Pobierz fragment - Wydawnictwo UMCS

Wstęp
Prezentowana monografia jest wynikiem długoletnich badań nad myślą polityczną w Polsce, a szczególnie nad myślą komunistyczną. Efektem prac prowadzonych
nad tym zagadnieniem było opublikowanie dwóch monografii o Komunistycznej
Partii Polski1 oraz rezultatów cząstkowych odnoszących się do myśli politycznej
Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej.2
Dwie przesłanki zdecydowały o realizacji tematu. Pierwsza wiąże się z oceną
stanu badań, pozwalającą na konstatację, że osiągnięcia badających myśl polityczną
PZPR są skromne i istnieje potrzeba prowadzenia takowych prac jako części ogólnych badań nad myślą polityczną. Druga przesłanka wynika ze statusu badanego
podmiotu – PZPR była partią rządzącą w Polsce.
Temat w brzmieniu Wrogowie w myśli politycznej Polskiej Zjednoczonej Partii
Robotniczej wymaga odniesienia się do jego części składowych. Podmiotem badań
1
K. Trembicka, Między apologią a negacją. Studium myśli politycznej Komunistycznej Partii
Polski w latach 1918–1932, Lublin 1995; ead., Między utopią a rzeczywistością polityczną. Myśl
polityczna Komunistycznej Partii Polski (1918–1938), Lublin 2007.
2
Ead., Okrągły Stół w Polsce. Studium o porozumieniu politycznym, Lublin 2003; ead., „Liberalne” podejście do życia publicznego w Polsce w latach 80. XX wieku, [w:] Polskie zbliżenia z liberalizmem, red. T. Godlewski, D. Karnowska, Toruń 2006, s. 83–95; ead., Kategoria wroga w systemie
politycznym PRL w latach 1956–1989, [w:] Adaptacja – reforma – stabilizacja: Przestrzeń publiczna
we współczesnych systemach politycznych, red. T. Koziełło, P. Maj, W. Paruch, Rzeszów 2010,
s. 274–288; ead., Okrągły Stół w Polsce – kilka uwag na temat przyczyn, [w:] Okrągły Stół z perspektywy dwudziestolecia. Studia i analizy, red. M. Goliniczk, R. Kessler, W. Suleja, Wałbrzych 2010,
s. 11–17; ead., Ciągłość czy zmiana? Ład gospodarczy w Polsce Ludowej w latach 80., „Annales
Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologia V” 2011, s. 51–64; ead., Adaptacja
i samoregulacja przywództwa politycznego w PZPR do kryzysu w 1968 roku, [w:] Kryzys przywództwa politycznego we współczesnej polityce, red. nauk. W. Konarski, A. Durska, Sz. Bachrynowski,
Warszawa 2011, s. 171–186; ead., NSZZ „Solidarność” w myśli politycznej Polskiej Zjednoczonej
Partii Robotniczej, [w:] Ustrój państwa w polskiej myśli politycznej XX–XXI wieku, red. A. Lewandowski, A. Meller, W. Wojdyło, Toruń 2011, s. 341–359; ead., Koncepcje rozwiązywania konfliktów w myśli politycznej PZPR w latach osiemdziesiątych, [w:] Oblicza i koncepcje rozwiązywania
konfliktów w polskiej myśli politycznej XX wieku, red. A. Wojtas, M. Strzelecki, Bydgoszcz 2000,
s. 209–231; ead., Rola opozycji politycznej w koncepcjach PZPR w latach osiemdziesiątych, [w:]
Opozycja w systemach demokratycznych i niedemokratycznych, red. K. Łabędź, M. Mikołajczyk,
Kraków 2001, s. 347–359; ead., Między kompromisem a grą: Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej droga do Okrągłego Stołu, [w:] Wizje i realia: Studia o realizacji polskiej myśli politycznej
XX wieku, red. W. Paruch, K. Trembicka, Lublin 2002, s. 255–276.
