Projekt Narodowej Strategii Gospodarowania Wodami 2030 (z

Transkrypt

Sfinansowano ze środków Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej na zamówienie
Ministra Środowiska
Projekt Narodowej Strategii Gospodarowania Wodami 2030
(z uwzględnieniem etapu 2015)
ul. Tamka 16, 00-349 Warszawa,
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
Projekt Narodowej Strategii Gospodarowania Wodami 2030 (z uwzględnieniem etapu 2015)
Zespół autorski:
Kierownik Zespołu
Prof.dr. hab. inż.
Janusz Kindler
Mgr
Michał Behnke
Dr inż.
Antoni Bojarski
Dr inż.
Jacek Bonenberg
Dr
Przemysław Chylarecki
Mgr inż.
Jacek Engel
Dr inż.
Zofia Gręplowska
Dr
Marek Jelonek
Dr
Piotr Herbich
Mgr inż.
Krzysztof Kamiński
Mgr
Jerzy Kędzierski
Prof. dr hab. inż.
Rafał Miłaszewski
Prof. dr hab.
Waldemar Mioduszewski
Prof. dr hab. inż.
Elżbieta Nachlik
Dr
Przemysław Nawrocki
Mgr inż.
Ewa Pasiciel
Mgr inż.
Paweł Pawlaczyk
Mgr
Danuta Pikor
Dr inż.
Dorota Pusłowska - Tyszewska
Dr inż.
Sylwester Tyszewski
Dr inż.
Tomasz Walczykiewicz
Mgr inż.
Ewa Wilkos-Gładki
Doc. dr hab.
Wiesław Wiśniewolski
Mgr inż.
Janusz Wiśniewski
Doc.
Arkadiusz Wołos
Prof. dr hab. inż.
Jan Żelazo
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
2
Spis treści
I
WPROWADZENIE............................................................................................................5
II
CELE STRATEGICZNE GOSPODAROWANIA WODAMI - PERSPEKTYWA 2030 ......7
III
DIAGNOZA AKTUALNEGO STANU GOSPODARKI WODNEJ ...............................10
III.1 Stan zasobów wodnych oraz ekosystemów wodnych i od wody zależnych
...........................................................................................................................10
III.2 Potrzeby wodne ...............................................................................................14
III.3 Ocena zagrożenia i stan zabezpieczenia przed powodzią i suszą .............18
III.4 Ocena stanu regulacji prawnych....................................................................22
III.5 Ocena stanu zarządzania i finansowania ......................................................24
III.6 Identyfikacja głównych problemów dla NSGW .............................................28
IV
UWARUNKOWANIA GOSPODARKI WODNEJ ........................................................32
IV.1 Uwarunkowania międzynarodowe gospodarowania wodami Polski..........32
IV.2 Uwarunkowania krajowe .................................................................................34
V
PERSPEKTYWY GOSPODAROWANIA WODAMI DO 2015 ROKU
Z UWZGLĘDNIENIEM HORYZONTU CZASOWEGO ROKU 2030...........................39
V.1
VI
Prognoza potrzeb wodnych do 2015 r. z perspektywą do r. 2030..............39
V.1.1
Przemiany społeczno gospodarcze ................................................................39
V.1.2
Ochrona wód i ekosystemów z nimi związanych ............................................45
V.1.3
Prognoza potrzeb wodnych w horyzoncie czasowym 2015............................46
V.1.4
Perspektywa potrzeb wodnych w horyzoncie czasowym 2030.......................47
V.2
Efekty osiągnięte w 2030 roku........................................................................48
V.3
Uwarunkowania integracji systemu gospodarowania wodami w świetle
perspektywy, kluczowych problemów i obecnych możliwości oceny
przyszłych potrzeb wodnych ..........................................................................51
REFORMA GOSPODAROWANIA WODAMI .............................................................53
VI.1 Konieczność i istota reformy gospodarowania wodami..............................53
VI.1.1 Nowa polityka wodna i jej konsekwencje ........................................................53
VI.1.2 Konieczny zakres nowych rozwiązań..............................................................55
VI.1.3 Etapy wprowadzania zmian w kontekście realizacji zobowiązań europejskich i
bieżących zadań .............................................................................................56
VI.2 Założenia generalne reformy ..........................................................................56
VI.3 Zintegrowany system gospodarowania wodami ..........................................58
VI.3.1 Zarządzania wodami .......................................................................................58
VI.3.2 Utrzymanie wód i zarządzanie majątkiem Skarbu Państwa............................59
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
3
VI.3.3 System prawny ...............................................................................................60
VI.3.4 Instrumenty ekonomiczno-finansowe..............................................................61
VI.3.5 System finansowania ......................................................................................62
VI.3.6 Monitoring i system informacyjny ....................................................................63
VI.3.7 Współpraca instytucjonalna ............................................................................66
VI.3.8 Budowanie społecznego poparcia dla nowej polityki wodnej nakreślonej w
NSGW .............................................................................................................67
VII
PLAN WDROŻENIA NSGW .......................................................................................68
VII.1 Założenia ..........................................................................................................68
VII.2 Ramowy plan wdrożenia NSGW .....................................................................68
VII.2.1 Plan wdrożenia reformy gospodarowania wodami .........................................69
VII.2.2 Plan wdrożenia dyrektyw ................................................................................70
VII.2.3 Inne priorytety okresu przejściowego..............................................................72
VII.2.4 Zagrożenia i kontrola wdrożenia NSGW .........................................................80
ZAŁĄCZNIKI..........................................................................................................................83
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
4
I
Wprowadzenie
Obecny etap rozwoju społeczno-gospodarczego Polski oraz wymagania wynikające
z dyrektyw Unii Europejskiej wymagają nowego spojrzenia na sprawy związane
z gospodarowaniem wodami w naszym kraju. Niniejszy dokument, na tle diagnozy obecnej
sytuacji, uwarunkowań międzynarodowych i krajowych oraz perspektyw roku 2030,
przedstawia narodową strategię likwidacji jednej z podstawowych barier rozwojowych, jaką
jest degradacja zasobów wodnych. Z istnienia tej bariery, władza publiczna i społeczeństwo
wciąż niedostatecznie zdają sobie sprawę.
Narodowa Strategia Gospodarowania Wodami 2030 (z uwzględnieniem etapu przejściowego
2015) określa podstawowe kierunki i zasady działania umożliwiające realizację idei trwałego
i zrównoważonego rozwoju w gospodarowaniu zasobami wodnymi w Polsce. Cel ten ma być
osiągnięty przez zbudowanie sprawnie działającego systemu gospodarowania wodami, który
wykorzystując mechanizmy prawne, instrumenty ekonomiczne i konsultacje społeczne,
będzie zapewniał utrzymanie dobrego stanu wód, a w szczególności ekosystemów wodnych
i od wody zależnych, pozwalał na zaspokojenie potrzeb wodnych ludności w wodę do picia
oraz uzasadnionych potrzeb wodnych innych użytkowników, zwiększał bezpieczeństwo
powodziowe kraju i chronił go przed skutkami suszy.
Krajowe i międzynarodowe uwarunkowania gospodarki wodnej (m.in. zobowiązania
określone Traktatem Akcesyjnym) wskazują, że budowa wspomnianego wyżej systemu nie
jest możliwa bez zasadniczej reformy obecnych praktyk gospodarowania wodami.
Największym wyzwaniem proponowanej reformy jest wielopłaszczyznowa integracja
wszelkich poczynań gospodarki wodnej – integracja celów środowiskowych, różnych typów
zasobów wodnych, badań, studiów i analiz.
Strategia i związana z nią reforma opierają się w szczególności na integracji wymagań
rozwoju społeczno-gospodarczego z potrzebami środowiska przyrodniczego. Istotą tej
integracji jest uznanie równoważności zaspakajania potrzeb człowieka i konieczności
uzyskania dobrego stanu środowiska rozumianego w szerszym niż dotychczas zakresie –
nie tylko zadawalających parametrów fizykochemicznych środowiska, ale również dobrej
kondycji ekosystemów wodnych i zależnych od wody oraz związanych z nimi populacji
gatunków roślin i zwierząt. Takie podejście do harmonizowania rozwoju gospodarczego
i wymagań środowiska wypływa z przekonania, że jednym z najważniejszych wskaźników
jakości życia człowieka jest jakość środowiska, które go otacza. Jest ono spójne z polityką
wspólnotową stwarzając efektywne warunki absorbcji środków pomocowych.
Strategia dostosowuje proponowane działania do aktualnego procesu decentralizacji
państwa i porządkowania zakresu kompetencji administracji rządowej i samorządowej. Jest
ona podstawowym dokumentem określającym cele i priorytety gospodarowania wodami
w powiązaniu z priorytetami innych polityk sektorowych i regionalnych.
Zakres proponowanych rozwiązań obejmuje wszystkie elementy gospodarowania wodami na
wszystkich poziomach decyzyjnych. Szczególne znaczenie ma integracja gospodarowania
wodami z planowaniem przestrzennym i właściwym gospodarowaniem zasobami
przyrodniczymi. Kształtowanie spójności przestrzennej jest niezbędnym warunkiem poprawy
sytuacji w zakresie ochrony przyrody i zaopatrzenia w wodę.
Proponowana strategia będzie wdrażana w dwóch etapach. W pierwszej fazie okresu
początkowego trwającego do 2015 roku, zostaną opracowane nowe rozwiązania
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
5
proponowanej reformy systemu gospodarowania wodami. Następnie rozpocznie się proces
wdrażania tych rozwiązań oraz realizacji programów działań ustalonych w ramach planów
gospodarowania wodami w obszarach dorzeczy opracowanych wg wymagań Ramowej
Dyrektywy Wodnej UE. W drugim etapie, w latach 2016 – 2030, przewiduje się stabilizację
procesu przemian, prowadzącą do normalnego funkcjonowania gospodarki wodnej w oparciu
o już sprawdzone i zweryfikowane instrumenty i narzędzia.
Narodowa Strategia Gospodarowania Wodami 2030 została opracowana przez liczący
ok. 20 osób interdyscyplinarny zespół specjalistów gospodarki wodnej, przyrodników
i ekonomistów powołany przez firmę PROEKO CDM Sp. z o.o. Realizacja tego zadania
wymagała niełatwego dialogu między specjalistami reprezentującymi różne obszary wiedzy
i różne punkty widzenia na priorytety gospodarowania wodami. To właśnie taki dialog –
wspólne i nie zawsze łatwe poszukiwanie najlepszych rozwiązań – jest realizacją silnie
akcentowanego w Ramowej Dyrektywie Wodnej wymogu wdrożenia procesu uspołecznienia
gospodarowania wodami.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
6
II
Cele strategiczne gospodarowania wodami - perspektywa
2030
1.
Celem nadrzędnym
NSGW
jest kształtowanie rozwiązań prawnych,
organizacyjnych, finansowych i technicznych w gospodarowaniu wodami,
zapewniających trwały i zrównoważony społeczno-gospodarczy rozwój kraju,
z uwzględnieniem przewidywanych zmian klimatu.
2.
Celami strategicznymi są:
▪
osiągnięcie i utrzymanie dobrego stanu i potencjału wód i związanych
z nimi ekosystemów,
▪
zaspokojenie potrzeb ludności w zakresie zaopatrzenia wodę do picia
i dla celów sanitacji,
▪
zaspokojenie społecznie
wodnych gospodarki,
▪
podniesienie skuteczności ochrony ludności i gospodarki w sytuacjach
kryzysowych.
i
ekonomiczne
uzasadnionych
potrzeb
Cele strategiczne gospodarowania wodami uwzględniają konieczność adaptacji do
zmian klimatycznych, wzrastające ryzyko występowania gwałtownych zjawisk
pogodowych, możliwości tkwiące w polityce oszczędzania wody oraz ewentualne
zmiany w zagospodarowaniu przestrzennym w kontekście ograniczania alokacji
zasobów w przestrzeni.
Cele strategiczne gospodarowania wodami wynikają z potrzeb wewnętrznych
i zewnętrznych. Potrzeby wewnętrzne związane są przede wszystkim
z koniecznością osiągnięcia i utrzymania dobrego stanu wszystkich wód
i ekosystemów od wód zależnych. Zaspokojone potrzeby zewnętrzne wynikające ze
strategii rozwoju prowadzą do wspierania procesu utrzymującego kraj na ścieżce
dobrobytu, zapewnienie „bezpieczeństwa wodnego”, przy poszanowaniu wymagań
środowiska naturalnego. „Bezpieczeństwo wodne” winno być tutaj rozumiane jako
rozwiązanie zapewniające utrzymanie jakości życia obywateli, dające gwarancję
rozwoju społeczno-gospodarczego, zapewniające utrzymanie produkcji rolnej,
zaspakajającej potrzeby ludności, zmniejszające zagrożenia wynikające z klęsk
żywiołowych, kryzysów w obszarze środowiska naturalnego i zdrowia oraz zagrożeń
w dziedzinie transportu i energii.
3.
Cele operacyjne, zestawione w tabeli zamieszczonej niżej, określono uwzględniając
następujące aspekty :
▪
Potrzeby wodne
▪
Środowisko wodne i ekosystemy
▪
Planowanie i zarządzanie przestrzenne w relacji ze środowiskiem
wodnym i ekosystemami
▪
Zagrożenia naturalne, awarie i katastrofy
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
7
▪
Efektywność ekonomiczna w odniesieniu do analizy koszty – korzyści
oraz zwrotu kosztów usług wodnych
▪
Organizacja i prawo
▪
Udział społeczeństwa w podejmowaniu decyzji
Cel nadrzędny:
odpowiednie kształtowanie uwarunkowań i rozwiązań dla programów i planów rozwoju społecznogospodarczego kraju w celu zapewnienia jego zrównoważonego rozwoju
Cel strategiczny I:
Cele operacyjne
osiągnięcie i utrzymanie
dobrego stanu i potencjału
wód i związanych z nimi
ekosystemów
Przywrócony i utrzymywany dobry stan i potencjał wód powierzchniowych
Przywrócony właściwy stan wszystkich części wód podziemnych oraz
zapewniona równowaga między poborem a zasilaniem tych wód
Wdrożone działania niezbędne dla zapobiegania lub ograniczenia dopływu
zanieczyszczeń do wód podziemnych oraz dla zapobiegania pogarszaniu się
stanu wszystkich części tych wód
Wdrożone niezbędne działania w celu stopniowego redukowania
zanieczyszczenia wód priorytetowymi substancjami niebezpiecznymi
Wdrożone działania niezbędne dla odwrócenia każdej znaczącej, utrzymującej
się tendencji wzrostu stężenia zanieczyszczeń powstających na skutek
działalności człowieka, w celu stopniowej redukcji poziomu zanieczyszczenia
wód podziemnych.
Osiągnięta zgodność ze wszystkimi standardami i celami określonymi
w regulacjach prawnych Wspólnoty, zgodnie z którymi utworzono poszczególne
obszary chronione
Osiągnięta zgodność z celami dotyczącymi dobrego stanu wód w obszarach
chronionych
Cel strategiczny II:
Cele operacyjne
zaspokojenie potrzeb
ludności w zakresie
zaopatrzenia wodę do picia
i dla celów sanitacji
Wdrożone metodyki określania rzeczywistych potrzeb wodnych
Wprowadzone mechanizmy umożliwiające zarządzanie potrzebami wodnymi
Wdrożone mechanizmy ekonomiczne
z uwzględnieniem zasady zwrotu kosztów
w
relacji
do
usług
wodnych
Kontrola i zmniejszenie strat wody i przecieków do wielkości akceptowalnych
pod względem technicznym i ekonomicznym
Wdrożone nowe technologie zmierzające do oszczędzania wody,
wykorzystywanie szarej wody do powtórnego obiegu, w określonych
przypadkach. w przemyśle i rolnictwie
Osiągnięta trwała świadomość wszystkich użytkowników wód o potrzebie
racjonalnego, oszczędnego korzystania z zasobów wodnych
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
8
Opracowane
i
realizowane
plany
powiększania
retencji
wodnej,
z uwzględnieniem ograniczeń wynikających z RDW 2000/60/WE oraz potrzeb
wynikających z realizacji Celu IV i przy zastosowaniu odpowiednich działań
kompensujących negatywne oddziaływania hydromorfologiczne
Wdrożone rozwiązania wykorzystujące bezpośrednio zasoby wodne
pochodzące z opadów, dla celów lokalnego zaopatrzenia w wodę i nawodnień
Zaspokojone potrzeby wodne ludności, gospodarki i rolnictwa, uwzględniające
zróżnicowane warunki naturalne i zagrożenia wynikające z suszy, poprzez
odpowiednie rozwiązania techniczne
Wdrożone i utrzymywane ścisłe procedury w planowaniu przestrzennym,
uwzględniające możliwości zaopatrzenia w wodę
Cel strategiczny III:
zaspokojenie społecznie i
ekonomiczne
uzasadnionych potrzeb
wodnych gospodarki
Wdrożone
mechanizmy
ekonomiczne
uwzględniające zasadę zwrotu kosztów
dotyczące
usług
wodnych,
Wdrożone zasady proporcjonalnej partycypacji w utrzymaniu urządzeń wodnych
Zidentyfikowane grupy objęte pomocą finansową, ustalone zasady wsparcia
finansowego użytkowników niezdolnych do ponoszenia pełnych kosztów
Ustabilizowany system edukacji w zakresie gospodarowania wodami
Wdrożone standardy techniczne i projektowe uwzględniające konieczność
racjonalnego gospodarowania zasobami wodnymi
Zapewniony szeroki
podejmowania decyzji
udział
reprezentacji
użytkowników
w
procesie
Wykreowane możliwości zwiększenia udziału hydroenergetyki w bilansie
energetycznym kraju, przy uwzględnieniu ograniczeń wynikających z Ramowej
Dyrektywy Wodnej 2000/60/WE
Cel strategiczny IV:
Cele operacyjne
podniesienie skuteczności
ochrony ludności i
gospodarki w sytuacjach
kryzysowych
Skuteczna ochrona ludności i gospodarki w sytuacjach nadzwyczajnych,
wynikających z powodzi, suszy, awarii lub katastrof synergicznych
Wdrożona, tam gdzie jest to niezbędne i możliwe, polityka w zakresie
zarządzania ryzykiem powodzi, uwzględniająca odtwarzanie i utrzymywanie
wolnej od zabudowy przestrzeni dla wód powodziowych
Wdrożone nowoczesne prawo bazujące na ryzyku zagrożenia
Wdrożony system edukacji w zakresie ochrony przed powodzią
Utworzone podstawy organizacyjne i techniczne umożliwiające sukcesywne
wprowadzanie systemów ubezpieczeń
Sukcesywnie utrzymywany i modernizowany w miarę postępu technicznego
i naukowego system prognoz i ostrzeżeń
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
9
III
Diagnoza aktualnego stanu gospodarki wodnej
III.1
Stan zasobów wodnych oraz ekosystemów wodnych i od
wody zależnych
1.
W Polsce panuje klimat umiarkowany o charakterze przejściowym pomiędzy
klimatem morskim a lądowym, charakteryzujący się dużą zmiennością
charakterystyk meteorologicznych w cyklu rocznym i między latami. Suma opadów
w roku średnim wynosi nieco powyżej 600 mm i waha się od 500 mm w pasie nizin
do około 1100 mm w rejonach górskich i podgórskich.
2.
Zasoby wodne to wody powierzchniowe w rzekach, jeziorach i zbiornikach wodnych
oraz wody podziemne. Zasoby wodne Polski obejmują zarówno zasoby własne
kraju, których źródłem są opady na jego obszarze, jak i zasoby pochodzące
z dopływu wód spoza granic Polski (ok. 13% zasobów całkowitych).
Całkowite zasoby wód płynących Polski wynoszą średnio 61,9 mld m3/rok, z czego
zasoby własne wynoszą 54,3 mld m3/rok, co odpowiada odpływowi jednostkowemu
5,0 l/s km2, przy średniej europejskiej 9,5 l/s km2 (Załącznik, tab. Z.1). Na obszarze
kraju znajduje się 2856 jezior o powierzchni ponad 10 ha (sumaryczna pojemność
ok. 18,2 mld m3) oraz 99 zbiorników retencyjnych o pojemności całkowitej ponad
2 mln m3 (sumaryczna pojemność ok. 3,5 mld m3).
Objętość zmagazynowanych słodkich wód podziemnych w obszarze kraju szacuje
się na około 6 000 mld m3. Niemal połowa (49,4%) średniego odpływu rzecznego
z obszaru kraju pochodzi z drenażu wód podziemnych przez rzeki.
3.
Wielkość zasobów wód płynących charakteryzuje się dużą nierównomiernością
(zmiennością) przestrzenną. Obszarem najmniej zasobnym w wodę jest pas
środkowej Polski obejmujący obszary RZGW Poznań i Warszawa (rys. 1). Zasoby
wód płynących charakteryzują się także dużą zmiennością czasową wartości
średnich rocznych (Załącznik, rys. Z.1 i rys. Z.2) oraz rozkładu wielkości zasobów w
poszczególnych latach. W okresach mokrych prowadzi to do występowania powodzi
i podtopień, a w suchych powoduje występowanie niedoborów wody, co jest
przyczyną strat gospodarczych. Z punktu widzenia zachowania różnorodności
biologicznej, zmienność przepływów w ciągu roku jest zjawiskiem pozytywnym.
Występujące w rzekach wezbrania i niżówki warunkują zróżnicowanie biologiczne
ekosystemów wodnych i od wód zależnych oraz decydują o ich prawidłowym
funkcjonowaniu. Radykalne zmiany reżimu hydrologicznego rzek, w wyniku realizacji
zadań gospodarczych, zagrażają egzystencji wielu gatunków zwierząt i roślin, w tym
chronionych Dyrektywą Siedliskowa i Dyrektywą Ptasią.
4.
W świetle prognoz zmian klimatu przewiduje się wzrost temperatury o 1,5 oC do
2030 r., spowoduje to nasilenie intensywności opadów letnich, spadek grubości
i czasu zalegania pokrywy śnieżnej. Konsekwencją tych zmian będzie wzrost
niepewności i zmienności zasobów wodnych.
5.
Po uwzględnieniu wymagań przepływu nienaruszalnego wg kryterium
hydrobiologicznego (ok. 15 mld m3) zasoby dyspozycyjne wód płynących
(o gwarancji 95%) szacuje się na ok. 10 mld m3, czyli ok. 260 m3 na mieszkańca na
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
10
rok. Przyjęty w tym szacunku przepływ nienaruszalny nie odzwierciedla jednak
w pełni potrzeb środowiska przyrodniczego (m.in. zachowania reżimu
hydrologicznego zbliżonego do naturalnego).
Rys. 1. Zasoby własne RZGW w mm i na 1 mieszkańca [m3] w 2006 roku
6.
Stosunkowo niewielka pojemność zbiorników retencyjnych w Polsce, wynosząca
ok. 3,5 mld m3, czyli 5,7% średniego rocznego odpływu (zasobów całkowitych)
nie zapewnia wystarczających możliwości reagowania na występujące lokalnie
deficyty wody w okresach suszy oraz ograniczania skutków nadmiaru wód
w okresach wezbraniowych.
7.
Zasoby wód podziemnych dostępne do zagospodarowania określa się jako zasoby
dyspozycyjne lub – przy braku dostatecznego rozpoznania – metodami
uproszczonymi, jako zasoby perspektywiczne. Zasoby dyspozycyjne wód
podziemnych ustalono dla 44,1% powierzchni kraju i wynoszą one 15,2 mln m3/dobę
(5,6 mld m3/rok) wg stanu udokumentowania na dzień 31.03.2008 r. Zasoby
perspektywiczne określone dla pozostałej części kraju (55.9%) wynoszą
22,5 mln m3/dobę (8,2 mld m3/rok). Sumaryczna ilość zasobów wód podziemnych
dostępnych do zagospodarowania wynosi 37,7 mln m3/dobę (13,8 mld m3/rok), co
w przeliczeniu na 1 mieszkańca daje 1,0 m3 wody na dobę (0,36 tys. m3/M rok).
8.
Użytkowe poziomy wodonośne – o jakości i zasobności zaspakajającej typowe
wymagania zbiorowego zaopatrzenia w wodę pitną – występują na obszarze
96% powierzchni kraju. W strukturach hydrogeologicznych o znaczeniu regionalnym
i zasobności umożliwiającej eksploatację z dużych ujęć (o wydajności ponad
10 tys. m3/dobę) wydzielono łącznie 163 główne zbiorniki wód podziemnych.
Obszary, na których występujące warstwy wodonośne nie spełniają kryteriów
użytkowych skoncentrowane są w Sudetach i w Zapadlisku Przedkarpackim.
9.
O możliwości wykorzystania zasobów wodnych, oprócz ich przestrzennej i czasowej
zmienności, w dużej mierze decyduje jakość wód. Zanieczyszczenie wód oddziałuje
także na stan ekosystemów wodnych i od wody zależnych, powodując zmiany
struktury gatunkowej zasiedlających je organizmów, w szczególności zanikanie
niektórych z nich. Od 1980 roku obserwuje się systematyczne zmniejszanie ilości
ścieków ze źródeł komunalnych i przemysłowych (Załącznik, tab. Z.2 i rys. Z.3)
odprowadzanych do wód powierzchniowych. Wyraźnie wzrosła liczba ludności
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
11
korzystającej z kanalizacji i oczyszczalni ścieków (Załącznik, tab. Z.3). Jednakże
nadal Polska znajduje się na jednym z ostatnich miejsc w Europie pod względem
procentowego udziału ludności korzystającej z kanalizacji (57%). Niewiele lepsza
jest sytuacja (60%) pod względem udziału ludności korzystającej z oczyszczalni
ścieków. Ponadto wiele starszych oczyszczalni ścieków wymaga modernizacji,
głównie w zakresie usuwania związków azotu i fosforu.
10.
W efekcie działań podejmowanych dla ochrony wód od wielu lat obserwuje się
stopniową poprawę ich jakości. Maleją również ładunki zanieczyszczeń,
a w szczególności metali ciężkich, odprowadzanych rzekami do Morza Bałtyckiego.
Pomimo tego stan jakościowy wód w rzekach i jeziorach jest nadal niezadowalający,
gdyż:
▪
wyniki monitoringu diagnostycznego rzek z 2006 roku wskazują, że w żadnym
z 1544 punktów pomiarowo-kontrolnych nie stwierdzono wód I klasy czystości,
w 34 punktach (2%) wody spełniały wymagania II klasy, w 548 (36%) III klasy,
w 662 (43%) IV klasy, a w 300 punktach (19%) wody należały do V klasy.
▪
na podstawie monitoringu 122 jezior w 2006 roku, do I klasy czystości zaliczono
zaledwie 9 jezior (7%), do II klasy 45 jezior (37%), do klasy III 53 jeziora (44%),
w 14 jeziorach (12%) stwierdzono wody pozaklasowe; w wyniku analizy tendencji
zmian jakości wód jezior w okresie ostatnich 15 lat stwierdzono, że wśród 78
jezior badanych więcej niż 1 raz, 45 z nich nie zmieniło klasy jakości, 25 uzyskało
ocenę lepszą, a tylko w 8 jakość wód się pogorszyła.
11.
Istotnym źródłem zanieczyszczenia wód powierzchniowych i podziemnych jest
rolnictwo. Główne źródła związków biogennych (azot, fosfor) to hodowla zwierząt
(bydło, trzoda chlewna, drób) oraz niewłaściwe przechowywanie nawozów
organicznych i często nieprawidłowe nawożenie pól nawozami organicznymi
i mineralnymi. Liczącym się źródłem zanieczyszczeń są również niekontrolowane
zrzuty ścieków bytowych z małych osad oraz pojedynczych zabudowań
(np. nieszczelne szamba, nieczynne studnie kopane, brak higieny w obejściach
gospodarczych). W zlewniach małych rzek, znaczący wpływ na jakość wód mogą
wywierać także zrzuty ze stawów rybnych. Potencjalnym zagrożeniem dla jakości
wód może być także sukcesywne uwalnianie azotu i fosforu w wyniku postępującej
mineralizacji torfu na odwodnionych torfowiskach.
12.
Dodatkowy problem stanowi erozja wodna. Szacuje się, że erozją tą zagrożone jest
28,5% powierzchni kraju (11% w stopniu średnim, 3,7% w stopniu silnym).
Najbardziej narażone na erozję są obszary górskie i wyżynne.
13.
Analiza presji i oddziaływań na środowisko wodne (zgodnie z RDW, według raportu
przedłożonego Komisji Europejskiej w 2005 roku) dla jednolitych części wód
powierzchniowych (JCW) – rzek, jezior, wód przejściowych i przybrzeżnych –
wskazuje, że za niezagrożone osiągnięciem celów środowiskowych RDW można
uznać ok. 45% JCW rzek i ok. 21% JCW jezior. Większość jezior oraz wody
przejściowe i przybrzeżne oceniono jako potencjalnie zagrożone ze względu na brak
wystarczającego rozpoznania ich stanu (Załącznik, tab. Z.4). Na obszarze Polski
wstępnie wyznaczono 184 sztuczne i 411 silnie zmienionych rzecznych jednolitych
części wód oraz 6 silnie zmienionych jezior.
14.
Przeprowadzona w 2007 r. ocena stanu chemicznego jednolitych części wód
podziemnych (JCWPd) wskazuje, że na ogólną liczbę 161 JCWPd wydzielonych
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
12
w kraju, 121 JCWPd charakteryzuje się dobrym stanem chemicznym, 19 JCWPd
słabym stanem oraz 21 stanem „potencjalnie słabym”. Ocena stanu ilościowego wód
podziemnych w aspekcie oceny ryzyka nieosiągnięcia celów RDW wykazała, że
zagrożenie słabym stanem JCWPd w 2015 roku występuje w 33 JCWPd,
obejmujących obszary o łącznej powierzchni 44 391,3 km2, co stanowi 14,2% terenu
kraju.
