Tekst / Artykuł

PRZEGLĄD GEOFIZYCZNY
Rocznik LVI
2011
Zeszyt 3–4
Sławomir MAJ
Polskie Towarzystwo Geofizyczne / Instytut Geofizyki PAN — Warszawa
PROFESOR ANTONI BOLESŁAW DOBROWOLSKI (1872-1954)
JAKO GEOFIZYK (ŻYCIE I DZIAŁALNOŚĆ)
PROFESSOR ANTONI BOLESŁAW DOBROWOLSKI (1872-1954) –
A POLISH GEOPHYSICIST (HIS BIOGRAPHY
AND SCIENTIFIC ACTIVITY)
Antoni B. D o b r o w o l s k i urodził się 6 czerwca 1872 roku we wsi Dworszowice Kościelne w powiecie radomszczańskim ówczesnej guberni piotrkowskiej,
w niebogatej rodzinie włościańskiej. Wieś była królewszczyzną darowaną, razem
ze starostwem brzeźnickim, oo. Paulinom z Jasnej Góry w Częstochowie; byli
kolatorami parafialnego kościoła do 1811 r. Ojcowie paulini mieli tu folwark,
z którego dochodów utrzymywali m.in. szkołę parafialną w Dworszowicach oraz
osobną (poza kościołem) kaplicę zakonną.
Jak się wydaje, taki swoisty „klimat socjologiczny” (wieś królewska, administracja Jasnej Góry) musiał mieć pozytywny wpływ na rozwój mentalności lokalnej społeczności wiejskiej. Nie dziwią więc zbytnio ani biegłość rzemieślnicza
seniora Dobrowolskiego, kultywowanie zdolności muzycznych (jako organisty),
czy angażowanie się w tajne nauczanie dzieci. Kult „książki” i „wykształcenia”
w rodzinie, nieco naiwny i przesądny (Dobrowolski, 1928), zaowocował wysłaniem
kolejnego syna, mimo ciężkich warunków materialnych, do V państwowego (rosyjskiego) gimnazjum w Warszawie. Wcześniej starszy brat Antoniego także ukończył
gimnazjum w Warszawie i poszedł na studia uniwersyteckie. Świeżo upieczony
gimnazjalista musiał sam dorabiać korepetycjami na utrzymanie (przez pierwsze
dwa lata pomagał trochę brat – student). Zaangażował się ponadto w pracę kółek
samokształceniowych (poziom w szkołach rządowych był jednak niski) i oczywi-
280
S. Maj
ście zetknął się również z ruchem socjalistycznym (II Proletariat); socjalistyczne
„ciągoty” pozostały mu zresztą na całe życie. Ta ponadwymiarowa działalność
skończyła się wpadką w ręce carskiej „ochrany” (kilka miesięcy po otrzymaniu
świadectwa maturalnego w roku 1891). Wylądował w X Pawilonie cytadeli Warszawskiej, później był przetrzymywany na Pawiaku, po wyroku został osadzony
w więzieniu w Sankt Petersburgu. W końcu zesłano maturzystę na „posjelenie”
(osiedlenie) do Tyflisu na Kaukazie (Gruzja). Po dwóch latach zsyłki udało mu
się uciec do Szwajcarii. Wstąpił na Uniwersytet w Zurychu, na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy. Po pewnym czasie przeniósł się do Belgii na Uniwersytet
w Liège. Kontynuował swoje studia biologiczne – którymi był wtedy zafascynowany
– u słynnego belgijskiego embriologa, cytologa i biologa morza Josepha Marie
Edouarda Va n B e n e d e n a (1846-1919), profesora zoologii. Nękały go jednak
rozmaite wątpliwości (także natury filozoficzno-teologicznej) co do wybranego
kierunku badań. W rezultacie zmienił zainteresowania i zajął się problemami tzw.
przyrody martwej, a dokładniej – „odszedł od biologii do nauk fizycznych” (Dobrowolski, 1928). 21 sierpnia 1897 r., niemal w ostatniej chwili, udało się włączyć
absolwenta Uniwersytetu w Liège, Antoniego B. Dobrowolskiego w skład naukowo-badawczej wyprawy antarktycznej na pokładzie s/v „Belgica” (trójmasztowa fregata z pomocniczym silnikiem parowym), pod komendą Adriena Victora Josepha
d e G e r l a c h e d e G o m e r y (1866-1934), oficera królewskiej belgijskiej Marynarki Wojennej, głównego organizatora ekspedycji (przy wsparciu finansowym
Belgijskiego Towarzystwa Geograficznego). Kierownictwo naukowe wyprawy spoczywało w rękach polskiego geofizyka i geochemika, Henryka Bronisława A r c t o w s k i e g o (1871-1958). Zamustrowany początkowo jako zwykły marynarz,
A.B. Dobrowolski objął wkrótce obowiązki asystenta H. Arctowskiego przy żmudnych i pracochłonnych obserwacjach meteorologicnych. Antarktyczny rejs
(1897/1899) stał się dla A.B. Dobrowolskiego prawdziwą geofizyczną szkołą „pod
żaglami”. Opieka naukowa H. Arctowskiego, wszechstronnie i doskonale przygotowanego do prowadzonych badań, w tym przypadku dała naprawdę dobre rezultaty. W wyprawie s/v „Belgica” uczestniczyło w sumie 19 osób różnej profesji
i narodowości; oprócz komendanta A.V.J. de Gerlache de Gomery było 8 Belgów:
porucznik Emile D a n c o (1869-1898), geofizyk-magnetolog (zmarł w czasie nocy
polarnej), kapitan Georges L e c o i n t e (1869-1929), hydrograf i astronom, III oficer Jules M a l a e r t s (1876-?), I mechanik Henri S o m e r s (1863-?), mechanik
Max Va n Ry s s e l b e r g h e (1878-?), kucharz Louis M i c h o t t e (1868-1926)
oraz marynarze Gustave Gaston D u f o u r (1876-1940) i Jean Van M i r l o (18771964); sześciu Norwegów: II oficer Roald A m u n d s e n (1872-1928), marynarz-sternik Ludvig-Hjalmar J o h a n s e n (1872-?), marynarz Adam To l l f s e n (1866?), marynarz Engelbret K n u d s e n (1876-1900), Carl August W i e n c k e
(1877-1898; zginął zmyty przez fale z pokładu), Johan K o r e n (1877-1919),
asystent zoologa; dwu Polaków: Henryk Bronisław Arctowski i Antoni Bolesław
Profesor Antoni Bolesław Dobrowolski (1872-1954)
281
Dobrowolski; Rumun Emil R a c o v i t z a (1868-1947), zoolog i botanik, także
speleolog; Amerykanin (obywatel USA) Frederick Albert C o o k (1865-1940),
lekarz, antropolog oraz fotograf wyprawy.
