Łabędź niemy - Natura 2000

Cygnus olor (¸ab´dê niemy)
Cygnus olor
A036
(Gmel., 1789)
¸ab´dê niemy
Rzàd: blaszkodziobe, rodzina: kaczkowate, podrodzina: g´si
Status wyst´powania w Polsce
Nielicznie, lokalnie Êrednio licznie l´gowy, w znacznej cz´Êci zimujàcy w kraju.
Opis gatunku
Mo˝liwoÊç pomy∏ki z innymi
gatunkami
Z daleka ∏ab´dzia niemego mo˝na pomyliç z ∏ab´dziem
krzykliwym Cygnus cygnus (A038), który jest podobnej wielkoÊci, czy nieco mniejszym ∏ab´dziem czarnodziobym Cygnus columbianus (A037). Jednak esowato wygi´ta szyja
i czerwonopomaraƒczowy dziób u ∏ab´dzia niemego,
w przeciwieƒstwie do wyprostowanej szyi i ˝ó∏to-czarnych
dziobów u ∏ab´dzia krzykliwego i ∏ab´dzia czarnodziobego,
∏ab´dê niemy
znacznie ograniczajà mo˝liwoÊç pomy∏ki. Na làdzie ∏ab´dê
niemy porusza si´ bardzo niezgrabnie w porównaniu z ∏ab´dziem krzykliwym czy ∏ab´dziem czarnodziobym. Z bliska
trudno pomyliç ∏ab´dzia niemego z innym gatunkiem.
Biologia
Tryb ˝ycia
Jest gatunkiem terytorialnym, ale czasem gnieêdzi si´ w koloniach liczàcych do kilkuset par (Anglia, Dania). Osobniki
doros∏e trzymajà si´ w parach przez ca∏y rok, a ptaki m∏ode
i ptaki niel´gowe przez ca∏y rok ˝yjà w mniejszych czy wi´kszych grupach. Samce, szczególnie w okresie l´gowym, bywajà agresywne. Zimà ∏ab´dzie nieme tworzà stada, w których mo˝na zauwa˝yç trzymajàce si´ razem pary. ˚erujà
g∏ównie w godzinach rannych i popo∏udniowych na p∏ytkich
zbiornikach wodnych. Czasami wychodzà na ˝er na làd.
Poradniki ochrony siedlisk i gatunków
¸ab´dê niemy jest najwi´kszym krajowym przedstawicielem
blaszkodziobych. Wymiary: d∏ugoÊç cia∏a: 145–160 cm,
rozpi´toÊç skrzyde∏: 208–238 cm, d∏ugoÊç skrzyd∏a: samiec
580–623 mm, samica 533–589 mm, masa cia∏a: samiec
7,1–16,3 kg, samica 5,9–11,0 kg.
Doros∏y ∏ab´dê niemy jest ca∏kowicie bia∏y (czasami na
g∏owie, szyi i brzuchu widoczny jest rdzawy nalot spowodowany du˝à zawartoÊcià ˝elaza w wodzie). Dziób jest czerwonopomaraƒczowy, otoczony czarnà obwódkà od czubka do nasady oraz wokó∏ nozdrzy. Widoczna jest czarna
plama mi´dzy dziobem a okiem, a u nasady dzioba charakterystyczny guz. Nogi sà czarne. Samiec i samica wyglàdajà podobnie w ciàgu ca∏ego roku, z tym ˝e samiec
zwykle ma wi´kszy guz, szczególnie w okresie l´gowym.
Szyja jest d∏uga, cienka, zwykle esowato wygi´ta, a krótki
ogon nieco uniesiony. Samiec broniàcy terytorium trzyma
zwykle skrzyd∏a uniesione w kszta∏cie „˝agli” i ma nastroszone pióra. Piskl´ta pokryte sà szarym puchem. Ptaki
m∏ode majà upierzenie brunatnoszare, a dziób stalowoszary, stopniowo ró˝owiejàcy, bez wyraênego guza, ale
z czarnà nasadà. Po pierwszym roku ˝ycia ptaki m∏ode wyglàdajà podobnie do rodziców, majà jednak pojedyncze
szare pióra z ty∏u grzbietu, na g∏owie i szyi. ¸ab´dê niemy
odzywa si´ rzadko, gard∏owymi dêwi´kami, a w locie uderzenia jego skrzyde∏ wywo∏ujà dêwi´czny, rytmiczny szum
odró˝niajàcy ten gatunek od innych gatunków ∏ab´dzi.
U osobników tzw. odmiany polskiej piskl´ta majà bia∏y
puch, a ptaki m∏ode – bia∏e upierzenie jak osobniki doros∏e, jednak kolor dzioba jest wtedy bladoró˝owy. Nogi
u ptaków tej odmiany sà zawsze koloru cielistego.
