedsiębiorstw…, 2010], [Kisiel i inni, 2010].
Zaprezentowane powyżej wnioski potwierdziły również badania
przeprowadzone w 2012 roku w ramach projektu „Ocena wpływu działalności instytucji otoczenia biznesu na rozwój sektora mikro-, małych
Główne bariery w systemie transferu technologii w Polsce
305
i średnich przedsiębiorstw w województwie mazowieckim”, zrealizowanego na zlecenie Urzędu Marszałkowskiego Województwa Mazowieckiego w Warszawie, w którym brała udział autorka artykułu [Ocena wpływu działalności…, 2012]. Badania objęły zarówno tych przedsiębiorców, którzy nie skorzystali dotąd z usług instytucji otoczenia biznesu, jak również dotychczasowych klientów IOB.
W przypadku pierwszej grupy badanych podmiotów (nie-klientów)
na pytanie o główne bariery w nawiązywaniu współpracy z instytucjami okołobiznesowymi zdecydowana większość ankietowanych (prawie
70%) stwierdziła, iż nie korzystała z usług IOB, ponieważ „nie miała
takiej potrzeby”. Jedynie 14,5% respondentów „nie wiedziało o takiej
możliwości”, zaś 8% przyznało, iż pomimo podejmowanych prób nie
udało im się otrzymać wsparcia, bowiem często „firma nie kwalifikowała się do wsparcia” (w wielu projektach warunkiem otrzymania wsparcia jest posiadanie lub rozwój innowacyjnych technologii, co automatycznie wyklucza firmy usługowe z możliwości aplikowania o to wsparcie). Pozostali przedsiębiorcy uczestniczący w badaniu (ok. 8% badanych) do istotnych barier we współpracy z instytucjami otoczenia biznesu zaliczyli również „zbyt dużą biurokrację i formalności związane
z otrzymaniem wsparcia”, „brak wiary w skuteczne wsparcie” oraz
„brak czasu”. Część badanych przyjmuje bierną postawę, licząc, że to
instytucje zgłoszą się do nich z propozycją współpracy.
Tymczasem badania przeprowadzone w grupie klientów IOB wykazały, iż przedsiębiorstwa te chętnie korzystały z usług świadczonych
przez te instytucje, co dotyczy zwłaszcza usług szkoleniowych, doradczych i informacyjnych (z powyższej formy wsparcia skorzystała 54,5%
ankietowanych klientów). Na drugim miejscu uplasowało się „wsparcie
finansowe” (45%), zaś dalszej w kolejności znalazły się takie grupy
usług jak „prace badawczo-rozwojowe” (11%) i „udostępnianie infrastruktury i przestrzeni dla działalności gospodarczej” (2,5%). Na pytanie
odnośnie efektów współpracy, badani przedsiębiorcy w grupie głównych celów rozwojowych, które udało im się zrealizować w oparciu
o współpracę z IOB, wskazywali najczęściej „pozyskanie finansowania”
(udało się to prawie co piątemu przedsiębiorcy 19%), „wprowadzenie
nowego produktu lub usługi” (13,5%) oraz „podniesienie jakości produktów lub usług” (12,3%). Współpraca z instytucjami otoczenia biznesu nie przełożyła się jednak na łatwiejsze wejście na rynki zagraniczne,
306
Anna Lis
uzyskanie prawa własności intelektualnej (np. w formie patentu) czy też
pozyskanie strategicznego inwestora.
Przedstawione wyniki badań w województwie mazowieckim potwierdzają zatem, iż główne wysiłki związane z inicjowaniem powiązań
na linii instytucje okołobiznesowe-przedsiębiorcy powinny być skierowane przede wszystkim na budowanie większej świadomości istnienia
owych instytucji wśród przedsiębiorców oraz na promocję usług IOB na
rynku.
4. Rekomendacje
Identyfikacja barier w systemie transferu technologii i komercjalizacji wiedzy w Polsce pozwala na sformułowanie rekomendacji dotyczących niezbędnych zmian i usprawnień oraz kierunku dalszego rozwoju
wszystkich elementów tego systemu, w tym również instytucji okołobiznesowych. Takie rekomendacje zawiera raport przygotowany w ramach wspomnianej już Inicjatywy „Skuteczne Otoczenie Innowacyjnego
Biznesu” [Rekomendacje zmian…, 2010].