W rezultacie udziału w pracach naukowo-badawczego zespołu antarktycznej
wyprawy s/v „Belgica” A. B. Dobrowolski zainteresował się szczególnie takimi
dziedzinami/tematami fizyki ziemskiej (w ówczesnym rozumieniu), jak: chmury
(układy chmur), lód we wszelkiej postaci, zjawiska optyczne w atmosferze (halo),
ruchy powietrza i wody po nierównościach gruntu. Wspólnym piętnem jego poszukiwań (działań) naukowych stał się charakter morfologiczny zarówno samych
przedmiotów (obiektów) badań, jak też sposobów ujęcia i traktowania tematów
(Dobrowolski, 1928). Niewątpliwie było to dziedzictwo po intensywnych, choć
krótkich, uniwersyteckich studiach biomorfologicznych, które spostrzeżeniom
i wyobraźni, a przez to i myśli badawczej, nadały swoiste nawyki i tendencje.
Uważając się za fizyka ziemskiego, A. B. Dobrowolski pozostał na zawsze morfologiem.
Po powrocie s/v „Belgica” do macierzystego kraju i macierzystego portu
(Antwerpia) w sierpniu 1899 r. stanęło przed naukowo-badawczym zespołem
załogi nowe wyzwanie – opracowanie i publikacja wyników rejsu antarktycznego.
Wziął te sprawy na swoje barki, jako naukowy szef ekspedycji, Henryk B. Arctowski. Zadanie było trudne i żmudne – wymagało wielu lat intensywnej pracy.
Sprawozdanie – pod ogólnym tytułem Expedition Antarctique Belge – ukazywało się
stopniowo, w 10 oddzielnych tomach. Tomy II i IV zostały poświęcone meteorologii. Odnośne władze belgijskie przyznały A. B. Dobrowolskiemu dwuletnie stypendium naukowe na pomoc przy opracowywaniu meteorologicznych woluminów.
W latach 1905-1907 A. B. Dobrowolski był ponadto członkiem Międzynarodowego
Biura do Spraw Polarnych w Brukseli. W trakcie przeszło dwuletniej wyprawy
polarnej A. B. Dobrowolski prowadził własny dziennik (raptularz), w którym
systematycznie notował wszystkie wydarzenia na pokładzie fregaty i w antarktycznym otoczeniu, a także swoje odczucia, nastroje, przemyślenia. Ponieważ był
spostrzegawczy i do tego miał „otwartą głowę i lekkie pióro”, zebrał obfity materiał literacko-wspomnieniowy.
W roku 1907 rosyjski car Mikołaj II ogłosił amnestię dla uchodźców i zesłańców politycznych. A. B. Dobrowolski mógł wreszcie wrócić do Królestwa Polskiego.
W Warszawie podjął pracę nauczycielską, jako wychowawca w internacie i wykładowca w gimnazjach polskich. W 1914 r. opublikował w kraju książkę p.t. Wyprawy
polarne. Historia i zdobycze naukowe, opartą także na własnych przeżyciach i wrażeniach z wyprawy antarktycznej. Uzyskał za nią Nagrodę Literacką m. st. Warszawy.
Pierwsze lata I wojny światowej A. B. Dobrowolski spędził w neutralnej Szwecji,
dokąd zdążył wyjechać, uzyskawszy niewielką zapomogę finansową z tzw. Kasy
im. Józefa Mianowskiego. Prowadził tam (m.in. w Uppsali) intensywne studia
i prace typu laboratoryjnego, dotyczące budowy płatków śniegu i struktury krysz-
282
S. Maj
tałków lodu. Po powrocie do Warszawy trafił ponownie do oświaty. W 1920 r.,
w czasie wojny z bolszewikami, Antoni B. Dobrowolski dwukrotnie był wysyłany,
jako emisariusz rządu polskiego, do ośrodków socjalistycznych w Belgii, aby przeciwstawić się (z powodzeniem) tamtejszej antypolskiej propagandzie. W latach
1918-1922 działał (pracował), m.in. w charakterze wizytatora, w Ministerstwie
Oświaty (Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego) w zakresie reformy szkolnictwa. Proponował m.in. 10-letnią powszechną szkołę średnią.