8
Wstęp
była Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. Powstała 15 grudnia 1948 r. ze zjednoczenia Polskiej Partii Robotniczej i Polskiej Partii Socjalistycznej PZPR była
organizacją odwołującą się do ideologii marksistowsko-leninowskiej, która przez
cztery dekady sprawowała władzę polityczną w Polsce. Marksizm-leninizm był
z kolei aksjologicznym uzasadnieniem komunizmu. PZPR była zatem partią komunistyczną. Zjednoczenie PPR z PPS nie było równoprawne. Myśl polityczna PZPR
była kształtowana na podstawie doświadczeń komunistycznych, a nie socjalistycznych i była projekcją totalnego modelu państwa.3
PZPR była partią niesuwerenną. Jej myśl polityczna, podobnie zresztą jak
poprzedniczek – PPR i KPP, była kształtowana przez podmiot zewnętrzny. Suweren zewnętrzny, w postaci najpierw Wszechrosyjskiej Komunistycznej Partii (bolszewików), a następnie Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, decydował
o obliczu ideowym partii i ewolucji myśli politycznej.
Przedmiotem badań była myśl polityczna PZPR. Stwierdzić należy, że myśl polityczna ma wiele definicji. Jeżeli uwzględnić szeroką interpretację myśli politycznej,
to trzeba przyjąć, że będzie nią wszelka refleksja nad polityką.4 Michał Śliwa za myśl
polityczną uznał działalność ideowotwórczą i doktrynotwórczą różnych podmiotów,
tak pojedynczych osób, jak i organizacji politycznych i społecznych oraz instytucji władzy.5 Na potrzeby tego opracowania przyjmuję ustalenia lubelskich badaczy.
W aspekcie metodologicznym jest to „wszelka forma refleksji nad rzeczywistością
polityczną, niezależnie od stopnia rozwoju, wewnętrznej spójności i systematyzacji
oraz uteoretyzowania i konkretyzacji. Głównym (ale nie jedynym) przedmiotem owej
refleksji jest polityka rozumiana jako forma działalności społecznej poprzez stosunki
i mechanizmy związane ze sprawowaniem władzy, mająca na celu zarówno realizację własnego ładu politycznego, jak i zaspokojenie określonych interesów”.6 Myśli
politycznej nie można ograniczyć jedynie do poglądów na temat polityki, instytucji
władzy czy ustroju państwa. Zakres pojęcia jest znacznie szerszy, gdyż obejmuje opisy
i oceny różnych faktów i związków między nimi, uznawanych za polityczne w danym
czasie historycznym i kontekście kulturowym. Poglądy uzyskują cechę polityczności
także wtedy, gdy wywołują konflikty w odniesieniu zarówno do zaprezentowanego
opisu i oceny przeszłości, jak i do propozycji kształtowania przyszłości (zwłaszcza
3
Stworzony przez PPR/PZPR system polityczny Polski Ludowej traktuję jako bliższy
modelowi totalitarnemu, a nie jakiemukolwiek innemu. Nie podzielam opinii badaczy, którzy
w odniesieniu do reżimów komunistycznych w fazie schyłkowej operują nazwą autorytaryzm.
Autorytaryzm traktuję jako trzeci i odmienny, obok demokratycznego i totalitarnego, model
państwa.
4
W. Mich, Problem mniejszości narodowych w myśli politycznej polskiego ruchu konserwatywnego (1918–1939), Lublin 1992, s. 3–4.
5
M. Śliwa, Polska myśl polityczna w I połowie XX wieku, Wrocław–Warszawa–Kraków 1993, s. 6.
6
J. Jachymek, W. Paruch, Wstęp, [w:] Więcej niż niepodległość: polska myśl polityczna 1918–
1939, red. nauk. J. Jachymek, W. Paruch, Lublin 2001, s. 11–12.
Wstęp
9
w odniesieniu do struktur politycznych). Centralną kategorią myśli politycznej jest
władza polityczna.
Wróg jest jedną z kategorii myśli politycznej i ma bezpośredni związek z polityką.
