Wczesny awans zawodowy nauczycieli

Wczesny awans zawodowy nauczycieli - analiza najważniejszych problemów.
Na początku swoich rozważań, chciałbym prosić wszystkich kolegów i koleżanki o
wyrozumiałość w ocenie mojej pracy oraz wzięcie pod uwagę wciąż jeszcze młodzieńczej
zapalczywości. Poprzez wczesny awans zawodowy nauczyciela rozumiem pierwsze dwa jego
etapy, mianowicie nauczyciela stażystę i jego awans na nauczyciela kontraktowego.
Głównym powodem podjęcia próby niniejszej analizy jest po pierwsze ukazanie, szczególnie
młodszym kolegom i tym, którzy są na początku awansu zawodowego, drogi oraz przeszkód
na jakie mogą się natknąć. Po drugie chciałbym ukazać, jako młody nauczyciel, na pewne
problemy, a w szczególności na mankamenty obecnego systemu awansu.
W pierwszej kolejności należy przypomnieć powojenny rozwój ustawy o systemie
oświaty. Od roku 1961 do 1989, kiedy to nastąpiła zmiana systemy politycznego w Polsce,
nie nastąpiła żadna modyfikacja wyżej wspomnianego dokumentu. Sytuacja w szkolnictwie
wymuszała konieczność weryfikacji roli dyrektora, nauczyciela, rodzica i ucznia w
ówczesnym systemie oświaty1. Odpowiedzią na te problemy była Ustawa z dnia 7 września
1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. 1991, nr 95, poz. 425).
Drugą reformą, wprowadzającą cały kompleks zmian, była Ustawa z dnia 25 lipca
1998 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty (Dz. U. 1998, nr 177, poz.759)2. Zadaniem jej
było wprowadzenie polskiego systemu oświatowego w XXI wiek, dokonując zmian na
każdym poziomie kształcenia. Efekty tych zmian możemy zaobserwować obecnie, ale to nie
jest przedmiotem niniejszych rozważań.
Nie można zapomnieć, a obowiązkiem jest zasygnalizowanie, o szeregu nowelizacji
jakie nastąpiły w latach 1998-2012. Dwie ostatnie ze stycznia 2012 roku3 oraz lipca 2012
roku4 dotyczyły kwestii przystąpienia dzieci w wieku 6 lat do obowiązku szkolnego oraz
dotacji dla szkół publicznych i niepublicznych z budżetu odpowiednich jednostek samorządu
terytorialnego.
Aktualnie obserwujemy liczne zmiany w systemie oświaty- mam tutaj na uwadze
przede wszystkim prace nad zmianami Karty Nauczyciela 5, redukcje funduszy w jednostkach
1
Anna Zielińska, Awans zawodowy polskich nauczycieli. Analiza pedagogiczno-prawna, "Kwartalnik
Pedagogiczny": 2011 nr 2 (220), Słupsk, s. 118.
2
Tamże.
3
Ustawa z dnia 27 stycznia 2012 r. zmieniająca ustawę o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz o zmianie
niektórych innych ustaw, (Dz. U. 2012, nr 0, poz. 176,).
4
Ustawa z dnia 27 lipca 2012 r. o zmianie ustawy o systemie oświaty oraz ustawy o zmianie ustawy o systemie
oświaty oraz niektórych innych ustaw, (Dz. U. 2012, nr 0, poz. 979).
5
Obwieszczenie Marszałka Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 maja 2006 r. w sprawie ogłoszenia
jednolitego tekstu ustawy - Karta Nauczyciela, (Dz. U. 2006, nr 97, poz. 674, tekst jednolity).
1
samorządów terytorialnych na potrzeby edukacji (w tym likwidację szkół i ośrodków
kształcenia metodycznego dla nauczycieli), czy brak jednolitych i precyzyjnych zasad
współpracy pomiędzy uczelniami wyższymi a placówkami, w których odbywają się praktyki 6.
Te narastające problemy są wyrażane z jednej strony w niezadowoleniu pedagogów na próby
ograniczenia ich praw, co może wpływać negatywnie na ich stosunek do swojej pracy. Z
drugiej strony brak jednolitego systemu nauczania studentów powoduje, niemożność
jednoznacznego stwierdzenia przez dyrektora placówki o wartości potencjalnego pedagoga na
swoje stanowisko.
