Promocja zdrowia i bezrobocie: zadania praktyki

Promocja zdrowia i bezrobocie: zadania praktyki

Sztuka Leczenia
2003, tom IX, nr 3-4 str. 35–40
Les³aw Niebrój
Promocja zdrowia i bezrobocie:
zadania praktyki lekarza rodzinnego
Health promotion and unemployment: family doctor practice’s roles
Zak³ad Filozofii i Etyki, Œl. AM
Wprowadzenie
Refleksja dotycz¹ca ludzkiej pracy odkrywa
dwa jej znaczenia, dostatecznie wyraŸnie rozró¿nialne, choæ komplementarne wzglêdem siebie, o szczególnej istotnoœci z punktu widzenia
zarówno antropologii filozoficznej, jak i (wtórnie)
etyki od takiej antropologii zale¿nej. Z jednej bowiem strony, praca pozwala okreœlaæ cz³owieka
w jego indywidualnoœci, „indywidualnej” godnoœci osoby ludzkiej (rozumianej tu jako przynale¿nej ka¿demu z osobna), z drugiej strony, wpisuje
ow¹ jednostkê w spo³eczeñstwo.
W filozofii Hegla odnajdujemy przekonanie,
¿e praca jest zdolnoœci¹ cz³owieka, gotowego
wyjœæ poza doraŸn¹ potrzebê. „Miêdzy chwilê,
w której cz³owiek uœwiadamia sobie sw¹ potrzebê, a moment nasycenia – wkracza czas. Czas
ten jest wype³niony prac¹. Pracuje, kto przesta³
byæ niewolnikiem swych g³odów. Praca w myœl
Hegla to zarazem akt afirmacji i akt negacji. Negujemy potrzebê dziœ, aby afirmowaæ j¹ jutro”
(20).
Praca – dowód wyzwolenia cz³owieka od jego
doraŸnych potrzeb, jest równoczeœnie elementem komunikacji spo³ecznej. Praca jest czynnoœci¹ jednostki, ale jednostki osadzonej w spo³eczeñstwie. Mo¿na o niej orzekaæ jako o czynnoœci spo³ecznej, rozumiej¹c to jako uznanie, ¿e
jest ona wytworem spo³ecznym, ale tak¿e przyjmuj¹c prawdziwoœæ twierdzenia, ¿e ona tworzy
(wspó³tworzy?) owo spo³eczeñstwo. W tym te¿
sensie mo¿na mówiæ o istnieniu analogii pomiêdzy prac¹ a jêzykiem. „W wyprodukowaniu
pierwszego lepszego przedmiotu bior¹ udzia³
ca³e grupy ludzi, stoj¹cych od siebie niekiedy
bardzo daleko. Do tego, aby powsta³ produkt,
wymagane jest daleko id¹ce porozumienie miêdzyludzkie. Czym¿e dos³ownie jest porozumienie? Porozumienie to rodzaj rozmowy, której
podstaw¹ jest zrozumienie. Praca ludzka zak³ada
i rozwija porozumienie. Jako taka w³aœnie ujawnia
g³êbokie analogie z jêzykiem, za pomoc¹ którego
ludzie ze sob¹ rozmawiaj¹” (20).
Formalny fakt zatrudnienia wi¹¿e siê z jednym,
jak i drugim znaczeniem w³aœciwym ludzkiej pracy. Staj¹c siê dla jednostki formalnym potwierdzeniem jej w³asnej godnoœci oraz jej prawa do
nale¿ytego jej miejsca w spo³ecznoœci. W tym
sensie, z zachowaniem w³aœciwych proporcji, nale¿a³oby w fakcie bezrobocia dostrzegaæ swoisty
zamach na godnoœæ ludzkiej jednostki, w szczególnoœci jako jednostki spo³ecznej. Przy czym,
zdroworozs¹dkowo s³uszne wydaje siê za³o¿enie,
¿e ró¿ne formy bezrobocia, mog¹ stanowiæ ró¿n¹
(co do iloœci, si³y oddzia³ywania) formê takiego
zamachu.