Ponieważ jego koncepcje dydaktyczno-pedagogiczne nie uzyskały pełnej akceptacji, opuścił Ministerstwo i zatrudnił się w Banku PKO jako urzędnik. W 1923 r.
ukazało się drukiem (Wydawnictwo Kasy J. Mianowskiego) unikalne dzieło A. B.
Dobrowolskiego, zatytułowane Historia naturalna lodu. Wydana w języku polskim
monografia (uhonorowana nagrodą Kasy im. J. Mianowskiego; Stenz, 1954) była
pokłosiem zarówno badań „śnieżnych i lodowych” w ośrodkach naukowych Szwecji, jak i spostrzeżeń poczynionych wcześniej w Antarktyce. Autorowi udało się
ustalić m.in. klasę symetrii lodu (Dobrowolski, 1933); wyznaczył płaszczyzny
kryształów, wykazał, że sześcioboczny pokrój blaszkowy (tabliczkowy) kryształów
jest normalny dla wszystkich środowisk krystalizacji, a pokroje słupkowy i igiełkowy występują tylko w powietrzu. Chodzi tu oczywiście o tzw. lód I, czyli polimorf lodu trwały w zakresie temperatury od 0 do -80°C (ok. 273-193 K) przy
ciśnieniu normalnym (Bolewski, 1982). A. B. Dobrowolski wykazał ponadto, że
pewne zjawiska optyczne obserwowane w atmosferze ziemskiej powstają w wyniku
swobodnego opadania swego rodzaju naturalnych mini-konstrukcji lodowych, tzw.
ćwieczków Dobrowolskiego.
W 1924 r. A. B. Dobrowolski podjął pracę jako naczelnik Wydziału Aerologiczno-Wojskowego w Państwowym Instytucie Meteorologicznym w Warszawie.
W tym czasie dyrektorami PIM byli kolejno: w latach 1919-1923 klimatolog prof.
Władysław G o r c z y ń s k i (1879-1953) oraz w latach 1923-1927 agrometeorolog
Kazimierz S z u l c (1866-1938). A. B. Dobrowolski narzekał wprawdzie, że robi się
tam niewiele pod względem czysto naukowym (Dobrowolski, 1928), ale znalazł
w rezultacie zespół zarówno meteorologów różnych specjalności, jak i hydrografów
z osiągnięciami znaczącymi na polu hydrologii (Centralne Biuro Hydrograficzne),
chętnych do działania w dziedzinie fizyki ziemskiej. Powołano do życia czasopismo Prace Meteorologiczne i Hydrograficzne, które bardzo szybko zmieniło nazwę na
Prace Geofizyczne. W wyniku wzmożonego „ruchu w interesie” A. B. Dobrowolski
został wice-, a następnie dyrektorem PIM (1927-1929); po nim dyrekcję PIM objął
(w latach 1929-1931) profesor Stefan H ł a s e k - H ł a s k o (1862-1934), doskonały
organizator o wielkim doświadczeniu zawodowym. W tym okresie rozpoczęto
budowy Obserwatorium Morskiego w Gdyni, Obserwatorium Aerologicznego
w Legionowie (k. Warszawy), Stacji Magnetyczno-Meteorologicznej w Helu oraz
Stacji Klimatologicznej w Warszawie (na Bielanach). W odrodzonej Rzeczpospolitej
tworzyły się liczne stowarzyszenia naukowe. Z inspiracji A. B. Dobrowolskiego,
Profesor Antoni Bolesław Dobrowolski (1872-1954)
283
jako dyrektora PIM, powołano Komitet Organizacyjny ds. założenia Towarzystwa
Geofizyków, Meteorologów i Hydrografów w Warszawie. W krótkim czasie, bo
już 2 lutego 1930 r., zaczęło działać w Polsce pierwsze geofizyczne stowarzyszenie
naukowe pod nazwą Towarzystwo Geofizyków w Warszawie (w skrócie TGW).
Prezesem TGW wybrano A. B. Dobrowolskiego (który akurat w roku 1929 przeszedł na zasłużoną emeryturę); pełnił tę funkcję kilkanaście lat (z wyjątkiem lat
1931-1934, kiedy to przewodniczył Towarzystwu prof. Mieczysław Ry b c z y ń s k i
(1873-1937)). Sekretarzem generalnym TGW został hydrolog dr inż. Tadeusz
Z u b r z y c k i (1881-1937), a redaktorem naczelnym oficjalnego organu TGW
o tytule Biuletyn Towarzystwa Geofizyków w Warszawie (Bulletin de la Société Géophysique de Varsovie) nieoceniony Alfred R u n d o (1877-1939).
W roku 1927 A. B. Dobrowolski został powołany na stanowisko profesora
w Wolnej Wszechnicy Polskiej, na Wydziale Pedagogicznym. Wolna Wszechnica
Polska (WWP), prywatna szkoła wyższa w Warszawie, powstała w 1918 r. na
bazie Towarzystwa Kursów Naukowych. Jednym z jej współzałożycieli był fizyk
i geofizyk, Stanisław K a l i n o w s k i (1873-1946). Po dziesięciu latach (w 1929 r.)
