Możliwości ochrony krajobrazu na obszarze projektowanego Lubiąsko

Introduction
Piotr Krajewski
MoËliwoÅci ochrony krajobrazu
w dolinie Odry na obszarze
projektowanego Lubi»sko-GÁogowskiego Parku Krajobrazowego
Wprowadzenie
36
3/2009
Opportunities for
Landscape Protection
in the Odra Valley
on the Territory
of the Designed
Lubi»sko-GÁogowski
Landscape Park
Rzeka od najdawniejszych czasów stanowiäa dla czäowieka bogate
Ēródäo korzyĈci. Gwarantowaäa staäy
dostöp do wody, umoĔliwiaäa zdobycie poĔywienia oraz produkcjö rolniczñ na urodzajnych glebach w jej
sñsiedztwie. Stanowiäa takĔe jeden
z elementów systemu obronnego. Te
waĔne, z punktu widzenia rozwoju cywilizacji, funkcje uksztaätowaäy na däugo wzajemne relacje miödzy czäowiekiem a rzekami oraz wyobraĔenia i poglñdy na temat moĔliwoĈci ich wykorzystania. Dogodna
lokalizacja, która uäatwiaäa komunikacjö oraz transport towarów z duĔych odlegäoĈci, sprzyjaäa dodatkowo rozwojowi handlu oraz tworzeniu zakäadów przemysäowych. Obszar doliny byä poddawany silnej antropopresji i w wyniku stopniowego zagospodarowania jej krajobraz
ulegaä znacznym zmianom. Dla uäatwienia transportu towarów regulowano koryta rzek, w strefach brzegowych usuwano drzewa i krzewy,
dla zwiökszenia bezpieczeþstwa ludzi umacniano brzegi, dla wykorzystania rzeki jako Ēródäo energii zaczöto przegradzaè jñ licznymi budowlami. Dodatkowo zmiany stosunków wodnych i nadmierne wykorzystywanie przez rolnictwo i przemysä doprowadziäy do degradacji naturalnych krajobrazów w dolinach
rzek. Cieki, które dotñd dawaäy Ĕycie i umoĔliwiaäy wypoczynek, sta-
äy siö równieĔ wygodnym miejscem,
gdzie moĔna byäo usuwaè wszystko,
co byäo niepotrzebne: odpady i Ĉcieki. W konsekwencji w wielu miejscach woda zostaäa nie tylko zanieczyszczona, ale zniszczone zostaäo
Ĕycie z niñ zwiñzane.
Krajobraz doliny Odry, który dziĈ oglñdamy, zostaä w duĔym
stopniu uksztaätowany pod wpäywem dziaäalnoĈci czäowieka. Od Ēródeä w Republice Czeskiej do ujĈcia
do Baätyku, na däugoĈci ponad 850
km powstaäo wiele wsi i miast. Jednak w granicach województwa dolnoĈlñskiego, poza Wrocäawiem, który
staä siö najwiökszñ barierñ ekologicznñ w tym regionie, w dolinie Odry
powstaäo tylko kilka oĈrodków miejskich: Oäawa, Brzeg Dolny, ćcinawa i Gäogów (ryc. 1). Pozostaäe odcinki doliny – jej niĔsze terasy holoceþskie – prawie wolne sñ od osadnictwa, takĔe wiejskiego (wyjñtkiem
sñ Malczyce i LubiñĔ).
Dziöki temu zachowaäo siö wiele naturalnych siedlisk nadrzecznych, prezentujñcych wartoĈci o randze miödzynarodowej, zasäugujñcej
na ochronö nawet jako park narodowy [Wojewódzkie Biuro Urbanistyczne 2005]. Odcinek doliny Odry pomiödzy Brzegiem Dolnym a Gäogowem (ryc. 2) – obszar projektowanego Lubiñsko-Gäogowskiego Parku Krajobrazowego – naleĔy do najcenniejszych pod wzglödem wartoĈci przyrodniczych i krajobrazowych. Pomimo bogatej dokumentacji, gromadzonej od 1995 r. [Jankowski 1995; Macicka-Pawlik, Wil-
czyþska, 1998; Bobrowicz, Konieczny 2002] nie udaäo siö do tej pory
utworzyè, pod róĔnymi nazwami1,
parku krajobrazowego, który okreĈliäby zasady gospodarowania przestrzeniñ i krajobrazem, by zapobiec
dalszej degradacji cennych siedlisk
nadrzecznych na tym obszarze. Niniejszy artykuä ma wskazaè koniecznoĈè ochrony krajobrazu oraz moĔliwoĈci jego dalszego ksztaätowania.