L´gi
¸ab´dê niemy przyst´puje po raz pierwszy do l´gów w wieku
3–5 lat. Tworzenie si´ par trwa d∏ugo. Cz´sto ptaki zajmujà
terytorium na rok przed przystàpieniem do pierwszego l´gu.
Pierwsze pary pojawiajà si´ na l´gowiskach ju˝ pod koniec lu-
91
Ptaki (cz´Êç I)
Poradniki ochrony siedlisk i gatunków
A036
92
tego (jeÊli zima jest ∏agodna), a do l´gów przyst´pujà od po∏owy marca do pierwszej dekady maja. Gniazdo budujà oba
ptaki, z tym ˝e samiec, który cz´sto wybiera miejsce, g∏ównie
znosi materia∏. Budowa jest nieraz koƒczona ju˝ w trakcie
znoszenia jaj. Gniazdo, w postaci kopca, umieszczone jest
najcz´Êciej na skraju roÊlinnoÊci zbiornika wodnego, rzadziej
na otwartej wodzie, czasami na làdzie blisko zbiornika. Odleg∏oÊç mi´dzy gniazdami u ptaków gniazdujàcych w koloniach mo˝e wynosiç 2 m, natomiast u gniazdujàcych terytorialnie – nie mniej ni˝ kilkadziesiàt metrów. Do gniazda wyÊcielonego mi´kkà roÊlinnoÊcià i skàpo puchem samica znosi 5–8 jaj (2–12), w odst´pach 36–48 godzin. Po z∏o˝eniu
wszystkich jaj samica wysiaduje je przez 35–41 dni (Êrednio
36). W czasie, kiedy o zmroku samica schodzi na ˝er, samiec
mo˝e ogrzewaç zniesienie. Zwykle samica schodzàc na wod´, przykrywa jaja materia∏em gniazdowym. Znany jest przypadek dokoƒczenia wysiadywania jaj przez samca po Êmierci samicy. ¸ab´dzie sà typowymi zagniazdownikami. Piskl´ta
klujà si´ w ciàgu 24–36 godzin. Opiekujà si´ nimi obydwoje
rodzice. Cz´sto w pierwszych dniach „wo˝à” piskl´ta na
grzbiecie (g∏ównie samice). W pierwszym okresie ˝ycia samica ogrzewa piskl´ta w nocy na gnieêdzie lub na làdzie. Samiec bardziej agresywnie ni˝ samica broni terytorium. Piskl´ta same zdobywajà po˝ywienie, ale rodzice wyciàgajà pokarm na powierzchni´ wody w pobli˝u pisklàt lub ∏apami màcà wod´, by drobny pokarm wyp∏ynà∏ na powierzchni´. ZdolnoÊç do lotu m∏ode osiàgajà w wieku 120–150 dni. Liczba
odchowanych przez par´ m∏odych waha si´ od 1,4 (Finlandia) do 4,9 (po∏udniowe Czechy, populacja w ekspansji)
i 4,1–4,4 w Polsce. Cz´sto m∏ode ptaki lecà z rodzicami na zimowiska, niekiedy jednak opuszczajà rodziców ju˝ jesienià.
Czasami, kiedy para rodzicielska nie przyst´puje do l´gu
w nast´pnym sezonie, m∏ode mogà nadal trzymaç si´ rodziców. Przewa˝nie wiosnà rodzice odganiajà m∏ode z poprzedniego roku, o ile do tej pory trzyma∏y si´ razem.
Ârednie zag´szczenie par l´gowych dla ca∏ego kraju wynosi 1,9–2,2 p./100 km2, natomiast dla Êrodkowej Polski,
gdzie ponad 50% par gniazduje na stawach rybnych, wynosi ono ok. 9 p./100 km2.