WWP zyskała status uniwersytecki. S. Kalinowski (rektor WWP w latach 19191924) utworzył na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym WWP studia geofizyczne. W II Rzeczpospolitej była to druga uczelnia wyższa, po Uniwersytecie
Jana Kazimierza we Lwowie, mogąca kształcić studentów w zakresie geofizyki
ogólnej.
We wrześniu 1929 r. Kongres IMO (Międzynarodowa Organizacja Meteorologiczna) w Kopenhadze przyjął uchwałę o zorganizowaniu w latach 1932/33 II Międzynarodowego Roku Polarnego (czyli w 50-lecie I MRP 1882/83). Prof. H. Arctowski wystąpił wówczas z propozycją czynnego udziału Polski w takiej
międzynarodowej imprezie i założenia polskiej bazy badawczej na Spitsbergenie,
w sąsiedztwie pól śnieżnych umożliwiających lądowanie samolotów (wyposażonych w płozy).
W miarę jak zbliżały się terminy II Międzynarodowego Roku Polarnego
1932/33, obaj polscy badacze polarni, profesorowie A. B. Dobrowolski w Warszawie i H. B. Arctowski we Lwowie, optowali bardzo energicznie za angażowaniem się Polski w akcję naukową II MRP (Dobrowolski, 1930; Lugeon, 1930,
1931). Prof. Stefan Hłasek-Hłasko, doświadczony organizator służb meteorologicznych, jako dyrektor PIM w latach 1929-1931, powołał za zgodą ówczesnego
Ministra Rolnictwa Polską Komisję Narodową Roku Polarnego. W skład Komisji
wchodzili (w roku 1932): Czesław B i a ł o b r z e s k i (1878-1953), fizyk-teoretyk
i geofizyk profesor UW; Antoni Bolesław D o b r o w o l s k i , geofizyk i badacz
polarny; profesor WWP, b. dyrektor PIM; Janusz G r o s z k o w s k i (1898-1984),
radiotechnik, profesor PW, dyrektor Instytutu Radiotechnicznego/Państwowego
Instytutu Telekomunikacyjnego; Stefan H ł a s e k - H ł a s k o , geofizyk i meteorolog,
b. dyrektor PIM; Stanisław K a l i n o w s k i , fizyk i geofizyk-magnetolog, profesor
284
S. Maj
PW, kierownik Obserwatorium Magnetycznego w Świdrze; dr inż. Jean L u g e o n
(1898-1976), światowej sławy szwajcarski meteorolog i fizyk atmosfery, profesor
Politechniki w Zurychu, ówczesny dyrektor PIM oraz Władysław S m o s a r s k i
(1876-1960), meteorolog i klimatolog, profesor Uniwersytetu Poznańskiego. Komisja, w której większość stanowili członkowie Towarzystwa Geofizyków w Warszawie, powierzyła zorganizowanie polskiej stacji obserwacyjnej w strefie polarnej
– zgodnie z programem Międzynarodowego Roku Polarnego – ówczesnemu dyrektorowi PIM, którym był Jean Lugeon, ponieważ w Polsce tylko Państwowy Instytut Meteorologiczny miał odpowiednie możliwości aparaturowe i materiałowe,
a w pewnym stopniu również finansowe. W maju 1931 r. J. Lugeon, osoba wielce
energiczna i operatywna oraz ciesząca się uznaniem w świecie naukowym (atmoradiografy Lugeona do badań elektryczności atmosfery), jako delegat Komisji
Polskiej ustalił na spotkaniu w Kopenhadze z profesorem Dan Barfod l a C o u r
(1876-1942), prezesem Międzynarodowej Komisji Roku Polarnego, że najlepszym
sposobem udziału Polski w II MRP będzie założenie stacji badawczej na Wyspie
Niedźwiedziej (Bjornoya), należącej do rządu Norweskiego1.
1
Wyspa Niedźwiedzia stanowiła „punkt” Oceanu Lodowatego Północnego, wyjątkowo przydatny
do spostrzeżeń meteorologicznych i geofizycznych (Lugeon, 1933). Z drugiej strony, z finansowego
punktu widzenia, wymieniony projekt był jednym z najbardziej oszczędnych. Norwegowie utrzymywali
na Wyspie czynną stację radiowo-nadawczą (element radiowej sieci morskiej Oceanu Lodowatego),
z której można było korzystać. Dostęp do samej wyspy nie był zbyt trudny i uciążliwy. Dyrektor
norweskiej służby meteorologicznej udostępnił ekspedycji (bezpłatnie) użytkowanie budynku mieszkalnego (w bardzo dobrym stanie technicznym) wraz opałem. Międzynarodowa KRP wypożyczyła
dla stacji polskiej na Wyspie Niedźwiedziej dwa całkowite komplety nowoczesnych magnetycznych
wariometrów systemu D. la Coura. Inne przyrządy pomiarowe zostały oddane do dyspozycji wyprawy
przez PIM (np. Wydział Morski), a także przez Ministerstwo Spraw Wojskowych. Niezbędne wyposażenie dla wyprawy zakupiono po promocyjnych cenach w Warszawie oraz w Kopenhadze i Tromso.