Znaczenie ekologiczne
i krajobrazowe dolin
rzecznych
Ecological and landscape
importance of river valleys
Zgodnie z zapisami Konwencji
o róĔnorodnoĈci biologicznej z Rio
de Janeiro, obowiñzek ochrony bioróĔnorodnoĈci jest wspólnñ sprawñ
o zasadniczym znaczeniu dla caäej
ludzkoĈci. Aktualny jej stan jest wynikiem procesów geologicznych oraz
zmian klimatycznych, które wytworzyäy specyficzne warunki siedliskowe na danym obszarze. W róĔnych
okresach, w skutek naturalnych procesów ewolucji i migracji pojawiaäy
siö nowe gatunki, inne natomiast zanikaäy. Z chwilñ pojawienia siö czäowieka ten naturalny proces zostaä zaburzony. Presja czäowieka wzmagaäa siö wraz z rozwojem cywilizacyjnym i przynosiäa niekorzystne zmiany, które wpäywaäy na wszystkie organizmy Ĕywe.
Dopiero poznanie i zrozumienie negatywnych skutków rozwoju
cywilizacji pozwoliäo czäowiekowi
doceniè znaczenie naturalnych dolin
rzecznych dla zachowania i ochrony
róĔnorodnoĈci biologicznej. Mozaika
Ĉrodowisk wodnych i lñdowych tworzy niezwykle korzystne warunki dla
rozwoju zbiorowisk roĈlin, zarówno
w strefach brzegowych, jak i na terenach zalewowych oraz organizmów
zwierzöcych. Bogata fauna wystöpuje nie tylko w korycie cieku oraz
na jego dnie. TakĔe w starorzeczach
i mokradäach, na roĈlinach podwodnych i päywajñcych, trzcinach,
mchach Ĕyje wiele organizmów, takich jak maäe skorupiaki, Ĉlimaki, larwy owadów i in. Liczna jest równieĔ
fauna, uzaleĔniona od wody, dla której dolina jest miejscem schronienia,
odpoczynku lub lögu (róĔne gatunki ptactwa wodnego i bäotnego, ssaków, päazów i in.). Doliny rzeczne
stanowiñ dla nich drogö przemieszczania, tzw. korytarze ekologiczne.
Czösto sñ to (lub mogñ byè) jedyne
drogi migracji gatunków, z powodu
postöpujñcej fragmentaryzacji Ĉrodowiska przyrodniczego i liczne niepokonalne dla zwierzñt bariery zwiñzane z urbanizacjñ i rozwojem infrastruktury.
Ryc. 1. Miasta w dolinie Odry na tle
pozostaäych miast województwa
dolnoĈlñskiego (oprac. autor)
Ryc. 2. Lokalizacja obszaru
badaþ na tle pozostaäych parków
krajobrazowych (oprac. autor)
Fig. 1 Towns in the Odra valley against
others in the Lower Silesian Province
(by the author)
Fig. 2. Research area localization
against other landscape parks
(by the author)
37
38
3/2009
Ochrona takich korytarzy ekologicznych zapewnia nie tylko prawidäowe funkcjonowanie zespoäów
roĈlinnych i zwierzöcych, ale takĔe sprzyja lepszemu zabezpieczeniu przeciwpowodziowemu miast
i wsi poäoĔonych w dolinach rzecznych. Wspomaga teĔ oczyszczanie wód w czasie okresowych wylewów, a takĔe zwiöksza atrakcyjnoĈè
przyrodniczñ, krajobrazowñ i turystycznñ.
W krajobrazie dolin rzecznych
moĔna wyróĔniè caäy szereg charakterystycznych form morfologicznych
takich jak koryto rzeki, terasy zalewowe i nadzalewowe uksztaätowanych
pod wpäywem m.in. dziaäalnoĈci rzeki, uwarunkowaþ geologicznych czy
zmian antropogenicznych. Znaczne
zróĔnicowanie rzek, tworzone przez
meandry, zmienne ksztaäty koryta,
naturalnie uksztaätowanñ roĈlinnoĈè
oraz wystöpujñce w dolinie akweny,
mokradäa, wzniesienia sñ kluczowym
elementem krajobrazu, dajñ korzystne wraĔenia estetyczne i podnoszñ
atrakcyjnoĈè wizualnñ [Raszka, Krajewski 2008]. Wszystkie te elementy na skutek dynamiki päynñcej wody
i wegetacji ulegajñ w czasie wielokierunkowym zmianom. RoĈlinnoĈè
tworzy tu niezwykle plastyczna mozaikö ksztaätów i barw. Rzeki sñ takĔe elementem krajobrazu nadajñcym
mu pewnñ ciñgäoĈè i wyznaczajñcym
granice krajobrazowe.