W´drówki
Populacje Êrodkowo- i wschodnioeuropejska oraz skandynawska uznawane sà za w´drowne czy cz´Êciowo w´drowne,
a zachodnioeuropejska – za osiad∏à. Ponad 90% brytyjskich
i irlandzkich ∏ab´dzi niemych przemieszcza si´ na odleg∏oÊç
nie wi´kszà ni˝ 50 km. W ostatnich dziesi´cioleciach u znacznej cz´Êci ∏ab´dzi z populacji Êrodkowo- i wschodnioeuropejskiej nastàpi∏o skrócenie trasy w´drówki na zimowiska zachodnie i powsta∏y nowe, licznie zajmowane zimowiska po∏o˝one na po∏udnie od l´gowisk. Cz´Êç ptaków pozostaje na zim´ w niedalekiej odleg∏oÊci od l´gowisk. Natomiast ∏ab´dzie
gniazdujàce w Szwecji tradycyjnie w´drujà na dawne zimowiska, le˝àce na po∏udniowy-zachód od l´gowisk. ¸ab´dzie
z Norwegii, szczególnie w mroêne zimy, lecà w kierunku po∏udniowym, czasem po∏udniowo-zachodnim. Ptaki z l´gowisk
le˝àcych na pó∏nocny wschód od Polski w´drowa∏y przez Polsk´, lecàc dalej na zachód z polskimi ∏ab´dziami (szczególnie
na p∏ycizny duƒskie czy niemieckie) lub zatrzymywa∏y si´
w Polsce. Obecnie coraz wi´cej z nich pozostaje w pobli˝u l´gowisk. Rekordzistà w pokonaniu dystansu 2090 km jest ∏ab´dê niemy z Litwy, który dolecia∏ do po∏udniowo-zachodniej
Francji, natomiast ∏ab´dzie z rejonu Zat. Gdaƒskiej (gdzie
znaczna cz´Êç populacji ograniczy∏a ju˝ w´drówk´) potrafià
pokonywaç niewiele krótsze dystanse, dolatujàc do zachodnich wybrze˝y Francji czy w rejon Kijowa. Cz´Êç ptaków zmienia zimowiska i w kolejnych latach przebywa na Litwie, w Polsce czy na W´grzech. Na po∏udnie Europy w´druje wi´cej ∏ab´dzi niemych z po∏udnia kraju, szczególnie w ostre zimy.
Zimowanie
W po∏owie XX w. ∏ab´dê niemy zimowa∏ w Polsce nielicznie
i tylko na wybrze˝u. Stopniowo jego liczebnoÊç i zasi´g
wzrasta∏y. Obecnie gatunek ten zimuje na wszystkich dost´pnych, niezamarzni´tych zbiornikach wodnych na terenie ca∏ego kraju (od wybrze˝a po pogórze). Ponad 70% zimujàcych w Polsce ptaków to osobniki rodzime. Liczba zimujàcych ptaków uzale˝niona jest od charakteru zimy
i zmiany zachowaƒ ptaków z Polski oraz terenów po∏o˝onych na wschód i pó∏noc. Wiele z nich wykazuje silne przywiàzanie do sta∏ych zimowisk, inne zmieniajà je z roku na
rok, a nawet w ciàgu zimy. Du˝e koncentracje ∏ab´dzi wyst´pujà w obr´bie miast, gdzie korzystajà ch´tnie z dokarmiania. Obràczkowanie ∏ab´dzi wykaza∏o, ˝e w czasie
mroênych zim wi´cej naszych ∏ab´dzi leci na zimowiska na
zachód Europy (Francja, Holandia, Dania) oraz po∏udnie
(np. W´gry, Chorwacja, a nawet Grecja), a w Polsce pojawia si´ wi´cej ptaków z pó∏nocy i wschodu.
Pokarm
¸ab´dê niemy aktywnie ˝eruje g∏ównie w dzieƒ – przez kilka
godzin po wschodzie s∏oƒca oraz tu˝ po zachodzie. Pokarm
stanowi przede wszystkim roÊlinnoÊç wodna, zbierana z wody do g∏´bokoÊci 1 m w pozycji „stójki”(z g∏´boko zanurzonà g∏owà, szyjà i cz´Êcià tu∏owia, tak ˝e wystaje ty∏ cia∏a
z ∏apami) lub przy niewielkim zanurzeniu g∏owy i szyi
(20–45 cm), a tak˝e roÊlinnoÊç wynurzona i nasiona zbierane na skraju zbiorników oraz trawa i inne roÊliny skubane
na làdzie. Sporadycznie ∏ab´dzie zjadajà drobne zwierz´ta
(˝aby, Êlimaki, d˝d˝ownice oraz owady i ich larwy). Na zachodzie regularnie (od po∏owy XX w.), w Polsce sporadycznie (choç coraz cz´Êciej), ∏ab´dzie nieme ˝erujà (szczególnie
pod koniec zimy, kiedy brakuje po˝ywienia) na làdzie – ∏àkach i ró˝nych uprawach (ozimina i rzepak). Ch´tnie korzystajà z odpadów spo˝ywczych (odpady zbo˝owe, z buraków
cukrowych, ziemniaków) oraz pokarmu dla ryb na stawach
hodowlanych. Wyjàtkowo (g∏ód w zimie) mogà zjeÊç ma∏à
ryb´ lub surowe mi´so. W ostatnich dziesi´cioleciach, szczególnie zimà, ch´tnie korzystajà z dokarmiania przez cz∏owieka pieczywem i zbo˝em. Ptaki dokarmiane przez cz∏owieka zu˝ywajà na zaspokojenie g∏odu kilkakrotnie mniej
Cygnus olor (¸ab´dê niemy)
czasu ni˝ ptaki ˝erujàce z dala od cz∏owieka. Dzienne zapotrzebowanie doros∏ego ptaka to ok. 3 kg pokarmu roÊlinnego. Piskl´ta ˝ywià si´ pokarmem roÊlinnym podawanym
w odpowiednim rozdrobnieniu przez rodziców, przypuszczalnie tak˝e owadami i wodnymi bezkr´gowcami.