15.
Stan ekosystemów wodnych i od wody zależnych – obok jakości wód – kształtują
czynniki związane z morfologią koryt cieków i jezior oraz ilością wody dostępnej dla
tych ekosystemów. Do czynników negatywnie oddziałujących na stan ekosystemów
wodnych należą w szczególności:
▪
zaburzenia ciągłości cieków przez urządzenia piętrzące,
▪
obwałowania utrudniające lub przerywające łączność ekosystemów na terenach
zalewowych z ekosystemami dolinowymi,
▪
zmiany reżimu przepływów, w szczególności eliminacja występowania wezbrań
wiosennych, spowodowane działaniami hydrotechnicznymi i zmianami
w zagospodarowaniu obszaru zlewni (wzrost powierzchni uszczelnionych,
wylesienia),
▪
nadmierne pobory wody,
▪
przekształcenia linii brzegowej – umocnienia, zabudowa i pozbawienie
roślinności przybrzeżnej i brzegowej.
▪
regulacja rzek prowadząca
i morfologii koryt,
▪
nadmierne obniżenie poziomu wody w dolinach rzecznych przez odwadniające
systemy melioracyjne.
▪
nadmierna lub niewłaściwie prowadzona eksploatacja kruszywa.
do
ujednolicenia
warunków
hydraulicznych
16.
Duży wpływ na stan zasobów wodnych wywiera rolnictwo i związane z nim systemy
melioracyjne. Uregulowanych zostało ok. 40 tys. km małych rzek, a zabiegi
melioracyjne wykonano na obszarze ponad 6 mln ha, tj. 36% użytków rolnych (18%
powierzchni kraju). Systemy melioracyjne umożliwiły intensyfikację rolnictwa, ale
poprzez zmianę stosunków wodnych, spowodowały niekorzystne zmiany
w środowisku przyrodniczym.
17.
Wśród ekosystemów od wód zależnych kluczowe znaczenie dla różnorodności
biologicznej mają obszary mokradłowe. W Polsce zajmują one ok. 4,4 mln ha (ok.
14% powierzchni kraju), z czego 30% stanowią torfowiska. Praktycznie 100%
torfowisk w Polsce nosi ślady odwodnienia, a ok. 80% torfowisk wykazuje wskutek
tego odwodnienia symptomy istotnej degradacji. Spośród 1,3 mln ha torfowisk
zaledwie 202 tys. ha (ok. 15%) to torfowiska żywe, na których zachodzi proces
akumulacji torfu.
18.
Lista zagrożonych gatunków (czerwona lista) roślin naczyniowych Polski, licząca
504 gatunki, obejmuje aż ok. 150 gatunków roślin, dla których zmiany stosunków
wodnych są istotnym czynnikiem zagrożenia. Czerwona lista glonów Polski zawiera
ponad 500 gatunków. W tej grupie obserwuje się ogromne, negatywne zmiany, jakie
zachodzą obecnie we wszystkich praktycznie akwenach w Polsce. Na czerwonej
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
13
liście mchów licznie reprezentowane są gatunki typowe dla torfowisk, w tym
np. wiele gatunków torfowców.
19.
Spośród 18 gatunków roślin związanych z ekosystemami wodnymi (z ogólnej liczby
42 gatunków wykazanych w Dyrektywie Siedliskowej UE) występujących w tzw.
kontynentalnym regionie biogeograficznym Polski (poza obszarem Karpat), stan
ilościowy tylko dwóch gatunków można uznać za korzystny. Podobnie wysoki jest
stopień zagrożenia wodnych i mokradłowych siedlisk przyrodniczych. Spośród 68
typów chronionych siedlisk przyrodniczych o znaczeniu europejskim, niemal połowa
to siedliska wodne i od wody zależne. Zasoby 82% z nich mają niekorzystny lub
w zły stan ochrony.
20.
W śródlądowych wodach Polski bytuje 58 rodzimych gatunków ryb i minogów.
Wg czerwonej listy zagrożonych gatunków Polski, ponad 50% rodzimych gatunków
ryb i minogów w dorzeczach Odry i Wisły jest zależne od ochrony lub narażone na
wyginięcie. Ze względu na przegrodzenie budowlami hydrotechnicznymi
historycznych szlaków migracji zagrożone są zwłaszcza gatunki ryb
dwuśrodowiskowych oraz ryb jednośrodowiskowych daleko wędrujących. O złym
stanie ichtiofauny dodatkowo decyduje występowanie aż 32 gatunków obcych,
zawleczonych do naszych wód.
21.
Analiza trendów zmian liczebności populacji 234 gatunków ptaków lęgowych w kraju
na przestrzeni ostatniej dekady XX wieku wykazała, że gatunki związane
z zalewowymi łąkami w dolinach zmniejszyły liczebność o 8%, podczas gdy gatunki
związane ze zbiornikami wodnymi wykazywały wzrost o 12%. Kilka gatunków
ptaków lęgowych związanych z zalewowymi dolinami rzek znalazło się na krawędzi
wymarcia: batalion, biegus zmienny, błotniak zbożowy, rożeniec. Jako jedną
z przyczyn ich wymarcia wymienia się redukcję wielkości i czasu trwania wiosennych
zalewów doliny.
III.2
Potrzeby wodne
22.
Podstawowymi zadaniami gospodarki wodnej są: zaspokajanie racjonalnych potrzeb
ludności i gospodarki oraz ekosystemów wodnych i od wód zależnych.
23.
Zaspokajanie zapotrzebowania na wodę społeczeństwa i gospodarki narodowej
odbywa się z zasobów wód powierzchniowych i wód podziemnych. W niewielkim
stopniu wykorzystywane są wody opadowe i wody poprodukcyjne. W ostatnim 25leciu zdecydowana większość poborów (ok. 83%) realizowana była z wód
powierzchniowych. W 2006 roku 83,8% poborów dokonano z wód
powierzchniowych, 15,5% z wód podziemnych; zaledwie 0,8% poborów stanowiły
wody z odwadniania zakładów górniczych oraz obiektów budowlanych (Załącznik,
tab. Z.5). Około 85% pobieranej wody wraca z powrotem do wód powierzchniowych
w postaci mniej lub bardziej zanieczyszczonych ścieków. Nie dotyczy to rolnictwa
i środowiska przyrodniczego, gdzie większość wody jest zużywana na transpirację.
24.
Pobór wody na potrzeby gospodarki narodowej w 2006 roku wyniósł 11,8 mld m3,
z czego 72,7% stanowiły pobory dla przemysłu (w tym 87% stanowiły pobory sektora
energetycznego), 18,0% dla gospodarki komunalnej (68% z ujęć wód podziemnych
i 32% z ujęć wód powierzchniowych), 2,3% dla nawodnień rolniczych i leśnictwa
oraz 7,0% dla stawów rybnych. W ostatnim 10-leciu całkowite pobory wody wahały
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
14
się w niewielkim zakresie – od 10,9 do 12,1 mld m3/rok (Załącznik, tab. Z.5 i rys.
Z.4). Rozkład wielkości poborów dla poszczególnych działów gospodarki narodowej
również nie ulegał istotnym zmianom, kształtując się na poziomie ok. 70% dla
przemysłu, 20% dla gospodarki komunalnej i 10% dla rolnictwa i leśnictwa (9% –
stawy rybne, 1% – nawodnienia).
25.
Jednym z liczących się „konsumentów” wody jest środowisko przyrodnicze.
Dotychczas nie oszacowano ilościowych wymagań środowiska przyrodniczego.
Wiadomo jednak, że potrzeby te są znaczne, a zły stan wielu ekosystemów
i gatunków od wody zależnych może wskazywać, że obecnie potrzeby te nie
wszędzie są w pełni zaspokajane.
26.
W blisko połowie nadleśnictw Polski obserwuje się obniżanie poziomu wód
gruntowych, czego skutkiem jest m.in. zanik śródleśnych bagien i drobnych
akwenów naturalnych. Nie oszacowano dotąd kompleksowo wpływu negatywnych
zmian warunków wodnych na produkcyjność lasów w skali kraju, wyrywkowe
obserwacje wskazują jednak, że może on być znaczny. Zaburzone warunki wodne
są najbardziej prawdopodobną pierwotną przyczyną chorobowego, masowego
zamierania niektórych gatunków drzew, jakie obserwuje się w lasach w ostatnich
latach – dotyczy to szczególnie drzewostanów dębowych i jesionowych, a ostatnio
także olszowych.
27.
W Lasach Państwowych prowadzi się szerokie działania na rzecz zwiększenia
retencji. Dotychczas zbudowano ok. 3000 niewielkich urządzeń piętrzących i małych
zbiorników wodnych, a planowana jest budowa ponad 1000 kolejnych. Większość
tych przedsięwzięć korzystnie wpłynęło zarówno na stan ekosystemów leśnych, jak
i śródleśnych ekosystemów wodno-błotnych oraz na różnorodność biologiczną
lasów. Nie zawsze jednak działania te były i są oparte na podejściu systemowym,
nie zawsze są w pełni zharmonizowane z kompleksową gospodarką zasobami
wodnymi zlewni i nie zawsze w pełni uwzględniały uwarunkowania środowiskowe.
28.
Prawie 16% Lasów Państwowych w Polsce (1430 tys. ha) ma formalny status „lasów
wodochronnych”. Gospodarka w tych lasach powinna być prowadzona
z uwzględnieniem priorytetu ich funkcji wodochronnej nad produkcyjną, w praktyce
jednak w niewielkim stopniu różni się od gospodarki w pozostałych lasach.
29.
Analiza wskaźnika ilości wody zużywanej na wytworzenie 1 000 euro krajowego
produktu brutto (PKB) wskazuje na dużą wodochłonność polskiej gospodarki (rys. 2,
Załącznik, tab. Z.6) i związaną z tym konieczność podjęcia działań mających na celu
poprawę struktury bilansu wodnego poprzez racjonalizację potrzeb wodnych
i wdrażanie nowoczesnych wodooszczędnych technologii.
30.
Istotny problem gospodarki wodnej stanowią straty wody, definiowane jako różnica
między wodą wyprodukowaną przez ujęcia a wodą sprzedaną, w tym starty
w sieciach wodociągowych. W skrajnych przypadkach straty te mogą stanowić
nawet połowę wody wyprodukowanej. Ich głównymi przyczynami są wycieki
i kradzieże.
31.
W ostatnich latach wystąpiła tendencja zmniejszania ogólnego zużycia wody,
zwłaszcza na cele produkcyjne, oraz w ramach istniejącego zbiorowego
zaopatrzenia mieszkańców. Jednocześnie zwiększa się zasięg nowych obszarów
objętych zbiorowym zaopatrzeniem w wodę z sieci wodociągowych, co powoduje
wzrost poboru wody szczególnie na terenach wiejskich. W tym kontekście
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
15
szczególnego znaczenia nabiera wykorzystywanie instrumentów ekonomicznych
i stymulowanie działań dla wdrażania oszczędnego gospodarowania zasobami
wodnymi, w szczególności wprowadzanie wodooszczędnych technologii oraz
zmniejszenie strat w systemach wodociągowych.
Wodochłonność [m3/tysiąc euro]
200
150
100
50
W
Fi
n
ie S land
lk zw ia
aB e
ry cja
Is tani
N lan a
o
Sz rw dia
w eg
aj ia
ca
ria
ol
an
A dia
us
tr
Po Pol ia
rtu ska
Ru ga
m lia
un
ia
H
Be
lg
ia
Cz
ec
D hy
N ani
ie a
E mc
H sto y
isz ni
p a
Fr ania
an
cj
a
Li
tw
a
0
Rys. 2.
Wodochłonność gospodarki narodowej w wybranych krajach
europejskich – wg Eurostat 2007
32.
Rolnictwo w Polsce, na cele nawodnień zużywa relatywnie małe ilości wody
(ok. 0,1 mln m3). Mały pobór wody związany jest ze znaczącym zmniejszeniem
obszaru gruntów nawadnianych z ok. 340 tys. ha (1,8% użytków rolnych)
w 1980 roku do ok. 76 tys. ha (0,4%) w 2006 roku. Dla porównania, w sąsiadujących
krajach o większych opadach (Niemcy, Dania, Francja) nawadniane jest 5-20%
powierzchni użytków rolnych. Produkcja roślinna w Polsce bazuje obecnie głównie
na wodach opadowych i retencji glebowej wód pozimowych, a nawodnienia
uzupełniające niedobory wodne prowadzone są w ograniczonym zakresie.
33.
Wielkości poborów wody do nawodnień w najbliższej przyszłości będą zależały
od scenariusza rozwoju rolnictwa. W scenariuszu „intensyfikacji” rolnictwo krajowe
będzie musiało sprostać konkurencji europejskiej, niezależnie od warunków
klimatycznych danego sezonu wegetacyjnego, co spowoduje wzrost obszarów
nawadnianych. W scenariuszu „zrównoważonym”, w którym zakłada się, że istotną
funkcją rolnictwa będzie kształtowanie krajobrazu i środowiska, część areału będzie
wykorzystywana ekstensywnie i zużycie wody będzie zdecydowanie mniejsze.
34.
Liczącym się użytkowaniem wód są pobory dla stawów rybnych. Całkowita
powierzchnia stawów dla ryb karpiowatych wynosi ok. 70 tys. ha, z czego w użyciu
jest około 50 tys. ha. Brak jest wiarygodnych szacunków powierzchni stawów
pstrągowych. Roczny pobór wody do stawów ocenia się na ok. 1 mld m3.
Oddziaływanie stawów na środowisko zależy od technologii produkcji. Stawy
karpiowe, napełniane w okresie wiosennym i opróżniane jesienią, odprowadzają
tylko 30% pobranej wody, reszta zużywana jest na parowanie, zasilanie retencji
glebowej i uwilgotnienie okolicznych terenów. Stawy takie często stanowią korzystne
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
16
siedliska dla wielu gatunków zwierząt (Natura 2000). Stawy pstrągowe, pracujące na
wodzie przepływowej, odprowadzają prawie całą pobraną wodę. Niekorzystne
oddziaływanie
stawów
polega
na odprowadzaniu
wód
pohodowlanych
zanieczyszczonych zawiesinami mineralnymi (stawy karpiowe) lub biogenami (stawy
pstrągowe).
35.
Szacuje się, że około 85% wód, tj. około 480 tys. ha jest użytkowane rybacko
w 2356 obwodach rybackich (74% obwody jeziorowe, 24% – rzeczne, 2,3% – na
zbiornikach zaporowych). Struktura połowów ryb wskazuje na zmianę sposobu
rybackiego użytkowania wód i rosnące znaczenie rekreacyjnego połowu ryb
(w 2006 r. połowy profesjonalne wyniosły 2,9 tys. t, a rekreacyjne powyżej
15 tys. ton), który stał się ważną gałęzią turystyki kwalifikowanej oraz czynnikiem
istotnie wpływającym na stan ichtiofauny (stan ekologiczny wód) zarówno poprzez
połowy jak i zarybienia wód obejmujące 24 (spośród 58) rodzimych gatunków ryb.
36.
Długość śródlądowych dróg wodnych w Polsce wynosi ok. 3600 km, z czego
eksploatowanych jest ok. 3300 km. Długość dróg wodnych o znaczeniu
międzynarodowym wynosi 200 km, o znaczeniu regionalnym – ok. 2360 km,
a pozostałe posiadają wyłącznie znaczenie turystyczne. Przewóz ładunków
kształtuje się na poziomie 9,5 mln ton, a liczba przewiezionych pasażerów ok. 1 mln
(GUS, 2005). Przewozy ograniczają się przede wszystkim do łatwych
technologicznie transportów materiałów wydobywanych z dna rzeki (piasek, żwir)
oraz węgla, które w sumie stanowią 55 – 70% ogółu przewożonych towarów.
37.
W najbliższych latach nie można oczekiwać rozwoju śródlądowych dróg wodnych
na potrzeby towarowego transportu wodnego. Największe ograniczenia tego rozwoju
stanowią: warunki morfologiczne koryt rzek, warunki klimatyczne i hydrologiczne
(krótki okres żeglugi), słaba infrastruktura żeglugowa, małe zainteresowanie
przewoźników transportem wodnym oraz przyrodnicze ograniczenia w zabudowie
rzek. Działania będą się raczej koncentrować na utrzymaniu tych śródlądowych dróg
wodnych, których eksploatacja jest gospodarczo uzasadniona. Należy natomiast
oczekiwać intensyfikacji działań zmierzających do rozwoju rekreacyjnego transportu
wodnego, dostosowanego do naturalnych warunków panujących w rzekach.
38.
Produkcja brutto energii elektrycznej w elektrowniach wodnych w Polsce wyniosła
w 2005 roku ok. 3,7 TWh (szczytowo pompowe 1,5 TWh i przepływowe 2,2 TWh), co
stanowi ok. 2,3% całkowitej produkcji energii, przy średniej w krajach UE wynoszącej
11%. Potencjał energetyczny rzek w Polsce wykorzystywany jest w ok. 12%. Ocenia
się, że istnieje ponad 6 000 potencjalnych lokalizacji nowych turbin wodnych, które
mogłyby przyczynić się do poprawy udziału energii ze źródeł odnawialnych.
W praktyce możliwości rozwoju energetyki wodnej są silnie ograniczane przez
uwarunkowania środowiskowe. W ostatnich latach obserwuje się wzrost
zainteresowania małą energetyką wodną (elektrownie, których moc nie przekracza
5 MW). Jest to zbieżne z polityką UE, która do produkcji energii w małych
elektrowniach wodnych przykłada szczególne znaczenie.
39.
Energetyka wodna może wywierać niekorzystny wpływ na stan ekologiczny rzek.
Tworzenie fizycznych barier dla migracji organizmów w górę i w dół cieku,
śmiertelność zwierząt (głównie ryb) w turbinach, erozja wgłębna i zmiany struktury
koryt, zakłócenie reżimu przepływów to przykłady istotnych negatywnych
oddziaływań elektrowni wodnych na ekosystemy wodne. Mimo wyraźnej potrzeby
dotychczas nie prowadzono kompleksowych działań zmierzających do minimalizacji
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
17
tych oddziaływań poprzez budowę turbin przyjaznych dla ichtiofauny (nie
niszczących ryb), stosowanie ekranów ochronnych i promocję efektywnych urządzeń
służących migracji ryb, ani też nie wypracowano żadnych kryteriów zrównoważonej
energetyki wodnej.
III.3
Ocena zagrożenia i stan zabezpieczenia przed powodzią
i suszą
40.
Prawo wodne definiuje powódź jako wezbranie wody w ciekach naturalnych,
zbiornikach wodnych, kanałach lub na morzu, podczas którego woda po
przekroczeniu stanu brzegowego zalewa doliny rzeczne albo tereny depresyjne
i powoduje zagrożenie dla ludności lub mienia. Dyrektywa Parlamentu Europejskiego
w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim (2007/60/WE) ujmuje ten
problem szerzej, określając powódź jako czasowe pokrycie wodą terenu, który
normalnie nie jest pokryty wodą. Zagrożenie powodziowe wiąże się z podatnością
terenu na szkody i straty powodziowe na skutek wezbrań, sztormów, podtopień oraz
spływów stokowych i związanych z nimi osuwisk. Podatność ta jest odnoszona do
zdarzeń historycznych, a także potencjalnych, które mogą się zdarzyć, określanych
w kategoriach prawdopodobnych.
41.
W okresie 1941-2001 przyczyną powstawania 59% powodzi w Polsce były opady
letnie. W półroczach zimowych (od listopada do kwietnia) najczęściej występowały
powodzie sztormowe (13%), zatorowe (10%), roztopowe (8%) i roztopowo-opadowe
(5%). Awarie urządzeń wodnych były przyczyną co 20-tej powodzi (5%). Osuwiskami
powstającymi na skutek nawodnienia gruntu zagrożone są górskie rejony Polski
południowej, szczególnie w obszarach fliszu karpackiego. Zasięg genetycznych
rodzajów powodzi na obszarze kraju przedstawiono na rys. Z.5 (w Załączniku).
42.
Powodzie w Polsce przynoszą dotkliwe szkody. Występują również ofiary śmiertelne.
W katastrofalnej powodzi 1997 r. zginęły 54 osoby, uszkodzeniu lub zniszczeniu
uległo ok. 77 tys. budynków, 14 tys. km dróg, 4 tys. mostów, 3 mln ha gruntów
ornych. Zagrożenie oraz straty i szkody powodziowe obejmują obszar całej Polski.
W okresie 55 lat (1946-2005) wystąpiło ogółem 590 przypadków powodzi, z których
15 miało charakter powodzi katastrofalnych (rys. 3), ze względu na ofiary śmiertelne
i wielkość szkód gospodarczych. Znaczące powodzie w ostatnim dziesięcioleciu
wystąpiły w latach 1997 i 2001, powodzie o mniejszym zasięgu pojawiały się w
każdym roku (Załącznik, tab. Z.7). Wielkości strat powodziowych w poszczególnych
latach są bardzo zróżnicowane. Największe straty powodują najczęściej występujące
powodzie opadowe. Straty powodowane przez największe powodzie dochodzą
do 1% PKB.
43.
Wzrost zagrożenia powodziowego i wielkości strat powodziowych, obok przyczyn
naturalnych, wynika z:
▪
rosnącego zainwestowania terenów podatnych na zagrożenie (wzrost wartości
istniejącego majątku, rozbudowa infrastruktury oraz intensyfikacja trwałej
zabudowy terenu),
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
18
44.
▪
uszczelnienia powierzchni terenu zlewni rzecznych, co powoduje zwiększenie
i przyspieszenie odpływu powierzchniowego na skutek obniżenia infiltracji
i retencji terenowej,
▪
intensywnego rozwoju społeczno – gospodarczego przybrzeżnego pasa
morskiego, narażonego na skutki sztormów.
Za rozwojem zabudowy i infrastruktury nie nadążają zmiany prawno – organizacyjne
w zakresie ograniczeń w zagospodarowaniu i użytkowaniu terenów narażonych
na niebezpieczeństwo powodzi, dostosowania do warunków zagrożenia istniejącej
zabudowy, a także w zakresie niezbędnych dla ograniczenia wzrostu zagrożenia
warunków realizacji zabudowy trwałej. Nie nadąża również dostosowywanie do
realnych zagrożeń środków ochrony przed powodzią. Towarzyszy temu brak
standardów i procedur dla identyfikacji zasięgu i poziomu zagrożenia powodziowego,
a także priorytetów i kryteriów ochrony przed powodzią. Jest to powodem
utrzymywania się na tym samym poziomie, a wielu przypadkach wzrostu, szkód i
strat powodziowych.
Roztopowa
1979
Zatorowa
1947
1982
Sztormowa
1983
1988
Opadowa
1960
1970
Opadowo – roztopowa
1993
1977
1995
1980
2001
1997
2001
2001
Rys. 3. Powodzie katastrofalne o zasięgu regionalnym w Polsce w latach 1946-2003
45.
Ochrona przed powodzią opiera się obecnie na systemach technicznych
obejmujących głównie: środki ograniczające wielkość wezbrania (zbiorniki retencyjne
ze sterowaną rezerwą powodziową, suche zbiorniki przeciwpowodziowe, poldery i
zbiorniki małej retencji) oraz środki ograniczające zasięg powodzi (wały
przeciwpowodziowe i kanały ulgi).
W systemie ochrony przed powodzią wykorzystuje się blisko 100 dużych zbiorników
retencyjnych (łączna pojemność całkowita ok. 3,5 mld m3) oraz ok. 0,3 mld m3
pojemności zbiorników małej retencji. Większość zbiorników retencyjnych to obiekty
wielofunkcyjne i ochrona przed powodzią jest tylko jednym z ich zadań. Poldery
powodziowe oraz kanały ulgi zlokalizowane są głównie w dolinie Odry. Wały
przeciwpowodziowe, których całkowita długość w Polsce wynosi ok. 8500 km
(Załącznik, tab. Z.8), chronią obszary o powierzchni ponad 1,0 mln ha. Tereny
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
19
chronione wałami obejmują zarówno obszary
przeważającej części – użytkowane rolniczo.
zurbanizowane,
jak
i
–
w
Krajowy system ochrony przed powodzią obejmuje także systemy nietechniczne,
jeszcze niekompletne, w fazie budowy i integracji:
▪
system informacyjny
powodziowego,
o
przyczynach,
▪
monitoring powodziowy
technologiach,
▪
zarządzanie kryzysowe, do którego należą: reagowanie w okresie zagrożenia
i wystąpienia powodzi oraz odbudowa po powodzi.
i
system
źródłach
ostrzeżeń
i
poziomie
oparte
na
zagrożenia
współczesnych
Aktualnie wykorzystywane środki techniczne nie stanowią wystarczającego
zabezpieczenia przed powodzią i często nie spełniają swoich funkcji ani
indywidualnie, ani w systemie ochrony, a bardzo istotne środki nietechniczne
(np. system monitoringu i ostrzegania, edukacja, system ubezpieczeń oraz retencja
dolin rzecznych i systemów melioracyjnych) są stosowane w zbyt małym zakresie.
46.
Coraz większego znaczenia nabierają straty powodowane przez gwałtowne
powodzie w obszarach zurbanizowanych. Przyczyną powstawania tego typu
powodzi są: zbyt mała przepustowość systemów kanalizacji deszczowej oraz brak
prośrodowiskowych rozwiązań w zakresie gospodarowania wodami opadowymi w
obszarach zurbanizowanych.
47.
Zidentyfikowane, rozpoznane i opisane są skutki powodzi, wywołanych w zasadzie
wyłącznie wylewami rzek na zagospodarowane tereny przybrzeżne, sztormami
morskimi na wybrzeżu i oddziaływaniem przepływu wielkiej wody na infrastrukturę
hydrotechniczną oraz obiekty inżynierskie w korycie. Nie są obliczane i szacowane
szkody w majątku ruchomym indywidualnym oraz instytucji. Brak jest zasad
szacowania i oszacowywania szkód i strat pośrednich, wynikających z: utrudnień w
funkcjonowaniu służby zdrowia, szkół, zakładów, braku możliwości dojazdu, przerw
w zaopatrzeniu w wodę, zanieczyszczeń nadzwyczajnych i powiązanych z nimi strat
w produkcji rolnej w dłuższym okresie czasu.
48.
Opis i rachunek szkód i strat jest prowadzony w układzie administracyjnym dla strat
społeczno – gospodarczych w majątku należącym do społeczności, gmin, powiatów
i województw, a straty w majątku obejmującym zabudowę hydrotechniczną są
liczone i opisywane w układzie hydrograficznym, z odpowiednim przypisaniem
do administratora. Te odrębne rachunki i wykazy łączone są jedynie na poziomie
zbiorczym (wojewódzkim), co nie daje możliwości ich bezpośredniego powiązania
w układzie zlewniowym i hydrograficznym.
49.
Zakres ewidencji szkód i strat powodziowych nie został ustalony, nie ma również
jednolitej metodyki ich szacowania. Brak także numerycznej bazy danych o
szkodach i stratach, która umożliwiałaby analizę i ocenę skutków jednorazowych
zdarzeń powodziowych, a także archiwizację danych oraz kontrolę i ocenę
skuteczności środków zapobiegawczych i ochronnych stosowanych po powodzi.
50.
Brak jest ponadto:
▪
regionalnych analiz w zakresie jednoznacznego powiązania źródeł i przyczyn
skutków powodzi z ich rodzajami i wielkością, a także analiz i powiązań struktury
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
20
i wielkości opadu ze skutkami nim wywołanymi w zlewni cząstkowej,
wydzielonym obszarze małego układu hydrograficznego czy w obszarze
lokalnego drenażu;
▪
opisu powiązań stanu ekologicznego ekosystemu wodnego (małe i główne obiegi
hydrograficzne wraz z korytarzem biologicznym w warstwie glebowej
i powierzchniowej oraz strefą bezpośredniego zasilania podziemnego) ze
zmianami reżimu odpływu na skutek zmian struktury odpływu wód opadowych ze
zlewni (zwiększenie wielkości i przyspieszenie odpływu powierzchniowego);
▪
rozpoznania i opisania skutków powodzi wywołanych osuwiskami oraz
podtopieniami w obszarach zurbanizowanych; brak w tym zakresie odpowiedniej
dokumentacji dla takiego rozpoznania źródeł i przyczyn tego zagrożenia, aby
można było na jego podstawie podjąć środki zaradcze i profilaktyczne.
51.
Poziom skuteczności obiektów powinien być oceniany w stosunku do aktualnych
zadań wynikających z zarządzania ryzykiem powodziowym. Na skuteczność ochrony
przeciwpowodziowej podstawowy wpływ mają nie tylko parametry obiektów, ale ich
stan techniczny ostatecznie decydujący o realnym poziomie ochrony. Wszystkie
obiekty ochrony przeciwpowodziowej powinny mieć określone lub zaktualizowane
obszary oddziaływania, powiązane z poziomem ochrony przeciwpowodziowej,
charakteryzowanym wartością przepływów maksymalnych: charakterystycznych
i prawdopodobnych. Aktualnie w większości przypadków brak jest takiej oceny.
Funkcjonalność obiektów pracujących w systemie nie jest dostatecznie
skoordynowana. Głównym powodem tego jest fakt, że obiekty są pod zarządem
różnych administratorów, reprezentujących własne interesy. Należy podkreślić także,
że nie ma ogólnych zaleceń, instrukcji i ocen skuteczności funkcjonowania
systemów lokalnych, regionalnych oraz ponadregionalnych, opartych na dostępnej
technologii i wiedzy umożliwiającej ocenę skuteczności systemu dla różnych
scenariuszy zagrożeń.