Ochrona krajobrazu
dolin rzecznych
w województwie
dolnoÅl»skim
Landscape protection of
river valleys in Lower-Silesian
Voivodeship
Ustawa o ochronie i ksztaätowaniu Ĉrodowiska z 1980 r., w art.
39 wprowadzaäa ochronö walorów
krajobrazowych Ĉrodowiska o szczególnej wartoĈci ze wzglödu na potrzeby spoäeczne. UmoĔliwiäo to objöcie dolin rzecznych wielkoobszarowymi formami ochrony takimi jak
parki krajobrazowe czy obszary chronionego krajobrazu. Jednak dopiero
ustawa o ochronie przyrody z 1991 r.
wprowadziäa definicje prawne tych
form ochrony. Znaczenie ochrony
dolin rzecznych wzrosäo po podpisaniu Konwencji o róĔnorodnoĈci biologicznej oraz po opracowaniu sieci
ekologicznej ECONET i wskazaniu
rzek jako gäównych korytarzy ekologicznych. Kolejnym krokiem byäo
stworzenie unijnej sieci obszarów
Natura 2000, które wskazaäy wiele
odcinków rzek, które naleĔy chroniè
ze wzglödu na wartoĈciowe siedliska
lub miejsca schronienia, odpoczynku lub lögu ptaków.
Obszary prawnie chronione
(bez obszarów Natura 2000) zajmu-
Tab. 1. Wielkoobszarowe formy ochrony krajobrazu dolin rzecznych (oprac. autora na podstawie
danych Regionalnej Dyrekcji Ochrony ćrodowiska – stan na 31.06.2009 r.)
Tab. 1. Forms of landscape protection of river valleys on large areas (elaborated by the author
on the base of data from the Regional Management of Environmental Protection – state as of
31.06.2009)
Liczba obiektów
Forma
ochrony
przyrody
Powierzchnia obiektów
[ha]
% powierzchni
województwa
ogółem
w tym utworzone
w celu ochrony
krajobrazu doliny
rzecznej
ogółem
w tym obiekty
utworzone
w celu ochrony
krajobrazu
doliny rzecznej
-
11921
-
0,6
-
12
4
207680
98858
10,4
5,0
18
3
138949
54950
7,0
2,7
ogółem
w tym utworzone
w celu ochrony
krajobrazu doliny
rzecznej
Parki
narodowe
2
Parki
krajobrazowe
Obszary
chronionego
krajobrazu
Ryc. 3. Jedno ze starorzeczy w dolinie Odry w Brodnie (fot. U. Krajewska)
Fig. 3. One of the oxbow lakes in the Odra valley in Brodno (photo U. Krajewska)
jñ w województwie dolnoĈlñskim
360 918 ha. Stanowi to 18,1 % caäkowitej powierzchni i stawia go pod
tym wzglödem na ostatnim miejscu w kraju2. W celu bezpoĈredniej
ochrony krajobrazu dolin rzecznych
na obszarze województwa utworzono (tab. 1) 4 parki krajobrazowe
i 3 obszary chronionego krajobrazu.
Z zestawienia wynika, Ĕe niewielka czöĈè wielkoobszarowych
form ochrony przyrody w bezpoĈredni sposób chroni krajobraz dolin
rzecznych. Najwiökszñ powierzchniö wĈród nich ma zdecydowanie
Pak Krajobrazowy „Dolina Baryczy”
– 70 040 ha oraz znajdujñcy siö obok
obszar chronionego krajobrazu o tej
samej nazwie – 43 350 ha. Wiöksza
czöĈè dolin rzecznych, w tym najwiöksza rzeka województwa – Odra,
sñ pozbawione ochrony. Jest to bardzo niepokojñca sytuacja, biorñc
pod uwagö, Ĕe obszar doliny Odry
to jeden z najwaĔniejszych korytarzy ekologicznych w Europie [Liro
1995]. PowyĔsze zestawienie moĔna uzupeäniè o obszary Natura 2000
chroniñce krajobraz w sposób poĈredni. CzternaĈcie obszarów w dolinach rzek, wyznaczonych na podstawie Dyrektywy Siedliskowej, zajmuje äñcznie powierzchniö 116 545 ha,
co stanowi 5,8 % powierzchni województwa. Natomiast piöè ostoi ptasich, o äñcznej powierzchni 71980
ha, stanowi 3,6 % powierzchni województwa. NaleĔy tu jednak dodaè,
iĔ oba typy ostoi czösto pokrywajñ siö
ze sobñ oraz z istniejñcymi formami
ochrony przyrody.