Wyst´powanie
Siedliska z za∏àcznika I Dyrektywy
Siedliskowej, które mogà byç istotne
dla gatunku
1130 UjÊcia rzek (estuaria)
1150 Zalewy i jeziora przymorskie (laguny)
1160 Du˝e p∏ytkie zatoki
1330 Solniska nadmorskie (Glauco-Puccinellietalia cz´Êç –
zbiorowiska nadmorskie)
3140 Twardowodne oligo- i mezotroficzne zbiorniki z podwodnymi ∏àkami ramienic Charetea
3150 Starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne
ze zbiorowiskami z Nymphaeion, Potamion
3260 Nizinne i podgórskie rzeki ze zbiorowiskami w∏osieniczników
3270 Zalewane muliste brzegi rzek
Rozmieszczenie geograficzne
W stanie dzikim wyst´puje nierównomiernie na du˝ym obszarze Palearktyki, ale jest równie˝ hodowany jako ptak
ozdobny na wszystkich kontynentach. W Europie l´gowiska
obejmujà obszar od Irlandii i atlantyckich wybrze˝y Francji
przez centralnà i wschodnià Europ´ z ca∏à Ukrainà i dalej
na po∏udniowy wschód a˝ do wybrze˝y Morza Kaspijskiego
i Kazachstanu. Na pó∏noc si´gajà one do 63°30’ N w Finlandii, a na po∏udnie do 40° N w Grecji, z tym ˝e zwarty zasi´g w Europie Ârodkowej koƒczy si´ na 46° N. ¸ab´dê nie-
Rozmieszczenie w Polsce
Gnieêdzi si´ w ca∏ym kraju, od wybrze˝a (przymorskie jeziorka i zalewy) do terenów górskich (Karkonosze, Beskid
˚ywiecki, Podhale, Beskidy Wschodnie). Najdalej na po∏udniu stwierdzono l´gi w okolicach Nowego Targu i Leska.
Zimà wyst´puje na terenie ca∏ego kraju na niezamarzajàcych lub okresowo zamarzajàcych zbiornikach wodnych,
najcz´Êciej w pobli˝u osad ludzkich (najwi´ksze koncentracje na rzekach w miastach) lub na Zat. Gdaƒskiej i zalewach (WiÊlanym, Szczeciƒskim).
Status ochronny
Ochrona gatunkowa w Polsce: gatunek obj´ty ochronà Êcis∏à (Dz U z 2004 r. Nr 220, poz. 2237)
Status zagro˝enia w Europie: S gatunek niezagro˝ony, którego status ochronny jest prawdopodobnie odpowiedni
BirdLife International: SPEC Dyrektywa Ptasia: Art. 4.2, za∏àcznik II
Konwencja Berneƒska: za∏àcznik III
Konwencja Boƒska: za∏àcznik II
Porozumienie AEWA
Rozwój i stan populacji
Na poczàtku XX w. nastàpi∏a ekspansja ∏ab´dzia niemego
z kilku obszarów zlokalizowanych w po∏udniowej Szwecji,
Danii i pó∏nocnej Polsce we wszystkich kierunkach. Cz´Êç
potomków ptaków parkowych (hodowlanych) z Austrii,
Szwajcarii i po∏udniowych Niemiec zmiesza∏a si´ z ptakami dzikimi, dajàc poczàtek nowej populacji, która rozszerzy∏a zasi´g na zachodnià, centralnà i po∏udniowà Europ´.
Populacja ba∏tycka jest dzika i zachowa∏a w znacznym
stopniu w´drownoÊç. Jej liczebnoÊç w koƒcu XX w. oceniono na ok. 17 000–18 000 p. l´gowych. Ca∏a populacja
europejska liczy 54 000–69 000 p. Najliczniej gatunek
ten zamieszkuje Wielkà Brytani´ (15 000 p.), Rosj´
(7000–9500 p.), Niemcy (5000–9000 p.), Szwecj´
(4000–7000 p.), Polsk´ (patrz ni˝ej) i Dani´ (ok. 5000 p.).