Cel pracy
Celem niniejszej pracy jest wskazanie, na
podstawie przegl¹du literatury, zasad prowadzenia promocji zdrowia wœród bezrobotnych. Przy
formu³owaniu tych zasad zostanie wziêta pod
35
Promocja zdrowia i bezrobocie: zadania praktyki lekarza rodzinnego
uwagê zarówno specyfika fenomenu bezrobocia
w Polsce, jak i struktura organizacyjna ochrony
zdrowia w naszym kraju, w szczególnoœci zaœ
miejsce w systemie opieki zdrowotnej praktyki
lekarzy rodzinnych.
kraju z now¹ si³¹, wiêksz¹ ni¿ w ca³ym okresie
od przemiany ustrojowej: stopa bezrobocia
(rejestrowanego) w lutym i marcu 2002 r.
wynosi³a 18,1 (3). Wielkoœæ, jakiej nigdy
przedtem (tj. od stycznia 1990) nie osi¹gnê³a.
Specyfika bezrobocia w Polsce
Bezrobocie i zdrowie
Wraz z przemianami ustrojowymi lat 1989/
1990 pojawi³ siê na terenie naszego kraju, po raz
pierwszy w jego powojennej historii, problem bezrobocia. Spo³eczeñstwo, które przez wiele dziesiêcioleci ¿y³o w systemie tworz¹cym absurdalne
i pozorowane stanowiska pracy (z jednej strony
chroni¹ce przed niebezpieczeñstwem jej utraty,
z drugiej prowadz¹ce do radykalnej jej dewaluacji), zdaje siê nie posiadaæ skutecznych wzorców radzenia sobie z bezrobociem. Poczuciu
bezradnoœci towarzysz¹ niezwykle alarmistyczne wypowiedzi w œrodkach spo³ecznego przekazu, mog¹ce potêgowaæ przekonanie o beznadziejnoœci sytuacji.
Sytuacja jest przy tym niew¹tpliwie niezwykle
trudna i jako taka winna byæ okreœlona, zw³aszcza wzi¹wszy pod uwagê swego rodzaju „charakterystykê” tego fenomenu w naszym kraju.
Bezrobotnymi s¹:
Wzajemna zale¿noœæ pomiêdzy faktem bycia
bezrobotnym, a z³ym (pogarszaj¹cym siê) stanem zdrowia wydaje siê dowiedziona wynikami
przeprowadzonych w tym zakresie badañ (9,
10). Potwierdza to zarówno dokonany uprzednio
i wczeœniej opublikowany przegl¹d literatury (16),
jak i jego z jednej strony poszerzenie, z drugiej
zaœ uszczegó³owienie, jakiego podejmuje siê niniejsza praca. We wskazanym wy¿ej, wczeœniej
opublikowanym przegl¹dzie literatury brano pod
uwagê pozycje nie starsze ni¿ wydrukowane
w 1999 r., w czasopismach adnotowanych do
MedLine. Przegl¹d dotyczy³ artyku³ów opublikowanych po angielsku, francusku, hiszpañsku, niemiecku, polsku i w³osku. W sumie wziêto pod
uwagê ok. 200 pozycji. Niniejsza praca korzysta
ponadto z informacji zdobytych z dwu innych
elektronicznych baz danych, tj. przegl¹darki oferowanej
przez
Blackwell-Synergy
(http://www.blackwell-synergy.com), która w momencie przeprowadzania badania oferowa³a przeszukiwanie ok. 174 tys. artyku³ów opublikowanych
w 405 czasopismach (w tym takich medycznych,
które nie s¹ uwzglêdniane w MedLine, oraz czasopisma z zakresu nauk spo³ecznych, ekonomicznych i in.), i znacznie skromniejszej zakresowo,
lecz daj¹cej szerszy dostêp do publikacji krajowych
Polskiej
Bibliografii
Lekarskiej
(http://www.slam.katowice.pl/pbl/b). Pierwsza
z baz danych pozwoli³a wzi¹æ pod uwagê ok.