Sytuacjö mogäaby zmieniè realizacja zapisów zawartych w Planie Zagospodarowania Przestrzennego Województwa DolnoĈlñskiego. Uzupeänia on istniejñcy system
obszarów chronionych o nowe formy ochrony krajobrazu dolin rzecznych – Lubiñsko-Gäogowski Park Krajobrazowy, Nadodrzaþski Oäawsko-Wrocäawski Park Krajobrazowy (oba
wzdäuĔ doliny Odry), Park Krajobrazowy Doliny Kwisy oraz obszary
chronionego krajobrazu: Dolina Dobrej, Dolina Widawy i Górna Nysa.
Walory krajobrazowe
Lubi»sko-GÁogowskiego Parku
Krajobrazowego
Landscape values of
Lubi»sko-GÁogowski
Landscape Park
Powoäanie parku krajobrazowego, tworzonego w celu zachowania i popularyzacji wartoĈci przyrodniczych, historycznych i kulturowych oraz walorów krajobrazowych
w warunkach zrównowaĔonego rozwoju, wymaga dokäadnego poznania
zasobów przyrodniczych, kulturowych, istniejñcego zagospodarowania przestrzennego oraz potencjalnych zagroĔeþ.
Obszar projektowanego Lubiñsko-Gäogowskiego Parku Krajobrazowego obejmuje powierzchniö
16 462 ha i znajduje siö w obröbie
3 mezoregionów geograficznych. Poäudniowa czöĈè parku obejmuje frag-
39
Ryc. 4. Rozlegäe obszary äñk w okolicy PrzedmoĈcia (fot. U. Krajewska)
Fig. 4. Extensive area of meadows near PrzedmoĈcie (photo U. Krajewska)
ment Pradoliny Wrocäawskiej. Jest
to szeroka na 10–12 km dolina, którñ wypeäniajñ osady rzeczne. ćrodkowa czöĈè parku leĔy na obszarze
ObniĔenia ćcinawskiego. Odra ma
tu przebieg poäudnikowy, a szerokoĈè jej doliny waha siö w granicach 6–8 km. Na tym odcinku znajduje siö duĔa liczba starorzeczy. Natomiast czöĈè póänocna parku to fragment Pradoliny Gäogowskiej. Pod
wzglödem administracyjnym poäoĔenie parku jest doĈè zäoĔone, dlatego, Ĕe Odra jest naturalnñ granicñ
pomiödzy wieloma powiatami. Obszar parku znajduje siö w granicach
8 powiatów i 15 gmin.
Krajobraz i caäñ przyrodö doliny Odry ksztaätuje dynamika zmian
zachodzñcych w korycie rzeki. W zaleĔnoĈci od zasiögu zalewów oraz
wysokoĈci teras akumulacyjnych wyksztaäciäy siö tu róĔne typy siedlisk.
Warunkuje to bogactwo florystyczne
i rozmaitoĈè zbiorowisk roĈlinnych.
MoĔemy tu wyróĔniè wszystkie typy
siedlisk charakterystyczne dla wolno päynñcych rzek nizinnych Europy ćrodkowej. Szczególnie ciekawym elementem doliny sñ starorzecza (ryc. 3) i rozlewiska z charakterystycznñ dla nich roĈlinnoĈciñ wodnñ, wystöpujñce gäównie na obszarze
ObniĔenia ćcinawskiego i w Pradoli-
Ryc. 5. Lasy äögowe w okolicy LubiñĔa (fot. U. Krajewska)
40
3/2009
Fig. 5. Riparian forests near LubiñĔ (photo U. Krajewska)
nie Gäogowskiej. Ich wielkoĈè siöga
od kilku arów do wielohektarowych
akwenów o däugoĈci nawet 8 km.