52.
Brak jednoznacznych priorytetów i kryteriów ochrony obszarów o zróżnicowanym
zagospodarowaniu i zainwestowaniu powoduje, że nie można w odpowiedzialny
sposób ustalić hierarchii zadań i skupić się na tych, które zapewnią i poprawią
efektywność systemu. Jest to związane także z brakiem systemu ubezpieczeń
przeciwpowodziowych, ekonomicznego regulatora efektywności działań lub
podejmowania innych decyzji w zakresie statusu terenu zagrożonego.
53.
W świetle prognoz zmian klimatu przewiduje się nasilenie intensywności przede
wszystkim krótkich opadów (24-godzinowych), których wysokość w środkowej
i południowej części kraju może wzrosnąć nawet o 50 – 75 mm, co spowoduje
zwiększenie częstości występowania powodzi lokalnych. Najbardziej niebezpieczne
są skutki tych powodzi w obszarach zurbanizowanych, a także w terenach
podatnych na osuwiska (południe Polski). Biorąc pod uwagę zagrożenie innymi
rodzajami powodzi (w tym o zasięgu regionalnym i krajowym) należy liczyć się
z eskalacją wielkości i częstotliwości zagrożenia powodziowego w Polsce.
54.
Susza definiowana jest w trzech kategoriach opisujących hierarchicznie wzrost jej
oddziaływania: susza atmosferyczna, susza glebowa i susza hydrologiczna.
Okresowo występujące w Polsce susze powodują znaczące straty gospodarcze,
głównie w rolnictwie, utrudnienia w zaopatrzeniu w wodę gospodarki komunalnej i
przemysłu. Susze mogą powodować również dotkliwe straty w środowisku
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
21
przyrodniczym. W ostatnim 25-leciu susze obejmujące co najmniej 75% powierzchni
kraju wystąpiły w 13 latach. Szczególnie ostro ujawniły się niedobory zasobów
wodnych w skali lokalnej. Na rys. 4 przedstawiono liczbę wystąpień susz
hydrologicznych w Polsce w latach 1951-2000. W 2006 roku, na znacznej części
obszaru Polski wystąpiła susza, powodując znaczne straty rolnicze: zboża jare – 2060% średnich plonów, zboża ozime – 15-50%, rzepak – 15-45%, ziemniaki i buraki
cukrowe – 20-60%, warzywa – 30-60% oraz na użytkach zielonych – 40-100%
w plonach II i III pokosu.
55.
Prognoza zmian klimatycznych przewiduje do roku 2070 wzrost temperatury
o ok. 1,5 oC, co spowoduje wzrost częstotliwości i zasięgu susz. Przewiduje się, że
do roku 2020 częstotliwość występowania suszy, na terenach dotąd dotykanych tym
zjawiskiem w Polsce, może wzrosnąć dwukrotnie. Susze mogą stać się jednym
z ważniejszych problemów naszego kraju i dlatego już teraz należy rozpocząć prace
nad łagodzeniem ich skutków w przyszłości.
Rys. 4
Rozkład występowania susz hydrologicznych w latach 1951 - 2000
56.
Suszom należy przeciwdziałać poprzez zwiększanie retencyjności zarówno
obszarów rolniczych (techniczne i nietechniczne działania z zakresu małej retencji)
jak i obszarów zurbanizowanych i uprzemysłowionych (zagospodarowanie wód
opadowych). Bardzo istotnym elementem jest zmniejszenie wodochłonności
gospodarki narodowej poprzez racjonalizację potrzeb wodnych (wprowadzanie
nowoczesnych wodooszczędnych technologii w przemyśle i gospodarce komunalnej,
zmianę struktury upraw rolniczych).
III.4
Ocena stanu regulacji prawnych
57.
Stan regulacji prawnych, odnoszących się do gospodarki wodnej, wymaga poprawy.
Jako zasadnicze problemy prawne wymagające rozwiązania należy wskazać:
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
22
▪
nieprawidłową transpozycję Ramowej Dyrektywy Wodnej do ustawy Prawo
Wodne, w szczególności: brak transpozycji lub niewłaściwe przeniesienie
na grunt prawa polskiego kluczowych definicji zawartych w Ramowej Dyrektywie
Wodnej; określenie w ustawie Prawo wodne celów środowiskowych w zakresie
węższym niż to czyni RDW; brak w prawie polskim definicji i desygnatów dla
pojęć opisujących stany wód, do których odwołują się cele środowiskowe ustawy
Prawo wodne;
▪
sprzeczne z unijnym prawodawstwem wyłączenie z obowiązku przeprowadzenia
oceny środowiskowej prac regulacyjnych oraz remontu urządzeń służących
ochronie przeciwpowodziowej;
▪
łączenie (w praktyce działania podmiotów wykonujących prawa właścicielskie
w stosunku do wód publicznych) zarządzania zasobami wodnymi z zadaniami
związanymi z zarządzaniem majątkiem gospodarki wodnej;
▪
sektorowość obecnego systemu gospodarki wodnej oraz nieodzwierciedlenie
uwarunkowań wynikających ze stanu i celów gospodarowania wodami
w politykach, planach, programach i strategiach z dziedzin: przemysłu,
energetyki, transportu, telekomunikacji, rolnictwa, rybołówstwa, gospodarki
komunalnej i turystyki; brak zintegrowanego systemu gospodarowania
i zarządzania zasobami wodnymi;
▪
brak integracji dokumentów planowania w gospodarowaniu wodami, w tym
w sferze ochrony przed powodzią, z dokumentami z zakresu planowania
i zagospodarowania
przestrzennego;
nieuwzględnienie
uwarunkowań
wynikających ze stanu i celów gospodarowania wodami w reformach
legislacyjnych planowania i zagospodarowania przestrzennego, w tym
w planowanych regulacjach dotyczących obszarów metropolitalnych, oraz prawa
budowlanego;
▪
brak prawnych i ekonomicznych instrumentów zachowania i ochrony
przestrzennej spójności (w skali regionalnej i lokalnej) ilości, jakości i struktury
odpływu wód powierzchniowych i podziemnych;
▪
brak prawnych, zgodnych z Ramową Dyrektywą Wodną, kryteriów określania
dopuszczalności korzystania z wód ze względu na stan lub wymagania ochrony
ekosystemów wodnych oraz ekosystemów lądowych zależnych od wody;
nieuwzględnienie ochrony przyrody w priorytetach gospodarowania wodami;
▪
niewystarczające określenie roli, zadań i kompetencji organów administracji
z zakresu gospodarowania wodami w stanach klęski żywiołowej, powodzi oraz
w systemie zarządzania kryzysowego;
▪
nieuregulowana sytuacja prawna nieruchomości pokrytych wodami płynącymi,
przejętymi na własność Państwa na podstawie ustaw – Prawo wodne z 1962
i 1974 r.;
▪
niewystarczające uregulowanie zasad lokalizacji, utrzymania, korzystania
i finansowania urządzeń wodnych na wodach publicznych, eksploatowanych
przez innych użytkowników wód niż Skarb Państwa;
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
23
▪
brak monitoringu aktów prawnych powiązanych tematycznie z gospodarką
i zarządzaniem zasobami wodnymi, skutkujący niespójnością legislacji
i niekorzystnymi konsekwencjami dla zarządzania wodami.
III.5
Ocena stanu zarządzania i finansowania
58.
Obecnie gospodarkę wodną traktuje się jako dyscyplinę zintegrowaną, obejmującą
wykorzystanie zasobów wodnych oraz ich ochronę. Takie podejście do gospodarki
wodnej implikuje istotne zmiany w ocenie stanu zasobów wodnych, ich eksploatacji,
działaniach inwestycyjnych oraz w zarządzaniu. Konieczność uwzględnienia
wymagań przyrodniczych i ograniczeń ekologicznych przy jednoczesnej
konieczności zapewnienia bezpieczeństwa ludności i podstaw dla cywilizacyjnego
rozwoju stawia przed jednostkami zarządzającymi zasobami wodnymi zadania,
których właściwe rozwiązanie wymaga nie tylko sprawnej i wykwalifikowanej kadry,
lecz również odpowiednich instrumentów prawnych i ekonomicznych
umożliwiających sterowanie procesem zarządzania zasobami wodnymi. Prace nad
zreformowaniem zarządzania gospodarką wodną, rozpoczęte w Polsce w 1991 roku,
nie zostały w pełni zrealizowane, a w rezultacie powstał złożony system
zarządzania, w którym funkcjonuje kilku administratorów wód, a ich zadania i
kompetencje nie zawsze dostatecznie precyzyjnie są określone.
59.
Wody stanowią własność Skarbu Państwa, innych osób prawnych i osób fizycznych.
Wody podziemne, powierzchniowe wody płynące oraz wody morza terytorialnego,
morskie wody wewnętrzne stanowią własność Skarbu Państwa. Administrowanie
(sprawowanie funkcji właścicielskiej) wodami należącymi do Skarbu Państwa należy
do kompetencji różnych organów. Minister właściwy do spraw gospodarki morskiej,
działający poprzez urzędy morskie, wykonuje zadania związane z utrzymaniem
portów morskich, morskich wód wewnętrznych i ochrony brzegów morskich. Prezes
Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej i regionalne zarządy gospodarki wodnej
administrują wodami podziemnymi, większymi rzekami, potokami górskimi,
śródlądowymi drogami wodnymi, wodami granicznymi oraz częścią związanych z
nimi obiektów hydrotechnicznych. Marszałkowie administrują rzekami i kanałami o
mniejszych przepływach, w tym wodami istotnymi dla regulacji stosunków wodnych
na potrzeby rolnictwa, a także m.in. wałami przeciwpowodziowymi i pompowniami
odwadniającymi. Dyrektorzy parków narodowych utrzymują cieki znajdujące się na
ich obszarach (ale bez dróg wodnych i wód granicznych). Organami zarządzającymi
w zakresie gospodarowania wodami są: minister właściwy ds. gospodarki wodnej,
Prezes Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej, dyrektorzy regionalnych zarządów
gospodarki wodnej oraz organy jednostek samorządu terytorialnego. Skutkiem takiej
organizacji jest łączenie w poszczególnych jednostkach funkcji, które z punktu
widzenia czytelności systemu administrowania i zarządzania winny być rozdzielone.
60.
Nadzór nad gospodarką rybacką na wodach śródlądowych znajduje się w gestii
dwóch resortów: rolnictwa i środowiska. Gospodarka rybacka regulowana jest
Ustawą o rybactwie śródlądowym z 1985, której zapisy nie korespondują z
wymaganiami RDW. Istniejący stan prawny powoduje, że rzeczywiste władztwo w
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
24
kwestii gospodarki rybackiej znajduje się poza kontrolą administracji odpowiedzialnej
za gospodarowanie wodami, co grozi nieosiągnięciem celów środowiskowych RDW.
61.
Dyrektywy w sprawie oceny skutków wywieranych przez niektóre przedsięwzięcia
publiczne i prywatne na środowisko naturalne (85/337/EWG, tzw. dyrektywa OOŚ)
oraz w sprawie oceny wpływu niektórych planów i programów na środowisko
(2001/42/WE, tzw. dyrektywa o ocenach strategicznych) nie zostały poprawnie
przetransponowane do polskiego prawa. Wynikiem tego jest permanentne omijanie
wymagań dyrektywy OOŚ w procesie decyzyjnym, dotyczącym przedsięwzięć z
zakresu regulacji rzek i potoków. Istotnym skutkiem takiego stanu jest brak wpływu
organów ochrony przyrody na podejmowane decyzje, skutkujący degradacją
ekosystemów wodnych.
62.
Przewidziane w ustawie Prawo wodne plany gospodarowania wodami jeszcze nie
zostały opracowane. Planowanie w gospodarowaniu wodami nie zostało
wystarczająco zharmonizowane z planowaniem przestrzennym. Sytuację dodatkowo
komplikuje konieczność implementacji do polskiego prawa i harmonizacji z RDW
planów zarządzania ryzykiem powodziowym przewidzianych dyrektywą powodziową
(2007/60/WE).
63.
Resort środowiska, w przeszłości odpowiedzialny za ochronę przeciwpowodziową,
obecnie zachował fasadową odpowiedzialność w tym zakresie. Całość spraw
związanych z ochroną przeciwpowodziową przejęło MSWiA oraz wydziały
zarządzania kryzysowego urzędów wojewódzkich. Ośrodki koordynacyjnoinformacyjne ochrony przeciwpowodziowej, które w zamyśle miały być głównym,
merytorycznym wsparciem w podejmowaniu decyzji dla decydentów, zostały
sprowadzone do roli skromnych komórek organizacyjnych w RZGW. Obserwacje,
prognozy i ostrzeżenia prowadzi Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej. Po roku
1997 Instytut wyposażono w najnowocześniejsze technologie i sprzęt kosztem 55
mln USD. Wyposażenie to nie jest jednak odnawiane i brak jest środków na pokrycie
kosztów utrzymania, co nasuwa obawę o sprawność systemu w przyszłości.
64.
Gospodarka wodna nie posiada jednolitego, spójnego systemu informacyjnego.
Efektem jest brak kompatybilności oraz brak aplikacji, pozwalających na jednolite
gromadzenie i analizowanie danych oraz jednolite raportowanie. Szczególnie groźny
jest brak narzędzi do określania bilansów wodnych zlewni, a zwłaszcza odcinkowych
przepływów dyspozycyjnych oraz wielkości dopuszczalnych poborów wody. Zwraca
uwagę także niczym nieuzasadniony podział katastru na część prowadzoną przez
Prezesa KZGW i część prowadzoną przez dyrektorów RZGW. Zakres merytoryczny
katastru, zawarty w ustawie, jest ogólny, nie kładzie nacisku na sprawy
najważniejsze, związane z między innymi z wdrażaniem RDW. Należy podkreślić, że
termin „kataster” potocznie kojarzy się z ewidencją gruntów i lepszym rozwiązaniem
byłoby stosowanie używanej w latach ’90 nazwy – System Informatyczny
Gospodarki Wodnej.
65.
Finansowanie potrzeb gospodarki wodnej należy rozpatrywać dwóch aspektach:
▪
Finansowanie administrowania majątkiem gospodarki
zasobami wodnymi,
▪
Finansowania budowy, rozbudowy i modernizacji infrastruktury gospodarki
wodnej.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
wodnej i zarządzania
25
66.
Środki finansowe związane z administrowaniem majątkiem i zarządzaniem zasobami
wodnymi pochodzą z budżetu Państwa, lecz są rozproszone są w różnych częściach
budżetu (m.in. gospodarka morska, gospodarka wodna, rolnictwo, transport,
środowisko).
67.
Finansowanie zadań administrowania majątkiem w gospodarce wodnej podzielone
jest w zasadzie pomiędzy dwie grupy instytucji: regionalne zarządy gospodarki
wodnej oraz wojewódzkie zarządy melioracji i urządzeń wodnych. Regionalne
zarządy gospodarki wodnej obok zadań administracyjnych, odpowiadają
za zarządzanie zasobami wodnymi. Tymczasem wydatkowanie środków jest
całkowicie zdominowane koniecznością utrzymanie olbrzymiego majątku Skarbu
Państwa, na który składają się budowle regulacyjne, budowle infrastruktury ochrony
przeciwpowodziowej i żeglugi, budowle i obiekty zbiorników retencyjnych itp. W
sytuacji, gdy jedynym źródłem finansowania jest budżet Państwa, na zadania z
zakresu zarządzania przeważnie nie ma środków, gdyż całość pochłania utrzymanie
majątku. Dane dotyczące struktury wydatków na gospodarkę wodną zawarte są w
tabeli 3. 9.
Jak wynika z szacunkowych ocen, budżet państwa pokrywa tylko ok. 20% (dotyczy
rzgw) potrzeb w zakresie finansowania bieżących zadań w gospodarce wodnej.
Dalsze nie dofinansowywanie zadań w zakresie gospodarki wodnej spowoduje
zdecydowany wzrost zagrożenia bezpieczeństwa obiektów.
Tabela 3.9
Wydatki na gospodarkę wodną w 2006 roku
Wydatki ogółem
Rodzaj wydatku
mln PLN
Inwestycje w gospodarce wodnościekowej
Inwestycje w gospodarce wodnej
Wydatki na utrzymanie majątku
gospodarki wodnej
Ogółem
Fundusze
Pomoc
ekologiczne
zagraniczna
mln PLN
mln PLN
Środki
własne i
pozostałe
mln PLN
5 345,3
923,1
1 209,9
3 212,3
594,9
75,5
109,6
409,8
175,8
-
-
175,8
6 116,0
998,6
1 319,5
3 797,9
68.
Brak jest szczegółowych danych dotyczących niezbędnych wydatków na utrzymanie
majątku gospodarki wodnej i zarządzanie.
69.
Budowa, rozbudowa i modernizacja infrastruktury gospodarki wodnej (bez
uwzględnienia gospodarki wodno-ściekowej) przez regionalne zarządy gospodarki
wodnej, urzędy marszałkowskie, parki narodowe, urzędy morskie niemal w całości
finansowane jest z budżetu państwa. Na gospodarkę wodną przekazywane są także
w niewielkim stopniu środki (tylko częściowe dofinansowanie wieloletnich programów
inwestycyjnych) z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
26
oraz ze Środków Unii Europejskiej w ramach Programu Operacyjnego Infrastruktura
i Środowisko (Działanie 3.1 Retencjonowanie wody i zapewnienie bezpieczeństwa
przeciwpowodziowego). Udział innych źródeł finansowania, takich jak środki własne
przedsiębiorców i rolników, wojewódzkie, powiatowe i gminne fundusze ochrony
środowiska i gospodarki wodnej, ma, za wyjątkiem inwestycji służących
oczyszczaniu ścieków i zaopatrzenia ludności w wodę, charakter marginalny. Dane
dotyczące struktury wydatków na gospodarkę wodną zawarte są w tabeli 3. 9
70.
Budowa, rozbudowa i modernizacja infrastruktury gospodarki wodno-ściekowej
należy do zadań własnych gmin, finansowanych z ich budżetów z możliwością
wsparcia ze środków Unii Europejskiej. Środki własne samorządów gmin pokrywają
25-60% kosztów. Zadania inwestycyjne gmin w zakresie odprowadzania i
oczyszczania ścieków są w większości związane z realizacją Krajowego Programu
Oczyszczania Ścieków Komunalnych, którego koszty na lata 2003-2015 szacuje się
ostatnio na 55,9 mld zł, z tego 43,5 mld zł na rozbudowę sieci kanalizacyjnych, a
12,4 mld zł na budowę, rozbudowę i modernizację oczyszczalni ścieków. W
porównaniu do roku 2003 prognozowane koszty wzrosły o 60%, głównie ze względu
na znaczny wzrost kosztów budowy sieci kanalizacyjnych (o 81%), a jednostkowy
koszt inwestycyjny oczyszczania ścieków wzrósł z 863 PLN/RM do 1498 PLN/RM.
Dane dotyczące wydatków na gospodarkę wodno-ściekową zawarte są w tabeli 3. 9.
Prognozowana wysokość niezbędnych nakładów inwestycyjnych stawia pod dużym
znakiem zapytania realizację KPOŚK, a tym samym wywiązanie się z zobowiązań
Traktatu Akcesyjnego do UE.
71.
Internalizacja kosztów środowiskowych w systemie ekonomiczno-finansowym
operatorów
wodociągowo-kanalizacyjnych
następuje
poprzez
opłaty
za
odprowadzanie ścieków, które jednakże pokrywają koszty środowiskowe według
danych z 2000 r. zaledwie w 12% . Koszty środowiskowe z tytułu zanieczyszczenia
zasobów wodnych wyniosły 4,40 mld PLN, a opłaty środowiskowe 0,55 mld PLN zł.
72.
Ze względu na brak oszacowania kosztów zasobowych nie można ocenić stopnia
pokrycia tych kosztów przez opłaty za pobór wody pobierane od użytkowników przez
producentów wody. Nie ma żadnych danych na temat stopnia zwrotu kosztów usług
wodnych w rolnictwie i w przemyśle – ani dla całych sektorów, ani dla
poszczególnych użytkowników. Na podstawie wyrywkowych informacji można
jedynie postawić tezę, że poszczególni operatorzy i użytkownicy partycypują w
niewielkim stopniu (albo wcale) w pokryciu kosztów usług wodnych. Rolnicy
gospodarujący na zmeliorowanych gruntach nie pokrywają kosztów tzw. melioracji
podstawowych ani inwestycyjnych i operacyjnych kosztów pompowni. Operatorzy
elektrowni wodnych w niewielkim stopniu uczestniczą w kosztach utrzymania,
remontów piętrzeń i zbiorników, z których korzystają, armatorzy żeglugi nie
partycypują w kosztach utrzymywania dróg wodnych, ani w kosztach inwestycyjnych,
użytkownicy obwodów rybackich wnoszą opłaty nie pokrywające nakładów
rzeczowo-finansowych na zarybianie. Taka sytuacja ewidentnie ogranicza
dyspozycyjne środki finansowe gospodarki wodnej.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
27
III.6
Identyfikacja głównych problemów dla NSGW
73.
W zakresie stanu zasobów wodnych oraz ekosystemów wodnych i od wody
zależnych:
▪
Brak danych i metodyk określania potrzeb ekosystemów wodnych i zależnych od
wód, w tym nieadekwatne do potrzeb siedlisk i gatunków traktowanie przepływu
nienaruszalnego;
▪
Zanieczyszczenia punktowe na skutek odprowadzania nieoczyszczonych
i niedostatecznie oczyszczonych ścieków komunalnych i przemysłowych;
odprowadzanie
nieoczyszczonych
wód
deszczowych
z
obszarów
zurbanizowanych;
▪
Zanieczyszczenia obszarowe pochodzące z terenów rolniczych, zabudowy
rozproszonej oraz zdegradowanych torfowisk;
▪
Zaśmiecanie koryt i dolin rzecznych;
▪
Eutrofizacja wód, szczególnie niebezpieczna dla wód jezior i Bałtyku;
▪
Erozja wodna na obszarach użytkowanych rolniczo;
▪
Zaburzenia ciągłości ekologicznej rzek i potoków;
▪
Zakłócenia reżimu przepływów rzek na skutek nadmiernych poborów wody oraz
pracy obiektów hydrotechnicznych;
▪
Przekształcenia naturalnych warunków morfologicznych wód powierzchniowych
poprzez zabudowę hydrotechniczną, regulację rzek i potoków, eksploatację
kruszywa oraz zabiegi melioracyjne;
▪
Brak skutecznej, merytorycznej kontroli nad wydatkowaniem środków
finansowych
będących
w
dyspozycji
PROW,
przeznaczanych
na
retencjonowanie wód, regulacje małych cieków naturalnych i utrzymania koryt
uregulowanych, realizowane często bez prowadzenia oceny oddziaływania
przedsięwzięcia na środowisko;
▪
Brak analizy rzeczywistych potrzeb regulacji i utrzymania koryt rzecznych
zaliczanych do kategorii „ważne dla rolnictwa”;
▪
Przerwanie połączenia terenów zalewowych z korytami rzek;
▪
Niekontrolowana zabudowa brzegów jezior;
▪
Niezadowalający stan znacznej części ekosystemów wodnych i zależnych
od wód;
▪
Nadmierna eksploatacja zasobów ichtiofauny;
▪
Fizyczne niszczenie gatunków i siedlisk, m.in. na skutek braku odpowiednich
zasad prowadzenia prac utrzymaniowych i regulacyjnych;
▪
Jednakowe traktowanie akwakultury i gospodarowania zasobami ichtiofauny
w wodach otwartych i wynikająca z tego sprzeczność celów gospodarki rybackiej
z celami RDW.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
28
74.
75.
W zakresie zaspokajania potrzeb wodnych ludności i gospodarki:
▪
Brak metodyki opracowania oraz narzędzi do bilansów wodnogospodarczych;
▪
Niedostateczne rozpoznanie potrzeb użytkowników wód;
▪
Niepełna waloryzacja wód podziemnych; brak jednolitych kryteriów i zasad
korzystania z wód podziemnych na potrzeby przemysłu i rolnictwa;
▪
Występowanie skażeń źródeł wody przeznaczonej dla celów zaopatrzenia
ludności;
▪
Okresowe lokalne deficyty wody w zaopatrzeniu ludności;
▪
Niedobory wody dla celów rolniczych i brak rozpoznania realnych możliwości
realizacji nawodnień z wykorzystaniem wód powierzchniowych;
▪
Duża wodochłonność przemysłu;
▪
Duże straty wody w sieciach wodociągowych;
▪
Niedostateczna sanitacja obszarów wiejskich i rekreacyjnych.
W zakresie zagrożenia i stanu zabezpieczenia przed powodzią i suszą:
▪
Utrata naturalnej retencji zlewni rzecznych na skutek urbanizacji, melioracji
odwadniających i wylesień, prowadząca do zwiększenia zagrożenia powodzią
i suszą;
▪
Utrata retencji dolin rzecznych;
▪
Brak koordynacji działań planistycznych i inwestycyjnych z zakresu ochrony
przeciwpowodziowej w skali zlewni;
▪
Presja osadnicza i rozwój gospodarczy na obszarach zagrożonych; brak
procedur i środków zapobiegania wzrostowi zagrożenia powodziowego;
▪
Brak regulacji prawnych oraz procedur i metodyk dla oceny ryzyka
powodziowego, w szczególności: kryteriów ochrony przed powodzią, kryteriów
oceny zagrożenia oraz metodyk szacowania ryzyka powodziowego, kryteriów
i zasad wyznaczania terenów zagrożonych powodzią; zasad szacowania
korzyści wynikających z działań dla obniżania tego zagrożenia, standardów
oceny efektywności systemu ochrony przed powodzią;
▪
Niewystarczający zakres wykorzystania nietechnicznych metod ograniczania
skutków powodzi;
▪
Niewystarczająca pojemność czynna sztucznych zbiorników retencyjnych;
▪
Niewykorzystane możliwości małej retencji;
▪
Brak lub utrudnione możliwości retencjonowania wody
melioracyjnych; niewłaściwa eksploatacja tych systemów;
▪
Brak oceny celowości utrzymywania części technicznych obiektów ochrony
przeciwpowodziowej;
▪
Brak zasad modernizacji systemu ochrony przeciwpowodziowej.
w
systemach
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
29
76.
W zakresie organizacyjno - prawnym:
▪
Łączenie w RZGW funkcji administrowania majątkiem Skarbu Państwa
i zarządzania zasobami wodnymi, które powinny być rozdzielone;
▪
Niedostateczny wpływ zarządzających wodami na decyzje dotyczące
użytkowania zasobów, urządzeń wodnych, zmian hydromorfologicznych;
▪
Mały wpływ „władzy wodnej” na zarządzanie ryzykiem stanów ekstremalnych;
▪
Brak jednoznacznego określenia kompetencji, zasad i form współdziałania
organów administracji rządowej i samorządowej w obszarze gospodarowania
wodami;
▪
Brak skutecznej koordynacji gospodarowania wodami w systemach sektorowych:
wodociągi
i
kanalizacja,
gospodarka
wodno-ściekowa
w obszarach
zurbanizowanych i w przemyśle, odwadnianie kopalń, odwodnienia budowlane,
melioracje rolne i leśne;
▪
Brak skutecznej informacji o zadaniach resortu gospodarki wodnej, wynikających
z realizacji postanowień prawa Wspólnoty oraz koordynacji tych zadań z
działaniami innych sektorów gospodarki;
▪
Brak integracji planów gospodarowania wodami z planowaniem przestrzennym
i politykami sektorowymi;
▪
Brak
jednolitego,
spójnego
systemu
informacyjnego
wspierającego
gospodarowanie i zarządzanie wodami (w zakresie stanu wód, korzystania
z wód, przeciwdziałania skutkom powodzi i suszy), brak standardów utrzymania
i weryfikacji tych baz;
▪
Niespójny z Ramową Dyrektywą Wodną, nisko zaawansowany system
monitoringu wód; brak spójności sieci monitoringu ilościowego z monitoringiem
jakościowym;
▪
Brak uregulowań prawnych w zakresie oceny stanu wód zgodnie z wymaganiami
RDW;
▪
Niedobór odpowiednio wykwalifikowanych kadr do realizacji zadań
planistycznych i koordynacji działań z zakresu gospodarowania wodami, w tym
na rzecz osiągnięcia celów RDW i ochrony przed powodzią;
▪
Ograniczone możliwości kształcenia specjalistów o profilu związanym
z potrzebami gospodarki wodnej oraz kształcenia ustawicznego kadr
zatrudnionych w gospodarce wodnej;
▪
Brak zaplecza badawczo-rozwojowego oraz programu badań naukowych
dla potrzeb gospodarowania wodami;
▪
Brak pełnego wdrożenia procedur ocen oddziaływania na środowisko i ocen
strategicznych, szczególnie w odniesieniu do obszarów Natura 2000;
▪
Niedostateczne uspołecznienie procesu decyzyjnego, zarówno na poziomie
planowania, jak i pojedynczych przedsięwzięć, niedostateczna reprezentacja
użytkowników;
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
30
▪
77.
Niewystarczający zakres działań w zakresie edukacji społecznej w dziedzinie
gospodarowania wodami (w tym ochrony jakości wód, ekosystemów wodnych
i od wody zależnych).