120, druga 18 pozycji bibliograficznych. W odniesieniu do obu przegl¹darek nie zastosowano
ograniczenia czasowego dotycz¹cego daty publikacji. Korzystaj¹c z pierwszej z nich, wprowadzono jednak zawê¿enie jedynie do tych publikacji zwi¹zanych ze zdrowiem i bezrobociem, które
równoczeœnie odpowiada³y na has³o: „promocja
zdrowia” i „podstawowa opieka zdrowotna”. Dokonano tak¿e uaktualnienia informacji z MedLine. Zrezygnowano przy tym z ograniczenia
1. ludzie m³odzi (procentowy udzia³ bezrobotnych w wieku do 24 lat w ogólnej liczbie
bezrobotnych wynosi³ w koñcu wrzeœnia
2000 r. 31%);
2. o niskim poziomie wykszta³cenia;
3. zamieszkali w s³abiej rozwiniêtych regionach
kraju, lub takich, w których niedostosowanie
przemys³u epoki komunizmu” do potrzeb
rynku s¹ szczególnie znacz¹ce. Notowany
jest wysoki odsetek bezrobotnych d³ugotrwale, tj. od co najmniej 12 miesiêcy (ok. 44,4%
ogó³u). Czêsto s¹ to osoby pozbawione
prawa do zasi³ku (udzia³ takich bezrobotnych
w ca³oœci osób pozbawionych pracy wyniós³
w listopadzie 2000 r. 79,9%) (16). Specyfikê
polskiego bezrobocia okreœla tak¿e to, ¿e po
zahamowaniu wzrostu udzia³u bezrobotnych
z pierwszej po³owy lat dziewiêædziesi¹tych,
a nawet znacznemu zmniejszeniu bezrobocia,
zw³aszcza w latach 1997–2000, zjawisko to
zdaje siê zagra¿aæ spo³eczeñstwu naszego
36
Les³aw Niebrój
czasowego, wprowadzaj¹c jednak zawê¿enie
przez wprowadzenie dodatkowo (wzglêdem badañ wczeœniej publikowanych) has³a „promocja
zdrowia”.
Badane zale¿noœci pomiêdzy bezrobociem
(faktem bycia bezrobotnym) a problemami zdrowotnymi o charakterze somatycznym dotycz¹
tak ró¿nych jednostek chorobowych, jak oty³oœæ,
próchnica, choroby serca, dróg oddechowych,
nerek, choroby przekazywane drog¹ p³ciow¹, ale
tak¿e patologii w przebiegu ci¹¿y i stanie zdrowia
noworodka, a¿ po urazy powsta³e na skutek wypadków komunikacyjnych. Przedmiotem badañ
nad bezrobociem jest pytanie o zale¿noœæ pomiêdzy nim a ró¿nego rodzaju uzale¿nieniami
(alkoholizm, narkomania, nikotynizm). Warto te¿
zwróciæ uwagê na opisywan¹ w badaniach zale¿noœæ pomiêdzy bezrobociem a okreœlonymi
zaburzeniami zdrowia psychicznego, w szczególnoœci depresj¹. Szczególnym zainteresowaniem osób badaj¹cych zale¿noœæ pomiêdzy stanem zdrowia a bezrobociem (s¹dz¹c po liczbie
publikowanych na ten temat artyku³ów) cieszy
siê zagadnie dotycz¹ce zale¿noœci pomiêdzy
tym ostatnim a przedwczesnymi zgonami. Badania dotycz¹ zarówno tych sytuacji, w których
bezrobocie, jako jeden z czynników kszta³tuj¹cych warunki ekonomiczne, jest postrzegane jako warunkuj¹ce tak¹ œmieræ, gdy¿ ogranicza
dostêp do opieki zdrowotnej, jak i tych, gdy szuka siê Ÿróde³ decyzji o dokonaniu samobójstwa.
Podkreœliæ jednak przy tym nale¿y, ¿e wp³yw
czynnika, jakim jest bezrobocie, jest istotnie modyfikowany ze wzglêdu na p³eæ, wiek, miejsce
zamieszkania, wykszta³cenie, rasê itp. osób, które dotknê³a utrata pracy (16).
Przegl¹d literatury sk³ania równoczeœnie do
sformu³owania pewnych krytycznych uwag dotycz¹cych strony metodologicznej niektórych publikacji. Nale¿y zauwa¿yæ, ¿e w wielu z nich niedostatecznie jasno brany jest pod uwagê specyficzny wp³yw czynnika, jakim jest bezrobocie
wœród innych czynników o charakterze socjoekonomicznym. W przypadku niektórych badañ
nie uwzglêdnia siê roli czynników ró¿nych od
bezrobocia, które w danych przypadkach (zdroworozs¹dkowo) mog³y mieæ decyduj¹cy wp³yw
na zachorowalnoϾ (16).