Zapomóg wyprawie udzieliły Ministerstwa Spraw Zagranicznych, Spraw Wojskowych, Komunikacji,
Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego oraz Fundusz Kultury Narodowej przy Prezydium Rady
Ministrów. Wiele osób prywatnych i firm handlowych poczyniło odpowiednie i użyteczne dary (np.
firma E. Wedel czy B. Rudzki). Uwzględniając doświadczenia licznych duńskich ekspedycji polarnych
na wybrzeża Grenlandii oraz sugestie profesora D. la Coura, zdecydowano się na trzech uczestników
stałej ekipy, wybranych z licznej grupy chętnych. Były to osoby o odpowiednich predyspozycjach
fizycznych i psychicznych oraz właściwym przygotowaniu zawodowym: inż. elektryk Czesław Jacek
C e n t k i e w i c z (1904-1996), absolwent Politechniki w Liège, geofizyk i magnetolog Władysław
Ł y s a k o w s k i (1907-?) z Instytutu Geofizyki i Meteorologii Uniwersytetu Jana Kazimierza we
Lwowie oraz czynny taternik, student fizyki i matematyki (a przyszły profesor geologii), Stanisław
S i e d l e c k i (1912-2002) z Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Cała trójka przeszła dodatkowe
szkolenia w wybranych ośrodkach badawczych (Obserwatorium Aerologiczne PIM w Legionowie,
Duńskie Obserwatorium Magnetyczne w Rude Skov k. Kopenhagi). Należy tu podkreślić ogromną
pomoc i zrozumienie ze strony duńskich oraz norweskich ośrodków geofizycznych (Duński Instytut
Meteorologiczny, Norweski Instytut Meteorologiczny, Norweski Instytut Geofizyczny, Norweskie
Towarzystwo Geofizyczne, Norweska Komisja Geofizyczna w Oslo). Na wybitną wdzięczność zasłużyli
w szczególności: profesor Lars Ve g a r d (1880-1963), słynny norweski badacz zórz polarnych, prezes
Komisji Geofizycznej w Oslo; profesor Leiv Marius H a r a n g (1902-1970), dyrektor Obserwatorium
Profesor Antoni Bolesław Dobrowolski (1872-1954)
285
Nie ma wątpliwości, że powierzenie przez PNKRP Państwowemu Instytutowi
Meteorologicznemu i jego dyrektorowi zorganizowania polarnej stacji na Wyspie
Niedźwiedziej było przysłowiowym „strzałem w dziesiątkę”. Roczna działalność
PSP dostarczyła mnóstwo cennych i unikalnych naukowych danych obserwacyjnych
z rozmaitych dziedzin geofizyki; stymulowała także utworzenie przy TGW tzw.
Koła Polarnego (pod patronatem A. B. Dobrowolskiego) oraz zainspirowała
następne efektywne wyprawy polskie w rejony arktyczne (Spitsbergen i Grenlandia, w latach 1934, 1936, 1937, 1938).
16 lutego 1938 r. w Warszawie odbyło się zebranie założycielskie Polskiej
Komisji Kryologicznej (Kriologicznej, w skrócie PKK lub KK) przy Towarzystwie
Geofizyków. Obradom przewodniczył prezes TGW A. B. Dobrowolski, równocześnie wiceprzewodniczący Międzynarodowej Komisji Lodów i Śniegów Asocjacji
Hydrologii Naukowej UGGI (Międzynarodowa Unia Geodezji i Geofizyki) i zarazem jej przedstawiciel na Polskę. Antoni B. Dobrowolski wyjaśnił, że KK musi
być związana z TGW zarówno ze względu na potrzebny jej „aparat” biurowy, jak
i fakt, że program naukowy KK ma mieć charakter ogólny, ograniczony tylko
kompetencjami członków Komisji i realnymi możliwościami, a więc będzie przekraczać program Międzynarodowej Komisji Lodów i Śniegów. W ramach KK utworzono 4 sekcje: 1) Lodowcową i epok lodowcowych, 2) Szaty śnieżnej, 3) Pokrywy
lodowej wód i 4) Lodu atmosferycznego. W najbliższej przyszłości zaplanowano
powołać jeszcze sekcję Badania własności lodu. Sekretarzem generalnym KK został
mgr S. Kołodziejczyk (1903-1940)2. Zespołem kriologicznym miał oczywiście
kierować promotor – prof. Dobrowolski.
Bez wątpienia powołanie Polskiej Komisji Kriologicznej przy TGW było dla
A. B. Dobrowolskiego sporym sukcesem. Od lat starał się bowiem usilnie – i na
forum krajowym i międzynarodowym – by badania kriologiczne stały się ważnym
elementem poczynań geofizycznych w świecie (Dobrowolski, 1934), a pojęcie
kriologii uzyskało odpowiedni status i zagościło na stałe w naukach o Ziemi, nie
tylko w geofizyce
Zorzowego w Tromso; członek Norweskiej AN dr Hans Theodor H e s s e l b e r g (1885-1966), długoletni (40 lat) szef norweskiej służby synoptycznej, sekretarz i prezes IMO. Formalnym kierownikiem
Polskiej Stacji Polarnej na Wyspie Niedźwiedziej był dyrektor PIM, czyli J. Lugeon, a faktycznym
C. Centkiewicz (urzędowo – zastępca kierownika). 5 sierpnia 1932 r. rozpoczęto wyładowywanie
dostarczonego morską drogą „majątku” ekspedycji i organizację stacji wraz z uruchamianiem aparatury
pomiarowej. Siłę roboczą stanowili: przyszli zimujący na Wyspie „tubylcy”: C. Centkiewicz, W. Łysakowski i S. Siedlecki oraz „sezonowi przybysze”: J. Lugeon i inż. Jan G u r t z m a n z PIM. Oczywiście
nie można tu zapomnieć o pomocy norweskich radiotelegrafistów, a zwłaszcza ich szefa, słynnego
na całą Arktykę Fritza Corneliusa O i e n a (1899-1963). W rezultacie, dzięki ogromnemu wysiłkowi
ekipy, Polska Stacja Polarna na Wyspie Niedźwiedziej rozpoczęła działalność zgodnie z zaleceniami
i harmonogramem Międzynarodowej Komisji Roku Polarnego (Lugeon, 1933; Centkiewicz, 1934).