W zakresie finansów:
▪
Brak rozdziału finansowania zarządzania od administrowania i utrzymywania
majątku;
▪
Brak identyfikacji potrzeb i zasad odpowiedniego finansowania zadań z zakresu
zarządzania w gospodarowaniu wodami w warunkach nowej polityki wodnej UE;
▪
Brak wdrożenia zasady zwrotu kosztów usług wodnych i polityki opartej
na proporcjonalnej partycypacji w kosztach inwestycyjnych i eksploatacyjnych
wszystkich użytkowników obiektów hydrotechnicznych; brak metodyki określania
kosztów środowiskowych i zasobowych;
▪
Niewystarczające środki oraz brak koordynacji realizacji Krajowego Programu
Oczyszczania Ścieków Komunalnych;
▪
Wysokie koszty eksploatacji budowli i urządzeń wodnych przy braku weryfikacji
zasadności ich utrzymywania;
▪
Brak zasad i mechanizmów ekonomicznych dla dostosowania opłat
za korzystanie z wód do kosztów utrzymania i eksploatacji oraz budowy
urządzeń i systemów gospodarki wodnej;
▪
Niewłaściwe finansowanie służby hydrologicznej, skutkujące m.in. brakiem
powszechnego i bezpłatnego dostępu do danych hydrologicznych, będących
podstawą podejmowania decyzji.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
31
IV
Uwarunkowania gospodarki wodnej
IV.1
Uwarunkowania międzynarodowe gospodarowania wodami
Polski
1.
Uwarunkowania międzynarodowe w zakresie gospodarowania wodami wynikają
z międzynarodowej współpracy Polski w dziedzinie ochrony środowiska i zdrowia
człowieka, prowadzonej w ramach Unii Europejskiej i umów międzynarodowych,
których Polska jest sygnatariuszem.
Polityka wodna Unii Europejskiej
2.
Unia Europejska opiera politykę ochrony środowiska na przyjętych przez siebie
programach działań, których przedmiotem są zasady profilaktyki i zapobiegania
zagrożeniom środowiska. Obecnie realizowany jest VI Ramowy Program Działań na
Rzecz Środowiska (na okres od lipca 2002 r. do lipca 2012 r). Podejmuje on próbę
integracji wymagań ochrony środowiska z innymi politykami i działaniami Wspólnoty.
Wyznaczonym i strategicznym celem Programu w dziedzinie ochrony wód jest
przede wszystkim rozwój legislacji Unii Europejskiej i jej skuteczna implementacja,
integracja zagadnień środowiskowych z przedmiotem innych wspólnotowych polityk
oraz promocja polityki zrównoważonego rozwoju.
3.
Polityka wodna UE opiera się na zasadach IWRM – Integrated Water Resources
Management (Zintegrowane Zarządzanie Zasobami Wodnymi). Do zasad tych
należą:
4.
▪
traktowanie zlewni jako podstawowego obszaru wszelkich działań planistycznych
i decyzyjnych,
▪
uspołecznienie procesu podejmowania decyzji,
▪
zintegrowane podejście do wód powierzchniowych i podziemnych,
▪
traktowanie wody jako fundamentalnego czynnika kształtującego funkcjonowanie
ekosystemów,
▪
wdrażanie mechanizmów ekonomicznych w gospodarowaniu wodami.
Ramy dla zintegrowanego gospodarowania wodami stanowią cztery europejskie
dyrektywy:
▪
Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października
2000r. ustala ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej, Dz.U.
L 327 z 22.12.2000, str. 1—73
▪
Dyrektywa 2006/118/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia
2006r. w sprawie ochrony wód podziemnych przed zanieczyszczeniem
i pogorszeniem ich stanu, Dz.U. L 372 z 27.12.2006, str. 19—31, zwana
dyrektywą córką RDW;
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
32
5.
▪
Dyrektywa 2007/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października
2007r. w sprawie oceny ryzyka powodziowego i zarządzania nim, zwana w
skrócie dyrektywą powodziową. Dz.U. L 288 z 6.11.2007, str. 27—34
▪
Dyrektywa Rady 91/676/EWG z dnia 12 grudnia 1991 r. dotycząca ochrony wód
przed zanieczyszczeniami powodowanymi przez azotany pochodzenia
rolniczego, zwana Dyrektywą Azotanową
Dyrektywy te mają na celu wdrożenie działań dla osiągnięcia założonego poziomu
poprawy stanu i ochrony ekosystemów wodnych i lądowych od wód zależnych.
Integrują one zasoby wodne powierzchniowe i podziemne w zakresie niezbędnym
do analiz i ocen ich stanu, a także działań dla ochrony zasobów wodnych. Zasadą
jest respektowanie wymagań naturalnych procesów fizycznych wymiany wód i ich
wzajemnych oddziaływań w skali zlewni z uwzględnieniem zachowania w jak
najlepszej kondycji naturalnych warunków przyrodniczych.
Uwarunkowania wynikające z innych dyrektyw UE
6.
7.
Gospodarowanie wodami musi uwzględniać uwarunkowania wynikające także
z innych dyrektyw UE, w tym:
▪
Dyrektywy Rady 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 roku w sprawie ochrony
siedlisk naturalnych oraz dzikiej fauny i flory, zwanej Dyrektywą Siedliskową;
▪
Dyrektywy Rady 79/409/EWG z dnia 2 kwietnia 1979 roku w sprawie ochrony
dzikich ptaków (ze zmianami), zwanej Dyrektywą Ptasią;
Dyrektywa Siedliskowa i Ptasia zobowiązują państwa członkowskie do utrzymania
korzystnego stanu ochrony gatunków i siedlisk o znaczeniu wspólnotowym na
całości swego terytorium. Znaczącą część gatunków i siedlisk o znaczeniu
wspólnotowym stanowią te związane z ekosystemami wodnymi i od wody zależnymi.
Współpraca Polski
międzynarodowych
w
ramach
ochrony
Morza
Bałtyckiego
i
wód
8.
Gospodarowanie wodami reguluje Konwencja o ochronie środowiska morskiego
obszaru Morza Bałtyckiego (Konwencja Helsińska). Wprawdzie konwencja dotyczy
głównie samego Bałtyku, ale niektóre jej zapisy odnoszą się do działalności
w dorzeczach. W odniesieniu do NSGW najważniejsze wydają się zobowiązania
Konwencji do ograniczenia spływu biogenów i innych zanieczyszczeń oraz ochrony
bioróżnorodności - zarówno siedlisk i gatunków w wodach przejściowych
i przybrzeżnych, jak i gatunków dwuśrodowiskowych, spędzających część cyklu
życiowego w morzu a część w wodzie słodkiej.
9.
Gospodarowanie wodami w Polsce musi także uwzględnić uwarunkowania
wynikające z umów międzynarodowych wielo- i dwustronnych, których Polska jest
sygnatariuszem.
10.
W roku 1992, ustanowiono II Konwencję Helsińską - Konwencję o Ochronie
Środowiska Morskiego Obszaru Morza Bałtyckiego (Dz.U .z 2000 r. Nr 28 poz. 346),
która na mocy Oświadczenia rządowego o jej ratyfikacji (Dz.U. z 2000r. Nr 28 poz.
347) weszła w życie dnia 17 stycznia 2000r. W tej konwencji znalazły miejsce
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
33
zalecenia HELCOM 19/2 z dnia 26 marca 1998 roku, dotyczące.ochrony i poprawy
populacji dzikiego łososia w obszarze Morza Bałtyckiego”
11.
W 2007 roku przyjęto Bałtycki Plan Działań HELCOM. Wynika on przede wszystkim
z potrzeby stworzenia nowej strategii w celu ograniczenia zanieczyszczeń i
odwrócenia procesu degradacji środowiska Bałtyku. Odchodzi on od działań
sektorowych na rzecz „podejścia ekosystemowego” oraz opiera się na wspólnym
rozumieniu i definicji morza o dobrym stanie ekologicznym. Plan opiera się na
systemie wizji, celów strategicznych i celów ekologicznych, których osiągnięcie
stanowi podstawowe zadania krajów HELCOM.
12.
Polska jest również stroną innych umów
gospodarowania wodami i ochrony wód.
międzynarodowych
z
dziedziny
Inne konwencje międzynarodowe, istotne dla gospodarki wodnej
13.
Konwencja o obszarach wodno-błotnych mających znaczenie międzynarodowe,
zwłaszcza jako środowisko życiowe ptaków wodnych (Konwencja Ramsar). W spisie
obszarów o znaczeniu międzynarodowym (tzw. Lista Ramsar) do tej pory znalazło
się 13 polskich obszarów o łącznej powierzchni ponad 145 tys. ha. Lista polskich
obiektów spisu Ramsar będzie musiała być w najbliższej przyszłości rozszerzona,
zarówno ze względu na niereprezentatywność dotychczasowej listy, jak i ze względu
na dokonane ostatnio rozszerzenie kryteriów kwalifikujących obiekty do ujęcia w
spisie. Strategią implementacyjną Konwencji Ramsar jest Strategia ochrony
obszarów wodno-błotnych w Polsce wraz z planem działań (na lata 2006 – 2013).
14.
Konwencja o różnorodności biologicznej, sporządzona w Rio de Janeiro dnia 5
czerwca 1992 r. (Dz. U. 2002, Nr 184, poz. 1532). Jej realizacja w Polsce oparta jest
o Krajową strategię ochrony i zrównoważonego użytkowania różnorodności
biologicznej oraz Program działań na lata 2007-2013.
15.
Konwencja o ochronie gatunków dzikiej flory i fauny europejskiej oraz siedlisk
przyrodniczych (Konwencja Berneńska). Zapisy Konwencji Berneńskiej znalazły
wyraz w Dyrektywie Siedliskowej.
16.
Konwencja o ochronie wędrownych gatunków dzikich zwierząt (Konwencja Bońska).
Odnosi się ona do wszystkich gatunków dwuśrodowiskowych ryb wędrownych.
Ponadto wiele z gatunków, których dotyczy ta Konwencja to ptaki zależne od siedlisk
wodnych i błotnych.
IV.2
Uwarunkowania krajowe
Podstawa uwarunkowań formalnych
17.
Ramy ogólne NSGW w prawodawstwie krajowym wyznacza Konstytucja
Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78 poz. 483, ze zm.),
która zapewnia wszystkim obywatelom prawo do życia w czystym środowisku, a na
władze publiczne nakłada obowiązek prowadzenia polityki zapewniającej
bezpieczeństwo ekologiczne współczesnych i przyszłych pokoleń. Wiodącą zasadą
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
34
polityki ekologicznej Państwa
zrównoważonego rozwoju (art.5).
18.
jest,
przyjęta
w
Konstytucji
RP,
zasada
Ramy szczegółowe NSGW zakreśla Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej
z dnia 21 czerwca 2007 r. o konieczności przyjęcia i wdrożenia strategii gospodarki
wodnej w Polsce (M.P. Nr 39 poz. 441). Uchwała ta wskazuje m.in., że:
„Strategia powinna zawierać rozwiązania służące: poprawie ochrony wód pod
względem ilościowym i jakościowym, ochronie ekosystemów wodnych oraz
bezpośrednio od nich zależnych terenów podmokłych i ekosystemów lądowych, a
także wspieraniu właściwego wykorzystywania zasobów wodnych i rozwojowi
nowych sposobów korzystania z nich. Regulacja taka powinna jednocześnie
sprzyjać rozwiązywaniu problemów związanych z wodami transgranicznymi oraz
zmierzać do obniżenia stopnia zagrożenia powodziami i suszami. Przewidziane
rozwiązania powinny umożliwiać osiągnięcie pozytywnych skutków gospodarczych i
społecznych, przede wszystkim w sferze zatrudnienia - narzędzia wdrażane w
ramach strategii gospodarki wodnej mogą bowiem przysłużyć się zmniejszaniu
poziomu bezrobocia. Konieczne jest określenie przewidywanej łącznej kwoty
niezbędnych nakładów - rzeczowych i finansowych - oraz źródeł ich finansowania, a
także zaplanowanie rozdziału wydatków na poszczególne lata wdrażania strategii.
Pożądane jest również, by w ramach gospodarki wodnej wprowadzone zostały nowe
mechanizmy finansowe z uwzględnieniem systemu handlu zanieczyszczeniami
zorganizowanego w układzie zlewni hydrologicznych. Problemy gospodarki wodnej
muszą być ujmowane kompleksowo. Szczególnie sprawy związane z
zapobieganiem powodziom i walką z nimi powinny być ściśle powiązane z
planowaniem przestrzennym. Niezbędne staje się również zbudowanie jednolitych
systemów informacyjnych i informatycznych dotyczących gospodarki wodnej.”
19.
Na poziomie rozporządzeń wspólnotowych istotne znaczenie dla budowy NSGW
mają:
▪
Rozporządzenie (WE) nr 1080/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 5
lipca 2006 roku w sprawie Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego
(EFRR) i uchylające rozporządzenie (WE) nr 1783/1999;
▪
Rozporządzenie Rady (WE) nr 1084/2006 z dnia 11 lipca 2006 roku
ustanawiające Europejski Fundusz Spójności (EFS) i uchylające rozporządzenie
(WE) nr 1164/1994;
▪
Rozporządzenie Rady (WE) nr 1083/2006 z dnia 11 lipca 2006 roku
ustanawiające przepisy ogólne dotyczące EFRR i EFS i uchylające
rozporządzenie (WE) nr 1260/1999.
20.
Na poziomie krajowym dokumentem koordynującym realizację tego rozporządzenia
jest Strategia Rozwoju Kraju 2007 – 2015 z listopada 2006 roku, stanowiąca
odniesienie dla innych strategii i programów rządowych i samorządowych.
21.
Podstawowym dokumentem są Narodowe Strategiczne Ramy Odniesienia 2007 –
2015, także uzgodnione z Komisją Europejską, które określają krajowe priorytety
w przeznaczaniu środków unijnych i krajowych na lata 2007-2013 i stanowią
podstawę dla 16 regionalnych programów operacyjnych oraz krajowych programów
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
35
operacyjnych, w tym PO Infrastruktura i Środowisko oraz Program Rozwój Obszarów
Wiejskich (PROW). Dokumentem istotnym dla NSGW jest Polityka Ekologiczna
Państwa na lata 2007-2010 z uwzględnieniem perspektywy na lata 2011-2014 z
grudnia 2006 r. (PEP), która wodom poświęca podrozdział IV. 4. „Ochrona zasobów
kopalin i wód podziemnych” oraz rozdział V. „Zrównoważone wykorzystanie
materiałów, wody i energii.”
22.
W zakresie krajowych uwarunkowań prawnych gospodarka wodami podziemnymi
uzyskuje podstawy dla podejmowania decyzji administracyjnych w oparciu
o dokumentacje hydrogeologiczne, powstające w trybie prac geologicznych
regulowanych Ustawą prawo geologiczne i górnicze oraz rozporządzeniami
wykonawczymi do tej ustawy. Ocena stanu aktualnego oraz wyszczególnienie
kierunków dalszych działań i specyfika zadań niezbędnych dla ich realizacji są
zawarte w opracowanej na zamówienie Ministra Środowiska „Polityce resortu w
zakresie hydrogeologii na lata 2008 – 2015” (marzec 2008). Obejmuje ona w
szczególności program zakończenia prac nad udokumentowaniem zasobów
dyspozycyjnych wód podziemnych i warunków hydrogeologicznych dla ustanawiania
obszarów ochronnych głównych zbiorników wód podziemnych oraz program rozwoju
monitoringu dla oceny stanu wód podziemnych.
Interpretacja uwarunkowań formalnych na potrzeby NSGW
23.
Podstawowy problem wynikający z podanych wyżej uwarunkowań formalnych jest
związany z odniesieniem strategii gospodarowania wodami do:
▪
realizacji wymagań europejskiej polityki wodnej w zakresie:
▪
zintegrowanego podejścia do wszystkich typów wód oraz zintegrowanego
podejścia do gospodarowania nimi, co ma duże znaczenie dla powiązania
zarządzania zasobami wodnymi z szeroko rozumianą gospodarką wodno –
ściekową, w odniesieniu do gospodarki komunalnej, transportowej a także innych
działań mających wpływ na jakość i ilość wód w różnych skalach przestrzennych;
▪
wymogu integracji, traktowanych dotychczas w naszym kraju odrębnie, ocen
stanu ilościowego i fizyko – chemicznego oraz uzupełnienie ich w odniesieniu do
wód powierzchniowych także oceną biologiczną ekosystemu, wspartą analizą i
oceną morfologiczną koryta rzeki, co prowadzi do właściwej oceny stanu
ekologicznego;
▪
wymogu przeprowadzenia pełnej analizy przyczynowo – skutkowej w celu
poprawnej identyfikacji źródeł, przyczyn i skutków degradacji jakości ekologicznej
ekosystemu wodnego w ujęciu zlewniowym, co pozwoli na identyfikację
właściwych działań, które zlikwidują źródło i przyczynę tej degradacji a nie będą
likwidowały jedynie jej skutku;
▪
integracji polityki wodnej z innymi elementami polityki środowiskowej – np.
z polityką ochrony rożnorodności biologicznej w zakresie umożliwienia
utrzymania i odtworzenia właściwego stanu ochrony ekosystemów i gatunków od
wody zależnych;
▪
zapewnienia holistycznego podejścia do integracji ochrony ekosystemów
wodnych z osiągnięciem celów rozwoju społeczno – gospodarczego, na bazie
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
36
koncepcji rozwoju zrównoważonego z wykorzystaniem rozwiązań w ujęciu
lokalnym i regionalnym, w zróżnicowanych skalach przestrzennych zlewni lub ich
części;
▪
wprowadzenia nowego podejścia do zabezpieczenia przed powodzią:
odstąpienie od prostej ochrony przed powodzią przy użyciu środków
technicznych na rzecz prewencji poprzez rezygnację z dalszej zabudowy
terenów zagrożonych powodzią i zmniejszenia prawdopodobieństwa wystąpienia
powodzi lub jej skutków w określonych miejscach.
▪
harmonizacji rozwoju społeczno – gospodarczego, ochrony ekosystemów
wodnych i od wód zależnych oraz ograniczenia zagrożenia powodziowego na
bazie zarządzania ryzykiem powodziowym.
24.
Ten zakres wymagań decyduje, że interpretacja uwarunkowań formalnych na
potrzeby NSGW ma kluczowe znaczenie dla zasięgu oddziaływania tego
dokumentu, ze względu na społeczne, gospodarcze i ekonomiczne konsekwencje
dokumentów programowych oraz planistycznych w zakresie gospodarowania
wodami i zarządzania ryzykiem powodziowym.
25.
Biorąc pod uwagę zakres oddziaływania przytoczonych powyżej dyrektyw
w kontekście zasad realizacji rozwoju społeczno – gospodarczego należy stwierdzić,
że istnieje konieczność wprowadzenia znacznie szerszego niż dotychczasowy,
zakresu uregulowań proceduralnych, które będą koordynowały zarządzanie w
gospodarowaniu wodami, w warunkach realizacji polityk sektorowych (co zostało
stwierdzone także w Diagnozie). Za pilne w tym zakresie należy uznać:
26.
▪
integrację dotychczasowej gospodarki wodno – ściekowej z gospodarowaniem
wodami w skali zlewni, co pozwoli prowadzić odpowiedzialną politykę w zakresie
ograniczenia alokacji zasobów wodnych oraz racjonalną ochronę ich jakości
ekologicznej, w powiązaniu z aktywną polityką gospodarczą,
▪
zintegrowane gospodarowanie wodami opadowymi w obszarach poddanych
urbanizacji, a następnie integrację rozwiązań w tym obszarze z rozwiązaniami
w zakresie bezpiecznego odpływu wezbraniowego głównym układem
hydrograficznym.
Dotychczasowe, krajowe uregulowania prawne nie biorą pod uwagę pełnego
zakresu wymagań wynikających z podstawowych dyrektyw wodnych. Dotyczy to
głównie procedury uzgodnień i akceptacji przy budowie dokumentów niższego
rzędu, takich jak:
▪
Plany
zagospodarowania
przestrzennego
na
poziomie
regionalnym
i lokalnym (te ostatnie poprzedzone studiami uwarunkowań i kierunków
zagospodarowania przestrzennego),
▪
Plany ochrony środowiska na poziomie regionalnym (wytyczne do tych planów
opracowano w 2002 roku w Ministerstwie Środowiska, lecz brak
w nich pełnego zakresu zagadnień wyczerpujących zintegrowane cele
gospodarki wodnej),
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
37
▪
27.
Programy integrujące gospodarkę leśną z gospodarką wodną (dla przykładu
ocena stanu lasów z 2005 roku nie uwzględnia ich funkcji retencyjnej dla
ograniczenia zagrożenia powodzią i suszą);
W świetle powyższego można z całą odpowiedzialnością potwierdzić, że
współczesna strategia gospodarowania wodami powinna mieć charakter narodowy,
gdyż jej oddziaływanie jest znacznie szersze niż w przypadku tzw. strategii
sektorowych.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
38
V
Perspektywy gospodarowania wodami do 2015 roku
z uwzględnieniem horyzontu czasowego roku 2030
Celem
perspektywicznym
łączących
potrzeby
NSGW
jest
kształtowanie
społeczno-gospodarczego
rozwiązań
harmonijnie
kraju
wymagania
rozwoju
i
środowiskowe, w warunkach przewidywanych zmian klimatu.
V.1
Prognoza potrzeb wodnych do 2015 r. z perspektywą
do r. 2030
V.1.1 Przemiany społeczno gospodarcze
Bilans demograficzny i przestrzenna struktura osadnictwa
1.
Liczba ludności Polski na dzień 30 września 2007 wynosiła 38 126 tys. osób.
Współczesną sytuację demograficzną Polski charakteryzuje spadek liczby ludności
wynikający z odpływu za granicę i ze spadku liczby urodzeń. Oba powyższe zjawiska
w ostatnich latach powodowały depopulację miast, do której przyczyniała się także
suburbanizacja. Saldo ludności wiejskiej pozostawało dodatnie. Do roku 2015
przewiduje się spadek liczby ludności o ok. 1 mln zaś do roku 2030 o dalsze 1,5 mln
osób. Nie będzie to miało istotnego znaczenia dla gospodarki wodnej.
2.
Poważnym problemem dla gospodarki wodnej jest rozwój suburbanizacji, czyli
ekspansja przestrzenna zabudowy mieszkaniowej, przemysłowej i usługowej
w strefach podmiejskich, przyczyniająca się do wzmożonej konsumpcji zasobów (w
tym wody) i postępującej ich degradacji a także intensyfikacji deformacji reżimu
odpływu. Wynikające stąd problemy szczegółowe dla gospodarki wodnej to:
▪
wzrost powierzchni zabudowanej (uszczelnionej) – np. powierzchnia obszarów
zabudowanych w promieniu 10 – 15 km od Warszawy w latach 1950 – 2002
wzrosła trzykrotnie (do ok. 13 %); powoduje to przyspieszenie odpływu i
wzrost zagrożenia powodziowego; obserwuje się też niebezpieczną tendencję
zawłaszczanie obszarów przydatnych dla rolnictwa a nawet chronionych;
▪
rozproszone osadnictwo, które zwiększa zużycie wody, utrudnia kanalizację
obszaru (relatywnie podwyższone koszty infrastruktury technicznej), powoduje
osuszanie terenów podmokłych i obniżanie poziomu wód gruntowych;
▪
wielopasmowe arterie komunikacyjne z rozległymi powierzchniami
parkingowymi
powodujące
wzrost
uszczelnienia
oraz
problemy
z odprowadzaniem
wód
opadowych,
i zanieczyszczenie
wód
odprowadzanych,
▪
brak ciągłości przestrzennej terenów zurbanizowanych (rozproszona
zabudowa) skutkujący nadmiernie rozbudowaną i nieefektywną siecią dróg,
a w konsekwencji wzrostem uszczelnienia i przyrostem sieci dróg
przyspieszonego spływu.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
39
3.
Proces suburbanizacji odgrywa istotną rolę w podnoszeniu jakości życia
mieszkańców obszarów metropolitalnych. Konieczne jest jednak takie kształtowanie
tego procesu, aby zachować w możliwie największym stopniu dotychczasowy bilans
wodny.
4.
Proces metropolizacji ma istotne znaczenie dla NSGW w Polsce, a w szczególności:
dla gospodarki wodno – ściekowej (ze względu na koncentrację potrzeb wodnych),
dla ochrony przed powodzią (ze względu na wzrost zagrożenia powodziowego na
skutek utraty naturalnego bilansu wodnego oraz przyspieszenia i wzrostu odpływu
wód opadowych), a także ze względu na wzrost zagrożenia ekologicznego, związany
z przyspieszonym odpływem zanieczyszczonych wód opadowych z obszaru
metropolii.
5.
Obszary wiejskie, czyli położone poza granicami administracyjnymi miast, stanowią
93,2% obszaru Polski. Liczba ludności zamieszkującej tereny wiejskie utrzymuje się
na podobnym poziomie przez cały okres powojenny.
6.
Proces zmian liczby ludności wiejskiej jest zróżnicowany przestrzennie: trwa
wyludnianie się wsi na obszarach peryferyjnych (Polska wschodnia) oraz
koncentracja ludności na obszarach metropolitalnych i dekoncentracja ludności w
samych miastach (suburbanizacja). Urbanizacja dotyczy również obszarów wiejskich
wzdłuż głównych ciągów komunikacyjnych (centra handlowe, magazyny, hurtownie
itp.).
7.
Problemy gospodarki wodnej w obszarach wiejskich dotyczą i będą dotyczyły
zaopatrzenia wsi w bieżącą wodę, kanalizacji oraz rozwoju turystyki i rekreacji
wiejskiej (agroturystyka, ekoturystyka)
8.
Rozwój obszarów wiejskich, zdominowanych dotychczas przez rolnictwo, związany
jest z rozszerzeniem takich funkcji jak: usługi, turystyka, mieszkalnictwo i leśnictwo.
Turystyka i rekreacja wiejska (agroturystyka, ekoturystyka) może w przyszłości
rozwijać się dynamicznie (w krajach UE z wypoczynku na wsi korzysta ok. 25%
mieszkańców miast). Warunkiem jest atrakcyjność przyrodnicza i kulturowa. Ponadto
w Polsce nie słabnie zainteresowanie budową tzw. drugich domów, z których część to
domy całoroczne. Trend ten powoduje zamianę części użytków rolnych na działki
budowlane. Nadmierna rozbudowa osiedli letniskowych może jednak stanowić
zagrożenie dla środowiska, szczególnie tam, gdzie brak kanalizacji i systemu
utylizacji nieczystości. Należy założyć, że trend związany z rozszerzeniem funkcji wsi
będzie także stymulował dalszy rozwój kanalizacji i oczyszczalni ścieków.
Przemiany w przemyśle
9.
Sektory kluczowe w polskiej gospodarce (wg wielkości produkcji globalnej) to (poza
rolnictwem): budownictwo, produkcja artykułów spożywczych, produkcja energii
elektrycznej, produkcja metali, produkcja wyrobów metalowych. W powyższych
sektorach woda jest czynnikiem: technologicznym (przetwórstwo przemysłowe)
i chłodniczym (energetyka).
10.
Sektory te korzystają zarówno z wód powierzchniowych jak i podziemnych
(kopalnianych). Rozkład udziału tych typów wód w poborach przez omawiane sektory
w roku 2004 przedstawiono w poniższej tabeli (na podstawie analizy naukowej).
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
40
Udział w poborach w roku 2004, w odniesieniu do zasobów
Nazwa sektora
Udział w poborach wód
powierzchniowych
Udział w poborach wód
podziemnych
[%]
[%]
Górnictwo
0,1
0,5
Przetwórstwo przem.
5,2
8,9
Energetyka
75,3
1,5
11.
Zużycie wody w gospodarce jest zależne od dwóch czynników: wzrostu
gospodarczego oraz wodochłonności. W związku z tym prognoza poborów wody w
roku 2015 przez przemysł, energetykę i górnictwo została przeprowadzona metodami
ekonometrycznymi w oparciu o prognozę globalnej wartości produkcji, bazującą na
danych zawartych w dokumentach strategicznych oraz o prognozę zmian
współczynników wodochłonności.
12.
Wartości historyczne poborów wód powierzchniowych i podziemnych w roku 2004
oraz wartości tych poborów prognozowane na rok 2015 wraz z ich procentową relacją
do odpowiednich wartości poborów z roku 2004 zestawiono w tabeli poniżej.
Sektor
Produkcja
globalna
2004 r.
[mln zł]
Prognoza
produkcji
2015 r.
[mln zł]
Pobory
2004
Po / Pd
[hm3/rok]
Prognoza poborów na 2015 dla wód
powierzchniowych (Po) / podziemnych (Pd)
wg modeli
Mamdaniego
Po / Pd
[hm3/rok]
wsp. wodochłon.
z 2004r.
Po / Pd
[hm3/rok]
Górnictwo
33 425
34 134
11,80 /
8,30
2 (17%) / 4 (48%)
12 (100%) / 8,5 (100%)
Przetwórstwo
przemysłowe
598 017
948 900
485,50 /
145,80
225 (46%) /56 (38%)
771(159%)/ 232 (159%)
Energetyka
63 102
87 797
6 971,10/
25,20
7608(109%)/24(96%)
10669(156%)/35(140%)
13.