W cz´Êci paƒstw notuje si´ nadal wzrost liczebnoÊci populacji l´gowej gatunku. Oceniono, ˝e w Europie zimuje ok.
330 000 ∏ab´dzi niemych.
Na poczàtku XX w. liczebnoÊç na obecnym obszarze Polski obni˝y∏a si´ w wyniku polowaƒ. Po wzi´ciu gatunku
A036
Poradniki ochrony siedlisk i gatunków
Siedlisko
Gnieêdzi si´ w bardzo ró˝nych siedliskach – od ró˝nego rodzaju s∏odkowodnych zbiorników – jezior, stawów, rzek, kana∏ów – do s∏onowodnych, z wyspami o brzegach piaszczystych lub skalnych oraz na ∏àkach zalewowych i sztucznych
zbiornikach w g∏´bi làdu, np. na zbiornikach retencyjnych,
gliniankach, do∏ach potorfowych czy zapadliskach kopalnianych. Dawniej, kiedy zasi´g ∏ab´dzia niemego ogranicza∏ si´
do pó∏nocnej Polski, gnieêdzi∏ si´ g∏ównie na jeziorach. Ze
wzrostem zag´szczenia i rozszerzeniem zasi´gu na po∏udnie
kraju zaczà∏ zajmowaç równie˝ i inne rodzaje zbiorników.
Pierzy si´ w wi´kszych stadach na du˝ych zalewach, jeziorach, stawach rybnych i zbiornikach retencyjnych.
Zimuje g∏ównie na morskich p∏yciznach, niezamarzajàcych
odcinkach rzek, jezior i innych zbiorników wodnych. Od
po∏owy lat 70. wyst´puje coraz cz´Êciej w bliskim sàsiedztwie cz∏owieka.
Od kilku dziesi´cioleci na zachodzie Europy, a w Polsce
nieco póêniej, ∏ab´dê niemy zaczà∏ wychodziç na ˝er na
podmok∏e ∏àki i pola uprawne.
my pojawia si´ równie˝ w Iranie, Afganistanie i Mongolii.
Na wi´kszoÊci obszaru zachodniej, Êrodkowej i cz´Êciowo
wschodniej Europy zimowiska pokrywajà si´ obecnie z l´gowiskami, z tym ˝e im dalej na wschód i pó∏noc, tym liczba zimujàcych ptaków jest mniejsza. Na pó∏nocy zimujà
tylko u skrajnie po∏udniowych wybrze˝y Norwegii, Szwecji
czy Estonii. W ostatnich dziesi´cioleciach znacznie zwi´kszy∏a si´ liczba ∏ab´dzi niemych z Polski, Bia∏orusi, Litwy,
¸otwy i Estonii sp´dzajàca zim´ na po∏udniu, a nie na zachodzie od l´gowisk. Nie wyró˝nia si´ podgatunków.
93
Ptaki (cz´Êç I)
Poradniki ochrony siedlisk i gatunków
A036
pod ochron´ w 1920 r. liczebnoÊç zacz´∏a stopniowo
wzrastaç na pó∏nocy, a zasi´g rozszerzy∏ si´ na ca∏y kraj.
Na wi´kszoÊci obszaru liczebnoÊç jest ustabilizowana,
a tylko na po∏udniowym wschodzie ciàgle jeszcze wzrasta.
¸ab´dê niemy nie wyst´puje jeszcze na cz´Êci Niziny Mazowieckiej i Podlaskiej, choç zajmuje stale nowe stanowiska. W latach 2000–2002 w Polsce gnieêdzi∏o si´
6000–6500 p. Na wi´kszoÊci stanowisk gnieêdzi si´ tylko
jedna para. Brak obecnie w Polsce takich kolonii l´gowych, jaka by∏a na jez. ¸uknajno w latach 1950. Stanowiska liczàce kilka par sà stosunkowo nieliczne. Najwi´ksze
skupienia l´gowych ∏ab´dzi znajdujà si´ w nast´pujàcych
ostojach ptaków: na Stawach Przemkowskich (39–41 p.
w latach 1997–2002), na Jeziorze Âwidwie (34–36 p.
w latach 1994–1995) i w Ostoi Iƒskiej (40–50 p. w 2002),
na jez. ¸ebsko (Ostoja S∏owiƒska, 31–32 p.), w Puszczy
Napiwodzko-Ramuckiej na poczàtku lat 90 by∏o ok.