Dla niniejszych rozważań szczególnie ważne były ustalenia Carla Schmidta oraz
klasyków totalitaryzmu, gdyż pozwoliły uzasadnić potrzebę badania oraz zarysować
strukturę przedmiotowej kategorii. Schmidt, sprowadzając istotę polityki do permanentnej rozprawy z przeciwnikiem, ustalił jej granice i skonstatował, że wytyczyła je
„relacja »przyjaciel–wróg«”. Używając pojęcia państwa politycznego, rozumianego
jako państwo totalne, a więc zdolne do złamania oporu przeciwników politycznych,
poczynił ważne ustalenie: nie chodziło jedynie o eliminację „złych ludzi”, gdyż
z tymi można sobie poradzić, ale o większe przedsięwzięcie – o likwidację wrogiej
struktury politycznej.7 Teoretycy totalitaryzmu pisali o kategorii wroga w kontekście
analizy zadań policji politycznej w odniesieniu do arbitralnie wskazanych przez
rządzących i podkreślili znaczenie przemocy.8
Podział na wrogów i sojuszników, a więc to co dla Schmidta wyznaczało sens
polityki, odróżniał sferę polityczną od innych obszarów życia społecznego. Podmioty funkcjonujące w sferze publicznej, jeżeli chciały być skuteczne, musiały dokonać oceny i klasyfikacji sceny politycznej na wrogów i sojuszników. Zatem myśl
polityczna musiała uwzględniać wrogie lub konkurencyjne i występujące równolegle
podmioty polityki.9 Równie istotna była ocena rzeczywistości, gdyż pozwalała na
rozpoznanie zjawisk i momentów zagrażających tożsamości i istnieniu danego podmiotu. Chodziło zwłaszcza o procesy przekształceń struktur społecznych, systemów
politycznych, zmiany własnościowe czy prądy intelektualne.10 W konsekwencji
za wrogów można uznać dwa rodzaje bytów: 1) wroga w ujęciu podmiotowym
(dosłownym), 2) wroga w ujęciu przedmiotowym (symbolicznym).11
Cezury czasowe nie wymagają szczególnych wyjaśnień, odnoszą się do funkcjonowania partii. Jeżeli chodzi o cezurę początkową, to PZPR powstała co prawda
w 1948 r., ale nie sposób pominąć tak dorobku twórców doktryny i poprzedników, Polskiej Partii Robotniczej, jak i praktyki politycznej w pierwszych latach Polski Ludowej.
7
Zob. F. Ryszka, Poglądy na koncepcję państwa, „Studia Nauk Politycznych” 1984, nr 5, s. 21.
Zob. C. J. Friedrich, Z. Brzeziński, Totalitarian Dictatorship and Autocracy, Cambridge
1956, s. 138; H. Arendt, Korzenie totalitaryzmu, t. 2, tłum. D. Grinberg, M. Szawiel, Warszawa
2008, s. 235 i n.; H. J. Spiro, Totalitarianism, [w:] International Encyklopedia of the Social Science,
New York 1968, s. 109.
9
Według ujęć słownikowych wrogiem w ujęciu podmiotowym mogło być państwo, osoba
czy grupa osób usposobionych nieprzyjaźnie względem kogoś, działająca na szkodę, będąca
przeciwnikiem czegoś. Zob. Słownik współczesnego języka polskiego, t. 2, red. B. Dunaj i in.,
Warszawa 1998, s. 540.
10
R. Skarzyński, Wróg i sojusznik. Studium struktury myśli politycznej, „Studia Nauk Politycznych” 1990, nr 1–3, s. 83; id., Historia myśli politycznej w ujęciu politologicznym. Zarys koncepcji,
„Studia Polityczne” 1992, nr 1, s. 107–119.
11
W. Paruch, Myśl polityczna obozu piłsudczykowskiego 1926–1939, Lublin 2005, s. 138.
8
10
Wstęp
Komunistyczna myśl polityczna była wyjątkowo stabilna, gdy chodziło o cel, sposób
jego urzeczywistniania, zmieniały się jedynie okoliczności jej realizacji. Cezurę końcową wyznaczył XI Zjazd PZPR z 30 stycznia 1990 r., kiedy PZPR została rozwiązana.