2
Meteorolog; porucznik rezerwy – Baza Lotnicza nr 3; zamordowany przez Rosjan w Katyniu
wiosną 1940 r. Awansowany pośmiertnie (9-10 XI 2007) do stopnia kapitana WP.
286
S. Maj
Napaść Niemiec i Związku Radzieckiego na Polskę we wrześniu 1939 r.
i wybuch II wojny światowej uniemożliwiły na szereg lat zapowiadający się
doskonale rozwój TGW i związanych z nim formacji. Po wojnie, w sierpniu 1947
r., TGW zostało reaktywowane, ale o zmienionej nazwie, jako Polskie Towarzystwo Geofizyków (PTGF); było w dalszym ciągu Towarzystwem ekskluzywnym.
Wydawania Biuletynu TGW nie wznowiono. Prezesem PTGF na lat kilka został
A.B. Dobrowolski, po nim kierowali PTGF kolejno: geodeta Edward Wa r c h a ł o w s k i (1885-1953), profesor PW; geofizyk i astronom Tadeusz O l c z a k (19071983), profesor UW; meteorolog Stanisław R a f a ł o w s k i (1906-1986), pracownik
naukowy PIHM; geofizyk i fizyk Teodor K o p c e w i c z (1910-1976), profesor UW.
Ponieważ udało się zdobyć tylko niewielką subwencję, nakładem PTGF ukazały
się w tym okresie tylko dwie publikacje: podręcznik akademicki T. Kopcewicza
Fizyka atmosfery, tom I oraz przekład angielski 2 rozdziałów Historii naturalnej lodu
A. B. Dobrowolskiego, dotyczących teorii budowy lodowców i ich ruchu (Glaciers
structures and movements).
W 1948 r. przypadała 50. rocznica Antarktycznej wyprawy s/v „Belgica”. Prof.
A. B. Dobrowolski wyjechał do Belgii, aby osobiście wziąć udział w uroczystościach
rocznicowych. Przy okazji wstąpił jeszcze do Anglii, gdzie uczestniczył w naukowym spotkaniu glacjologów na Uniwersytecie w Cambridge. W okresie tym jednak aktywność naukowa i organizacyjna A. B. Dobrowolskiego, przynajmniej
w naukach geofizycznych, zaczęła wyraźnie słabnąć (Stenz, 1954). Z drugiej strony
trzeba zdawać sobie sprawę z faktu, że A. B. Dobrowolski równie intensywnie
jak w „fizyce ziemskiej” działał na polu pedagogiki (zwłaszcza pedagogiki społecznej), a mówiąc ogólniej – teorii (filozofii) wychowania; już od 1927 r. był
profesorem na Wydziale Pedagogicznym WWP w Warszawie. W efekcie w roku
1948 A. B. Dobrowolski został profesorem zwyczajnym Wydziału Humanistycznego w Uniwersytecie Warszawskim; równocześnie objął kierownictwo Katedry
Pedagogiki. W tym samym czasie nadano A. B. Dobrowolskiemu stopień naukowy
doktora filozofii w zakresie pedagogiki. Został wybrany także członkiem świeżo
utworzonej Polskiej Akademii Nauk. Po roku 1950 władze PRL zaczęły jednak
ograniczać dydaktyczną (uniwersytecką) działalność A. B. Dobrowolskiego. Zlikwidowano studium doktoranckie, zabrano etaty asystenckie. W końcu przeniesiono profesora w stan spoczynku. Wszystkie te poniżające i uprzykrzające życie
poczynania odbiły się na jego zdrowiu. Po dłuższej chorobie A. B. Dobrowolski
zmarł w Warszawie 27 kwietnia 1954 r. Spoczął na Cmentarzu Wojskowym na
Powązkach przy ul. Powązkowskiej 43/45, kwatera 2A–9.
W uznaniu wkładu Antoniego Bolesława Dobrowolskiego w badania polarne
nadano jego imię kilku obiektom geograficznym. Są to: Wyspa Dobrowolskiego
w archipelagu Palmera, lodowiec Dobrowolskiego na Wyspie Króla Jerzego (zatoka
Martel), szczyt Dobrowolskiego na Wyspie Króla Jerzego, a na Spitsbergenie –
niewielki lodowiec Dobrowolskiego, spływający z Góry Arctowskiego. Ponadto
Profesor Antoni Bolesław Dobrowolski (1872-1954)
287
imię A.B. Dobrowolskiego nosi sezonowa stacja polarna we Antarktyce Wschodniej, otrzymana w 1959 r. przez Polskę (wtedy PRL) jako spadek po polarnikach
radzieckich, ale już od roku 1979 nieczynna.