Istotnñ rolö w krajobrazie odgrywajñ takĔe zbiorowiska äñkowo-bagienne. Na niĔszych terasach,
na siedliskach poäögowych, wyksztaäciäy siö äñki wilgotne zwiñzku Calthion oraz zmiennowilgotne
zwiñzku Molinion. Do najcenniejszych kompleksów naleĔñ „Zielone ãñki” na lewym skrzydle pradoliny Odry – miödzy wioskami Zabór Wielki a PrzedmoĈcie o pow.
ok. 400 ha, kompleks äñk i starorzeczy na odcinku ćcinawa – Przychowa
ok. 400 ha (ryc. 4). Na terenie Prado-
Ryc. 6. Fasada klasztoru w LubiñĔu (fot. autor)
Fig. 6. Facade of the cloister in LubiñĔ (photo by the author)
liny Gäogowskiej najcenniejszy jest
rejon ujĈcia Baryczy – kompleks bagiennych äñk i starorzeczy na obszarze ok. 700 ha.
Najwiöksze znaczenie przyrodnicze, prócz terenów bagienno-torfowiskowych majñ nadrzeczne
zbiorowiska leĈne. Tworzñ one rozlegäe kompleksy äögów topolowo-wierzbowych (Salici -Populetum)
i jesionowo -wiñzowych (Filario-Ulmetum) oraz grñdów Ĉrodkowoeuropejskich (Galio–Carpinetum).
Na szczególnñ uwagö zasäugujñ lasy
äögowe. Sñ to lasy o najwyĔszych walorach ekologicznych, wielogatunkowe, róĔnowiekowe o wielopiötrowym drzewostanie, bogatym podszycie i runie. Dziöki niezwykäemu
bogactwu gatunków i dynamice zjawisk (osuszenia i podtopienia) czösto
uznawane sñ za odpowiednik lasów
równikowych dla naszego klimatu.
Najbardziej cenne obszary znajdujñ siö pomiödzy Malczycami a ćcinawñ (ryc. 5) [Macicka-Pawlik, Wilczyþska 1998].
CiñgäoĈè i stopieþ zachowania
w/w zbiorowisk dowodzi, Ĕe dolina
Odry w granicach parku krajobrazowego to doskonale funkcjonujñcy korytarz ekologiczny. Dziöki zachowaniu wielu fragmentów naturalnej szaty roĈlinnej – lasów äögowych i grñdowych, które moĔna zaliczyè do najcenniejszych w Europie, moĔliwa jest
naturalna migracja wielu gatunków.
ćwiadczy o tym objöcie tej czöĈci doliny ochronñ jako obszar Natura 2000
oraz liczby chronionych siedlisk oraz
gatunków roĈlin i zwierzñt:
11 typów siedlisk wymienionych
w Dyrektywie Siedliskowej;
35 gatunków ptaków wymienionych w Dyrektywie Ptasiej m.in.
najwiöksze w ćrodkowej Europie
populacje dziöcioäa Ĉredniego
i äabödzia krzykliwego, co sprawiäo, Ĕe ostoja zostaäa wpisana
na europejskñ listö Important Bird
Areas;
39 gatunków zwierzñt chronionych na mocy konwencji miödzynarodowych m.in. wydra;
41 gatunków roĈlin wymienionych w polskiej Czerwonej Ksiödze roĈlin m.in. kotewka orzech
wodny i salwinia päywajñca.
NiepodwaĔalne walory przyrodnicze i ekologiczne obszaru projektowanego parku uzupeäniajñ walory kulturowe. W Szczepanowie
warto zobaczyè barokowy paäac
z parkiem krajobrazowym, w ćcinawie fragmenty murów miejskich, ratusz oraz mosty na Odrze, a w miejscowoĈci Chobienia ruiny paäacu
z parkiem i rynek z fontannñ. Jednak
z miejscowoĈci poäoĔonych na obszarze parku szczególnie wartoĈciowy jest LubiñĔ. Znajduje siö tam, nazywany arcydzieäem Ĉlñskiego baroku kompleks paäacowo-klasztorny
– drugi, co do wielkoĈci obiekt sakralny na Ĉwiecie (ryc. 6, 7).