Zasadniczy wpływ na wyniki prognozy poborów wody ma wodochłonność. Jeśli
przyjmie się malejącą dynamikę zmian współczynników wodochłonności (modele
Mamdaniego), to otrzymuje się znaczne zmniejszenie prognozowanych poborów
wody w stosunku do przypadku opartego na założeniu o niezmienności
wodochłonności analizowanych sektorów gospodarki, a co ważniejsze także w
stosunku do poborów historycznych w roku 2004 (poza energetyką, dla której w tym
przypadku przewiduje się niewielkie zmiany poborów; w pozostałych sektorach
gospodarki spadek zużycia wody przekracza 50%). Dane historyczne dla większości
sektorów gospodarki potwierdzają, iż wzrostowi produkcji towarzyszy spadek zużycia
wody. Wynika to z wprowadzania rozwiązań ograniczających wodochłonność
produkcji.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
41
14.
Powyższe tendencje znajdują pełne odbicie w dotychczasowym poziomie zużycia
wody przez przemysł, który od lat utrzymuje się na prawie stałym poziomie,
wynoszącym około 7,6 – 8,3 km3 wody. Biorąc pod uwagę zarówno trudności w
odpowiedzialnym prognozowaniu tego zużycia jak i konieczność oszczędzania oraz
wprowadzania do przemysłu technologii wodooszczędnych, można przypuszczać, że
w horyzontach czasowych 2015 i 2030 poziom tego zużycia zmaleje. Przemysłowy
pobór wód stanowi wielokrotność zużycia komunalnego i jako taki musi być odrębnie
rozważany.
Przemiany w energetyce
15.
Przemiany w energetyce, związane ze wzrostem udziału energii odnawialnej w
bilansie energetycznym kraju mają znaczenie dla poziomu zużycia wody oraz ze
względu na wpływ inwestycji energetycznych na stan ekosystemów wodnych. Pod
uwagę wzięto dwa rodzaje energii odnawialnej: energetykę wodną oraz produkcję
biogazu i biomasy. W obu przypadkach wzrost pozyskania energii z tych źródeł może
być ograniczany przez zasoby wodne oraz przez uwarunkowania środowiskowe
związane z ekosystemami od wód zależnymi.
16.
Do produkcji biogazu i biomasy predestynowane są obszary rolnicze głównie
w środkowej i północnej części kraju, a także wszystkie rejony rozwijających się
obszarów metropolitalnych. Możliwości rozwoju tego typu produkcji są jednak silnie
ograniczone przez możliwości zaspokojenia jej potrzeb wodnych. Produkcja tego
rodzaju energii wymaga dużych ilości wody uzupełniającej naturalne zasoby w
okresie wegetacyjnym. Istnieją także ograniczenia środowiskowe, związane z
technologią pozyskania biogazu. Z punktu widzenia różnorodności upraw służących
produkcji biomasy, nie ma istotnych ograniczeń obszarowych na terenie Polski.
17.
Produkcja energii wodnej jest odrębnie uwarunkowana. W Polsce podobnie jak w
innych krajach europejskich istnieją silne sprzeciwy dla budowy dużych elektrowni
wodnych, głównie z powodów środowiskowych (ze względu na niekorzystny wpływ
elektrowni na ekosystem rzeki i terenów przyległych) i społecznych. Perspektywy
rozwoju energetyki wodnej mogą być związane głównie z kompleksową modernizacją
istniejących elektrowni oraz dalszym rozwojem MEW. Szacuje się, że możliwy do
wykorzystania techniczny potencjał wodnej energii przepływowej wynosi ok. 12 tys.
GWh. Zasoby techniczne tego potencjału dla poszczególnych dorzeczy wynoszą:
dorzecze Wisły – 77.6%, dorzecze Odry – 20.1% i rzeki Przymorza - 2.3%.
18.
Ograniczenia rozwoju energetyki wodnej wynikają z zapisów Ramowej Dyrektywy
Wodnej UE (a także innych - Dyrektywa Ptasia, Dyrektywa Siedliskowa), która w tym
zakresie ogranicza możliwość osiągnięcia celu Dyrektywy Energii Odnawialnych.
W Polsce nie wybuduje się w najbliższym czasie dużej elektrowni wodnej. Szacuje się
natomiast, że istnieje ok. 2000 potencjalnych lokalizacji dla MEW, ale w wielu
przypadkach problem negatywnego oddziaływania na środowisko pozostaje.
Wymagania Ramowej Dyrektywy Wodnej UE wymuszają też nowe podejście do
rozwiązań obiektów hydrotechnicznych z wykorzystaniem najlepszych praktyk do ich
projektowania, realizacji i utrzymania. Rozwój energetyki wodnej będzie też zależał od
poziomu rozwiązania zagadnień formalno - prawnych. Obejmują one dwa ważne
działy gospodarki: wodną i energetyczną i muszą uwzględniać strategię rozwoju obu
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
42
tych branż, co zadecyduje o ukształtowaniu się rynku dla energetyki wodnej oraz o
tempie i kierunkach jej rozwoju.
Przemiany w rolnictwie i leśnictwie
19.
Użytki rolne zajmują powierzchnię 19 148,2 tys. ha, (w tym ok. 6 mln gruntów
nieuprawianych) co stanowi 61,2% powierzchni Polski. W roku 2005 średnia
powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwach, które prowadziły działalność
rolniczą wynosiła 6,19 ha, Na stan gospodarki wodnej wywiera duża liczba
gospodarstw rolnych wynosząca ponad 2 mln (w Niemczech ok. 0,8 mln), w tym
prawie 1 mln to gospodarstwa niskotowarowe o powierzchni poniżej 5 ha. Występują
jednak i duże gospodarstwa o powierzchni ponad 500 ha.
20.
Brak jest w chwili obecnej oficjalnych prognoz odnośnie przyszłych potrzeb w
zakresie poborów wody dla rolnictwa. Prognozowany spadek liczby ludności Polski a
także wprowadzanie nowych „wodooszczędnych” odmian w wyniku postępu
biologicznego może skutkować zmniejszeniem zapotrzebowania na wodę niezbędną
dla wyprodukowania jednostkowego plonu. Jednakże część użytkowanych rolniczo
gruntów przekazywana jest na uprawy roślin przemysłowych wykorzystywanych do
produkcji biopaliw i pozyskania energii. Nie są znane skutki i zagrożenia stąd
wynikające dla środowiska, w tym stanu wód.
21.
Rozwój rolnictwa, konieczność sprostania konkurencyjnemu rolnictwu europejskiemu
spowoduje znaczne zwiększenie potrzeb w zakresie poborów wody do nawodnień,
szczególnie w przypadku spełnienia się prognoz ocieplenia klimatu w Polsce. Wzrost
temperatury spowoduje bowiem zwiększenie ewapotranspiracji przy spodziewanym
zmniejszeniu opadów w okresie wegetacyjnym. Polskie rolnictwo nie jest
przygotowane do zapobiegania skutkom suszy. Może okazać się, że ograniczenie
dostępu do wody będzie stanowić po roku 2030 barierę rozwoju rolnictwa również w
naszym kraju.
22.
Należy zwrócić uwagę, że rolnictwo jest dość specyficznym użytkownikiem wody.
Wzrost plonów dla danej odmiany roślin jest równoznaczny ze zwiększeniem
objętości pobranej wody. W odróżnieniu od innych użytkowników wody, rolnictwo
wraz z leśnictwem (podobnie jak roślinność naturalna) charakteryzuje się poborami
bezzwrotnymi. Całość wody zamieniana jest w parę wodną, podczas gdy inni
użytkownicy znaczną część pobranej wody odprowadzają do odbiorników w postaci
mniej lub bardziej oczyszczonych ścieków.
23.
Brak wyraźnych programów rozwoju rolnictwa, nieznany konieczny poziom produkcji
żywności w kraju dla zaspokojenia potrzeb ludności, nierozpoznany wpływ
spodziewanego postępu biologicznego oraz globalnych zmian klimatu powodują, że
wszelkie prognozy potrzeb wodnych rolnictwa, w tym nawodnień wodami
powierzchniowymi i podziemnymi obarczone są bardzo dużym błędem. Niezbędne
jest oddzielne opracowanie strategii gospodarowania wodą w rolnictwie, w tym
dokonanie oceny potrzeb nawodnień upraw polowych
sadowniczych i roślin
przemysłowych.
24.
Przewiduje się wzrost zapotrzebowania na wodę hodowli ryb, szczególnie, że rozwija
się hodowla gatunków bardziej wymagających, przede wszystkim pstrągów.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
43
Zwiększone pobory na zasilanie stawów rybnych powodują deformację reżimu
przepływu, a zrzuty wody ze stawów – wzrost zanieczyszczenia wód rzecznych.
25.
Rolnictwo, szczególnie intensywne, wielkoobszarowe, stanowi realne zagrożenie dla
jakości wód powierzchniowych i podziemnych. Główne źródła związków biogennych
(azot, fosfor) to hodowla zwierząt (bydło, trzoda chlewna, drób) z powodu
niewłaściwego przechowywania nawozów organicznych, środków ochrony roślin oraz
nieprawidłowego nawożenia pól nawozami organicznymi i mineralnymi. Problemem
jest również stan higieny zagród i obejścia gospodarczego.
26.
Grunty leśne oraz zadrzewienie i zakrzewienia pokrywają 9 338,5 tys. ha, czyli 29,9%
powierzchni kraju. Powierzchnia lasów w Polsce wynosi 9 000,5 tys. ha, co daje
średnią lesistość na poziomie 28,8%. Przewiduje się zwiększenie lesistości kraju do
30% do roku 2020, a do 33% do roku 2050. Plany zalesień powinny uwzględniać
retencyjną funkcję lasów na potrzeby ograniczenia zagrożenia powodziowego.
Jednocześnie należy oszacować ich rolę w kształtowaniu bilansu wodnego.
Sytuacja transportu wodnego
27.
Polski śródlądowy transport wodny należy oceniać w kategoriach transportu
towarowego i pasażerskiego. Transport towarowy wg aktualnej oceny dotyczy
praktycznie rzeki Odry a pasażerski, głównie turystyczny, odnosi się do większego
systemu rzek i kanałów na terenie Polski. Transport towarowy wymaga nowoczesnej
bazy technicznej o odpowiednich parametrach, pasażerski zaś dostosowania
jednostek pływających do parametrów rzek lub istniejących kanałów. W Polsce
eksploatowanych jest 2720 km dróg wodnych z czego przypada na: rzeki - 2110 km,
rzeki skanalizowane - 644 km, kanały żeglowne - 331 km i na jeziorne żeglowne - 260
km
28.
Za żeglowne rzeki uważa się rzeki: Wisłę od ujścia Przemszy, Odrę od Raciborza
oraz ujściowe odcinki głównych dopływów (znaczenie drugorzędne lub formalne).
29.
Praktyczne funkcjonujące obecnie drogi wodne Polski to Wisła i Odra na w/w
odcinkach oraz istniejące pomiędzy nimi połączenie rzeczno-kanałowe. Łączna
długość tych dróg wynosi 1950 km z czego na Wisłę przypada 970 km, odrzańską
drogę wodną (z Kanałem Gliwickim) 690 km oraz na Kanał Bydgoski z Notecią i
Wartą 290 km. Odrzańska droga wodna ma oprócz w/w połączenia, także połączenie
z zachodnim europejskim systemem dróg wodnych poprzez kanały Odra-Szprewa,
stanowiący połączenie Śląsk-Berlin i Odra-Hawela, stanowiący połączenie SzczecinBerlin. Parametry techniczne odrzańskiej drogi wodnej są zróżnicowane i wynikają z
różnego typu zabudowy hydrotechnicznej a także ze stanu technicznego obiektów
drogi wodnej i jej zaplecza w postaci portów i przeładowni, które w większości nie są
eksploatowane. W ostatnich latach przewozy żeglugą śródlądową na Odrze osiągają
wartość około 9 mln ton/rok. Wg „Programu dla Odry 2006” modernizacje drogi
wodnej i dostosowanie jej do parametrów drogi klasy III umożliwi przewóz ładunków
do 20 mln ton/rok. Nie będzie to jednak droga jako całość dostosowana do
standardów UE a także do rozwijających się technologii transportu. Funkcjonowanie
odrzańskiej drogi wodnej wspomagane jest retencją zbiornikową alimentacyjną, której
wartość – w świetle zmian klimatycznych, musi zostać oszacowana.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
44
30.
Znaczenie drogi wodnej Wisły jest niewielkie. Żegluga śródlądowa ma znaczenie
lokalne, głównie na odcinkach: górnej Wisły (skanalizowanej), warszawskiej i dolnej.
31.
Perspektywy rozwoju śródlądowego transportu wodnego określone w „Polityce
transportowej Państwa na lata 2006-2025 definiuje się w zakresie: podwyższenia
standardów dróg wodnych Odry i dolnej Wisły w zakresie i czasie wynikającym ze
szczegółowych analiz, wspieranie odnowy floty dla przewoźników krajowych oraz
promowanie i wspieranie inicjatyw lokalnych zmierzających do wykorzystania żeglugi
śródlądowej.
32.
Prace na odrzańskiej drodze wodnej realizowane są wg programu Odra 2006.
Problem drogi wodnej górnej Wisły wymaga kompleksowej oceny, głównie w zakresie
jej wykorzystania przy nieaktualnych założeniach oraz niepełnej infrastrukturze.
Reaktywacja transportu towarowego na tej i innych drogach wodnych, ma małe
szanse realizacji w okresie do 2015 a nawet do 2030 roku.
V.1.2 Ochrona wód i ekosystemów z nimi związanych
33.
Wypełnienie zobowiązań Polski wynikających z Dyrektywy Ptasiej i Dyrektywy
Siedliskowej wymaga utworzenia w Polsce sieci Natura 2000, obejmującej w formie
obszarów ptasich ok 17-18% terytorium kraju (obecnie ok. 14%), a w formie obszarów
siedliskowych – ok. 11-14% (obecnie ok. 8%). Łącznie obszary Natura 2000
musiałyby zająć ok. 20% terytorium Polski. Doliny rzeczne oraz inne obszary
występowania ekosystemów wodnych i od wody zależnych będą pokryte tymi
terenami w stopniu znacznie wyższym niż średnia krajowa.
34.
Inne wymogi Dyrektywy Ptasiej i Siedliskowej dotyczą całości terytorium kraju
i obejmują one:
a) obowiązek zapewnienia nadzoru całych krajowych zasobów gatunków i siedlisk
przyrodniczych (także poza terenami chronionymi) – w znacznym stopniu
dotyczący ekosystemów wodnych i od wody zależnych,
b) obowiązek ochrony wskazanych w Dyrektywach gatunków roślin i zwierząt –
w tym, dla niektórych gatunków, zakaz niszczenia ich schronień i lęgowisk;
w znacznej części są to gatunki związane z ekosystemami wodnymi i od wody
zależnymi,
c)
35.
obowiązek ochrony korytarzy ekologicznych – co dotyczy wszystkich cieków i ich
dolin.
Realizacja zobowiązań Polski wynikających z Konwencji o Różnorodności
Biologicznej, w tym tzw. celu 2010, wymaga również istotnego uzupełnienia
Krajowego Systemu Obszarów Chronionych – utworzenia 3-4 nowych parków
narodowych (istnieją 23), ok. 300-400 rezerwatów przyrody (istnieje ok. 1400), ok. 2040 parków krajobrazowych (istnieje 120). Nowe obiekty w znacznym stopniu
obejmować będą ekosystemy od wody zależne i doliny rzeczne. Znacznego
uzupełnienia wynika system Obszarów Chronionego Krajobrazu. W systemie tym
powinna się docelowo znaleźć większość „naturalnych” i „półnaturalnych” dolin
rzecznych.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
45
36.
Inne zobowiązania wynikające z ochrony różnorodności biologicznej muszą być
stosowane na obszarze całego kraju, niezależnie od systemu obszarów chronionych.
Są to „twarde” obowiązki dotyczące ochrony gatunkowej (w tym ochrona siedlisk
gatunków chronionych), a także „miękkie”, lecz nie mniej ważne obowiązki wynikające
z
aktów
wykonawczych
do
ratyfikowanych
przez
Polskę
konwencji
międzynarodowych (np. zasada stosowania tzw. podejścia ekosystemowego we
wszystkich sposobach użytkowania ekosystemów, zasada zapewnienia odpowiednich
zasobów wodnych dla ekosystemów od wody zależnych, unikanie nowych i likwidacja
istniejących barier w migracji na rzekach łososiowych, ochrona naturalnych procesów
linii brzegowej morza, pieczołowite uwzględnianie zagadnień różnorodności
biologicznej w ocenach oddziaływania na środowisko itp.).
37.
Polityka środowiskowa Polski musi być zgodna z planem prac Unii Europejskiej na
rzecz ochrony różnorodności biologicznej (obejmującym m. in dążenie do realizacji,
choćby z opóźnieniem, tzw. celu 2010). Wynika stąd m. in obowiązek dążenia do
poprawy stanu całych krajowych zasobów gatunków i siedlisk przyrodniczych
„znaczenia europejskiego”. Wykonanie tego obowiązku w znacznym stopniu musi
mieć miejsce w ekosystemach wodnych i od wody zależnych.
38.
Realizacja celów ochrony przyrody nie wyklucza inwestycji na obszarach
chronionych, choć oczywiście nakłada na nie istotne ograniczenia – wymaga takiego
planowania i projektowania przedsięwzięć, które zapewni realizację inwestycji, przy
minimalizacji niekorzystnego jej wpływu na środowisko.
39.
Konieczność zaspokojenia potrzeb wodnych ekosystemów stanowi istotny element
gospodarowania zasobami wodnymi i będzie silnie warunkować możliwości realizacji
innych potrzeb wodnych. Brak jednak na chwilę obecną ilościowego oszacowania.
V.1.3 Prognoza potrzeb wodnych w horyzoncie czasowym 2015
40.
Przy obecnym poziomie stosowania wodociągów, zużycie wody w gospodarce
komunalnej, przypadające na 1 mieszkańca nie przekracza 59 m3/osobę/rok. Do
2015 roku należy założyć wzrost poziomu zwodociągowania o 10%, co daje wzrost
zużycia wody do 65 m3/osobę/rok. Dodatkowo, należy założyć 5% wzrost zużycia
wody związany z rozwojem urbanizacji, co sugeruje zużycie 68 m3 na 1 mieszkańca
w roku. Prognozując liczbę ludności bez uwzględnienia migracji zewnętrznej na ok. 38
mln, otrzymujemy zużycie wody wynoszące około 2 584 hm3 w roku. Stanowi to
wzrost w stosunku do obecnego zużycia o 342 hm3 w roku, co nie rodzi zagrożenia
ale równocześnie nie zwalnia z obowiązku ochrony zasobów.
41.
Brak racjonalnych podstaw do poprawnej prognozy zużycia wody w przemyśle.
Wysoce prawdopodobny jest spadek zużycia ze względu na wprowadzanie
technologii wodooszczędnych. Każdy 1% oszczędności daje około 84 hm3/rok, które
można wykorzystać dla pokrycia deficytów wody. Prognozując zużycie wody w
przemyśle należy przyjąć oszczędności od 0 do 10%. Daje to prognozowane zużycie
w granicach 7 540 – 8 378 hm3/rok wody (w tym pobory zwrotne i bezzwrotne).
42.
Wodę dla rolnictwa i leśnictwa należy prognozować w warunkach przewidywanych
deficytów związanych ze skutkami suszy oraz ze wzrostem produkcji biomasy na
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
46
potrzeby wzrostu energii ze źródeł odnawialnych. Dotychczasowy pobór wody na cele
rolnicze wynosi 1 180 hm3/rok. Przewidywać należy wzrost zużycia o co najmniej
10%, czyli do wartości około 1 300 hm3/rok.
43.
W powyższy sposób szacowana suma poborów wody na cele komunalne,
przemysłowe i rolnicze w 2015 roku wynosi około 11 424 – 12 262 hm3/rok. Jest to
pobór na poziomie podobnym jak dotychczas. Zmiany nastąpią jednak w
przestrzennej lokalizacji poboru i jego źródłach (możliwe zwiększenie poboru z wód
podziemnych) oraz w czasowym (sezonowym) rozkładzie jego wielkości. Pogorszą
się relacje pobór – zasób w obszarach metropolitalnych i w obszarach intensyfikacji
rolnictwa. Należy więc liczyć się z koniecznością zastosowania dodatkowej retencji
wody, której wartość powinna zostać oszacowana sezonowo i zlokalizowana
obszarowo.
44.
Potrzeby wodne środowiska, w tym obszarów chronionych i renaturyzowanych
wymagają odrębnego oszacowania. Odbudowa naturalnej retencji, a także obniżenie
odpływów powodziowych spowoduje zamknięcie bilansu i wyrównanie odpływu.
Oszacowania wymaga zasięg i poziom zabezpieczenia minimalnych odpływów
biologicznych.
45.
Obniżenie zagrożenia powodziowego do 2015 roku, w zakresie potrzeb wodnych,
wymaga powiększenia retencji przeciwpowodziowej, w tym budowy systemów retencji
technicznej, uwzględniających odbudowę retencji naturalnej oraz rozwoju retencji wód
opadowych w obszarach objętych procesem urbanizacji. Te działania będą
jednocześnie „pracowały” na ochronę i poprawę bilansu wodnego, a także poprawę
jakości biologicznej ekosystemów wodnych i na przeciwdziałanie niekorzystnym
zmianom hydromorfologicznym. Aby można było to zrealizować należy doprowadzić
wcześniej do:
▪
oceny funkcjonalności istniejących środków ochrony przed powodzią, w ujęciu
kompleksowym, obecnie i w warunkach prognozowanych zmian i wzrostu
zagrożenia,
▪
określenia reguły i procedur planowania przestrzennego i użytkowania terenu
w obszarach narażonych na zagrożenie i .mogących wpłynąć na jego wzrost
w celu systematycznego obniżania zagrożeni powodziowego.
V.1.4 Perspektywa potrzeb wodnych w horyzoncie czasowym 2030
46.
Zaopatrzenie w wodę gospodarki komunalnej: do 2030 roku należy założyć
dodatkowy wzrost o 5% zużycia wody związany z rozwojem urbanizacji, co sugeruje
zużycie 71 m3 na 1 mieszkańca na rok (wzrost może być dużo większy, jeśli nie będą
podjęte działania dla wdrażania metod oszczędnego zużycia wody). Prognozując
liczbę ludności bez uwzględnienia migracji zewnętrznej na ok. 36,825 mln,
otrzymujemy zużycie wody wynoszące około 2 614 hm3 w roku. Stanowi to wzrost w
stosunku do obecnego zużycia o 372 hm3 w roku.
47.
Woda dla przemysłu: jak stwierdzono wyżej brak racjonalnych podstaw do poprawnej
prognozy zużycia wody w przemyśle. Prognozując zużycie wody w przemyśle
w horyzoncie 2030 roku należy przyjąć oszczędności związane ze spadkiem
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
47
współczynnika wodochłonności wynoszące około 15%. Daje to prognozowane
zużycie na poziomie 7 122 hm3 wody w roku.
48.
Wodę dla rolnictwa i leśnictwa należy prognozować w warunkach przewidywanych
deficytów związanych ze skutkami suszy oraz ze wzrostem produkcji biomasy na
potrzeby wzrostu energii ze źródeł odnawialnych. Przewidywać należy znaczny
wzrost zużycia w stosunku do obecnego, szczególnie w przypadku spełnienia się
prognozy zmian globalnych klimatu.
49.
W ten sposób szacowana suma poborów wody na cele komunalne, przemysłowe
i rolnicze w 2030 roku wynosi około 11 152 hm3. Jest to pobór na podobnym jak
dotychczas poziomie (np. w stosunku do 2005 i 2004 roku). Utrzymają się trendy
zmian jak dla horyzontu czasowego 2015, co spowoduje konieczność dalszego
retencyjnego przysposobienia dorzeczy.
50.
Podobnie jak na poziomie 2015, zabezpieczenie potrzeb wodnych środowiska, w tym
powiększonego areału obszarów chronionych, wymaga oszacowania i powiązania
z odbudową naturalnej retencji. Należy tutaj również oszacować zasięg i poziom
potrzeb a także zabezpieczenie minimalnych odpływów biologicznych.
51.
Obniżenie zagrożenia powodziowego do 2030 roku, w zakresie potrzeb wodnych,
wymagać będzie dalszej rozbudowy kompleksowych systemów powodziowej retencji
technicznej, naturalnej oraz rozwoju retencji wód opadowych w obszarach objętych
procesem urbanizacji. Te działania, podobnie jak wcześniej, będą jednocześnie
„pracowały” na ochronę i poprawę bilansu wodnego, a także poprawę jakości
biologicznej ekosystemów wodnych i na przeciwdziałanie niekorzystnym zmianom
hydromorfologicznym.
V.2 Efekty osiągnięte w 2030 roku
52.
Funkcjonować będzie zintegrowany, krajowy system gospodarowania zasobami
wodnymi, gwarantujący realizację strategicznych celów gospodarowania wodami
w zmieniających się uwarunkowaniach.
53.
Ugruntowane będą zasady i procedury osiągania i utrzymywania dobrego stanu lub
potencjału ekologicznego ekosystemów wodnych i bezpośrednio od wód zależnych
a także dobrego ilościowego i chemicznego stanu wód podziemnych, oparte na
proporcjonalności ekologicznej i ekonomicznej, odniesionej do zaspokajania potrzeb
wodnych oraz przeciwdziałania naturalnym zagrożeniom. Praktycznie:
▪
Zasadniczemu ograniczeniu ulegnie dopływ zanieczyszczeń i osadów do
ekosystemów wodnych i do wód podziemnych, a poprzez częściową odbudowę
naturalnej retencji i ochronę istniejącej, zahamowana zostanie degradacja
struktury i wysokości odpływu ze zlewni. Dzięki temu w znacznym stopniu
wyeliminowane zostaną przyczyny negatywnych zmian hydromorfologicznych
i fizykochemicznych a tym samym znacznej poprawie ulegnie jakość
biologiczna większości akwenów powierzchniowych. Nowe zasady
kształtowania i nowe technologie realizacji uzasadnionej zabudowy
hydrotechnicznej nie będą miały istotnego wpływu na zmiany morfologiczne
koryt rzek i potoków oraz na jakość biologiczną ich wód.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
48
▪
54.
Osiągnięte zostaną wymagane warunki funkcjonowania korytarzy rzecznych
poprzez dopuszczone i akceptowane mozaiki i matryce zagospodarowania
i użytkowania stref przybrzeżnych zapewniające ochronę bioróżnorodności,
a także odpowiednią szerokość korytarza zapewniającą ciągłość ekosystemu
i odpływ wielkich wód. Odstępstwa dopuszczone ekonomiczną koniecznością,
związane z zabudową brzegową i korytową nie będą zaburzały warunków
funkcjonowania korytarzy w zakresie określonym wymaganiami i kryteriami
ochrony ekosystemów wodnych i od wód zależnych.
Funkcjonować i rozwijać się będzie zaawansowany system zarządzania ryzykiem
powodziowym, w którym:
▪
kształtowane będą komplementarne rozwiązania ograniczające wzrost
zagrożenia powodziowego oraz ochronę przed nim środkami technicznymi
i innymi, tzn.:
ograniczenie wzrostu zagrożenia powodziowego zostanie osiągnięte przez
racjonalizację zagospodarowania przestrzennego i użytkowania terenu
w rejonach rzek oraz przez racjonalną gospodarkę wodami opadowymi
w obszarach objętych urbanizacją,
ochrona przed powodzią będzie realizowana przez kompleksowe systemy
retencyjne (retencja naturalna, naturalizowana i sztuczna) ograniczające
wielkość powodzi oraz poprzez systemy środków ograniczających zasięg
powodzi (obwałowania, kanały ulgi, zabezpieczenie właściwych korytarzy
rzecznych) oraz jej skutki (zabudowa umacniająca koryta rzek i potoków),
skoncentrowane w miejscach wysokiego ryzyka powodziowego;
55.
▪
rozwinięty zostanie system ostrzeżeń przed powodzią, system reagowania na
zagrożenia, system odbudowy po powodzi oraz system edukacji i informacji,
▪
rozwinięty zostanie system ubezpieczeń powodziowych jako niezbędny element
systemu organizacyjno - prawnego
▪
integrację powyższych elementów systemu oraz procedury kontroli jego
efektywności skutkować będą wzrostem gwarancji bezpieczeństwa
przeciwpowodziowego.
Kształtowanie zasobów wodnych dla zaspokojenia potrzeb wodnych użytkowników
i środowiska będzie realizowane poprzez:
▪
odbudowę naturalnej retencji zlewni, która będzie sprzyjała zarówno poprawie
warunków wilgotnościowych gruntu i poprawie stanu ekologicznego
ekosystemów wodnych, jak i opóźnieniu spływu wód opadowych
▪
rozwój systemów retencji opartych na retencji naturalnej i zbiornikowej
w obszarach wymagających interwencji na skutek zachodzących zmian
klimatycznych (wzrost zagrożenia suszą) i rozwoju zagospodarowania
przestrzennego,
▪
łagodzenie deficytu wody, głównie w rolnictwie (na skutek wzrostu zagrożenia
suszą), przez stosowanie wodooszczędnych upraw i technologii oraz
ograniczenie odwodnień, ale także na bazie uzasadnionej alokacji zasobów,
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
49
▪
funkcjonujące w praktyce zasady ograniczenia alokacji zasobów wodnych dzięki
integracji gospodarki wodno - ściekowej na poziomie lokalnym
z gospodarowaniem zasobami wodnymi w skali zlewni,
▪
wdrożoną politykę oszczędności w wykorzystaniu zasobów wodnych
z podziałem na rodzaje tego zapotrzebowania oraz na bazie technologii
wodooszczędnych,
56.
Wprowadzony i systematycznie
monitorowania i informacji o suszy.
rozszerzany
zostanie
system
57.
Poprawiony zostanie system ubezpieczeń przed skutkami suszy.