W Warszawie Gimnazjum nr 72, mieszczące się przy ul. S. Przybyszewskiego
45 na Bielanach, nosi imię Antoniego B. Dobrowolskiego, a także Szkoła Podstawowa nr 65 w Szczecinie przy ul. Młodzieży Polskiej 9.
W Warszawie, w dzielnicy Bemowo, znajduje się ulica Antoniego B. Dobrowolskiego.
Materiały wpłynęły do redakcji 26 VII 2011.
Literatura
B o l e w s k i A., 1982, Mineralogia szczegółowa. wyd. III, zaktualizowane, Wyd. Geol., Warszawa.
D o b r o w o l s k i A. B., 1928, Mój życiorys naukowy. Odbitka z tomu IX Nauki Polskiej, Warszawa,
ss. 151.
C e n t k i e w i c z Cz., 1934, Wyspa mgieł i wichrów. Tow. Wydaw. Rój, Warszawa, ss. 213.
D o b r o w o l s k i A. B., 1930, Z powodu Roku Polarnego. Prz. Geogr,. 10, 187-192.
D o b r o w o l s k i A. B., 1933, La symetrie des cristaux de glace. Bull. Soc. Franc. Mineral., 56, 335-346.
D o b r o w o l s k i A. B., 1934, Kryosfera, kryologja, kryotechnika i sprawa organizacji międzynarodowej badań
nad lodem i zjawiskami lodowemi. Biul. Tow. Geofiz. w Warszawie, 9-10, 11-27.
L u g e o n J., 1930, Rok Polarny 1932-33 i współpraca Polski. Prz. Geogr. 10, 3-4.
L u g e o n J., 1931, Remarques sur la participation de la Pologne a l’Annee Polaire 1932/33. Biul. Tow. Geofiz. w Warszawie, 1.
L u g e o n J., 1933, Polski Rok Polarny na Wyspie Niedźwiedziej. Prz. Geogr., 13, 1, 1-49.
S t e n z E., 1938, Obserwatorium meteorologiczne na Kasprowym Wierchu. Biul. Tow. Geofiz. w Warszawie,
15, 32-46.
S t e n z E., 1954, Antoni Bolesław Dobrowolski (1872-1954). Prz. Meteor. i Hydr., 7, 1-2, 3-9.
Inne materiały źródłowe
Biuletyn Towarzystwa Geofizyków w Warszawie, 1938, 15, 1-63.
D e Ve r d m o n J., 1902, Krótka Monografia Wszystkich Miast, Miasteczek i Osad w Królestwie Polskiem.
Druk Rubieszewskiego i Wrotnowskiego, Warszawa.
B o g d a n o w i c z E., K o s s o w s k a - C e z a k U., S z k u t n i c k i J. (red.), 2009, Polskie Towarzystwo
Geofizyczne 1947-2007. PTGeof./IMGW, Warszawa.
D o b r o w o l s k i A.B., 1923, Historja naturalna lodu. Wyd. Kasy Pomocy im. J. Mianowskiego, Warszawa, ss. 940+XXVI.
K o ł o d z i e j c z y k S., 1938, Protokół Nr 1 zebrania organizacyjnego Polskiej Komisji Kriologicznej (Kryologicznej) z dn. 16 lutego 1938 r. Biul. Tow. Geofiz. w Warszawie, 15, 61-62.
K o w a l c z u k J., 2001, 100-lecie geofizyki polskiej 1895-1995. Kalendarium. Wydanie drugie poszerzone,
Wyd. Arbor, Kraków.
288
S. Maj
M a c h o w s k i J., 1998, Antoni Bolesław Dobrowolski (6 June 1872 – 27 April 1954). Pol. Polar Res. 19,
1-2, 11-13.
M a j S., 2009, Profesor Henryk B. Arctowski (1871-1958) jako geofizyk (życie i działalność). Prz. Geof. 54,
1-2, 7-17.
O l s z e w i c z B., 1947, Lista strat kultury polskiej (1 IX 1939 – 1 III 1946). Wyd. S. Arcta, Warszawa,
ss. XVI + 3363.
O ł p i ń s k a - Wa r z e c h o w a K., P i o t r o w s k a M., 1997, Bibliografia 1948-2007, Prz. Geof., 42, 3-4,
ss. 224.
P o p i o ł e k J., 1998, Działalność organizatorska A. B. Dobrowolskiego w dziedzinie nauk przyrodniczych.
Prace Muzeum Ziemi (Warszawa), 45, 45-65.
P o p i o ł e k J., 1998, „Polar Action” of Antoni Bolesław Dobrowolski in the interwar period. Pol. Polar Res.
19, 1-2, 31-36.
B a r r S., L u d e c k e C. (red.), 2010, The History of the International Polars Years (IPYs). Springer-Verlag, Berlin-Heidelberg; doi:101007/978–3–642–12402–0_7.
S t a u n i n g P., 2011, Danish auroral science history, Hist. Geo Space Sci., 2, 1-28 (www.hist-geo-space-sci.net/2/1/2011/doi:10.5194/hgss-2-1-2011).
Szkoła Podstawowa w Dworszowicach Kościelnych;
(http://www.dworszowice.infomar.webd.pl/index.php?pl=miejscowosc_parafia).
Belgijska Wyprawa Antarktyczna - WIKIPEDIA (2011);
(http://pl.wikipedia.org/wiki/Belgijska_Wyprawa_Antarktyczna).