Dokumentem, który posłuży do przedstawienia etapów awansu zawodowego
nauczyciela, jest wyżej wspomniana Karta Nauczyciela 7. Pierwszym krokiem w karierze jest
stopień nauczyciela stażysty8. Otrzymuje się go w momencie nawiązania stosunku pracy w
szkole9. Wyjątkiem od tej reguły jest art. 9a ust. 3 Karty nauczyciela, w którym mówi się że
nauczyciele akademiccy z 3-letnim stażem pracy w szkole wyższej lub osoby posiadające co
najmniej 5-letni staż pracy i posiadający znaczny dorobek naukowy w chwili nawiązania
stosunku pracy otrzymują stopień nauczyciela kontraktowego. Natomiast wg art. 9a ust. 4
Karty nauczyciela, nauczyciele akademiccy posiadający stopień naukowy i posiadający co
najmniej 3-letni staż pracy w szkole wyższej w momencie nawiązania stosunku pracy w
zakładzie kształcenia nauczycieli lub kolegium pracowników służb społecznych otrzymują
stopień nauczyciela mianowanego.
Staż, potrzebny do uzyskania stopnia nauczyciela kontraktowego, trwa 9 miesięcy10.
Nauczyciel stażysta rozpoczyna staż wraz z początkiem roku szkolnego, ale nie później niż 14
dni od rozpoczęcia zajęć11. Dodatkowym warunkiem do zaliczenia stażu, jest zatrudnienie w
wymiarze ½ obowiązkowego wymiaru zajęć 12, przy czym ilość godzin z różnych placówek, w
których zatrudniony jest nauczyciel stażysta, sumuje się. Należy wspomnieć, że nauczyciel
stażysta rozpoczyna staż bez składania wniosku 13. W tym miejscu chciałbym zwrócić uwagę,
że jeśli nauczyciel nie zostanie zatrudniony z dniem rozpoczęcia roku szkolnego, to nie może
odbyć stażu. Jest to niezwykłe utrudnienie dla młodych nauczycieli, którzy oczekując na
miejsce pracy w szkole, często dostają szansę już po rozpoczęciu roku szkolnego (wiąże się to
6
Anna Zielińska, op. cit., s. 130.
Karta Nauczyciela, op. cit., rozdz. 3a, art. 9a-9i.
8
Tamże, art. 9a.
9
Tamże, ust. 2.
10
Tamże, art. 9c, ust. 1, pkt 1.
11
Tamże, art. 9d, ust. 1.
12
Tamże, art. 3, pkt. 3.
13
Tamże, art. 9d, ust. 1.
7
2
z różnymi wypadkami losowymi). Czy nie byłoby zasadnym liberalizacji powyższych
przepisów na rzecz dyrektora szkoły? Teoretyzując, jeśli uzdolniony i aktywny nauczyciel
zatrudniony zostanie w połowie pierwszego semestru lub na początku drugiego semestru w
pełnym wymiarze godzin lub na cały rok szkolny w mniejszym wymiarze niż ½ etatu, to czy
nie mógłby przejść skróconego stażu? Mając na uwadze Rozporządzenie Ministra Edukacji
Narodowej i Sportu z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie uzyskiwania stopni awansu
zawodowego przez nauczycieli (Dz. U. 2004, nr 260, poz. 2593) i wymagania zawarte w par.
4, ust. 1, pkt. 1-3, uważam że dobrze przygotowany, aktywny pedagog poradzi sobie z nimi w
krótszym czasie niż okres roku szkolnego. Ponadto należy spojrzeć na ten problem ze
współczesnej młodemu człowiekowi perspektywy. Przy tak małej liczbie miejsc pracy w
szkołach publicznych i trudnościami w uzyskaniu chociażby kilku godzin dydaktycznych, w
jaki sposób można zaliczyć wymagany ustawowo staż? Czy nie można ułatwić młodemu,
ambitnemu i dobrze przygotowanemu merytorycznie i praktycznie nauczycielowi uzyskanie
wymaganego stażu? Nad tym problemem możemy dyskutować, do czego zachęcam, gdyż
jestem bardzo ciekawy opinii koleżanek i kolegów.
Formalną częścią stażu jest przedstawienie projektu planu rozwoju zawodowego
dyrektorowi szkoły w terminie 20 dni od dnia rozpoczęcia zajęć 14, który z kolei akceptuje go
w terminie do 30 dni od rozpoczęcia zajęć lub oddaje nauczycielowi do poprawy15. Po
zakończeniu stażu w terminie do 30 dni od jego zakończenia, nauczyciel zdaje sprawozdanie
z wykonania planu rozwoju zawodowego dyrektorowi szkoły. Prócz samego dyrektora,
pieczę nad młodym nauczycielem trzyma opiekun stażu, który przydzielany jest spośród
nauczycieli
mianowanych
lub
dyplomowanych16.
Jego
zadaniem
jest
udzielanie
nauczycielowi stażyście, wszelakiej pomocy w realizacji ustalonego planu rozwoju
zawodowego17 i sporządzenie, w terminie 14 dni od zakończenia stażu 18, projektu oceny
dorobku zawodowego. Po zasięgnięciu opinii rady rodziców, która wystawia ją w czasie 14
dni od uzyskania informacji o dokonywanej ocenie dorobku 19, dyrektor ustala ocenę dorobku
zawodowego nauczyciela do 21 dni od dnia złożenia sprawozdania z planu rozwoju
14
Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej i Sportu z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie uzyskiwania stopni
awansu zawodowego przez nauczycieli (Dz. U. 2004, nr 260, poz. 2593, tekst jednolity), par. 3, ust. 1, pkt. 2.