58.
Racjonalnie wykorzystany zostanie energetyczny
z uwzględnieniem wymagań środowiskowych.
59.
Rozwiązania w zakresie transportu wodnego dostosowane będą do ogólnej strategii
i polityki transportowej Polski oraz do wymagań środowiskowych;
60.
Kształtowane będą rozwiązania dla przemysłu czasu wolnego związane
z wykorzystaniem zasobów wodnych, uwzględniające kryteria przyrodnicze.
61.
Zarządzanie systemem gospodarowania wodami będzie oparte na zarządzie
zlewniowym w celu harmonizacji rozwoju społeczno-gospodarczego i ochrony
ekosystemów wodnych. Podmioty struktury zarządzającej będą dzieliły pomiędzy
siebie kompetencje przypisane odpowiedniemu zasięgowi obszarowemu:
potencjał
prognozy,
rzek
Polski
▪
na poziomie krajowym: inicjatywa ustawodawcza oraz monitoring i ewaluacja
realizacji strategii gospodarowania wodami i jej planów operacyjnych,
▪
na poziomie regionalnym:
planowanie i programowanie oraz monitoring i ewaluacja efektów działań na
poziomie regionalnym,
organizowanie, koordynowanie i kontrola w zakresie eksploatacji urządzeń
wodnych, administrowania majątkiem skarbu państwa a także innych
podmiotów w zakresie określonym prawem – na poziomie regionalnym;
planowanie, organizowanie i koordynowanie operacyjnego reagowania wraz
z kontrolą jego wyników a także likwidacji skutków w zakresie sytuacji
nadzwyczajnych związanych z powodzią i suszą;
▪
na poziomie lokalnym: planowanie, organizowanie, kontrola na poziomie
lokalnym w ścisłym współdziałaniu z lokalnym samorządem w zakresie
uwarunkowań i budowy lokalnych planów zagospodarowania przestrzennego a
także organizowania i kontroli lokalnych systemów gospodarki wodnej i
ściekowej oraz zarządzania kryzysowego;
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
50
V.3 Uwarunkowania integracji systemu gospodarowania wodami
w świetle perspektywy, kluczowych problemów i obecnych
możliwości oceny przyszłych potrzeb wodnych
62.
63.
Zderzenie zarysowanej wizji gospodarki wodnej w horyzoncie 2030 z zakresem
kluczowych problemów wynikających z diagnozy oraz z trudnościami w poprawnej
identyfikacji i interpretacji prognoz wskazuje na poważne przeszkody w realizacji
założonych celów. Skuteczna budowa zintegrowanego systemu gospodarowania
wodami, zależy od szybkiego:
▪
Rozwoju monitoringu oraz baz danych i systemu informacji służących
identyfikacji potencjalnych deficytów wody i ich przyczyn, wzrostu zagrożenia
powodziowego i jego skutków na obszarze kraju, potrzeb wodnych,
kontrolowania ich zaspokojenia, stanu infrastruktury hydrotechnicznej, oceny jej
efektywności itd.;
▪
Rozwiązania problemów formalno-prawnych w zakresie: analizy i oceny zużycia
wody a także ram dla wprowadzania zasad ograniczenia tego zużycia, zasad
alokacji zasobów na pokrycie deficytów, programów oszczędnościowych, zasad
inwestowania w energetykę wodną i zasad zabezpieczenia potrzeb wodnych do
produkcji biomasy służącej rozwojowi energii z jej spalania; a także partycypacji
w podejmowaniu decyzji dotyczących rozwoju transportu wodnego;
▪
Ustalenia i opracowania priorytetów, kryteriów i wytycznych dla: planowania
i realizacji zróżnicowanej ochrony przed powodzią, alokacji zasobów służącej
likwidacji deficytów wody oraz dla programów oszczędnościowych i restrykcji
w kontroli zużycia wody, planowania zagospodarowania przestrzennego
sprzyjającego zachowaniu lub/i poprawie bilansu wodnego, itd.
▪
Wprowadzenia, we współpracy z instytucjami zarządczymi, eksploatacyjnymi
i wykonawczymi, ciągłego programu badań rozwojowych i prac studialnych
mających na celu poprawną ocenę aktualnego stanu zasobów wodnych
i ochrony przed nadzwyczajnymi zagrożeniami, a także prognozowanie
i przewidywanie scenariuszy rozwoju skutków zmian klimatycznych oraz zmian
wynikających z rozwoju zagospodarowania zlewni i dorzeczy, co da podstawę
do wypracowywania skutecznych i uzasadnionych rozwiązań problemów. W ten
sposób zbudowana zostanie przestrzeń bezpiecznego i efektywnego działania
branży „gospodarka wodna”, bazująca na dobrych podstawach metodycznych,
podstawowym i ustawicznym kształceniu kadry oraz współpracy z branżami
pokrewnymi.
System monitoringu, baz danych i informacji jest podstawą realizacji współczesnej
polityki wodnej. NSGW uznaje realizację systemu baz danych za jeden z głównych
priorytetów. Przegląd uwarunkowań, zakresu zagadnień diagnostycznych oraz
prognostycznych pokazuje, że ten system musi odejść od tradycyjnego rozumienia
bazy danych gospodarki wodnej na rzecz utworzenia obok niej powiązań z bazami
danych innych dziedzin. Powinien on także objąć budowę określonego zakresu i
poziomu analiz, ocen i interpretacji jednostkowych i kompleksowych.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
51
64.
Priorytety, kryteria i wytyczne to podstawowe instrumenty merytoryczne we
wszystkich dziedzinach działalności w ramach gospodarowania wodami. Bez tych
instrumentów nie można dokonywać ani ocen aktualnego stanu, ani prognozować
przyszłych działań, ani planować i realizować poprawnych rozwiązań, ani też
monitorować i rozliczać ich efekty.
65.
Badania rozwojowe i prace studialne są nie tylko podstawą poprawnej oceny stanu,
prognozy jego zmian oraz wypracowywania skutecznych rozwiązań. Badania te,
a zwłaszcza prace studialne, dostarczają wkładu do systemu monitoringu, baz danych
i informacji oraz wykorzystania współczesnych narzędzi do jej przetwarzania
i tworzenia jakościowo nowej informacji, zgodnie ze standardami europejskimi. Wkład
taki powinien być także podstawą formułowania poprawnych rozwiązań w sferze
formalno-prawnej, ale przede wszystkim służyć sformułowaniu i opracowaniu
priorytetów, kryteriów i wytycznych. Aby narzędzia te mogły zostać poprawnie
skonstruowane, a następnie konserwowane i rozwijane musi zostać zbudowana
bezpieczna przestrzeń, bazująca na jednostkach naukowych, badawczo-rozwojowych
i edukacyjnych o interdyscyplinarnym charakterze, która powinna stanowić niezbędny
element zintegrowanego systemu.
66.
Zakres problemów formalno-prawnych wyraźnie wskazuje na zróżnicowanie
„dystansów” dzielących wizję gospodarki wodnej w horyzoncie 2030 od jej obecnego
stanu w poszczególnych obszarach problemowych. Wskazuje on także na
konieczność zmian w zarządzaniu gospodarką wodną, aby skutecznie rozwinąć i
stosować narzędzia prawno-ekonomiczne, dokonywać ustaleń międzybranżowych
bazujących na poprawnym podziale kompetencji, oddzielić planowanie,
organizowanie i kontrolę od inwestowania i administrowania, a także, co bardzo
istotne i pilne, inicjować zintegrowane działania mające na celu zapewnienie
spójności przestrzennej rozwoju społeczno-gospodarczego z ochroną zasobów
wodnych oraz środowiska i z działaniami na rzecz ograniczenia wzrostu zagrożenia
powodziowego oraz zabezpieczenia przed nim.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
52
VI
Reforma gospodarowania wodami
VI.1
Konieczność i istota reformy gospodarowania wodami
VI.1.1 Nowa polityka wodna i jej konsekwencje
Wymagania nowej polityki wodnej
1.
2.
Nowa polityka wodna zakłada likwidację podstawowej bariery na drodze do trwałego
– zrównoważonego rozwoju, jaką jest degradacja zasobów wodnych. W
szczególności dotyczy to głównie przeciwdziałania:
▪
Nadmiernemu dopływowi do wód powierzchniowych i podziemnych
zanieczyszczeń i osadów komunalnych, rolniczych i przemysłowych;
▪
Nieuzasadnionej alokacji zasobów wodnych i zmiany reżimu ich odpływu
powierzchniowego;
▪
Niekontrolowanym przekształceniom koryt i dolin rzecznych oraz bagien
(terenów podmokłych);
▪
Barierom i niedostatkomlegislacyjnym i ekonomicznym, które uniemożliwiają
zaangażowanie w kształtowanie i ochronę zasobów wodnych odpowiednich
środków, lub które powodują niewłaściwą alokację środków;
Realizacja nowej polityki wodnej wymaga:
▪
Prowadzenia dynamicznego i wielosektorowego podejścia do gospodarki
wodnej w układzie zlewniowym;
▪
Planowania racjonalnego użytkowania i ochrony wód;
▪
Projektowania i wdrażania programów inwestycyjnych, łączących w harmonijny
sposób efektywność ekonomiczną z zachowaniem i ochroną bioróżnorodności i
z powszechną akceptacją społeczną;
▪
Rozwijania i umacniania odpowiednich mechanizmów instytucjonalnych i
finansowych w zakresie gospodarki wodnej, umożliwiających tej dziedzinie
pełnienie roli katalizatora zrównoważonego rozwoju, co w praktyce wymusza
wielopłaszczyznową integrację działań.
Istota i wymagania w zakresie integracji działań w gospodarowaniu wodami na
rzecz równoważenia rozwoju
3.
Integracja, jako zasadnicza koncepcja, leży u podstaw nowej polityki wodnej i jest
postrzegana jako klucz do gospodarowania wodami według obowiązujących w tej
polityce wymagań. Jak zaznaczono wyżej, jest ona wielopłaszczyznowa. Odnosząc
ją do kategorii krajowych należy się skupić na integracji działań wewnątrz sektora
gospodarki wodnej oraz integracji w ujęciu holistycznym – odniesionym do ustroju
Państwa;
4.
Integracja działań w ujęciu sektorowym wymaga:
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
53
5.
▪
Integracji celów środowiskowych;
▪
Integracji wszystkich typów zasobów wodnych;
▪
Koordynacji wszystkich kierunków wykorzystania, funkcji i wartości wód w
ramach jednej wspólnej polityki (woda do spożycia, woda dla środowiska, woda
dla sektorów gospodarki i rolnictwa, żegluga, energetyka wodna, rekreacja i
woda jako dobro społeczne);
▪
Integracji badań, analiz i ekspertyz oraz systemów informacyjnych;
▪
Integracji ustawodawstwa, instrumentów ekonomicznych i finansowych oraz
kontrolnych.
Integracja działań w ujęciu holistycznym wymaga ponadto:
▪
Integracji wszystkich znaczących aspektów gospodarczych i ekologicznych dla
zrównoważonego
planowania
gospodarowania
wodami,
włączając
zapobieganie wzrostowi zagrożenia powodzią i ochronę przed nim;
▪
Włączenie wszystkich zainteresowanych stron
obywatelskiego w proces podejmowania decyzji;
▪
Koordynacji instytucjonalnej różnych sektorów i poziomów decyzyjnych,
mających wpływ na stan zasobów wodnych oraz na stan zagrożenia powodzią i
suszą.
oraz
społeczeństwa
Konsekwencje nowej polityki wodnej
6.
W odniesieniu do ustroju Państwa, nowa polityka wodna wymaga dostosowania do
procesu decentralizacji i porządkowania podziału kompetencji pomiędzy
administracją rządową i samorządową, zgodnie z zasadą subsydiarności, czyli
rozwiązywania bieżących problemów najbliżej miejsca ich powstawania. W tej
sytuacji przydział kompetencji jednostkom samorządu terytorialnego w zakresie
systemu gospodarowania wodami, a właściwie w zakresie pełnego spektrum zadań
gospodarki wodnej, powinien odpowiadać ich roli i kompetencji w realizacji rozwoju
społeczno – ekonomicznego. Przypisanie samorządowi terytorialnemu odpowiednich
kompetencji w zakresie gospodarki wodnej, umożliwi znaczny postęp w osiągnięciu
integracji działań w ujęciu holistycznym, co wpłynie w zasadniczy sposób na
ekonomiczną efektywność działań z uwzględnieniem wymagań środowiskowych.
Wymaga to jednak zachowania nadrzędności funkcjonalności hydrograficznej.
7.
Aktualny stan gospodarowania wodami, omówiony w rozdziale III. pn. „Diagnoza”,
wskazuje na istotne braki w odniesieniu do obwiązujących wymagań stawianych
przez nową politykę wodną. Braki te, obok zasadniczego pakietu merytorycznego
związanego z przekształceniami wymaganych dla realizacji celów strategicznych w
gospodarowaniu wodami, wynikają z nakładania się kompetencji zarządzania
wodami oraz utrzymania wód i zarządzania majątkiem gospodarki wodnej, z
niespójnego prawa, powodującego rozproszenie odpowiedzialności, a także z
nieefektywnego systemu ekonomiczno – finansowego i niewłaściwego systemu
informacyjnego. Ich podstawowym źródłem jest brak odpowiedniego poziomu
integracji systemu zarządzania w gospodarowaniu wodami w ramach sektora
gospodarki wodnej i w ujęciu holistycznym.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
54
8.
Uwarunkowania międzynarodowe i krajowe gospodarki wodnej, w powiązaniu z
perspektywą potrzeb wodnych w horyzontach 2015 i 2030 (rozdziały IV i V) –
analizowane na tle diagnozy stanu gospodarowania wodami wskazują, że dystans w
osiągnięciu wymagań nowej polityki wodnej jest niemożliwy do pokonania bez
zbudowania nowoczesnego systemu gospodarowania wodami, uwzględniającej
odpowiedni zakres integracji działań w tym obszarze. Jeśli system ten nie zostanie
wdrożony to, nie tylko nie wywiążemy się z zobowiązań określonych Traktatem
Akcesyjnym w ramach wdrożenia wymagań określonych dyrektywami, ale także, co
równie ważne, nie dokonamy właściwego postępu w rozwoju społeczno –
gospodarczym, opartym na równoważeniu rozwoju.
VI.1.2 Konieczny zakres nowych rozwiązań
9.
Zakres nowych rozwiązań musi objąć wszystkie elementy zarządzania w
gospodarowaniu wodami oraz utrzymania wód i zarządzania majątkiem gospodarki
wodnej na wszystkich poziomach decyzyjnych. Konieczna jest zatem budowa
zintegrowanego systemu gospodarowania wodami – systemu sprawnego
funkcjonalnie, niezawodnego i uwzględniającego uwarunkowania społeczne oraz
przyrodnicze i racjonalnego ekonomicznie.
10.
Zapewnienie skuteczności reformy gospodarowania wodami wymaga:
▪
reformy polskiego prawa w kierunku jego spójności i ciągłości polityki
legislacyjnej,
▪
pełnej harmonizacji prawodawstwa polskiego ze wspólnotowym.
Prawo musi uwzględniać zasadę zintegrowanego gospodarowania wodami w
układzie zlewniowym i nadrzędność krajowej polityki w ramach dorzeczy wobec
działań podejmowanych regionalnie przez samorządy różnych szczebli i różne
sektory gospodarcze.
11.
Transpozycja związanych z wodą dyrektyw dokonuje się w sposób opóźniony i
niepełny, czego skutkiem jest m.in. utrudniona absorpcja środków Unii Europejskiej
w ramach polityki spójności. Należy podjąć pilne działania celem usunięcia stanu
niezgodności. Dotyczy to zwłaszcza problemów jasności kryteriów i zasad oceny
zadań w ramach analizy koszty – korzyści i efektywności ekonomicznej, ocen
oddziaływania na środowisko, spójności działań o charakterze nietechnicznym i
technicznym, hierarchii zadań w układach zlewniowych, itd.
12.
Proponowana reforma musi wpisywać się w podejmowane ostatnio w Polsce
działania dla dokończenia reformy administracji publicznej dotyczącej decentralizacji
i uporządkowania podziału kompetencji pomiędzy administracją rządową i
samorządową.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
55
VI.1.3 Etapy wprowadzania zmian w
europejskich i bieżących zadań
kontekście
realizacji
zobowiązań
13.
Reforma będzie wprowadzana „w biegu”, czyli musi uwzględniać przynajmniej dwa
okresy – przejściowy i docelowy. Obok tego, musi ona respektować realizacje
naszych zobowiązań akcesyjnych w ramach wdrażania dyrektyw związanych z
gospodarowaniem wodami.
14.
W okresie przejściowym, szacowanym do 2015 roku, będą realizowane następujące
etapy i związane z nimi procedury i zadania:
▪
Etap dobrego przygotowania reformy (około 18 miesięcy przy odpowiedniej
koncentracji środków i zasobów ludzkich) w zakresie szczegółowych rozwiązań
organizacyjnych (instytucjonalnych) w odniesieniu do kompetencji w
zarządzaniu, instrumentów ekonomiczno – finansowych, systemu finansowania
gospodarki wodnej, systemu informacyjnego oraz współpracy instytucjonalnej
zabezpieczającej trwałość i efektywność rozwiązań oraz systemu kontroli
efektów reformy;
▪
Etap wdrażania nowych rozwiązań monitorowany przez pełnomocnika rządu ds.
wdrażania reformy (minimum 18 miesięcy), w którym część rozwiązań będzie
realizowana zgodnie ze starym porządkiem;
▪
Etap reformy prawa na poziomie ustawowym i aktów niższego rzędu
▪
Etap wdrażania dyrektyw unijnych, zwłaszcza w zakresie gospodarowania
wodami, zarządzania ryzykiem powodziowym i regulującej zrzut oraz
oczyszczanie ścieków komunalnych;
▪
Etap przygotowywania i realizacji pakietu rozwiązań wyprzedzających w
zakresie wymagań stawianych planowaniu, projektowaniu i realizacji zadań, w
tym obejmujących inwestycje. Będą to zadania prace studialne, eksperckie,
dobre praktyki, podręczniki, zalecenia i wytyczne, ...;
▪
Etap realizacji zadań okresu przejściowego dla łagodzenia konfliktów
▪
Etap kontroli pierwszych efektów wdrożenia reformy.
15.
W okresie docelowym (2016 – 2030) nastąpi stabilizacja procesu przemian,
prowadząca do normalnego funkcjonowania zarządzania i realizacji zadań
gospodarki wodnej, w oparciu o wypracowane, wdrożone, sprawdzone oraz
zweryfikowane instrumenty i narzędzia. W okresie tym będą obowiązywały jedynie
procedury systematycznego dostosowywania instrumentów i narzędzi zarządzania
do przemian ustrojowych oraz precyzowanych wymagań szczegółowych a także
zachodzących zmian w polityce wodnej.
VI.2
Założenia generalne reformy
16.
Istniejąca organizacja Krajowego Zarządu Gospodarki Wodnej i regionalnych
zarządów gospodarki wodnej nie zapewnia właściwej koordynacji działań
dotyczących gospodarowania wodami w Polsce. Na przestrzeni ostatnich lat nie
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
56
sprawdził się system organizacyjny struktur gospodarki wodnej bliższy zarządzaniu
dyrektywnemu, oparty bowiem na połączeniu funkcji zarządzania gospodarowaniem
wodami oraz utrzymaniu wód i zarządzaniu majątkiem. Jeśli do tego dołączymy
ewidentne braki w określeniu kompetencji i odpowiedzialności, a także brak
koordynacji działań międzysektorowych i działań realizowanych przez samorząd
terytorialny, a także całkowite rozdzielenie gospodarki wodno – ściekowej od
gospodarowania wodami – uzyskamy odpowiedź dlaczego ten system stał się
niewydolny.
17.
W pierwszej kolejności skoncentrować się na działaniach określonych polityką Unii
Europejskiej, zawartych we wspomnianych wcześniej dyrektywach 2000/60/WE
(ramowa), 2007/60/WE (powodziowa), 91/271/EWG w zakresie zrzutu i
oczyszczania ścieków komunalnych i 98/83/EWG (woda do picia). Należy
przebudować struktury organizacyjne gospodarki wodnej w celu dostosowania ich do
zadań przewidzianych w polityce wodnej Unii Europejskiej. Regionalne zarządy
gospodarki wodne, pod nadzorem KZGW, będą stanowić strukturę organizacyjną dla
zintegrowanego zarządzania w gospodarowaniu wodami na bazie powyższych (i
innych) dyrektyw.
18.
Jak wspomniano wyżej, rozwój społeczno – gospodarczy jest kształtowany i
realizowany w obrębie województw samorządowych. W tej sytuacji kompetencje
samorządu terytorialnego powinny wzrosnąć przez rozszerzenie w stosunku do
gospodarki wodno – ściekowej, zarządzania przez samorząd majątkiem gospodarki
wodnej.
19.
Powyższe uwarunkowanie jest zbieżne z kluczowym problemem reformy
gospodarowania wodami w Polsce, związanym z rozdzieleniem zarządzania wodami
(zasobami wodnymi) od utrzymania wód i zarządzania majątkiem Skarbu Państwa
oraz ich regionalna harmonizacja. Istotnym zadaniem jest budowa ujednoliconej
struktury zarządzania majątkiem Skarbu Państwa, skoordynowanego w skali
dorzeczy i zmierzającej do sukcesywnego ograniczenia dofinansowania utrzymania
tego majątku przez Skarb Państwa. Merytorycznie i formalnie, pociąga to za sobą
przydzielenie samorządowi regionalnemu także kompetencji utrzymania wód, przy
zachowaniu funkcji kontrolnych w tym zakresie regionalnym zarządom gospodarki
wodnej.
20.
Proponowana
reforma
przewiduje
przekazanie
kompetencji
strukturom
samorządowym wraz ze środkami finansowymi, które stworzą podstawy do realizacji
zadań z zakresu utrzymania we właściwym stanie rzek i jezior a także zarządzania
majątkiem Skarbu Państwa w zakresie gospodarki wodnej. Jednocześnie nie można
wykluczać w przyszłości możliwości realizacji podobnych przedsięwzięć przez
inwestorów nie posiadających statusu jednostek sektora finansów publicznych.
Dotyczy to również eksploatacji określonych obiektów gospodarki wodnej. Istniejące
spółki utrzymujące i eksploatujące zbiorniki wodne są uzasadnieniem dla powyższej
tezy.
21.
Rekomenduje się wyodrębnienie w ramach gospodarowania wodami dwóch
sektorów:
▪
zarządzania wodami (zasobami wodnymi), w układzie zlewniowym, na bazie
RZGW;
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
57
▪
zarządzania majątkiem gospodarki wodnej i utrzymania wód, w układzie
administracyjnego podziału kraju, na bazie samorządu wojewódzkiego.
Zakłada się, że obydwa sektory działają w oparciu o strategiczne dokumenty
(strategie, programy, plany, itp.) koordynowane i akceptowane przez Krajowy
Zarząd Gospodarki Wodnej, który jest odpowiedzialny za kreowanie polityki wodnej
zgodnej z RDW i całość zagadnień związanych z gospodarowaniem wodami w
Polsce.
22.
Pierwszy sektor, działający w układzie zlewniowym według podziału kraju na
obszary dorzeczy i regiony wodne, zapewnia zintegrowane zarządzanie wodami w
celu poprawy stanu ilościowego, jakościowego i ekologicznego wód poprzez
określanie warunków korzystania z wód i obszarów, na których one występują oraz
monitoring, nadzór i kontrolę.
23.
Drugi sektor, działający w układzie administracyjnego podziału kraju, zapewnia
właściwe utrzymanie wód oraz inwestycje służące gospodarce wodnej.
24.
Proponowane rozwiązanie daje możliwość udziału społeczeństwa w podejmowaniu
decyzji istotnych dla gospodarowania wodami na wszystkich szczeblach władz
samorządowych w regionie (województwie) oraz stwarza warunki poprawy stanu
gospodarki wodnej na obszarze dorzecza, co w racjonalny równoważy działania
różnych środowisk wpływających na gospodarowanie wodami i zapewnia poprawę
bezpieczeństwa społecznego w sytuacji nadzwyczajnych klęsk żywiołowych
(powodzie, susze, awarie).
VI.3
Zintegrowany system gospodarowania wodami
VI.3.1 Zarządzania wodami
25.
26.
W zakresie zarządzania wodami proponuje się:
1)
pozostawienie w obszarze właściwości Prezesa KZGW kompetencji do
uzgadniania, w części dotyczącej gospodarki wodnej, projektów programów
priorytetowych Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki
Wodnej; poprzez powyższy środek – zapewnienie wpływu Prezesa KZGW na
dystrybucję środków finansowych przeznaczonych na gospodarkę wodną, w
tym inwestycje i utrzymanie majątku, uzyskiwanych z opłat za korzystanie ze
środowiska;
2)
przyznanie Prezesowi KZGW kompetencji do opiniowania projektów i
programów finansowania przez NFOŚiGW gospodarki wodnej (podobnie jak
zapisano w Prawie ochrony środowiska w art. 411 ust. 2 w stosunku do
środków na potrzeby górnictwa);
3)
ustalenie kompetencji ministra właściwego do spraw gospodarki wodnej do
rozstrzygania sporów kompetencyjnych związanych z rozdziałem i realizacją
zadań między samorządem województwa a Prezesem KZGW;
Dla stopniowego dostosowywania struktur do nowych zadań w ramach I etapu
reformy, od 1 stycznia 2009 roku na okres dwóch lat, tj. do dnia 31 grudnia 2010 r.,
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
58
w RZGW zostaną oddzielone funkcje zarządzania zasobami wodnymi od funkcji
administrowania
majątkiem
Skarbu
Państwa
oraz
utrzymaniem
wód
powierzchniowych i urządzeń wodnych znajdujących się na terenie ich działalności.
Funkcje utrzymania majątku i prowadzenia spraw związanych z utrzymaniem wód
powierzchniowych i urządzeń wodnych przejmą całkowicie istniejące zarządy zlewni
podporządkowane RZGW bądź nowo powołane zakłady utrzymania wód i
zarządzania majątkiem gospodarki wodnej. RZGW będą prowadziły w stosunku do
nich funkcje kontrolne.
27.
Regionalne zarządy gospodarki wodnej będą, po oddaniu utrzymania wód i majątku
Skarbu Państwa, bezpośrednio odpowiedzialne za gospodarowanie wodami i będą
pełniły funkcje zarządzające i kontrolne w odniesieniu do wszystkich użytkowników
zasobów wodnych w regionie wodnym. Środki na utrzymanie wód i utrzymanie
urządzeń wodnych będą przekazane przez KZGW i RZGW. W I etapie reformy,
zasadniczym źródłem finansowania tej części gospodarki wodnej będzie budżet
Państwa.
28.
Krajowy Zarząd Gospodarki Wodnej będzie Koordynatorem wszelkich niezbędnych
zadań inwestycyjnych w regionie wodnym. Zapewni to zgodność planów
inwestycyjnych gospodarki wodnej w ramach polityki województw z planami
gospodarowania wodami w regionie wodnym (obszarze dorzecza).
29.
Po roku 2010, w ramach II etapu reformy, zostanie przeprowadzona dalsza
reorganizacja struktur zarządzania w zakresie gospodarowania wodami. Majątek
zostanie przekazany w zarządzanie samorządów, reprezentowanych przez
wojewódzkie zarządy melioracji i urządzeń wodnych, które ze względu na zmianę
zakresu działalności powinny zmienić swoją nazwę. Nastąpi połączenie zakładów
utrzymania majątku podległych RZGW z wojewódzkimi zarządami melioracji i
urządzeń wodnych i będą odpowiedzialne za utrzymanie wszystkich wód na swoim
obszarze.
VI.3.2 Utrzymanie wód i zarządzanie majątkiem Skarbu Państwa
30.
W konsekwencji proponowanego rozdziału zarządzania wodami od utrzymania wód i
zarządzania majątkiem gospodarki wodnej proponuje się:
1)
pozostawienie w obszarze właściwości Prezesa KZGW programowania i
planowania działań ponadregionalnych (w tym inwestycji) o strategicznym
znaczeniu dla zarządzania zasobami wodnymi w kraju. Eksploatacja i
modernizacja obiektów i urządzeń powstałych w wyniku tych inwestycji będzie
należała do samorządu województwa, działającego na tym obszarze.
2)
KZGW ustala kompetencje w zakresie zatwierdzania instrukcji eksploatacyjnych
w odniesieniu do określonego sposobu korzystania z urządzeń wodnych lub
uprawnienie do takiego korzystania w sytuacjach klęski żywiołowej, w stosunku
do majątku pozostającego w eksploatacji i utrzymaniu samorządu województwa
i innych użytkowników wód;
3)
rozwój infrastruktury technicznej w gospodarce wodnej musi wynikać z planów
gospodarowania wodami na obszarach dorzeczy oraz ustanowionych w tych
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
59
planach kryteriów. System planowania rozwoju infrastruktury technicznej
gospodarki wodnej winien być powiązany ze strategiami rozwoju kraju i
regionów, a w konsekwencji z planowaniem społeczno – gospodarczym i
przestrzennym;
4)
31.
przypisanie dyrektorom RZGW kompetencji do nadzoru nad realizacją zadań
samorządu województwa związanych z utrzymywaniem wód lub urządzeń
wodnych wraz z prawem władczej interwencji w sytuacji, gdy uchybienia w
powyższym zakresie tworzą zagrożenia dla celów ochrony wód i zarządzania
zasobami wodnymi;
W I etapie proponowanej reformy w latach 2009 – 2010, obecne zasady działania
instytucji samorządowych w zakresie utrzymania wód i zarządzania majątkiem
Skarbu Państwa w zakresie gospodarki wodnej nie ulegają zmianie. W tym okresie
marszałkowie województw będą otrzymywać dotacje celowe i środki finansowe
zgodnie z dotychczasową praktyką Dopiero w II etapie, po roku 2010, instytucjom
samorządowym zostanie powierzony również majątek zarządzany wcześniej przez
regionalne zarządy gospodarki wodnej i rozpocznie się zmniejszanie obciążeń
Skarbu Państwa przez wprowadzenie opłat za korzystanie z zasobów wodnych.