W odniesieniu do instytucji otoczenia biznesu, zwłaszcza ośrodków
innowacji, wystosowano trzy główne postulaty [Matusiak i inni, 2011].
Pierwszy dotyczy tworzenia silnych ośrodków innowacji w regionach,
które reprezentowałyby interesy większej liczby uczelni. Dodatkowo
wskazane byłoby, aby ośrodki te działały na zasadach rynkowych i były
niezależne od uczelni, jak również od podmiotów biznesowych. Drugi
postulat odnosi się do programów budowania kompetencji. Eksperci
zwracają uwagę na konieczność tworzenia i wdrażania programów budowania kompetencji pracowników i konsultantów, pracujących w instytucjach wsparcia biznesu. Utrzymanie odpowiedniego poziomu kwalifikacji kadry w tych ośrodkach wymaga ciągłego procesu dokształcania oraz wprowadzenia motywacyjnego systemu wynagradzania.
W zakresie organizacji i zarządzania instytucjami wsparcia wskazuje się
na konieczność wypracowania i wdrożenia takich zasad finansowania,
które z jednej strony pozwalałyby na utrzymanie odpowiedniego poziomu instytucji (wysokiej jakości usług, infrastruktury itd.), z drugiej
strony stymulowałyby do zachowań rynkowych i skłaniały do podejmowania określonych kroków w kierunku samofinansowania.
W tablicy 2 zawarto te spośród wystosowanych rekomendacji odnośnie STTiKW, które odnoszą się do instytucji okołobiznesowych.
Główne bariery w systemie transferu technologii w Polsce
307
Tablica 2. Lista rekomendacji dotyczących dalszego rozwoju instytucji
otoczenia biznesu w Polsce
Wprowadzenie programu rozwoju, profesjonalizacji
i monitoringu funkcjonowania ośrodków innowacji.
Wypracowanie metodologii liczenia wartości publicznej
Reorientacja
ośrodków innowacji.
funkcjonowania
Wspomaganie dostosowania ośrodków innowacji do
ośrodków
wymogów unijnych w zakresie udzielania pomocy
innowacji
publicznej.
Budowa kompetencji ośrodków innowacji w zakresie
internacjonalizacji.
Stworzenie mechanizmu stabilizacji finansowej
i organizacyjnej działalności uczelnianych ośrodków.
Długookresowe inwestowanie w istniejące zespoły
ośrodków innowacji i stabilizacja zatrudnienia, poprzez
stworzenie odpowiednich mechanizmów
wynagradzania.
Wypracowanie środowiskowego modelu edukacji dla
wyspecjalizowanych usług proinnowacyjnych
(coaching), wysoko specjalizowane sesje tematyczne,
internacjonalizacja.
Budowa multidyscyplinarnego, zewnętrznego zaplecza
eksperckiego, opartego na zasobach instytucji
akademickich, ośrodków innowacji, firm
Rozwój
konsultingowych i niezależnych ekspertów.
profesjonalnych
Poszerzenie zaplecza eksperckiego, poprzez zapraszanie
kadr dla
do współpracy emerytowanych przedsiębiorców, meośrodków
nedżerów, specjalistów – współpraca z sieciami absolinnowacji
wenckimi partnerskich instytucji naukowych.
Wprowadzenie systemu edukacji menedżerów,
komercjalizacji poprzez pilotażowy projekt studiów
zamawianych na poziomie magisterskim i rozwijanie
przez uczelnie wyższe (we współpracy z ośrodkami
innowacji) studiów podyplomowych z tego zakresu.
Wydłużenie czasu na zdobywanie kolejnych szczebli
awansu naukowego dla kadry kierowniczej ośrodków
innowacji, związanej z uczelniami i reprezentującej sferę
nauki.
Upowszechnienie wiedzy i praktyki o nieformalnych
metodach ochrony własności przemysłowej.
Źródło: [Rekomendacje zmian… , 2010, s. 125-129, 149-153].