Praca ma charakter politologiczny. Składa się z pięciu rzeczowo ujętych rozdziałów, podzielonych na podrozdziały. W pierwszym rozdziale dokonano analizy
ideowych i politycznych przesłanek wrogości w przestrzeni publicznej, tkwiących
w komunistycznej myśli politycznej. W trzech kolejnych podrozdziałach badaniu
poddano to wszystko, co konstytuowało komunistyczny styl myślenia i działania
politycznego: pożądana wizja państwa, zaś w odniesieniu do Polski projekt państwa
demokracji ludowej, a następnie państwa tzw. realnego socjalizmu, poglądy na sens
władzy politycznej, politykę, istotę, znaczenie i funkcje państwa; drogi realizacji
myśli politycznej, a w tym kontekście nieodzowność walki i przemocy, ogląd rzeczywistości politycznej oraz lokalizacja wrogów i diagnoza zagrożeń. W rozdziale
uwzględniono kryteria i klasyfikację komunistycznych wrogów, ze szczególnym
uwzględnieniem wrogów rzeczywistych, obiektywnych i potencjalnych.
W drugim i trzecim rozdziale skoncentrowano się na analizie kategorii wroga
w ujęciu podmiotowym (dosłownym) i przedmiotowym (symbolicznym). Przyjęta konstrukcja pozwoliła, z jednej strony, na uwzględnienie, oprócz rzeczywistych
wrogów ruchu komunistycznego, także tzw. wrogów obiektywnych i potencjalnych,
z drugiej zaś – na sygnalizowane przez badaczy myśli politycznej przedmiotowe ujęcie
wroga. Ukazaniu problemu, w aspekcie podmiotowym, posłużyły cztery byty: „świat
kapitalistyczny”, czyli przede wszystkim państwa niekomunistyczne, grupy społeczne
i narodowe, partie i organizacje polityczne oraz instytucje polityczne i społeczne.
W drugim przypadku chodziło o momenty rzeczywistości zagrażające tożsamości
oraz realizacji celów przez badany podmiot polityczny. Uwzględniono trzy tego typu
sytuacje: herezje, czyli odstępstwa od marksizmu-leninizmu w wersji akceptowanej
przez suwerena zewnętrznego i gremium kierownicze partii, strajki robotnicze oraz
bunty społeczne, w nazewnictwie komunistycznym obecne jako kontrrewolucje oraz
różnorodne eksperymenty ustrojowe w państwach komunistycznych.
Rozdział czwarty dotyczy metod i środków walki z wrogiem. Trzy kolejne podrozdziały odnoszą się do przemocy fizycznej i przymusu ekonomicznego, dyskredytacji, a także infiltracji i różnych działań dywersyjnych. W małym stopniu
chodziło o analizę metod działania służby bezpieczeństwa. PZPR podejmowała
rozstrzygnięcia kierunkowe, pozostawiając ich wykonanie służbom odpowiedzialnym za różne sfery. Rozdział ostatni ma na celu odzwierciedlenie znaczenia i funkcji
wroga w systemie politycznym Polski Ludowej. Badaniu poddano trzy zagadnienia:
zmianę przywództwa, mobilizację społeczeństwa i konsolidację rządzących, a także
pełnienie roli „wentyla” bezpieczeństwa i szansy „ucieczki do przodu”. Z ostatnią
funkcją należy wiązać możliwość realizacji zadania, które nie mogłoby się ziścić bez
wydatnej pomocy podmiotów uznanych za wrogie bądź w najlepszym przypadku
za przeciwnika politycznego.
Wstęp
11
Realizacji tematu służyło wykorzystanie źródeł i literatury przedmiotu. Uwzględniono liczne opublikowane dokumenty, mające pierwszorzędne znaczenie dla
badania myśli politycznej: programy, uchwały najwyższych instancji PZPR, akty
prawne, wspomnienia i dzienniki byłych działaczy partyjnych i państwowych. Kwerendę materiału źródłowego ułatwił Instytut Pamięci Narodowej, publikując zbiory
dokumentów zgromadzonych w różnych zespołach archiwalnych, a wytworzonych
przez PZPR czy przez podległe jej Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego lub
Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Dostępne są dokumenty odnoszące się do
przełomowych wydarzeń oraz obrazujące kulisy podejmowania decyzji, w tym
liczne działania przeciw wrogom PZPR i Polski Ludowej.