Streszczenie
W słynnej oceanicznej ekspedycji badawczej fregaty s/v „Belgica” w rejon Antarktydy (1897/1899)
uczestniczyło dwóch Polaków: geofizyk i geochemik Henryk Bronisław Arctowski (1871-1954), będący
naukowym kierownikiem wyprawy oraz Antoni Bolesław Dobrowolski (1872-1954), absolwent studiów
przyrodniczych na Uniwersytecie w Liège (Belgia). W czasie rejsu, jako asystent kierownika, prowadził on systematyczne obserwacje meteorologiczne (w tym obserwacje układów chmur). Udział
w wyprawie polarnej sprecyzował zainteresowania geofizyczne A. B. Dobrowolskiego, kierując je
wyraźnie w stronę zjawisk kriologicznych. Okres I wojny światowej A. B. Dobrowolski spędził głównie w neutralnej Szwecji, studiując zjawiska lodowe zachodzące w przyziemnej atmosferze. W niepodległej Polsce pracował początkowo w Ministerstwie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego
(pedagogika społeczna i teoria wychowania była drugą pasją A. B. Dobrowolskiego; w 1927 r. został
profesorem pedagogiki ogólnej w Wolnej Wszechnicy Polskiej w Warszawie). W roku 1924 A. B. Dobrowolski rozpoczął działalność naukową i organizacyjną w PIM w Warszawie; w latach 1927-1929 był
dyrektorem PIM. W 1923 r. opublikował monografię Historia naturalna lodu. Z inicjatywy A. B. Dobrowolskiego powołano na przełomie lat 1929/1930, pierwsze w Polsce stowarzyszenie geofizyczne pod
nazwą Towarzystwo Geofizyków w Warszawie (TGW). Wieloletnim i energicznym prezesem Towarzystwa był A. B. Dobrowolski; równocześnie przewodniczył Komisji Kriologicznej TGW oraz kierował tzw. Kołem Polarnym, założonym przy TGW przez polskich uczestników wyprawy na Wyspę
Niedźwiedzią w ramach II Międzynarodowego Roku Polarnego 1932/1933. Aktywną działalność
A. B. Dobrowolskiego i dalszy rozwój TGW zahamował wybuch II wojny światowej. Po jej zakończeniu TWG zostało wprawdzie reaktywowane (wrzesień 1947 r.) pod nazwą Polskie Towarzystwo
3
Uwaga! Data zbrodni katyńskiej zafałszowana przez komunistyczną cenzurę – zamiast roku
1940, wszędzie wpisano rok 1941.
Profesor Antoni Bolesław Dobrowolski (1872-1954)
289
Geofizyków. W nowych warunkach społeczno-politycznych jednakże praca szła już wybitnie „niemrawo”. W roku 1948 Antoniego B. Dobrowolskiego mianowano profesorem pedagogiki w Uniwersytecie Warszawskim; objął kierownictwo Katedry Pedagogiki Ogólnej na Wydziale Pedagogicznym
UW, został też wybrany na członka Polskiej Akademii Nauk. Siłą rzeczy więc pedagogika i dydaktyka
zdominowały twórcze poczynania A. B. Dobrowolskiego.
S ł o w a k l u c z o w e : geofizyka, wyprawy polarne, Towarzystwo Geofizyków w Warszawie, Antoni
Bolesław Dobrowolski
Summary
Professor Antoni Bolesław Dobrowolski (1872-1954) was a Polish geophysicist and meteorologist
and also a vogue polar explorer. During the 1897/1899 he took part in well-known Belgian oceanic
expedition to Antarctic zone (voyage of frigate s/v „Belgica”). In this time A. B. Dobrowolski was
a science graduate of University in Liège. On the board of s/v „Belgica” he was a meteorology assistent of Henryk B. Arctowski (1871-1958), geophysicist and geochemist, scientific manager of expedition. It is very probable, that the long and difficult but very interesting polar expedition formed
the future geophysical activities of A. B. Dobrowolski. In particular, he investigated some important
properties of natural crystalline ice and structures of snow flakes. The most original work of this
kind is the text-book (monograph) entitled The Natural History of Ice, edited in 1923 in Warsaw. On
the other hand, professor A. B. Dobrowolski was very active also in popularization polar (Arctic and
Antarctic) problems; his lectures, articles and books were well-known and written an interesting
manner. From 1924 to 1929 A. B. Dobrowolski worked as active sciencist – manager in the State
Meteorological Institute (full director 1927-1929). According to suggestions of professor A. B. Dobrowolski the first Polish geophysical society, namely the Society of Geophysicists in Warsaw (in abbreviation: SGW) was constituted in 1930. The chairman of SGW was selected, A. B. Dobrowolski. The
SGW was elite and very active scientific society. In particular, the cryology as a new geophysical
speciality, Arctic expeditions (1934, 1936, 1938) and other polar researches were preferred (e.g.
II International Polar Year 1932/1933 – Polish Polar Station in Bear Island, Svarbald). After the Second
World War Antoni B. Dobrowolski was hence active, but in the pedagogical fields above all. In 1948
he was nominated professor and head of the Chair of General Pedagogy on the Pedagogical Department at University of Warsaw.
K e y w o r d s : geophysics, polar expeditions, Society of Geophysicists at Warsaw, Antoni Bolesław
Dobrowolski