Ryc. 7. Wnötrze klasztoru w LubiñĔu
(fot. autor)
Fig. 7. Interior of the cloister in LubiñĔ photo
(photo by the author)
41
GÁówne zagroËenia
Main threats
42
3/2009
Mówiñc o dolinie Odry na obszarze projektowanego parku nie
wolno zapomnieè o zagroĔeniu, jakie niesie ze sobñ budowa stopnia
wodnego „Malczyce”. Trwaäe spiötrzenie rzeki spowoduje naruszenie
naturalnego obiegu wody w terenie
przylegäym. PowyĔej stopnia, gdzie
tereny sñ w tej chwili przesuszone,
w wyniku drenujñcego charakteru
rzeki na odcinku Brzeg Dolny – Malczyce, nastñpi spiötrzenie wody. Jaki
bödzie to miaäo wpäyw na otaczajñce
Ĉrodowisko? Zdania wĈród naukowców sñ podzielone. Wielu uwaĔa,
Ĕe bödzie to zjawiskiem korzystnym
dla lasów äögowych, bo spowoduje
zahamowanie dalszego obniĔania
poziomu wody gruntowej. Efektem
bödzie uwilgotnienie wierzchnich
warstw profilu glebowego, co uchroni lasy äögowe od wyginiöcia [Olszewska i in. 2004]. Inni twierdzñ
jednak, Ĕe te cenne obszary nie wytrzymajñ trwaäego zalania i znaczna
ich czöĈè przestanie istnieè. Stanie
siö tak, poniewaĔ obniĔenie poziomu wód gruntowych poniĔej stopnia „Brzeg Dolny” jest stanem trwajñcym juĔ od kilkudziesiöciu lat i wiele drzew przystosowaäo siö do tego
rozbudowujñc gäöboki system korzeniowy. Nagäe podniesienie i trwaäe utrzymanie poziomu wód gruntowych bödzie dla wielu gatunków
niemoĔliwe do przetrwania [Dunajski, Krukowski 2001]. PoniĔej spiö-
trzenia nastñpi natomiast wzmoĔenie
erozji dennej, które spowodujñ ten
sam proces obniĔania poziomu wód
gruntowych, jak w przypadku stopnia wodnego „Brzeg Dolny”. ZagraĔa to jednym z najbardziej cennych
obszarów lasów äögowych pomiödzy
Malczycami a LubiñĔem. Ponadto
tego typu budowla na rzece bödzie
stanowiè barierö w ciñgäoĈci ekologicznej, co ograniczy migracjö ryb.
Jednak w celu minimalizacji stopnia
tych zaburzeþ wybudowane zostanñ
tzw. przepäawki.
Analiza wraËliwoÅci
i pojemnoÅci
krajobrazu
Landscape sensitivity and
capacity analysis
Utworzenie parku krajobrazowego jest dopiero pierwszym etapem na drodze do zachowania dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego na tym obszarze. W przeciñgu 5 lat od utworzenia naleĔy sporzñdziè plan ochrony, który bödzie
okreĈlaä podstawowe zasady ochrony i ksztaätowania krajobrazu. NaleĔy tu zaznaczyè, Ĕe najlepszñ formñ
ochrony jest odpowiednie zagospodarowanie, uwzglödniajñce przede
wszystkim wymogi utrzymania äadu
przestrzennego, walory architektoniczne i krajobrazowe, wymagania
ochrony Ĉrodowiska i dziedzictwa
kulturowego.
Istotnym elementem planu
ochrony powinno byè, zatem studium krajobrazu formuäujñce wytyczne planistyczne, majñce w róĔnym
stopniu ograniczaè lub dopuszczaè
skalö i rodzaj róĔnych form zainwestowania [Kistowski 2003]. Pozwoli
na to analiza wraĔliwoĈci i pojemnoĈci krajobrazu, poprzedzone delimitacjñ i ocenñ wartoĈci jednostek krajobrazowych. WraĔliwoĈè krajobrazu
oznacza stopieþ odpornoĈci na zmiany powstaäe w wyniku wprowadzenia nowych lub przeksztaäcenia istniejñcych elementów zagospodarowania przestrzennego. Tereny o duĔej wraĔliwoĈci krajobrazu to takie,
w których jakakolwiek ingerencja
w istniejñce zagospodarowanie moĔe
spowodowaè znaczñcñ utratö wartoĈci krajobrazu – przykäadem mogñ
byè tereny wyeksponowane, znajdujñce siö na przedpolu panoram.