VI.3.3 System prawny
32.
Proponowana reforma wymaga i zależy od pełnej harmonizacji prawodawstwa
polskiego z wymaganiami polityki wodnej Unii Europejskiej. W zakresie
prawodawstwo krajowego, poza ustawą Prawo wodne, jest to około 40 aktów
prawnych rangi ustawy lub rozporządzenia związanych z gospodarowaniem wodami.
Regulacje prawne muszą uwzględniać zasadę gospodarowania wodami w układzie
zlewniowym, a jednocześnie integrować związane z wodą działania sektorowe i
samorządowe podejmowane w układzie administracyjnym kraju.
33.
Międzynarodowe otoczenie prawne gospodarki wodnej to przede wszystkim polityka
wodna Unii Europejskiej i wspomniane wcześniej jej dyrektywy. Poza dyrektywami
bezpośrednio związanymi z polityką wodną Unii Europejskiej, istotnymi dla
proponowanej reformy są dyrektywy z dziedziny ochrony przyrody, a w
szczególności tzw. dyrektywa siedliskowa (92/43/EWG) i ptasia (79/409/EWG).
Transpozycja przepisów wszystkich wyżej wspomnianych dyrektyw dokonana
została w sposób niepełny lub często wręcz nieprawidłowy, czego skutkiem jest
utrudniona absorpcja środków pomocowych Unii Europejskiej. Należy podjąć pilne
działania legislacyjne celem usunięcia stanu niezgodności.
34.
Konieczne jest odpowiednia realizacja polityki wykonywania konwencji i umów
międzynarodowych związanych z gospodarka wodną, w szczególności konwencji o
ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego, konwencji Ramsar jak
też umów z krajami sąsiadującymi z Polską dotyczącymi współpracy na wodach
granicznych.
35.
Reforma musi dostosować zmiany sposobu zarządzania w gospodarowaniu wodami
do ustroju Państwa – co spowoduje znacznie zwiększony zakres kompetencji
wojewódzkich (regionalnych w rozumieniu Unii Europejskiej) organów administracji
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
60
samorządowej. Jest to komplementarny proces do podejmowanych ostatnio w
Polsce działań dla dokończenia reformy administracji publicznej w zakresie prac
związanych z decentralizacją i uporządkowaniem podziału kompetencji pomiędzy
administracją rządową i samorządową. Wymaga jednak rozwiązań ustawowych,
które umożliwią skuteczność działań w skali dorzeczy na bazie formalnie
umocowanych porozumień wojewódzkich.
36.
Prawo musi zapewniać, aby zasady polityki wodnej oraz innych aktów prawnych Unii
Europejskiej docierały do wszystkich sektorów polskiej gospodarki, na równi z innymi
politykami EU bezpośrednio ich interesującymi (np. polityką energetyczną czy też
Wspólną Polityką Rolną). Oznacza to konieczność znacznego rozwinięcia procedur
współpracy międzyresortowej.
37.
Jednym z zasadniczych zadań w zakresie regulacji prawnych jest zapewnienie
jednolitości i ciągłości polityki legislacyjnej w stosunku do gospodarowania i
zarządzania wodami. Równie istotna jest kontrola wykonalności prawa w celu jego
stałego doskonalenia.
38.
Jednolitość i ciągłość oraz spójność sektorową i terytorialną polityki legislacyjnej w
znacznym stopniu zapewnią akty niższego rzędu (rozporządzenia). Umożliwią one
praktyczną realizację zintegrowanego systemu gospodarowania wodami poprzez
właściwe procedowanie szczegółowych rozwiązań w gospodarce wodnej,
wchodzących w zakres poszczególnych sektorów gospodarczych oraz samorządu
terytorialnego.
VI.3.4 Instrumenty ekonomiczno-finansowe
39.
Stosownie do zapisów Ramowej Dyrektywy Wodnej podstawę systemu
instrumentów ekonomicznych gospodarki wodnej stanowią dwie zasady
zrównoważonego rozwoju, a mianowicie:
i.
zasada ”zanieczyszczający płaci”, oraz
ii.
zasada zwrotu kosztów usług wodnych.
RDW przywiązuje duże znaczenie do analizy ekonomicznej, od której uzależniony
jest rozkład obciążenia kosztami za usługi wodne. Uwzględniając zasadę zwrotu
kosztów za usługi wodne należy przewidzieć odpowiednie rozłożenie kosztów
przemysł, gospodarstwa domowe i rolnictwo. Zasady rozłożenia kosztów winny
uwzględniać skutki społeczne, ekonomiczne i ekologiczne odzyskiwania kosztów.
40.
Zasada ”zanieczyszczający płaci” została wdrożona przez wprowadzenie systemu
opłat za odprowadzanie ścieków. Niezbędne do podjęcia działania usprawniające
obecny system to:
▪ Rozszerzenie systemu na wszystkie podmioty odprowadzające zanieczyszczenia
do wód,
▪ Dostosowanie stawek opłat do poziomu odzwierciedlającego rzeczywiste koszty
środowiskowe.
41.
Wdrożenie zasady zwrotu kosztów usług wodnych wymaga:
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
61
▪ Pełnego wdrożenia zasady ”zanieczyszczający płaci”,
▪ Wprowadzenie mechanizmu opłat za pobór wód odzwierciedlających faktyczne
koszty zasobowe, z uwzględnieniem społecznych, ekonomicznych i
ekologicznych skutków zastosowania tego mechanizmu..
42.
Z doświadczeń krajów Unii Europejskiej wynika, że stosowanie mechanizmów
ekonomicznych realizowanych jako system opłat przynosi dobre efekty. Jako ogólną
zasadę należy przyjąć, że za każdy rodzaj korzystania z zasobów wodnych powinna
być pobierana opłata odzwierciedlająca zracjonalizowane koszty gospodarki wodnej.
43.
Uzupełnieniem systemu opłat winien być system instrumentów ekonomicznych
prowadzących do racjonalizacji gospodarowania wodami. Wymaga to koordynacji
planów gospodarowania wodami, zagospodarowania przestrzennego, dokumentacji
technicznej itp. Stworzy się w ten sposób podstawę do wprowadzenia zespołu
zachęt ekonomicznych wpływających na racjonalizację podejmowania decyzji w
zakresie inwestowania i eksploatacji obiektów gospodarki wodnej, w tym
racjonalizacji zużycia wody.. Wymaga to wykonania szeregu prac studialnoprogramowych oraz zapewnienie do dyspozycji Prezesa KZGW odpowiednich
środków finansowych.
VI.3.5 System finansowania
44.
Zgodnie z zasadmi RDW należy dążyć do wzrastającego stopnia samofinansowania
gospodarki wodnej. Użytkownicy wód powinni uczestniczyć w finansowaniu kosztów
inwestycyjnych i eksploatacyjnych gospodarki wodnej proporcjonalnie do osiąganych
korzyści. Dążenie do wyższego stopnia samofinansowania gospodarki wodnej
powinno przebiegać w sposób etapowy, prowadząc do stopniowego obniżania
obciążenia budżetu Państwa finansowaniem gospodarki wodnej.
45.
Finansowanie gospodarki wodnej należy rozpatrywać w dwóch aspektach:
▪ Finansowanie administrowania majątkiem gospodarki
zasobami wodnymi,
wodnej i zarządzania
▪ Finansowania budowy, rozbudowy i modernizacji infrastruktury gospodarki
wodnej
46.
Reformę systemu finansowania należy wprowadzać w dwóch etapach:
▪ Etap przejściowy o okresie 2008 do 2015,
▪ Etap finalny w okresie 2015 do 2030
47.
Z uwagi na to, że środki z budżetu Państwa na administrowanie majątkiem
gospodarki wodnej i zarządzanie zasobami wodnymi,nie pokrywają wymaganego
poziomu finansowania zadań gospodarki wodnej, w okresie przejściowym wdrażania
NSGW w latach 2008 – 2015, Marszałkowie województw będą otrzymywać środki
finansowe na wykonywanie zadań poprzez:
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
62
▪ Ministra właściwego ds. gospodarki wodnej – dla utrzymania cieków naturalnych i
urządzeń wodnych zarządzanych obecnie przez RZGW oraz wszystkich innych
cieków i urządzeń wodnych, które nie służą rolnictwu.
▪ Ministra właściwego ds. rolnictwa – dla utrzymania cieków naturalnych i urządzeń
wodnych, które służą rolnictwu;
▪ Ministra właściwego do spraw wewnętrznych i administracji – dla likwidacji
negatywnych skutków katastrof i przeciwdziałaniu ich powstawania.
48.
Prezes KZGW winien koordynować w okresie przejściowym bilansowanie
rozłożonych pomiędzy kilka resortów
środków finansowych dla zapewnienia
pokrycia kosztów utrzymania majątku i zarządzania zasobami wodnymi.
49.
Prezes KZGW winien otrzymywać środki na wybrane zadania poza inwestycyjne
związane z wdrażaniem NSGW, jako dotacje nie inwestycyjne NFOŚiGW.
50.
W okresie 2008 do 2015 finansowanie budowy, rozbudowy i modernizacji
gospodarki wodnej odbywać się winno, tak jak obecnie, ze środków: budżetowych,
funduszy ekologicznych i pomocowych. Wydatkowanie środków winno następować
w uzgodnieniu z Prezesem KZGW.
51.
Po roku 2015 proponuje się utworzenie państwowego funduszu celowego,
nazywanego Funduszem Gospodarki Wodnej, w celu finansowania zadań
związanych z :
▪ administrowaniem majątkiem gospodarki
wodnymi,
wodnej i zarządzaniem zasobami
▪ budową, rozbudową i modernizacją infrastruktury gospodarki wodnej i gospodarki
wodno-ściekowej.
52.
Przychody tego funduszu stanowiłyby opłaty za korzystanie z zasobów wodnych,
stanowiące obecnie przychody funduszy ochrony środowiska i gospodarki wodnej.
Fundusz Gospodarki Wodnej udzielałby pomocy finansowej podmiotom publicznym i
prywatnym w formie dotacji bezzwrotnych i pożyczek preferencyjnych oraz dopłat do
bankowych kredytów komercyjnych udzielanych na realizację przedsięwzięć w
gospodarce wodnej i wodno-ściekowej. Należy dążyć do kształtowania wpływów
Funduszu w sposób zapewniający wzrost stopnia samofinansowania gospodarki
wodnej.
53.
Ważnym sposobem finansowania inwestycji w gospodarce wodnej, przynoszących
dochód powinno być stosowanie partnerstwa publiczno-prywatnego. Stanowi ono
długoterminowy kontrakt pomiędzy podmiotem publicznym i partnerem prywatnym.
Celem takiej współpracy jest realizacja złożonych projektów w obszarze
infrastruktury publicznej lub usług publicznych.
VI.3.6 Monitoring i system informacyjny
54.
Dla sprawnej realizacji swoich zadań, system zarządzania wodami musi
dysponować odpowiednimi instrumentami informacji i kontroli. Podstawą systemu
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
63
informacji i kontroli jest monitoring zasobów wodnych oraz służący ocenie
skuteczności zarządzania i bezpieczeństwa obiektów.
Monitoring zasobów wodnych
55.
Kształtowanie
systemu
monitoringu
zasobów
wodnych
podporządkowane wymaganiom odpowiednich dyrektyw unijnych.
musi
zostać
56.
Sieci monitoringu wód powierzchniowych w Polsce wymagają dodatkowych
uregulowań, aby sprostać wymaganiom stawianym przez RDW. W zakresie
elementów jakości hydrobiologicznej główny problem stanowi brak wystarczających
danych z badań w terenie. W zakresie elementów jakości fizykochemicznej główny
problem stanowią ograniczone zdolności laboratoriów WIOŚ do analizowania grupy
substancji priorytetowych określonych w RDW. W zakresie elementów jakości
hydromorfologicznej obecna sieć monitoringu obejmuje zaledwie podstawowe
elementy, takie jak prędkość i wartość przepływu i stany wód, uzyskiwane w ramach
działań Państwowej Służby Hydrologiczno Meteorologicznej prowadzonej przez
IMGW.
57.
Najwyższy priorytet w zakresie elementów jakości hydrobiologicznej stanowi
wdrożenie systemu oceny jakości biologicznej przy użyciu Współczynników Jakości
Ekologicznej. Działania z tym związane są opóźnione chociaż miały rozpocząć się
nie później niż na początku 2006 roku
58.
W zakresie elementów fizykochemicznych zasadniczym zadaniem jest właściwe
przygotowanie laboratoriów WIOŚ do przeprowadzania analiz substancji
priorytetowych.
59.
W zakresie monitoringu i oceny elementów jakości hydromorfologicznej rzek i jezior,
aktualna jest w dalszym ciągu konieczność objęcia badaniami szeregu elementów
dotychczas nie badanych, takich jak styczność z wodami podziemnymi, ciągłość
rzek, wahania głębokości i szerokości rzek, struktura i podłoże łożysk rzek, układy
koryt rzecznych oraz struktura brzegów i podłoża dna jezior. Ponadto zaleca się
podjecie badań jakości hydromorfologicznej wód przejściowych, oraz badań wód
przybrzeżnych morskich obejmujących m.in. badania struktury strefy przybrzeżnej
oraz strefy pływów.
60.
Monitoring wód podziemnych w Polsce jest w zasadzie dobrze zorganizowany
pomiędzy GIOŚ/WIOŚ i RZGW, a PIG dobrze spełnia swoje zadania jako operator
sieci monitoringu wód podziemnych, poboru prób oraz ich oznaczania w
laboratoriach. Prawidłowe gospodarowanie wodami musi jednak uwzględniać
granice układów krążenia wód powierzchniowych i podziemnych, , w tym głównych
zbiorników wód podziemnych, warunki występowania użytkowych poziomów
wodonośnych, strefy ich zasilania i drenażu, w tym drenażu antropogenicznego
(koncentracje poboru). Konieczne jest dostosowanie monitoringu wód podziemnych
do tych wymagań
Monitoring służący ocenie skuteczności zarządzania
61.
Monitoring służący ocenie skuteczności zarządzania w gospodarowaniu wodami,
działań dla utrzymania wód i skuteczności zarządzania majątkiem Skarbu Państwa
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
64
w zakresie gospodarki wodnej, wymaga modernizacji i dostosowania do pełnego
zakresu zadań. Wymaga także zapewnienia źródeł jego finansowania.
System informacyjny
62.
Niezależnie od stałego doskonalenia systemów monitoringowych, dla zarządzania
wodami niezbędny jest właściwie zaprojektowany i eksploatowany system
informacyjny, którego kluczowym elementem są odpowiednie bazy danych. Pomimo
wielu podejmowanych w przeszłości prób, kataster nie istnieje po dziś dzień.
Przyczynami tego stanu rzeczy są głównie niedomagania o charakterze
organizacyjnym i technicznym.
63.
System ten powinien być wielopoziomowy oraz powinien wykorzystywać import
danych z geodezyjnych baz topograficznych a także z innych baz tematycznych. W
ten sposób, na bazie odpowiednich procedur, zapewniony zostanie dostęp do
aktualnych danych referencyjnych bez konieczności ich własnej konserwacji,
jednolity system odniesienia oraz właściwe wykorzystanie danych gospodarki
wodnej w planowaniu i programowaniu rozwoju społeczno – gospodarczego.
64.
Ważne są technologie, które stosowane będą na potrzeby archiwizacji i
przetwarzania źródłowej informacji, która w powiązaniu z danymi referencyjnymi,
przy wykorzystaniu systemów informacji przestrzennej będzie umożliwiła uzyskanie
jakościowo nowej – oczekiwanej informacji.
65.
Istotne jest także instytucjonalne umocowanie systemu, zapewnienie dostępu do
informacji a także jej upowszechnienie tak, aby instytucje wspomagające w zakresie
naukowo – badawczym, eksperckim i innym – mogły przetwarzać zweryfikowaną
informację bazową tworząc w ten sposób i rozwijając bazę danych przetworzonych
w kierunku określonych wymagań pogłębionych analiz i ocen. W ten sposób
jednolita i spójna czasowo i przestrzennie informacja będzie służyła ustalaniu
konsekwentnych opinii, ocen i pogladów w zakresie kluczowych problemów
ilościowych i jakościowych w gospodarce wodnej.
66.
Należy pilnie opracować koncepcję systemu informacyjnego gospodarowania
wodami i dokonać identyfikacji potrzeb informacyjnych w gospodarce wodnej a także
określić zakres importu i eksportu danych we współpracy międzyresortowej i
samorządowej na różnych szczeblach decyzyjnych. Należy ponadto ustalić
procedury certyfikacji źródeł danych, przepływów międzyinstytucjonalnych oraz
procedury zarządzania informacja i jej upowszechniania. Zasady organizacyjne i
operacyjne tego systemu muszą być dostosowane do celów, które zostaną
zrozumiane i zatwierdzone przez przyszłych jego użytkowników. Koncepcja systemu
musi zostać zatwierdzona przez KZGW we współpracy z instytucjami
zaangażowanymi w gromadzenie danych.
67.
Dla poprawy sytuacji KZGW powinno niezwłocznie powołać komitet sterujący
budową i uruchomieniem systemu informacyjnego gospodarowania wodami .
Proponuje się, docelowo stosowanie nazwy System Informacyjny Gospodarowania
Wodami (SIGW) zamiast obecnej nazwy „kataster wodny”.
68.
Niezbędne jest powołanie przez KZGW pełnomocnika ds. wspominanego wyżej
systemu, powierzając mu robocze kierowanie działalnością komitetu sterującego.
Zadaniem komitetu byłoby m.in. określenie organizacji użytkowników systemu,
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
65
ustalenie zasad wspólnego zarządzania strukturą IT, oraz wspólne wdrożenie
najlepszych praktyk w tym zakresie. Szczególnej uwagi wymagają kwestie
finansowe, zapewnienie właściwych środków na realizację omawianego systemu i
analiza możliwości uzyskania najlepszego zwrotu nakładów z tej niezbędnej dla
efektywnego gospodarowania wodami inwestycji.
VI.3.7 Współpraca instytucjonalna
69.
Kompetencje jednostek i zakres ich powiązań w odniesieniu do zarządzania w
gospodarowaniu wodami oraz utrzymania wód i zarządzania majątkiem Skarbu
Państwa zostały określone w punktach VI.3.1 i VI.3.2. Jednak dla zapewnienia
wymaganej w ramach nowej polityki wodnej integracji działań niezbędne jest
zapewnienie odpowiedniego poziomu współpracy bądź koordynacji działań
jednostek w obszarze szeroko pojętej gospodarki wodnej.
70.
Podstawowym warunkiem, niezbędnym dla wdrożenia postulatów, założeń i
rozwiązań zawartych w NSGW, a w dalszej perspektywie umacniania i rozwoju
zintegrowanego systemu gospodarowania zasobami wodnymi, jest świadomość,
wiedza i umiejętności kadry gospodarki wodnej we wszystkich jej grupach:
zarządczej, administracyjnej, planistycznej i projektowej, ale także kadry badawczej
– wspomagającej rozwiązania problemowe i technologiczne oraz kadry kształcącej
przyszłych wykonawców tych zadań.
71.
Drugim warunkiem jest zapewnienie właściwego funkcjonowania wszystkim
instytucjom, które wspomniane wyżej zadania wykonują. W zakresie nauki i
kształcenia dotyczy to instytucji obejmujących: instytuty resortowe, jednostki
badawcze uczelniane i inne, które realizują część prac wdrożeniowych oraz uczelnie
kształcące kadry na potrzeby branży.
72.
Trzecim warunkiem jest zapewnienie integralności systemu w trzech płaszczyznach:
współpracy międzyresortowej, współpracy z samorządem terytorialnym oraz
komunikacji i akceptacji społecznej.
73.
Spełnienie tych warunków i gwarancja ich ciągłości zapewni właściwą przestrzeń
funkcjonowania i zarządzania gospodarką wodną. Oznacza to, że zintegrowane
zarządzanie gospodarką wodną i realizacja wynikających z tego zarządzania zadań
będą miały zapewnione ciągłe wsparcie we wszystkich niezbędnych elementach.
74.
Identyfikacja zasad i poziomów tej współpracy, a także odniesienie jej do zagadnień,
które na bazie tej współpracy zostaną rozwiązane lub będą permanentnie
wspomagane, powinna być przedmiotem przygotowania reformy systemu
gospodarowania wodami – tak jak wszystkie pozostałe elementy tego systemu. Jest
to, obok przekazania znacznych kompetencji samorządowi terytorialnemu, drugi
warunek postępu w osiąganiu odpowiedniego poziomu integracji działań w ujęciu
sektorowym i holistycznym.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
66
VI.3.8 Budowanie społecznego
nakreślonej w NSGW
poparcia
dla
nowej
polityki
wodnej
75.
Nowa polityka wodna oparta jest na harmonizowaniu rozwoju gospodarczego i
wymagań środowiskowych. Wynika to także z przekonania, że jednym z
najważniejszych wskaźników jakości życia człowieka jest jakość środowiska, które
go otacza. Jednakże, pomimo akceptacji polskiego społeczeństwa dla konieczności
poprawy stanu środowiska, należy liczyć się z tym, że nowa polityka wodna i reforma
systemu gospodarowania wodami, w początkowej fazie wdrażania mogą być trudno
zrozumiałe dla ogółu społeczeństwa, a wręcz mogą napotkać na opór niektórych
grup społecznych.
76.
Problemem ogólnym są bardzo duże oczekiwania polskiego społeczeństwa
odnośnie wykorzystania pierwszych lat członkowstwa Polski w UE: oczekiwanie jak
najszybszego nadrobienia dziesiątków lat zapóźnień w rozwoju gospodarczym i
wyrównanie szans rozwojowych z krajami „starej” Unii, przy jednocześnie niskiej
akceptacji społecznej minimalizowania strat w środowisku przy realizacji inwestycji
infrastrukturalnych. Konsekwencja nie rozwiązania tego problemu i przeniesienia go
na praktykę działania administracji różnego szczebla i inwestorów są ostre konflikty,
opóźnienia w realizacji inwestycji i niedostateczna absorpcja unijnych funduszy.
77.
Istnieje też szereg problemów analogicznych do opisanego wyżej, specyficznych dla
gospodarowania wodami. Wśród nich fundamentalne znaczenie ma bardzo głęboko
zakorzenione w szerokich kręgach społeczeństwa przekonanie, ze rzeki o naturalnej
hydromorfologii są czymś niewłaściwym – bezużytecznym i groźnym. Natomiast
misja człowieka jest rzeki uczynić użytecznymi (uregulować, spiętrzyć, itd.). Skutkuje
to przekonaniem, że każda budowla hydrotechniczna jest z gruntu dobra,
niezależnie od bilansu jej rzeczywistych skutków środowiskowych, ponoszonych
kosztów i osiąganych efektów, którym ma służyć.
78.
Skuteczne zaadresowanie powyższych problemów będzie miało podstawowe
znaczenie dla sprawnego osiągnięcia celów nakreślonych przez NSGW. Konieczne
jest zatem, w ramach przygotowywania reformy systemu gospodarowania wodami,
jak najszybsze opracowanie programu działań na rzecz budowania społecznego
poparcia dla nowej polityki wodnej. Program ten powinien obejmować działania
doraźne – do bezzwłocznej realizacji oraz profesjonalnie zaplanowane działania
długofalowe, obliczone na okres wieloletni.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
67
VII
Plan wdrożenia NSGW
VII.1 Założenia
1.
Podstawami wdrożenia NSGW są:
▪
Reforma systemu gospodarowania wodami,
▪
Dyrektywy UE po dokonaniu ich harmonizacji,
oraz określona na tej bazie formuła organizacyjna dla okresu przejściowego.
2.
Zakłada się dwa okresy wdrożenia NSGW:
▪
okres przejściowy w latach 2008 – 2015, w którym przygotowana i zrealizowana
będzie reforma systemu gospodarowania wodami oraz realizowane będą
działania związane z wdrażaniem dyrektyw UE; istotą tego okresu będzie
szybkie wdrożenie pakietu zadań pilnych, związanych z unikaniem działań
zagrażających powstawaniem konfliktów z UE oraz określających wymagania
dla przyszłych inwestorów; wdrożenie działań określonych w dyrektywach UE
wymagać będzie przygotowania wielu opracowań je wspomagających;
▪
okres pełnego wdrożenia i weryfikacji rozwiązań przyjętych w NSGW, w latach
2015 – 2030.
VII.2 Ramowy plan wdrożenia NSGW
3.
Plan przygotowany został w sytuacji braku projektów planów gospodarowania
wodami oraz braku odpowiednich prac przygotowawczych, uwzględniających nowe
podejście do gospodarowania wodami, na którym oparta jest NSGW. Stąd zawiera
działania uzupełniające i wspomagające wdrożenie NSGW.
4.
Zakres planu wdrożenia NSGW musi obejmować:
▪
Działania związane z wdrożeniem reformy gospodarowania wodami;
▪
Działania związane z wdrożeniem dyrektyw UE;
▪
Inne, priorytetowe działania w okresie przejściowym (do roku 2015) powinny
objąć:
-
zadania inwestycyjne, które w okresie przejściowym – przed reformą
prawa – złagodzą lub wyeliminują skutki podjętych już zadań w odniesieniu
do zasobów przyrodniczych,
-
działania sektorowe, które obniżą poziom negatywnego oddziaływania na
stan zasobów wodnych infrastruktury w tych sektorach a także umożliwią
realizację zadań mających istotny wpływ na poprawę stanu zasobów
wodnych,
-
zadania gospodarki wodnej obejmujące inwestycje.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
68
5.
Zakłada się, że okres w jakim przeprowadzona zostanie reforma systemu
gospodarowania wodami nie powinna przekroczyć trzech lat i zmodernizowany
system zarządzania powinien zacząć funkcjonować od stycznia 2011 roku. W tym
okresie zostaną opracowane podstawy i wdrożona będzie nowa struktura
funkcjonowania instytucjonalnego, a także zrealizowane będą pilne zadania okresu
przejściowego, które zapobiegną powstawaniu konfliktów z UE oraz inwestorami.
6.
Do roku 2015 trwać będzie weryfikacja zasad funkcjonowania zreformowanego
systemu gospodarowania wodami.
VII.2.1 Plan wdrożenia reformy gospodarowania wodami
Zadania organizacyjno – prawne (do 2010)
Opracowanie rozwiązań instytucjonalnych, finansowych i prawnych nowego modelu zarządzania –
1.1
opracowanie i wdrożenie szczegółowych rozwiązań prawnych zapewniających rozdział zadań
związanych z zarządzaniem gospodarowaniem wodami oraz zarządzaniem i administrowaniem
majątkiem Skarbu Państwa z zakresu gospodarki wodnej
1.2
1.3
1.4
1.5
Opracowanie programu i harmonogramu wdrożenia reformy zarządzania w gospodarowaniu wodami
oraz zasad oceny rezultatów tego wdrożenia
Opracowanie programu wdrożenia zadań pilnych, zapobiegających powstawaniu konfliktów z UE i
inwestorami (Patrz rozdział VII.2.3)
Inwentaryzacja, ocena funkcjonalna i ocena stanu technicznego majątku gospodarki wodnej,
należącego do Skarbu Państwa
Opracowanie zasad i harmonogramu przekazania majątku marszałkom województw
Zadania wyprzedzające rozwiązania szczegółowe (do 2010)
Wykonanie regionalnych i zintegrowanych w skali dorzeczy studiów prognostycznych celem
wypracowania polityki zarządzania popytem na wodę w kontekście przewidywanych jej deficytów i
1.6
suszy dla dużych odbiorców (przemysłu, energetyki i rolnictwa) oraz budowy niezawodnego systemu
zaopatrzenia ludności na bazie zasobów wód powierzchniowych i podziemnych uwzględniającego
sytuacje awarii, kryzysowe i zapobieganie zanieczyszczeniom wód
Wykonanie regionalnych studiów prognostycznych dla wypracowania spójnego przestrzennie
1.7
zagospodarowania i użytkowania terenu w kontekście celów strategicznych gospodarki wodnej na
poziomie regionalnym i lokalnym, w tym dla programowania poprawy bilansu wodnego w lasach
Wykonanie regionalnych prac studialnych i programowych, dotyczących wykorzystania wód
1.8
podziemnych oraz źródeł awaryjnego, zbiorowego zaopatrywania ludności w wodę w okresach
zagrożenia suszą i w sytuacjach kryzysowych
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
69
Zadania zabezpieczające przestrzeń funkcjonowania nowego systemu zarządzania (do 2015)
Przeprowadzenie prac badawczych i studialnych na rzecz wypracowania standardów, metod,
1.9
wskaźników i wzorcowych rozwiązań regionalnych, uwzględniających uwarunkowania lokalne, celem
stosowania najlepszych technologii i rozwiązań (planistycznych, wykonawczych i modernizacyjnych)
1.10
Dobór i szkolenie kadr
1.11
Budowa baz danych i systemu informacyjnego
1.12
Opracowanie systemu koordynacji działań międzyresortowych dla zapewnienia odpowiedniego
poziomu integracji i kontroli działań
Zadania przygotowujące zakres rozwiązań technicznych (do 2015)
Opracowanie i wdrożenie katalogu dobrych praktyk w zakresie unikania strat ekologicznych
1.13
wywoływanych inwestycjami w obszarze gospodarki wodnej, w tym w zakresie ochrony brzegu
morskiego oraz strat ekologicznych wywoływanych przez odwodnienia górnicze i intensywna
eksploatację ujęć wód podziemnych
1.14
Hierarchizacja obszarów dla realizacji obiektów hydroenergetycznych zgodnie z zaleceniami KE
Opracowanie i wdrożenie katalogu dobrych praktyk w zakresie zachowania i odbudowy naturalnej
1.15
retencji w obszarach poddanych intensywnej urbanizacji wraz z zasadami planowania i projektowania
rozwiązań kompleksowych w skali lokalnej – małego i głównego obiegu hydrograficznego
Przygotowanie polskich wersji podręczników o zasięgu międzynarodowym, które mają podstawowe
1.16
znaczenie dla nowego podejścia do inżynierii i gospodarki wodnej w kontekście równoważenia
rozwoju;
1.17
Opracowanie, dostosowanych do polskich warunków, podręczników, zaleceń i wytycznych na potrzeby
planowania, projektowania i realizacji zadań obejmujących inwestycje oddziałujące na zasoby wodne.