Analizie poddano spuściznę twórców ideologii: Karola Marksa, Fryderyka
Engelsa, Włodzimierza Ilicza Lenina oraz Józefa Stalina. Dwaj pierwsi stworzyli
podstawy ideologiczne komunizmu, zaś Lenin i Stalin – państwo totalitarne, które
stanowiło wzorzec. PZPR jako niesuwerenna w sferze ideowej była odbiorcą treści
wytworzonych przez centrum decyzyjne ruchu komunistycznego: WKP(b), KPZR
oraz ich instrumentów w postaci Biura Informacyjnego Partii Komunistycznych
i Robotniczych, a po 1956 r. cyklicznych narad partii komunistycznych. Suweren
zewnętrzny miał decydujący wkład w określenie wrogów i sojuszników.
Myśl polityczna PZPR nie była dotąd przedmiotem zadowalających badań i, jak
już podkreślono, jest słabo odzwierciedlona w literaturze politologicznej. W PRL
badania nad PZPR zostały zapoczątkowane późno, bo dopiero w latach 70. XX wieku.
Stwierdzić trzeba, że wartość poznawcza dużej części opracowań jest niewielka. Zdominowane przez historyków związanych z partią rządzącą, mających monopol na
badania, były obdarzone wadą. W małym zakresie były oparte na źródłach i mieściły
w sobie ograniczenia cenzorskie i ideologiczne. Wady takie posiadają opracowania
Benona Dymka12, Władysława Góry13 i Zenobiusza Kozika14 oraz autorów z kręgów
władzy, jak Marian Orzechowski15 czy Andrzej Werblan. Ten ostatni już w III RP
12
B. Dymek, Geneza i działalność Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (1948–1954),
Warszawa 1988; id., Z dziejów PZPR w latach 1956–1970, Warszawa 1987; id., Procesy integracyjne wewnątrz PZPR między I i II Zjazdem, [w:] Rozwój i działalność 1948–1975. Materiały sesji
naukowej poświęconej 30 rocznicy zjednoczenia ruchu robotniczego w Polsce, Warszawa 1977,
s. 217–232; id., Konsolidacja organizacyjna PZPR po zjednoczeniu. Powstanie Polskiej Zjednoczonej
Partii Robotniczej, „Zeszyty Naukowej Wyższej Szkoły Nauk Społecznych przy KC PZPR” 1978,
nr 4, s. 21–45.
13
W. Góra, O charakterze i rozwoju rewolucji ludowodemokratycznej w Polsce, „Z Pola Walki”
1968, nr 2; id., Wewnętrzne i międzynarodowe przesłanki powstania władzy ludowej w Polsce,
„Z Pola Walki” 1969, nr 2.
14
Z. Kozik, PZPR w latach 1954–1957, Warszawa 1982; id., Przemiany polityczne w Polsce
w świetle VII i VIII Plenum KC PZPR w 1956 r., „Z Pola Walki” 1980, nr 2.
15
M. Orzechowski, Wizja społeczeństwa socjalistycznego w teorii i praktyce polskiego ruchu
robotniczego, „Z Pola Walki” 1984, nr 1–2; id., Wspólnota socjalistyczna w myśli politycznej PZPR
(1949–1979), „Z Pola Walki” 1979, nr 2.
12
Wstęp
odniósł się do stalinizmu16, podtrzymując obecny w literaturze przedmiotu po 1956 r.
pogląd, że był to niejako wypadek w rozwoju państwa komunistycznego i okres błędów
i wypaczeń. Niemniej dorobek badaczy doby PRL był interesujący ze względu na to,
że odzwierciedlał charakter epoki, sposób postrzegania rzeczywistości, mentalność,
język. Na uwagę zasługują prace kilku badaczy: Karola Boromeusza Janowskiego,
Jerzego Kucińskiego, Henryka Słabka i przywołanego już wyżej Andrzeja Werblana.17
Mimo różnych ograniczeń bazowali na źródłach myśli politycznej PZPR.