Zdrowotne zagro¿enia zwi¹zane
z bezrobociem: zadania promocji zdrowia
Œwiatowa Organizacja Zdrowia definiuje promocjê zdrowia jako szeroko rozumiane dzia³ania
d¹¿¹ce do maksymalnie pe³nego wykorzystania
tych determinantów, które s¹ zale¿ne od woli
cz³owieka (s¹ t¹ wol¹ modyfikowalne), aby jak
najpe³niej s³u¿y³y zdrowiu (21). Przy czym b³êdem by³oby ograniczaæ owe detrminanty tylko do
tego, co wi¹¿e siê z dzia³aniami poszczególnych
jednostek, ich zachowañ i stylu ¿ycia (4). Nale¿y
wœród nich wyliczyæ tak¿e takie, jak: warunki
ekonomiczne, status spo³eczny, edukacjê, zatrudnienie i warunki pracy, dostêpnoœæ do us³ug
ochrony zdrowia oraz fizyczne warunki œrodowiska ¿ycia cz³owieka. Tak rozumian¹ promocjê
zdrowia ró¿ni od prewencji ukierunkowanie na
determinanty zdrowia, a nie – jak w przypadku
prewencji – na determinanty choroby. Promocja
zdrowia bywa jednak tak¿e nieodró¿niania od
prewencji, bior¹c pod uwagê, ¿e dzia³ania promocji i prewencji s¹ œciœle komplementarne. Tak,
czy inaczej szczególnie istotnym elementem promocji zdrowia staje siê w³aœciwa edukacja zdrowotna (19).
Dzia³ania promocji zdrowia mo¿na podzieliæ
albo poprzez wyró¿nienie klas determinantów,
których dzia³ania maj¹ dotyczyæ, albo ze wzglêdu na stopieñ potrzeby zdrowotnej, ewentualnie
zagro¿enia zdrowotnego, populacji do której
promocja zdrowia jest skierowana. Stosownie do
pierwszego ze wskazanych podzia³ów wyró¿nia
siê dzia³ania dotycz¹ce:
1. determinantów spo³ecznych (np. czyste ekologicznie œrodowisko, w³aœciwa infrastruktura itp.);
2. determinantów zwi¹zanych z wp³ywem poszczególnych jednostek na spo³eczeñstwo (partycypacja spo³eczna, tolerancja, wzajemna
odpowiedzialnoϾ za siebie itp.) oraz
3. determinantów zwi¹zanych z dzia³aniami jednostki na ni¹ sam¹ (zdolnoœæ radzenia sobie
z prze¿ywanymi emocjami, samoocena, uznanie dla wartoœci zdrowia itp.) (4).
Dziel¹c dzia³ania zwi¹zane z promocj¹ zdrowia ze wzglêdu na potrzeby populacji, wyró¿niæ
nale¿y te o charakterze:
37
Promocja zdrowia i bezrobocie: zadania praktyki lekarza rodzinnego
1. uniwersalnym (skierowane do ca³ej populacji);
2. selektywnym (przeznaczone dla sub-grup
spo³ecznych o szczególnych potrzebach/
zwiêkszonego ryzyka) oraz
3. ukierunkowane (dotycz¹ce poszczególnych
jednostek rozpoznanych jako wymagaj¹ce
szczególnej troski/szczególnie zagro¿onych).
pacjentów lekarza rodzinnego, ale tak¿e, aby
by³y zdolne do rozbudzania wœród nich potrzeb zdrowotnych. Edukacja zdrowotna w ramach takich programów mo¿e byæ prowadzona w du¿ej mierze niejako „przy okazji”
spotkañ pacjenta z pracownikami ochrony
zdrowia, do jakich dochodzi z innych ni¿
promocja zdrowia, powodów.
Pracownicy ochrony zdrowia z praktyk lekarza
rodzinnego wydaj¹ siê, z racji charakteru instytucji, w której s¹ zatrudnieni, szczególnie predysponowani zarówno do rozpoznania istnienia oraz
si³y oddzia³ywania okreœlonych determinant, jak
i wyodrêbnienia podgrup spo³ecznych, a przede
wszystkim jednostek wymagaj¹cych szczególnej
troski (1).