50 p., a w granicach Olsztyna gniazduje 17–22 p., na Lubelszczyênie w latach 90. gniazdowa∏o do 170 p., a na
Zamojszczyênie 43–46 p., w regionie ∏ódzkim gniazduje
do 98 p. w latach 1997–2002, a na Kielecczyênie ok.
80 p. W po∏udniowej cz´Êci Ma∏opolski jest on nadal nieliczny, z wyjàtkiem doliny Nidy (16–18 p.). W latach 1995
i 2003 stwierdzono udane przypadki l´gów mieszanych
z ∏ab´dziem krzykliwym na jez. Wigry i starorzeczu Narwi
ko∏o Czarnocina. Najwi´ksze koncentracje w okresie pierzenia w kraju stwierdzono w ostatnich latach na Zalewie
WiÊlanym (2000–3500 os.).
W ciàgu ostatnich kilkunastu lat zimuje w Polsce
15 000–24 000 ∏ab´dzi niemych. Najwi´ksze stada (do
3800 ptaków w 1993) obserwowano na Zat. Gdaƒskiej.
Najwi´ksze zag´szczenie ptaków zimujàcych na polskim
wybrze˝u spotykane jest na Zat. Gdaƒskiej (>10 ptaków/km2) i Zalewach WiÊlanym i Szczeciƒskim oraz wybrze˝u szczeciƒskim (1–9 ptaków/km2).
Zagro˝enia
Gatunkowi zagra˝a w Polsce:
• zanieczyszczenie wód Ba∏tyku substancjami ropopochodnymi; pobrudzenie piór tymi substancjami (zaraza oliwna) stanowi dla ptaków Êmiertelne niebezpieczeƒstwo.
Propozycje odnoÊnie do zarzàdzania
Nale˝y:
• zaniechaç zorganizowanego dokarmiania ∏ab´dzi
w miastach, powodujàcego nadmiernà koncentracj´
ptaków i hamujàcego ich w´drówk´;
• chroniç obszary morskie przed zanieczyszczeniami
ropopochodnymi.
¸ab´dê niemy ze wzgl´du na szkody, jakie mo˝e czyniç
w uprawach w miejscach du˝ych koncentracji, powinien
zostaç uznany za gatunek, za który odpowiedzialnoÊç ponosi Skarb Paƒstwa.
94
Propozycje badaƒ
Nale˝y zbadaç
• problemy wynikajàce z ˝erowania ∏ab´dzi na polach
uprawnych i w innych siedliskach làdowych;
• problemy powodowane przez ∏ab´dzie na stawach rybnych.
Monitoring
• ocena liczebnoÊci populacji l´gowej na podstawie corocznego liczenia ptaków l´gowych i oceny sukcesu l´gowego na losowych powierzchniach rz´du 100 km2;
• ocena liczebnoÊci populacji pierzàcej si´ na podstawie
corocznego liczenia pierzàcych si´ osobników, wykonywanego w sierpniu, na wybranych 10–15 najwa˝niejszych pierzowiskach kraju. Prowadzenie rejestru wszystkich pierzowisk w Polsce;
• monitoring ptaków zimujàcych – w ramach programu
„Zimowe liczenie ptaków wodnych”.
Bibliografia
BACON P J., ANDERSEN-HARILD P. 1989. Mute Swan. W: Newton I (red.) Lifetime Reproduction in Birds. London, s.
363–386.
BA¸DYGA T., WIELOCH M. CZY˚ S. 2003. Drugi przypadek l´gu
mieszanego ∏ab´dzia krzykliwego Cygnus cygnus i ∏ab´dzia
niemego Cygnus olor w Polsce. Not. Orn., 44, 4: 270–272.
BARTOSIEWICZ M., WYPYCHOWSKI K., ENGEL J. 2000. Birds of the
S∏oƒsk Reserve. Biological Bulletin of Poznaƒ, 37, 2: 235–256.
BAZA DANYCH OSO – NATURA 2000. Zak∏ad Ornitologii PAN.
BAZA DANYCH POLSKIEGO ATLASU ORNITOLOGICZNEGO.
Zak∏ad Ornitologii PAN.
BAZA DANYCH WIADOMOÂCI POWROTNYCH. Centrala Obràczkowania Ptaków, Zak∏ad Ornitologii PAN.
BEAMAN S., MADGE S. 1998. The Handbook of Bird Identification for Europe and the Western Palearctic. London, 868 s.
BEDNORZ J., KUPCZYK M., KUèNIAK S., WINIECKI A. 2000.
Ptaki Wielkopolski. Monografia faunistyczna. Poznaƒ, 640 s.
BIRDLIFE INTERNATIONAL/EUROPEAN BIRD CENSUS COUNCIL. 2000. European bird populations: estimates and trends.