15
Tamże, pkt. 3.
16
Karta Nauczyciela, op. cit., rozdz. 3a, art. 9c, ust. 4.
17
Tamże, ust. 5.
18
Rozporządzenie Ministra i Sportu z dnia 1 grudnia 2004 r. ..., par. 5.
19
Karta Nauczyciela, op. cit., rozdz. 3a, art. 9c, ust. 7.
3
zawodowego20. Należy wspomnieć także, że zaniechanie wystawienia opinii przez radę
rodziców, w żaden sposób nie wpływa na procedurę uzyskania awansu zawodowego21.
Dyrektor szkoły ocenia dorobek nauczyciela pozytywnie lub negatywnie 22. W
pierwszym przypadku, warunkiem nadania stopnia nauczyciela kontraktowego, jest wynik
przeprowadzonej rozmowy i akceptacji ze strony komisji kwalifikacyjnej 23. W skład wyżej
wymienionej komisji, powołanej przez dyrektora szkoły, wchodzą: dyrektor lub wicedyrektor
szkoły (przewodniczący komisji), przewodniczący zespołu przedmiotowego lub nauczyciel
mianowany bądź dyplomowany oraz opiekun stażu24. Zadaniem komisji jest wydanie
akceptacji bądź niezaakceptowaniu nadania stopnia nauczyciela kontraktowego. W przypadku
negatywnej oceny dorobku zawodowego nauczyciela, na jego wniosek i przy akceptacji
dyrektora szkoły, należy odbyć dodatkowy, jednorazowy staż w wymiarze 9 miesięcy25.
Podobnie w przypadku braku uzyskania akceptacji komisji kwalifikacyjnej, nauczyciel na
swój wniosek i przy akceptacji dyrektora szkoły, może odbyć dodatkowy staż w wymiarze 9
miesięcy i przystąpić ponownie do rozmowy z komisją kwalifikacyjną 26. Do takiej rozmowy
można podejść w danej szkole tylko raz27.
W przypadku gdy nauczyciel uzyskuje akceptację komisji kwalifikacyjnej, dyrektor
szkoły
w
trybie
administracyjnym28
nadaje
nauczycielowi
stopień
nauczyciela
kontraktowego.29
Reasumując poruszone przeze mnie zagadnienie, chciałbym jeszcze raz zwrócić
uwagę na najistotniejsze problemy. W szkołach bardzo często porusza się problem braku
umiejętności pracy z uczniem zdolnym. Chciałbym wskazać pewną analogię, odnosząc się do
procesu awansu zawodowego nauczyciela, w braku jakichkolwiek punktów czy paragrafów
gratyfikujących zdolnych i pracowitych nauczycieli. Warto zwrócić uwagę na zbyt małą rolę
dyrektora szkoły procesie wczesnego awansu zawodowego nauczyciela 30. Anna Zielińska w
swoim artykule31 zwraca również uwagę na wysoki stopień biurokratyzacji i formalizacji w
wyżej wymienionym procesie. W opozycji uważam, że nauczyciel stażysta właśnie w tym
20
Karta Nauczyciela, op. cit., rozdz. 3a, art. 9c, ust. 6.
Tamże, ust. 7.
22
Tamże, ust. 8.
23
Tamże, art. 9b, ust. 1, pkt. 1.
24
Tamże, art. 9g, ust. 1, pkt. 1-3.
25
Tamże, art. 9c, ust. 11.
26
Tamże, art. 9g, ust. 8, pkt. 1.
27
Tamże.
28
Tryb odwoławczy od decyzji dyrektora reguluje Kodeks Postępowania Administracyjnego.
29
Karta Nauczyciela, op. cit., rozdz. 3a, art. 9b, ust. 4; ust. 4, pkt. 1.
30
Anna Zielińska, op. cit., s. 130.
31
Tamże.
21
4
wczesnym etapie rozwoju zawodowego, powinien zapoznać się z wymaganą dokumentacją
szkolną, która jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania placówki. Ostatnią kwestią,
wciąż zaniedbywaną i niewykorzystywaną przez samą radę rodziców, jest możliwość
opiniowania w procesie awansu zawodowego. Z prawa tego powinno się znacznie częściej
korzystać, tym bardziej, że to właśnie dzieci rodziców są uczone przez opiniowanych
nauczycieli. Rodzice i dzieci mogą udzielić cennych informacji o pedagogu, które na pewno
są wykorzystywane przez dyrektora w procesie awansu na nauczyciela kontraktowego.
mgr Krzysztof Tylus
5