Poznanie determinantów i wskazanie podgrup spo³ecznych ma kluczowe znaczenie dla
planowania i skutecznego prowadzenia promocji
zdrowia. Nale¿y przy tym zaznaczyæ, ¿e poznanie takie winno dotyczyæ nie tylko wskazania czynników zale¿nych od ludzkiej woli, a mog¹cych
mieæ wp³yw na zdrowie, lecz tak¿e rozpoznania
ich dzia³ania we wzajemnych relacjach, pomiêdzy sob¹. Poza zbadaniem tak „oczywistych”
zmiennych, jak: p³eæ, wykszta³cenie, stan cywilny czy wiek, nale¿y pamiêtaæ tak¿e np. o sytuacji
makroekonomicznej kraju i regionu. Badania dowodz¹ bowiem, ¿e bezrobocie inaczej koreluje
ze stylem ¿ycia (zachowaniami antyzdrowotnymi: nadu¿ywaniem alkoholu) w okresie wzrostu
ekonomicznego, inaczej w czasach recesji (13).
Zadaniem praktyki lekarza rodzinnego winno
byæ prowadzenie akcji promocji zdrowia o charakterze uniwersalnym. I to zarówno poprzez
uczestniczenie w odpowiednich programach
o charakterze czy to krajowym, czy regionalnym,
jak i poprzez tworzenie i realizowanie w³asnych
programów. W przygotowaniu takich programów
wydaje siê istotne aby:
Szczególn¹ rolê odegraæ mog¹ praktyki lekarza
rodzinnego w odniesieniu do tej promocji zdrowia, któr¹ okreœlono jako ukierunkowan¹. Osoby
znajduj¹ce siê w szczególnych potrzebach, czy
to z samych racji zdrowotnych (2, 8), czy z powodów zwi¹zanych z uwarunkowaniami socjoekonomicznymi towarzysz¹cymi bezrobociu, mog¹
mieæ problem z dotarciem nawet do „najbli¿szej”
sobie struktury ochrony zdrowia, tj. w³aœnie praktyki lekarza rodzinnego (12). Promocja zdrowia
ukierunkowana winna byæ w du¿ej mierze niezale¿nie od innych kontaktów pomiêdzy lekarzem
rodzinnym a jego pacjentami. A zwróciæ nale¿y
uwagê, ¿e edukacja zdrowotna w oœrodkach
podstawowej opieki zdrowotnej z zasady ograniczana jest jedynie do sytuacji, gdy mo¿na j¹
prowadziæ przy okazji innych spotkañ (6). Byæ
mo¿e pomocne by³oby odnowienie instytucji pielêgniarki œrodowiskowej i znalezienie w³aœciwego
jej miejsca w praktyce lekarza rodzinnego (7).
„Ukierunkowanie” promocji zdrowia oznacza
jednak nie tylko skierowanie jej do szczególnie
potrzebuj¹cych osób, lecz tak¿e nadanie jej takiej
specyfiki, dziêki której bêdzie mog³a do tych osób
dotrzeæ. „Ukierunkowanie” dotyczy zarówno osób,
jak i treœci. Posiadanie wiedzy zwi¹zanej z uniwersaln¹ promocj¹ zdrowia mo¿e byæ niewystarczaj¹ce dla osób w szczególnej sytuacji (19).
Promocja zdrowia podejmowana wobec spo³ecznego fenomenu bezrobocia stawia przed praktyk¹ lekarza rodzinnego zadanie podjêcia œcis³ego
wspó³dzia³ania z instytucjami zarówno administracji pañstwowej czy samorz¹dowej, jak i innymi (religijnymi, spo³ecznymi itp.), które mog¹ oferowaæ
wspó³pracê w zakresie pomocy bezrobotnym (15).
Istotnym, choæ jak dowodz¹ badania wci¹¿ w du¿ej
mierze zaniedbanym (17), elementem edukacji
zdrowotnej winno byæ informowanie pacjentów
o takich instytucjach, zakresie ich dzia³alnoœci,
mo¿liwoœciach kontaktu z nimi itp.