W przypadku terenów o niskiej wraĔliwoĈci krajobrazu samo wprowadzenie zmian w zagospodarowaniu nie
spowoduje utraty ich wartoĈci. Stanie siö tak dopiero po wyróĔnieniu
formy. Przykäadem mogñ byè tereny
säabo wyeksponowane, osäoniöte istniejñcymi zabudowaniami lub zieleniñ wysokñ. Zestawienie dokonanej
oceny wraĔliwoĈci z wartoĈciñ poszczególnych jednostek krajobrazowych pozwoli na okreĈlenie pojemnoĈci krajobrazu. Oznacza ona zdolnoĈè do przyjmowania zmian zagospodarowania przestrzennego bez
widocznych negatywnych efektów
w strukturze i fizjonomii krajobrazu.
Tereny o wysokiej pojemnoĈci kra-
jobrazu to takie, które charakteryzujñ siö niskñ wartoĈciñ i niskñ wraĔliwoĈciñ. DuĔe zmiany w zagospodarowaniu na takim obszarze nie wpäynñ znaczñco na percepcjö krajobrazu. Natomiast tereny o niskiej pojemnoĈci to te, które majñ wysokñ wartoĈè i wysokñ wraĔliwoĈè krajobrazu. Oznacza to, Ĕe na tym obszarze
nie bödñ moĔliwe zmiany istniejñcego stopnia zagospodarowania [Swanwick 2004].
Przeprowadzenie takiej analizy oraz porównanie jej z dynamikñ zmian zagospodarowania przestrzennego w ostatnich latach pozwoli okreĈliè obszary problemowe oraz stworzyè wytyczne do dokumentów planistycznych dla kaĔdej z wydzielonych jednostek krajobrazowych. Koþcowym efektem tych
dziaäaþ bödzie wskazanie obszarów
priorytetowych dla ochrony i ksztaätowania krajobrazu.
Piotr Krajewski
Katedra Gospodarki Przestrzennej
Uniwersytet Przyrodniczy we Wrocäawiu
Department of Spatial Management
Wrocäaw University of Environmental and Life
Sciences
Przypisy
1
W przestudiowanej dokumentacji pojawia siö
najpierw nazwa Park Krajobrazowy „Dolina
Odry I”, nastöpnie Odrzaþski Park Krajobrazowy, a w najnowszych dokumentach planistycznych Lubiñsko-Gäogowski Park Krajobrazowy.
2
Wg danych GUS – stan na 31.XII.2007 r.
Literatura
1. Bobrowicz G., Konieczny K.,
2002, Odrzaþski Park Krajobrazowy, Fundacja Ekologiczna „Zielona
Akcja”, Legnica.
2.
Dunajski A., Krukowski M.,
2001, ZagroĔenia Ĉrodowiska przyrodniczego doliny Odry zwiñzane
z budowñ stopnia wodnego Malczyce [w:] „Odra – europejski korytarz
ekologiczny” (materiaäy na miödzynarodowñ konferencjö), Wrocäaw.
3. Jankowski W., 1995, Park krajobrazowy Dolina Odry I, Wrocäaw.
4. Kistowski M., 2003, Ocena odpornoĈci Ĉrodowiska na degradacjö oraz jego zdolnoĈci do regeneracji (opracowanie przygotowane dla
TUP), Gdaþsk.
5. Liro A., 1995, Koncepcja krajowej sieci ekologicznej ECONET
– Polska, Fundacja IUCN, Warszawa.
6. Macicka-Pawlik T., Wilczyþska
W., 1998, WartoĈci przyrodnicze
projektowanego parku krajobrazowego „Dolina Odry I”, Prace Botaniczne, t. 74, s. 165–200.
7. Olszewska B., Päywaczyk L.,
ãyczko W., 2004, Warunki wodne
w dolinie Odry na odcinku Brzeg
Dolny – Malczyce [w:] „Przeglñd
Geologiczny”, vol. 52, s. 1086–1087.
8. Opracowanie ekofizjograficzne
województwa dolnoĈlñskiego, 2005,
Wojewódzkie Biuro Urbanistyczne
we Wrocäawiu.
9. Raszka B., Krajewski P., 2009,
MoĔliwoĈci rozwoju turystyki
a ochrona wartoĈci krajobrazowych
na obszarze gminy ćroda ćlñska [w:]
„Problemy Ekologii Krajobrazu”,
t. 25, s. 39–46.
10. Swanwick C., 2004, Topic Paper
6: Techniques and Criteria for judging capacity and sensitivity, Sheffield, Countryside Agency and Scottish Natural Heritage.
43