308
Anna Lis
Realizacja pierwszej grupy rekomendacji ma w zamierzeniu doprowadzić do stworzenia skutecznego systemu monitoringu funkcjonowania i pomiaru wartości publicznej ośrodków innowacji, dzięki
czemu możliwa byłaby szybka diagnoza tych instytucji i podjęcie odpowiednich działań korygujących i zapobiegawczych. Ponadto przewiduje się tu wypracowanie standardów dotyczących gromadzenia, przetwarzania i upowszechniania wyników działalności ośrodków innowacji, profesjonalne zarządzanie badaniami naukowymi na uczelniach oraz
stworzenie mechanizmów finansowania działalności uczelnianych centrów transferu technologii. Oprócz tego, zarówno pierwsza, jak i druga
grupa rekomendacji zakłada wzmocnienie kadr ośrodków innowacji
i rozwój zaplecza eksperckiego w całym systemie transferu technologii
i komercjalizacji wiedzy.
Zakończenie
Zaprezentowane wyniki badań wskazują, iż bariery występujące
w systemie transferu technologii i komercjalizacji wiedzy w Polsce mają
różne podłoże i występują po stronie każdej z trzech wyróżnionych
grup podmiotów.
Podstawowymi problemami, utrudniającymi proces transferu technologii z uczelni do biznesu, są bardzo słabe powiązania na linii naukabiznes oraz niedopasowanie oferty B+R do wymagań rynku (podaż nie
odpowiada istniejącemu popytowi). Główny zarzut formułowany jest
pod adresem instytucji sektora badawczo-rozwojowego, którym zarzuca
się niechęć do komercjalizacji innowacji i współpracy z przedsiębiorstwami, skostniałość oraz nadmierną biurokrację. Z drugiej strony niska
innowacyjność polskich przedsiębiorstw, wysokie ryzyko innowacji,
a jednocześnie utrudniony dostęp do zewnętrznych źródeł finansowania
stanowią dodatkową barierę w nawiązywaniu tych relacji.
W systemie transferu technologii ważną rolę pełnią instytucje okołobiznesowe, które wspierają rozwój innowacji w przedsiębiorstwach,
oferując szeroki zakres usług proinnowacyjnych oraz wysokorozwiniętą
infrastrukturę wsparcia: powierzchnię biurową, sale konferencyjne, park
maszynowy czy też zaawansowane laboratoria badawcze. Niestety, instytucje otoczenia biznesu słabo sprawdzają się w roli pośrednika między sferą nauki a gospodarki. Z przeprowadzonych badań wynika również, że oferta instytucji okołobiznesowych nie cieszy się duży zainteresowaniem wśród przedsiębiorstw. Może to wynikać z niedopasowania
Główne bariery w systemie transferu technologii w Polsce
309
oferty IOB do oczekiwań przedsiębiorców, słabej promocji tych instytucji na rynku, bądź też z ogólnej niechęci przedsiębiorców do współpracy.
Literatura
1. Badanie zapotrzebowania przedsiębiorstw województwa warmińskomazurskiego w zakresie wysoko wykwalifikowanych usług oferowanych
przez IOB wraz z rekomendacjami. Raport końcowy (2010), PSDB, Olsztyn.
2. Bąkowski A., Mażewska M. (red.) (2012), Ośrodki innowacji i przedsiębiorczości w Polsce. Raport 2012, PARP, Warszawa.
3. Geenhuizen M., Nijkamp P. (1996), Technology Transfer, w: Production
of Knowledge and the Dignity of Science, A. Kukliński (red.),
EUROREG, Warszawa.
1. Jasiński A. H. (red.) (2000), Innowacje i transfer techniki w gospodarce
polskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok.
4. Kisiel R., Wojarska M., Babuchowska K., Marks-Bielska R. (2010),
Badanie instytucji otoczenia biznesu województwa warmińsko-mazurskiego
pod kątem konkurencyjności i innowacyjności świadczonych usług wraz
z rekomendacjami. Raport końcowy, Olsztyn.
5. Koch J. (1999), Transfer technologii, „Sprawy Nauki”, nr 2.
6. Kornecki J., Kowalczyk A. (red.) (2010), Badanie potencjału dolnośląskich organizacji otoczenia biznesu w zakresie świadczenia usług proinnowacyjnych. Raport 2010, Agencja Wydawnicza „ARGI”, Wrocław.
7. Malecki J. (1991) Technology and Economic Development: The Dynamics
of Local, Regional and National Change, Longman Group UK LTD,
London.
8. Matusiak K. B., Guliński J. (red.) (2010), Rekomendacje zmian w polskim
systemie transferu technologii i komercjalizacji wiedzy, PARP, Warszawa.