Wreszcie podkreœliæ nale¿y, ¿e wszelkie zadania realizowane przez pracowników ochrony
1. by³y one prowadzone na odpowiednim poziomie merytorycznym (s³uszne wydaje siê
w tym miejscu wskazanie standardów
Evidence Based Medicine) (5),
2. cieszy³y siê poprawnoœci¹ formaln¹, tj. korzysta³y z osi¹gniêæ pedagogiki, psychologii
czy teorii komunikacji. Odnoœnie do strony
formalnej nale¿a³oby wymagaæ, aby programy promocji zdrowia d¹¿y³y nie tylko do
zaspokajania potrzeb zg³aszanych przez
38
Les³aw Niebrój
zdrowia zatrudnionych w praktykach lekarza
rodzinnego winny byæ prowadzone z poszanowaniem zasady autonomii pacjenta. Promocja
zdrowia nie mo¿e byæ form¹ zewnêtrznego przymusu narzucaj¹cego pacjentowi podjêcie/
zaniechanie okreœlonych dzia³añ. Musi odwo³ywaæ siê zawsze do wolnoœci – wolnego wyboru,
tego, co proponowane. St¹d zapewne miar¹ jej
oceny nie mo¿e byæ skutecznoœæ we wprowadzaniu zmian w styl ¿ycia pacjenta. Winna byæ
dokonywana z poszanowaniem, czyli niejako
„w obrêbie” wspólnot moralnych, w rozumieniu,
jakie nadaje im Alasdair MacIntyre (8).
Podsumowanie
Donios³oœæ problemu bezrobocia, tak¿e ta
zwi¹zana ze zdrowiem, jest tak wielka, ¿e piêæ
wyznaczonych poni¿ej zadañ praktyki lekarza
rodzinnego dotycz¹cych zwi¹zanej z tym fenomenem promocji zdrowia powinno byæ z pewnoœci¹ potraktowane z nale¿yt¹ powag¹. Oczekiwaæ nale¿y:
1. troski o w³aœciwe poznanie determinantów
zdrowia zwi¹zanych z bezrobociem i poznania
podgrup spo³ecznych/jednostek szczególnie
zagro¿onych,
2. w³¹czenia siê w akcje promocji zdrowia o charakterze uniwersalnym i samorzutne podejmowanie takich akcji,
3. prowadzenie ukierunkowanej (co do osób i treœci) promocji zdrowia,
4. nawi¹zanie i rozwijanie wspó³pracy z innymi
instytucjami mog¹cymi przyjœæ z pomoc¹ bezrobotnym oraz
5. realizowanie tego wszystkiego w sposób wolny
od paternalizmu medycznego, szanuj¹c zasadê autonomii. Nale¿a³oby przy tym jeszcze zapewne dodaæ, ¿e zadania promocji zdrowia
powinny byæ realizowane w praktykach lekarza
rodzinnego z za³o¿eniem, ¿e s¹ to dzia³ania
d³ugofalowe, co znaczy: nie mo¿na liczyæ na
szybki i b³yskotliwy ich sukces (14).
Streszczenie
Bezrobocie sta³o siê w Polsce problemem
spo³ecznym o szczególnej donios³oœci. Wp³yw
bezrobocia na stan zdrowia zarówno fizycznego,
jak i psychicznego zosta³ dowiedziony wieloma
badaniami. Niniejsze studium d¹¿y do okreœlenia tych specyficznych potrzeb zdrowotnych
osób pozbawionych pracy, które winny byæ rozpoznane przez lekarzy lub pielêgniarki podstawowej opieki zdrowotnej, oraz opisuje sposoby
wdro¿enia praktyk z zakresu promocji zdrowia
wœród bezrobotnych pacjentów lekarzy rodzinnych. W szczególnoœci wskazuje siê na zadania
pielêgniarek w podstawowej opiece zdrowotnej
oraz koniecznoœæ wspó³pracy pracowników ochrony zdrowia z odpowiednimi instytucjami spo³ecznymi w celu rozwi¹zywania problemów zwi¹zanych z bezrobociem. Dowodzi siê tak¿e potrzeby
odpowiedniej edukacji personelu podstawowej
opieki zdrowotnej oraz udzielenia wsparcia
poczynaniom z zakresu promocji zdrowia w praktyce lekarza rodzinnego.
S³owa kluczowe: bezrobocie, promocja
zdrowia, podstawowa opieka zdrowotna
Summary
Unemployment has become a very serious
social problem in Poland. Unemployment has
been documented to have detrimental impacts
on a person’s physical as well mental health.
This study intended to examine those specific
jobless people health needs, which ought to be
identified by primary care physicians or nurses,
and describe approaches to implementing health
promotion practices among unemployed patients in the family doctor practices. In particular,
it is indicated the role of the primary health care
nurses and the need of cooperation of the family
care practitioners with institutions offering help to
the jobless. The study also underlines the need
for more education as well as support to increase
the element of health promotion in primary health
care activities.
Keywords: unemployment, health promotion, primary health service
Piœmiennictwo
11. Bond M.: Placing poverty on the agenda of
a primary health care team: an evaluation of an
39
Promocja zdrowia i bezrobocie: zadania praktyki lekarza rodzinnego
12.