BirdLife Conservation Series No. 10. Cambridge, 160 s.
BUCZEK A. – dane niepublikowane.
CICHOCKI W. – dane niepublikowane.
CHMIELEWSKI S. – dane niepublikowane.
CRAMP S., SIMMONS K. E. L. (red.) 1983. Handbook of the Birds
of Europe, the Middle East and North Africa. The Birds of the
Western Palearctic. Vol. 1. Ostrich to Ducks., Oxford, 722 s.
CZAPULAK A., BETLEJA J. 1998. Zimowanie ptaków wodnych na
Âlàsku w latach 1990–1995. Ptaki Âlàska, 12: 127–143.
CZAPULAK A., WIELOCH M. 1991. The breeding ecology of the
Mute Swan Cygnus olor in Poland – preliminary report. Proceedings of the Third IWRB International Swan Symposium,
Oxford 1989. Wildfowl, Suppl. 1: 161–166.
CZY˚ S. – dane niepublikowane.
Cygnus olor (¸ab´dê niemy)
Kozulin A., Grishanov G. (red.) Changes of wintering sites of Waterfowl in Central and Eastern Europe. Vilnius, s. 56–63.
TOMIA¸OJå L. 1990. Ptaki Polski; rozmieszczenie i liczebnoÊç.
Warszawa, 462 s.
TOMIA¸OJå L., STAWARCZYK T. 2003. Awifauna Polski. Rozmieszczenie, liczebnoÊç i zmiany. Wroc∏aw, 870 s.
TUCKER G. M., HEATH M. F. 1994. Birds in Europe; their conservation status. Conservation Series No. 3. BirdLife International, Cambridge, 600 s.
ULFVENS J. 1993. Breeding habitat characteristics in a newly established population of the Mute Swan Cygnus olor on the
Finnish west coast. Ornis Fenn., 70: 106–109.
UTMAR P. 1999. Cigno reale Cygnus olor. W: Parodi R. (red.) Gli
uccelli nidificanti nella provincia di Gorizia, publ. no. 42,
Edizioni del Museo Friulano di Storia Naturale: 58–60.
WETLANDS INTERNATIONAL. 2002. Waterbird Population Estimates–Third Edition. Wetlands International Global Series
No. 12. Wageningen, The Netherlands, 226 s.
WIELOCH M. 1991. Population trends of the Mute Swan Cygnus olor
in the Palearctic. Proceedings of the Third IWRB International
Swan Symposium, Oxford 1989. Wildfowl, Suppl. 1: 22–32.
WIELOCH M. 1996. The wintering of the Mute Swan (Cygnus olor)
in Poland. W: Birkan M., van Veseem J., Havet P., Madsen J.,
Trolliet B., Moser M. (red.) Proceedings of the Anatidae 2000
Conference, Strasbourg, France, 5–9 December 1994. Gibier
Faune Sauvage, Game Wildl., 13: 1381–1382.
WIELOCH M. 1998. Wst´pne wyniki badaƒ w´drówki i rozmieszczenia ∏ab´dzi krzykliwych i czarnodziobych w Europie – jesieƒ ’97 – wiosna ’98 dost´pne w Internecie. Biul. Pol. Grupy Bad. ¸ab´dzi, 2: 31–33.
WIELOCH M. 2002. Zimowanie ∏ab´dzi Cygnus sp. w Polsce –
wyniki liczeƒ w styczniu 1995–2000. Biul. Pol. Grupy Bad. ¸ab´dzi, 4–5: 55–59.
WIELOCH M., CZAPULAK A. 1991. Cygnus olor immutabilis in
Poland. Proceedings of the Third IWRB International Swan
Symposium, Oxford 1989. Wildfowl, Suppl. 1: 304–309.
WIELOCH M., REMISIEWICZ M. 2001. Changes in wintering
area of the Mute Swan Cygnus olor. W: Švažas S.,
Meissner W., Serebryakov V., Kozulin A., Grishanov G. (red.)
Changes of wintering sites of Waterfowl in Central and
Eastern Europe. Vilnius, s. 94–103.
WILNIEWCZYC P., SZCZEPANIAK W., ZI¢CIK P., JANTARSKI M.
2001. Ptaki stawów rybnych w Górkach i terenów przyleg∏ych. Kulon, 6, 1–2: 3–61.
W¸ODARCZYK R. 2003. Ekologia okresu l´gowego ∏ab´dzia niemego Cygnus olor (Gmel., 1789) w Polsce Êrodkowej. Praca
doktorska, Uniwersytet ¸ódzki, 98 s.
W¸ODARCZYK R., WOJCIECHOWSKI Z. 2001. The breeding
ecology of the Mute Swan Cygnus olor in central Poland.