W III Rzeczypospolitej podjęto badania nad Polską Ludową. Należy podkreślić
przede wszystkim imponujący dorobek badaczy IPN w Warszawie i w ośrodkach
regionalnych, zasygnalizowany w wykazie opracowań. Kwerenda dokumentów
zgromadzonych przez resort bezpieczeństwa pozwoliła na poważne rozszerzenie
wiedzy o mechanizmach sprawowania władzy, działalności partii rządzącej i stosunku do wielu podmiotów.
Realizacji tematu służyła analiza rezultatów badań nad różnymi aspektami funkcjonowania PZPR. Wykorzystano opracowania o procesach decyzyjnych, polityce
personalnej, relacjach z suwerenem zewnętrznym, wybranych instytucjach państwa,
stosunku rządzących komunistów do Kościoła katolickiego i opozycji politycznej, obrazie wroga w propagandzie oraz monografie odnoszące się bezpośrednio do
przemocy wobec różnych grup społecznych. Uwzględniono opracowania dotyczące
koncepcji politycznych PZPR.18
16
A. Werblan, Stalinizm w Polsce, Warszawa 1991.
K. B. Janowski, Ujmowanie sprzeczności społecznych w myśli politycznej PZPR, „Studia
Socjologiczne” 1984, nr 3; Analiza porównawcza programów X Zjazdu PZPR oraz XII i XIII
Kongresu SD w zakresie instytucji i mechanizmów ustrojowych, „Studia Nauk Politycznych” 1988,
nr 6; J. Kuciński, Myśl programowa PZPR na temat niektórych zagadnień dyktatury proletariatu
w Polsce, „Z Pola Walki” 1979, nr 4; id., Sejm w poglądach i praktyce politycznej PZPR (1948–1970),
„Z Pola Walki” 1978, nr 1; H. Słabek, Socjalizm – ideał i rzeczywistość (1944–1959), „Z Pola Walki”
1984, nr 1–2; id., U źródeł polityki rolnej PPR, „Z Pola Walki” 1964, nr 2; A.Werblan, Władysław
Gomułka. Sekretarz Generalny PPR, Warszawa 1988.
18
M. Czerwiński, PZPR-owska wizja demokracji w latach osiemdziesiątych, „Przegląd Zachodniopomorski” 1998, z. 1; A. Dudek, Kierownictwo PZPR wobec opozycji politycznej w drugiej połowie lat 80-tych, [w:] Opozycja w systemach demokratycznych i niedemokratycznych…, s. 337–346;
T. Godlewski, Reformy, ale jakie? Reformatorskie próby PZPR w drugiej połowie lat 80., [w:]
B. Fijałkowska, T. Godlewski, Polskie dylematy polityczne 1939–1995, Olsztyn 1996; W. Janowski,
Dekompozycja PZPR, [w:] Polski rok 1989. Sukcesy, zaniechania, porażki, red. M. Jabłonowski,
S. Stępka, S. Sulowski, Warszawa 2009, s. 123–141; A. Paczkowski, Polska 1986–1989: od kooptacji
do negocjacji. Kilka uwag o wchodzeniu w proces zmiany systemowej, Warszawa 1997; id., Od
sfałszowanego zwycięstwa do prawdziwej klęski. Szkice do portretu PRL, Kraków 1999; id., „Wielki
historyczny eksperyment”, czyli koniec realnego socjalizmu (w Polsce), „Zeszyty Historyczne” 1995,
z. 111, s. 3–16; id., Droga do „mniejszego zła”. Strategia i taktyka obozu władzy lipiec 1980–styczeń
1982, Kraków 2002; M. Kołodziej, Dezintegracja w PZPR od X Plenum do XI Zjazdu (1989–1990),
„Wrocławskie Studia z Historii Najnowszej”, t. 6, red. W. Wrzesiński, Wrocław 1998, s. 247–258;
W. Ważniewski, Walka polityczna w kierownictwie PPR i PZPR 1944–1964, Toruń 1991.
17