13.
14.
15.
16.
17.
18.
19.
10.
11.
12.
40
action research project. Health and Social
Care in the Community 1999, 7/1, 9–16.
Chodakowska M.: Konsekwencje zagro¿enia
bezrobociem osób z ograniczon¹ sprawnoœci¹ fizyczn¹. [W:] Problemy pedagogiki
specjalnej w badaniach empirycznych. Lublin
1994, 259–270.
GUS, Polska Statystyka Publiczna 2002,
http://www.stat.gov.pl.
Herrman H.: The need for mental health
promotion. Australian and New Zealand
Journal of Psychiatry 2001, 35, 709–715.
Jadamus-Niebrój D., Niebrój L.: Rola dydaktyczno-wychowawcza pielêgniarki podstawowej
opieki zdrowotnej: doœwiadczenia i oczekiwania pacjentów i ich rodzin. [W:] Pielêgniarstwo
we wspó³czesnej medycynie. I Podlaska Konferencja Naukowo-Szkoleniowa, Bia³ystok
2000, 163–171.
Jaeschke R., Cook D., Guyatt G.: Evidence
based medicine (EBM), czyli praktyka medyczna oparta na wiarygodnych i aktualnych
publikacjach (POWAP). Wydawnictwo MP,
Kraków 2002.
Kalninis I.: Starting from a Blank Page:
Discovering and Creating Community Health
Nursing in Post-Soviet Latvia. Public health
Nursing 2001, 18/4, 262–272.
Kawka J.: Sytuacja zawodowa i ¿yciowa
bezrobotnych inwalidów narz¹du wzroku,
w œwietle wypowiedzi z ankiety. [W:] Problemy
pedagogiki specjalnej w badaniach empirycznych, Lublin 1994, 249–258.
Korzeniewska M.: Zdrowotne koszty bezrobocia. Medycyna Pracy 1995, 46/4, 407–414.
Leder S.: Bezrobocie a zdrowie. Psychiatria
Polska. 1994, 28/6, 651–666.
Lee A. J., Rombie I. K., Smith W. C., Tunstall-Pedoe H. D.: Cigarette smoking and employment status. Social Science & Medicine
1991, 33/11, 1309-1312.
Love R. R.: Cancer prevention through health
promotion. Defining the role of physicians in
public health, Cancer 1994, 74/ Suppl. 4,
1418–1422.
13. Luoto R., Poikolainen K., Uutela A.: Unemployment, sociodemographic background and
consumption of alcohol before and during the
economic recession of the 1990s in Finland.
International Journal of Epidemiology 1998,
27, 623–629.
14. Makara P.: Policy implications of differential
health status in East and West Europe. The
case of Hungary. Social Science & Medicine
1994 39/9, 1295–1302.
15. Mitchell D. P., Betts A., Epling M.: Yought
employment, mental health and substance
misuse: a challenge to mental health service.
Journal of Psychiatric and mental Health
Nursing 2002, 9, 191–198.
16. Niebrój L.: Bezrobocie i zagro¿enia zdrowia.
Annales UMCS 2000 Sectio D, Vol. LV. Supl.
VII, 36, 173–176.
17. Niebrój L., Jadamus-Niebrój D.: Tematyka
edukacji zdrowotnej realizowanej przez pielêgniarki podstawowej opieki zdrowotnej. Annales
Academiae Medicae Silesienis 2001, 48–49,
121–127.
18. Niebrój L.: Promocja zdrowia: nowy totalitaryzm? Annales Academiae Medicae Silesienis 2002, Supl. 34, 71–77.
19. Norton L.: Health promotion and health education: what role should the nurse adopt in practice? Journal of Advanced Nursing 1998, 28,
6, 1269–1275.
20. Tischner J.: Refleksje o etyce pracy. [W:] Tischner J.: Œwiat ludzkiej nadziei. Wybór szkiców
filozoficznych z lat 1966-1975. Wydawnictwo
Znak, Kraków 1994, 70–90.
21. World Health Organization, Health Promotion
Glossary. Ed. WHO, Geneva 1998.
Adres do korespondencji
dr Les³aw Niebrój
Zak³ad Filozofii i Etyki, Œl. AM
ul. Medyków 12
40-752 Katowice
e-mail: [email protected]