Wildfowl, 52: 157–169.
ŽALAKEVIČIUS M., ŠVAŽAS S., STANEVIČIUS V., VAITKUS G.
1995. Bird migration and wintering in Lithuania. Acta Zoologica Lithuanica, Ornithologia, 2: 1–252.
A036
Poradniki ochrony siedlisk i gatunków
DÑBROWSKI A., KOT H., ZYSKA P. 1993. Zimowanie ptaków wodnych w Polsce w latach 1988–1990. Not. Orn., 34: 5–21.
DURINCK J., SKOV H., JENSEN F. P., PHIL S. 1994. Important Marine Areas for Wintering Birds in the Baltic Sea. Ornis Consult report. Copenhagen, 110 s.
GILISSEN N., HAANSTRA L., DELANY S., BOERE G., HAGEMEIJER W.
2002. Numbers and distribution of wintering waterbirds in the Western Palearctic and Southwest Asia in 1997, 1998 and 1999. Results from the International Waterbird Census. Wetlands International Global Series No. 11, Wageningen, The Netherlands, 182 s.
HAGEMEIJER W. J. M., BLAIR M. J. (red.) 1997. The EBCC Atlas
of European Breeding Birds: Their Distribution and Abundance. London, 903 s.
JONSSON L. 1998. Ptaki Europy i Obszaru Âródziemnomorskiego. Warszawa, 560 s.
del HOYO J., ELLIOTT A., SARGATAL J. (red.) 1992. Handbook of the
Birds of the World.Vol. 1. Ostrich to Ducks. Barcelona, 696 s.
JÓZKOWICZ A., GÓRSKA - K¸¢K L. 1996. Activity patterns of the
Mute Swan Cygnus olor wintering in rural and urban areas:
a comparison. Acta orn., 31: 45–51.
KOTLARZ B. – dane niepublikowane.
MÄGI E., PAAKSPU T., KASTEPÔLD T. 1992. Haneliste Arvukusest
Väinamere Saartel 1958–1992. Loodusevaatlusi, 1: 9–20.
MATHIASSON S. 1981. The moulting ground’s relation to breeding and wintering areas as revealed by neck–banded Cygnus olor. W: Matthews G. V. T., Smart M. (red.) Proc. Second
Int. Swan Symposium, Sapporo, Japan,21–22 February
1980. Slimbridge, Glos., s. 132–141.
MATROZIS R 1999. Paugurknābja gulbju (Cygnus olor) ziemas
migrāciju pētījumi (1987/88 – 1998/99): pirmie rezultāti. –
DPU 7. zin. konferences rakstu krājums. Daugavspils, Saule,:
111–112. [Wst´pne wyniki badaƒ nad w´drówkà ∏ab´dzia
niemego na zimowiska (1987/88–1998/99)].
MEISSNER W. 1999. Zimowanie ∏ab´dzia niemego Cygnus olor
na Zatoce Gdaƒskiej w sezonach 1987/88–1996/97. Biul
Pol. Grupy Bad. ¸ab´dzi, 3: 17–23.
MEISSNER W., ANTCZAK J., CZAPULAK A., DOMBROWSKI A., WALASZ K., ZIÓ¸KOWSKI M. 2001. Long-term changes in numbers
of the some waterfowl species wintering in Poland. W: Švažas S.,
Meissner W., Serebryakov V., Kozulin A., Grishanov G. (red.)
Changes of wintering sites of waterfowl in Central and Eastern
Europe. OMPO Special Publication. Vilnius, s. 67–77.
MINEYEV Y. N., MINEYEV O. Y. 1999. Novye nakhodki guseobraznykh na Evropejskom Severo-Vostoke Rossii. Casarca, 5: 337.
POLAK M., WILNIEWCZYC P. 2001. Ptaki l´gowe doliny Nidy.
Not. Orn. 42, 2: 89–102.
SIKORA A. 1995. L´g mieszany ∏ab´dzia krzykliwego (Cygnus cygnus) i ∏ab´dzia niemego (Cygnus olor) na Suwalszczyênie.
Not. Orn., 36, 3–4: 368–370.
SVOBODOVÁ J., REŠL D. 2002. Results of the Mute Swan (Cygnus olor) census in southern Bohemia in 2000 and their
comparison with those from 1995. Sylvia, 38: 119–124.
ŠVAŽAS S., PATAPAVIČIUS R., DAGYS M. 2001. Changes of wintering sites of certain waterfowl populations of Lithuanian origin according to
ringing recoveries. W: Švažas S., Meissner W., Serebryakov V.,
Maria Wieloch
95