9. Matusiak K. B., Guliński J. (red.) (2010), System transferu technologii
i komercjalizacji wiedzy w Polsce – siły motoryczne i bariery, PARP, Poznań-Łódź-Wrocław-Warszawa.
10. Matusiak K. B., Mażewska M., Banisch R. (2011), Budowa Skutecznego
Otoczenia Innowacyjnego Biznesu w Polsce. Cele i założenia Inicjatywy
Polskiej Agencji Rozwoju Przedsiębiorczości, PARP, Warszawa–
Gdańsk–Poznań.
11. Nieżurawski L., Kuzel M., Szymański P., Pomianowska-Kardaś A.,
Mroczkowski A., Nowakowska Z. (2009), Analiza powiązań współpra-
310
12.
13.
14.
15.
16.
Anna Lis
cy pomiędzy przedsiębiorcami, jednostkami B+R i instytucjami otoczenia
biznesu. Raport końcowy, Bydgoszcz.
Ocena wpływu działalności instytucji otoczenia biznesu na rozwój sektora
mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw w województwie mazowieckim
(2012), Ecorys Polska Sp. z o. o. i Geoprofit, Warszawa.
Oltra V. (1996), An Evolutionary Analysis of Technology Policy, EAEPE
Conference, Antwerp.
Stoneman P. (1987), The Economic Analysis of Technology Policy, Clarendon Press, Oxford.
Tabisz G. (red.) (2011), Pierwotne badania pilotażowe w zakresie – analiza
infrastruktury wsparcia innowacji w ramach projektu systemowego
„Wzmocnienie instytucjonalnego systemu wdrażania Regionalnej Strategii
Innowacji w latach 2007-2013 w województwie podkarpackim” – Zadanie
nr 14, Rzeszów.
Wajda J., Romanowski R., Urbaniak M. (2010), Badanie zaangażowania
instytucji otoczenia biznesu w Wielkopolsce w realizację usług proinnowacyjnych zgodnych z założeniami Regionalnej Strategii Innowacji „Innowacyjna Wielkopolska”. Raport końcowy, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, Poznań.
Streszczenie
Niniejszy artykuł poświęcony jest najważniejszym barierom występującym w systemie transferu technologii i komercjalizacji wiedzy w Polsce. Na
wstępie autorka, opierając się na analizie dostępnych danych źródłowych, przytacza te wyniki badań, które obrazują główne obszary problemowe w każdym
z ogniw tego systemu: przedsiębiorstwach, jednostkach B+R oraz instytucjach
otoczenia biznesu. W dalszej części artykułu autorka skupia się przede wszystkim na instytucjach okołobiznesowych, odpowiedzialnych za wspieranie procesów transferu technologii z sektora nauki do biznesu i prezentuje podstawowe
problemy, z którymi borykają się poszczególne rodzaje instytucji tego sektora:
ośrodki innowacji, przedsiębiorczości i instytucje finansowe. Zidentyfikowane
problemy znacząco hamują rozwój sektora wsparcia, a w konsekwencji wpływają ujemnie na inicjowanie powiązań w obrębie całego systemu transferu
technologii. Artykuł zwiera także listę rekomendacji dotyczących niezbędnych
zmian i usprawnień oraz kierunku dalszego rozwoju instytucji otoczenia biznesu.
Słowa kluczowe
transfer technologii, instytucje otoczenia biznesu
Główne bariery w systemie transferu technologii w Polsce
311
The main barriers in technology transfer system in Poland (Summary)
The article is devoted to the discussion of the most important barriers in
the system of technology transfer and knowledge commercialization in Poland.
The author, based on an analysis of the available data sources cites these results
of studies that illustrate the main problems in each of the elements of this system: in the enterprises, R&D institutions and business support institutions.
Later in the article the author focuses primarily on the bridging institutions
responsible for supporting the processes of technology transfer from science to
business and presents the basic problems faced by different types of institutions
in the sector: centers of innovation, centers of entrepreneurship and financial
institutions. The identified problems significantly inhibit the development of
the support infrastructure, and consequently impair the linkages within the
whole technology transfer system. Article contains also a list of recommendations on necessary changes, improvements and direction of further development of business support institutions.
Keywords
technology transfer, business support institutions