VII.2.2 Plan wdrożenia dyrektyw
7.
Przyjęto, że wdrożenie dwóch następujących dyrektyw, po dokonaniu ich
harmonizacji, zapewni we właściwym stopniu realizację zobowiązań wszystkich
pozostałych dyrektyw, zgodnie z ich wymaganiami dot. uwzględnienia
wcześniejszych dokumentów tego rodzaju:
1)
Ramowej Dyrektywy Wodnej 2000/60/WE, która łączy główne zasady i
wymagania europejskiej polityki wodnej w zakresie ochrony ekosystemów
wodnych w kontekście realizacji pozostałych zadań gospodarki wodnej a także
uwarunkowań realizacji innych polityk sektorowych;
2)
Dyrektywy 2007/60/WE w sprawie oceny i zarządzania ryzykiem
powodziowym, która narzuca nowe wymagania w zakresie zagospodarowania
przestrzennego w kontekście działań profilaktycznych w zakresie zapobiegania
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
70
wzrostowi zagrożenia powodziowego i obniżania już istniejącego, a także
wymaga
integracji
wszystkich
elementów
zabezpieczenia
przeciwpowodziowego i harmonizacji związanych z nimi działań z
wymaganiami Ramowej Dyrektywy Wodnej;
8.
Okresy realizacji zadań tworzących plan działań związanych z wdrożeniem tych
dyrektyw, wynikają z ich wewnętrznych harmonogramów.
Plan działań związanych z wdrożeniem dyrektyw
Zadania organizacyjno – prawne (do 2009)
2.1
2.2
Identyfikacja istoty wymagań UE w zakresie gospodarowania wodami i ich praktycznych konsekwencji
w odniesieniu do polityk sektorowych i polityki rozwoju regionalnego
Ustalenie merytorycznego i formalnego podejścia do planowania gospodarowania wodami i
zarządzania ryzykiem powodziowym oraz wdrażania ustaleń tych planów
Nowelizacja
2.3
ustawy Prawo wodne pod kątem dyrektyw UE, obejmująca także uporządkowanie i
uzupełnienie aktów niższego rzędu, wydawanych przez Ministra Środowiska oraz Ministrów: Rolnictwa,
Infrastruktury i Rozwoju Regionalnego oraz Spraw Wewnętrznych i Administracji
Wdrożenie Ramowej Dyrektywy Wodnej 2000/60/WE
2.4
2.5
2.6
2.7
2.8
2.9
2.10
2.11
2.12
Opracowanie programu udrożnienia rzek w celu likwidacji barier na trasach migracji zgodnie z
zaleceniami Komisji Europejskiej
Ustalenie zasad i procedur uwzględniania wymagań innych dyrektyw związanych z ochroną zasobów
wodnych w opracowywaniu planów gospodarowania wodami
Opracowanie i wdrożenie programów działań dla osiągnięcia mniej rygorystycznych celów ustalonych
dla jednolitych części wód powierzchniowych i podziemnych
Opracowanie projektu i wdrożenie systemu monitoringu wód powierzchniowych i podziemnych , w tym
w obszarach objętych likwidacją kopalń
Opracowanie programów wodno- środowiskowych oraz projektów planów gospodarowania wodami w
dorzeczach
Opracowanie i wdrożenie polityki opłat za wodę,
zapewniającej zwrot kosztów usług wodnych i
ewentualnych odstępstw od tej zasady
Opracowanie projektów i publikacja pierwszych planów gospodarowania wodami z uwzględnieniem
konsultacji społecznych
Aktualizacja i weryfikacja oceny stanu wód w obszarach dorzeczy oraz aktualizacja i publikacja
kolejnych planów gospodarowania wodami z zachowaniem koniecznych procedur
Wdrażanie ustaleń planów gospodarowania wodami i kontroli efektów oraz aktualizacji i weryfikacji
tych planów
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
71
Wdrożenie Dyrektywy 2007/60/WE w sprawie oceny i zarządzania ryzykiem powodziowym
Ustalenie kryteriów i priorytetów ochrony przed powodzią w celu identyfikacji poziomu ochrony
2.13
obszarów na bazie istniejących środków, a w konsekwencji
w celu oceny rzeczywistego ryzyka
powodziowego
Ustalenie zasad wyceny majątku trwałego i ruchomego narażonego na szkody, w ujęciu rzeczowym, w
2.14
zależności od zakresu szkód (wynikającego z głębokości zalewu), wraz z określeniem regionalnego
zróżnicowania kosztów jednostkowych
2.15
2.16
2.17
Dokonanie wstępnej oceny ryzyka powodziowego
Analiza i ocena poziomu zagrożenia wraz z identyfikacją jego zróżnicowania pod kątem źródeł i
przyczyn, na potrzeby oceny skuteczności działań profilaktycznych
Opracowanie map zagrożenia i ryzyka powodziowego
Przestrzenna identyfikacja możliwości działań profilaktycznych mających na celu obniżenie
2.18
istniejącego oraz ograniczenie przyszłego zagrożenia a także przestrzennej struktury i zasięgu
obszarów wymagających zastosowania środków ochrony przed powodzią
2.19
2.20
Opracowanie, poddanie społecznej konsultacji i opublikowanie planów zarządzania ryzykiem
powodziowym
Wdrażanie, aktualizacja i weryfikacja planów zarządzania ryzykiem powodziowym
VII.2.3 Inne priorytety okresu przejściowego
Zakres zadań interwencyjnych w okresie przejściowym
9.
W okresie przejściowym - do czasu wdrożenia reformy gospodarki wodnej,
konieczna jest realizacja następujących pilnych działań o charakterze
interwencyjnym:
1)
Do czasu wdrożenia gruntownej reformy gospodarowania wodami, nakreślonej
w NSGW, pilnego rozwiązania wymaga narastający problem wydatkowania
funduszy ze źródeł krajowych i unijnych na przedsięwzięcia hydrotechniczne,
mające negatywny wpływ na hydromorfologię cieków (regulacje, remonty,
przebudowa
cieków,
remonty
urządzeń
służących
ochronie
przeciwpowodziowej,
realizowane
z
zastosowaniem
aktualnie
nieakceptowanych rozwiązań technicznych), których skumulowanych efekt
utrudni realizację środowiskowych celów Ramowej Dyrektywy Wodnej (RDW) w
Polsce.
2)
Działania takie po części wynikają z nieprawidłowej transpozycji prawodawstwa
unijnego do ustawy Prawo wodne i innych aktów prawnych o podstawowym
znaczeniu dla gospodarowania wodami, w tym sprzeczne z unijnym
prawodawstwem wyłączenie prac utrzymaniowych oraz części remontów
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
72
urządzeń
służących
ochronie
przeciwpowodziowej
przeprowadzenia oceny oddziaływania na środowisko.
z obowiązku
10.
Presja na budowę małych elektrowni wodnych (MEW) zwiększa skalę problem utraty
drożności ekologicznej cieków. Problem ten jest pogłębiany przez brak
wojewódzkich programów udrażniania rzek lub/i ich implementacji oraz niskie
nakłady na tego typu działania, w tym niską efektywność absorpcji środków unijnych
przeznaczonych na poprawę drożności rzek jako korytarzy ekologicznych.
11.
Z uwagi na grożące Polsce w związku z powyższym, kłopoty z wykorzystaniem
środków wspólnotowych na działania z zakresu gospodarowania wodami oraz
ewentualne sankcje ze strony Komisji Europejskiej za naruszanie zobowiązań
wynikających z Traktatu Akcesyjnego, zaleca się pilne wdrożenie programu
interwencyjnego dla powstrzymania najbardziej szkodliwych działań prowadzących
do pogorszenia stanu wód w rozumieniu RDW. Działania te spowodują również, że
inwestorzy zainteresowani budową MEW będą mieli w przejrzysty sposób określone
warunki odnośnie możliwych lokalizacji i ograniczeń środowiskowych budowy MEW,
co usprawni proces planowania i realizacji inwestycji.
12.
Odnośnie regulacji cieków wodnych zaleca się podjęcie w trybie pilnym
następujących działań:
▪
Opracowanie interpretacji do ustawy Prawo wodne podporządkowanego
zasadzie prowspólnotowej wykładni prawa krajowego; chodzi o dokonanie
odpowiedniej wykładni przepisów krajowych, które mogą stać w kolizji z
osiągnięciem celów RDW,
▪
Przygotowania okólnika o charakterze decyzji Ministra Środowiska oraz
decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi adresowanego do wszystkich
jednostek organizacyjnych podległych lub nadzorowanych przez te
Ministerstwa
wskazującego
konieczność
przeprowadzenia
oceny
oddziaływania na środowisko przedsięwzięć polegających na regulacji cieków
wodnych oraz remoncie urządzeń służących ochronie przeciwpowodziowej,
▪
Zawieszenie aktualnie toczących się postępowań w sprawie regulacji cieków
wodnych nieposiadających oceny oddziaływania na środowisko,
▪
Opracowanie i rozpowszechnienie zaleceń i wytycznych w zakresie
przyjaznych środowisku technik budownictwa wodnego,
▪
Ocena
reprezentatywnej
próby
przedsięwzięć
hydrotechnicznych
zrealizowanych i planowanych do realizacji po wejściu Polski do EU pod
katem ich zgodności z zasadami „dobrej praktyki”; opracowanie zaleceń
eliminujących najczęściej występujące złe praktyki w realizacji przedsięwzięć
z zakresu gospodarki wodnej.
▪
Odnośnie zachowania i poprawy ekologicznej drożności cieków (dzięki lepszej
absorpcji środków unijnych na udrażnianie przeszkód) zaleca się podjęcie w
trybie pilnym następujących działań:
▪
Przyśpieszenie wyznaczenia „Rzek (i potoków) o Specjalnym Znaczeniu dla
Ryb wędrownych” (RSZR), stanowiących najważniejsze korytarze migracyjne i
będących tarliskami i miejscami dorastania form młodocianych; rzeki te
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
73
miałyby priorytet w udrażnianiu już istniejących przeszkód na trasie wędrówki
ryb, objęte byłyby zakazem budowy nowych piętrzeń, a odcinki rzek i potoków
istotne dla rozrodu ryb byłyby chronione przed niekorzystnymi zmianami
hydromorfologicznymi;
13.
▪
Opracowanie wytycznych dla poszczególnych dorzeczy (scalonych części
wód) odnośnie parametrów, jakie powinny spełniać urządzenia służące dla
migracji ryb i organizmów wodnych, uwzględniające specyficzny dla danego
dorzecza (scalonej części wód) zestaw gatunków;
▪
Pilne zakończenie opracowywania wojewódzkich programów udrażniania rzek
(w ramach „Wojewódzkich Planów Ochrony i Rozwoju Zasobów Wodnych”);
▪
Wprowadzenia do „Wojewódzkich Planów Ochrony i Rozwoju Zasobów
Wodnych” priorytetów dla udrażniania przeszkód znajdujących się na
„Rzekach o Specjalnym Znaczeniu dla Ryb wędrownych” na odcinkach tych
rzek znajdujących się w granicach danego województwa;
▪
Przetłumaczenie i wydanie rekomendowanych przez FAO, europejskich
podręczników projektowania urządzeń służących dla migracji ryb i innych
organizmów wodnych;
▪
Przeprowadzenie szkoleń dla projektantów i administracji w zakresie
usuwania piętrzeń na ciekach i projektowania urządzeń służących skutecznej
migracji ryb;
▪
Ocena reprezentatywnej próby urządzeń służących migracji ryb i innych
organizmów wodnych, zrealizowanych i planowanych do realizacji po wejściu
Polski do EU pod kątem ich efektywności; opracowanie zaleceń eliminujących
najczęściej występujące złe praktyki w realizacji przedsięwzięć z zakresu
udrażniania cieków.
Odnośnie innych planów konieczna jest:
▪
Weryfikacja dotychczasowych planów inwestycyjnych zgłoszonych do
finansowania
w ramach
poszczególnych
regionalnych
programów
operacyjnych (RPO) pod kątem zgodności z założeniami nowej polityki
wodnej nakreślonej w NSGW,
▪
Weryfikacja „Wojewódzkich programów małej retencji” pod kątem ich
skumulowanego wpływu na hydromorfologię i drożność ekologiczną oraz
realizację celów RDW.
Priorytetowe działania sektorowe powinny skupić się na podjęciu następujących
problemów:
14.
W sektorze rolnictwa:
▪
zweryfikowania wymaga podejście do systemów melioracyjnych. Dla
powstrzymania odpływu i zwiększenia retencji glebowej potrzebna jest
modernizacja melioracyjnych systemów odwadniających – zaopatrzenia ich w
urządzenia piętrzące umożliwiające sterowanie odpływem. Systemy
melioracyjne o szczególnie niskiej efektywności ekonomicznej, przy braku
znaczenia społeczno-gospodarczego, winny być stopniowo likwidowane, co
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
74
może być połączone z wykupami gruntów lub stosowaniem zachęt
finansowych w lokalizacjach kluczowych dla zwiększania naturalnej retencji.
Działania takie nie tylko poprawią bilans wodny, wyrównując przepływy, ale
wpłyną na ograniczenie powierzchniowego spływu biogenów poprzez
powstrzymanie mineralizacji torfu.
15.
▪
przywrócenia procesów torfotwórczych to działanie na rzecz ochrony klimatu,
a wzrost różnorodności biologicznej zrenaturyzowanych ekosystemów
dopełnia listę korzyści wynikających ze zmiany podejścia do melioracji.
Konieczność zwiększania retencji naturalnej może doprowadzić do weryfikacji
programów małej retencji, do tej pory skoncentrowanych na małych
zbiornikach.
▪
wprowadzenia systemu zachęt dla zmiany postaw ludności wiejskiej w
programie rolno-środowiskowym PROW.
▪
ochrona ekosystemów zależnych od wody powinna zostać zapewniona
poprzez konsekwencję w stosowaniu w dopłatach bezpośrednich zasady
cross-compliance , nastawiona w tym wypadku na ochronę oczek wodnych i
drobnych bagien śródpolnych, wsparta akcją informacyjną wśród rolników w
zakresie ich obowiązków w stosunku do ekosystemów wodno-błotnych
przestrzeni rolniczej.
▪
propagowanie upraw i odmian o niższych wymaganiach wodnych,
szczególnie na obszarach o okresowych deficytach wody oraz propagowanie
efektywnych metod nawodnień, przy zwiększonej kontroli poborów wody do
nawodnień to tylko niektóre z działań koniecznych w obliczu rosnącego
zagrożenia suszą.
▪
prognozowane nasilenie erozji gruntów w górach i na wyzynach będzie
wymagał dużo radykalniejszych działań, niż te podejmowane dotychczas.
Wzrost powierzchni gruntów o trwałej pokrywie roślinnej, odpowiednie zabiegi
agrotechniczne, wprowadzanie trwałych pasów roślinności nie odbędą się bez
stosownych zachęt finansowych i akcji informacyjnych.
W sektorze leśnictwa:
▪
wspieranie działań na rzecz ograniczania spływu powierzchniowego i
zwiększania naturalnej retencji w lasach – zapewnienie trwałości istnienia i
odtwarzanie torfowisk, zabagnień i źródlisk oraz naturalnych (
nieregulowanych ) cieków ; likwidacja systemów odwadniających w lasach
ograniczenie zrębów zupełnych, zwiększanie zasobów rozkładającego się
drewna,
▪
weryfikacja gospodarki w lasach wodochronnych polegająca na wyłączeniu z
użytkowania siedlisk bagiennych, ograniczeniu stosowania rębni zupełnej na
siedliskach wilgotnych i olszowych. Najogólniej rzecz biorąc – z uwagi na
duży potencjał naturalnej retencji wody na obszarach leśnych – ochrona,
odtwarzanie i renaturyzacja ekosystemów wodno-błotnych w lasach oraz
pełne
odtworzenie
wodochronnej
funkcji
leśnych
ekosystemów
hydrogenicznych (bagiennych, wilgotnych, olszowych i łęgowych) będą w
przyszłości zyskiwały na znaczeniu w gospodarce leśnej.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
75
16.
17.
W gospodarce komunalnej:
▪
Wobec pojawiających się lokalnych deficytów wody pilnym zadaniem jest
ograniczenie strat w sieciach wodociągowych - modernizacja starych sieci,
likwidacja wycieków i nielegalnych poborów wody. W sytuacji nadmiernych
poborów powodujących pogarszanie stanu wód, a także biorąc pod uwagę
zmiany przepływów spowodowane ociepleniem klimatu, należy poszukiwać
alternatywnych źródeł zaopatrzenia w wodę. Należy dążyć do wyposażenia
wszystkich użytkowników sieci wodociągowych w wodomierze, a w naliczaniu
opłat za wodę i za odprowadzenie ścieków - uwzględniać koszty
środowiskowe i zasobowe. Ograniczeniu zużycia wody mogą służyć
kampanie propagujące oszczędzanie wody wśród różnych użytkowników, w
tym – gospodarstwa domowe,
▪
opracowanie prognoz/scenariuszy potencjalnych skażeń wody jako części
zlewniowych bilansów wodnych oraz opracowanie planów awaryjnego
zasilania w wodę w zaopatrzeniu w wodę ludności.
W sektorze przemysłowym i w transporcie:
▪
kluczowym mechanizmem racjonalności użytkowania zasobów wodnych
przez przemysł wydaje się wdrożenie zasady pełnego zwrotu usług wodnych.
Wymusi to wdrażanie wodo- i energo- oszczędnych technologii, w tym
systemów recyrkulacyjnych. Z uwagi na wzrost temperatur powietrza i wody
oraz okresowe spadki przepływów w rzekach największe wyzwania stoją
przed energetyką cieplną.
▪
pomimo konieczności zwiększania udziału energetyki odnawialnej, należy
ograniczać negatywne oddziaływania tych „czystych” źródeł produkcji energii.
Mająca w Polsce najlepsze perspektywy – energetyka oparta na spalaniu
biomasy, może pogłębiać lokalne niedobory wody, jeśli uprawy
wodochłonnych roślin energetycznych zostaną zlokalizowana na terenach
cierpiących na okresowe deficytów wody.
▪
w odniesieniu do energetyki wodnej istnieje pilna potrzeba opracowania planu
rozwoju tej branży uwzględniającego obecne i prognozowane warunki
hydrologiczne, prognozowane potrzeby innych użytkowników, ograniczenia
przyrodnicze, zawierającego zarówno kryteria jak i zalecenia lokalizacyjne.
Zakaz budowy nowych elektrowni wodnych ( i innych barier poprzecznych w
korycie) powinien dotyczyć tych rzek, które maja kluczowe znaczenie dla
zachowania i restytucji ryb dwuśrodowiskowych. Ograniczeniu negatywnego
oddziaływania hydroelektrowni na stan wód powierzchniowych i ekosystemów
wodnych mogłoby służyć opracowanie i wdrożenie środowiskowych
standardów w energetyce wodnej, dotyczących m.in. takich problemów, jak
reżim hydrologiczny, zmiany morfologii koryta, migracja organizmów w dół i w
górę rzeki, śmiertelność w turbinach.
▪
osiągnięcie dobrego stanu rzek i potoków będzie wymagało zdecydowanego
działania na rzecz poprawy warunków morfologicznych koryt i dolin. A to
będzie się wiązać ze znacznym ograniczeniem, a w przypadku wielu
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
76
lokalizacji – wstrzymaniem wydobywaniem kruszywa z koryt i dolin rzecznych.
Eksploatacja na dużą skalę, musi być poddawana procedurze OOŚ.
18.
▪
rozwój sieci drogowej i kolejowej musi respektować ograniczenia wynikające z
konieczności ochrony wód i ekosystemów. Dotyczy to w szczególności
przekraczania ciągami komunikacyjnymi koryt i dolin rzek, z uwagi na
zanieczyszczenia spływami powierzchniowymi oraz aspekty powodziowe.
▪
budowa i modernizacja dróg wodnych wymaga pilnej oceny pod kątem
prognozowanych warunków hydrologicznych i morfologicznych. Wzrost ilości
transportowanego rumowiska oraz zwiększenie częstotliwości przepływów i
stanów ekstremalnych (minima i maksima) decydują o konieczności
zweryfikowania nie tylko planowanych, ale również już realizowanych
przedsięwzięć. Zestawienie prognozowanych warunków środowiskowych
żeglugi z rzetelnymi analizami ekonomicznymi powinno wskazać, które drogi
wodne mają szansę na włączenie w sieć wysokotowarowych dróg
europejskich i gdzie należy skoncentrować środki.
W sektorze rybackim:
▪
praktycznie nie da się osiągnąć dobrego stanu ekologicznego wód bez zmian
w systemie zarządzania – oddzielenia rybactwa śródlądowego od akwakultury
i usytuowania go w resorcie gospodarki wodnej. Do tego potrzebna jest
nowelizacja prawa – podporządkowanie gospodarowania zasobami
ichtiofauny na wodach publicznych celom RDW, poprzez stosowne zapisy w
Prawie wodnym i zmianę Ustawy o rybactwie śródlądowym,
▪
ograniczenie presji rybackiej i wędkarskiej i zrównoważone użytkowania
zasobów ichtiofauny można osiągnąć poprzez wprowadzenie kwot
połowowych, promocję łowisk typu „nie zabijaj” oraz przekierowywanie presji
na łowiska na obiektach stawowych. Zmianie muszą ulec kryteria konkursów
na oddawanie w użytkowanie obwodów rybackich, preferujące działania na
rzecz przywracania/utrzymania właściwych warunków życia i rozrodu ryb
(dobrego stanu wód), a a ograniczające wielkość i wartość zarybień,
▪
zmiany prawne muszą również dotyczyć zagwarantowania pełnego
uwzględnienie aspektów środowiskowych (w tym oddziaływania na obszary
Natura 2000) w procesie sporządzania i opiniowania operatu rybackiego oraz
określania warunków prowadzenia gospodarki rybackiej w obwodach.
▪
lepszego egzekwowania wymaga zakaz wprowadzania gatunków obcych do
wód otwartych.
Plan działań związanych z realizacją zadań obejmujących inwestycje
19.
Jest to plan działań, w ramach którego realizowane są lub będą realizowane
następujące zadania:
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
77
20.
21.
▪
Bieżące zadania związane z zachowaniem bezpieczeństwa i modernizacją
istniejącej infrastruktury hydrotechnicznej, po dokonaniu oceny funkcjonalnej i
stanu technicznego;
▪
Zadania inwestycyjne, które wynikają z obecnego (i zweryfikowanego)
programowania zadań, wchodzących do planów gospodarowania wodami i
zarządzania ryzykiem, zobowiązań wynikających z Dyrektywy ściekowej
(Krajowy Program Oczyszczalni Ścieków Komunalnych) oraz ze
zweryfikowanych lub opracowanych programów rzeczowych integrującego
zadania gospodarki wodnej w pełnym zakresie, w kontekście równoważenia
rozwoju;
Zadania inwestycyjne i modernizacyjne powinny spełniać następujące warunki:
▪
powinny realizować cele NSGW lub przynajmniej nie stanowić istotnej
przeszkody w ich osiągnięciu i być elementem rozwiązania problemów w
planach gospodarowania wodami w dorzeczach,
▪
powinny wykazywać racjonalność ekonomiczną, zapewniając efektywność
wydatkowania środków publicznych; dotyczy to głównie zdolności utrzymania
inwestycji w dobrym stanie funkcjonalnym i technicznym,
▪
koszty budowy inwestycji i ich utrzymania powinny być określone z
kosztów
środowiskowych
i
ukierunkowane
na
uwzględnieniem
samofinansowanie (odciążenie Budżetu Państwa),
▪
skumulowany efekt działań w skali dorzecza powinien sprzyjać poprawie a nie
pogorszeniu stanu wód; w tym należy uwzględnić działanie kompensacyjne w
skali zlewni,
▪
wynikać tylko z poszukiwania rozwiązań problemów wg Zasady
kompleksowego podejścia w skali zlewni i wg najlepszej dostępnej techniki i
technologii w skali lokalnej i w skali obiektów.
Prace studialne, przedprojektowe i projektowe przygotowujące inwestycje
i modernizacje obiektów gospodarki wodnej wg powyższych zasad i z
uwzględnieniem prognozowanych zmian klimatu w szczególności powinny dotyczyć
rozwiązania poniższych problemów:
▪
niezawodne zaopatrzenie ludności w wodę uwzględniające zasoby wód
powierzchniowych i podziemnych,
▪
zaopatrzenie w wodę przemysłu w kontekście stanu istniejącego i wzrostu
wymagań dotyczących oszczędności i ochrony wód,
▪
rosnące potrzeby nawodnień i ograniczanie odwodnień w rolnictwie,
▪
ograniczanie zagrożenia suszą i obniżanie jej negatywnych skutków,
▪
ograniczanie zagrożenia powodziowego i obniżanie negatywnych skutków
powodzi z uwzględnieniem zróżnicowanych podejść w terenach górskich
i podgórskich oraz nizinnych i ujściowych a także w aglomeracjach i
obszarach intensywnej urbanizacji,
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
78
▪
udrożnienie cieków w tym budowa przepławek i likwidacja budowli nie
pełniących swoich funkcji,
▪
zapewnienie bezpieczeństwa starzejącym się budowlom hydrotechnicznym
poprzez ich remonty i modernizację,
▪
wykorzystanie żeglugowe istniejących dróg wodnych,
▪
ocena skutków wykorzystania wody i zagrożenia jej jakości, związanych z
rozwojem energii odnawialnych z różnych źródeł,
▪
ochrona wód oraz poprawa ich stanu i potencjału,
▪
istniejąca retencja wody i rozwój jej form oraz konieczność jej powiększenia
ze szczególnym uwzględnieniem odtwarzania retencji naturalnej,
▪
odtwarzanie i rewitalizacja zdegradowanych dolin i koryt rzecznych,
▪
zagadnienia wód granicznych, wynikające z umów międzynarodowych,
▪
rekreacja wodna, spełniającej oczekiwania społeczne i nie powodująca
zagrożenia dla wód
Zadania do realizacji do 2015
Prace studialne, przedprojektowe i projektowe przygotowujące inwestycje i modernizacje obiektów
3.1
gospodarki wodnej, zawarte w PO Infrastruktura i Środowisko i w wojewódzkich programach
operacyjnych
Realizacja Krajowego Programu Oczyszczalni Ścieków Komunalnych z uwzględnieniem:
▪
Osiągnięcie zgodności z dyrektywą 91/271/EWG we wszystkich aglomeracjach, z których ładunek
zanieczyszczeń biodegradowalnych stanowi 100% całkowitego ładunku zanieczyszczeń tego typu
pochodzącego z aglomeracji, zgodnie z terminami wynikającymi z Traktatu Akcesyjnego;
▪
Powołanie pełnomocnika Ministra ds. realizacji KPOŚK celem likwidacji opóźnień i zagrożeń
realizacji programu oraz wprowadzenie mechanizmu dotyczącego konsekwencji finansowych w
przypadku niedotrzymania terminów;
3.2
▪
Przygotowanie programów dostosowawczych przez aglomeracje > 15 000 RLM;
▪
Włączenie do KPOŚK aglomeracji poniżej 10 000 RLM;
▪
Wstrzymanie finansowania ze środków pomocowych budowy sieci kanalizacji deszczowej;
▪
Rozwiązanie problemu inwestycji dotyczących zagospodarowania osadów ścieków z małych i
średnich oczyszczalni, realizowanych w ramach KPOŚK, w powiązaniu z ustaleniami planów
gospodarowania odpadami;
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
79
Realizacja zadań inwestycyjnych, które przejdą procedurę administracyjną, uwzględnione
3.3
w PO
Infrastruktura i Środowisko i w wojewódzkich programach operacyjnych, które wynikają z
uzasadnionych ustaleń Programu dla Odry, Programu ochrony przed powodzią w dorzeczu górnej
Wisły i innych programów regionalnych
3.4
Weryfikacja pod kątem obecnych wymagań zadań planowanych do realizacji po 2015 roku, zawartych
w istniejących programach krajowych i regionalnych
Uzupełnienie programowania rzeczowego w zakresie realizacji zadań po 2015 roku, na bazie planów
3.5
gospodarowania wodami, zarządzania ryzykiem powodziowym, opracowania Programu Wisła –
integrującego zadania gospodarki wodnej w kontekście równoważenia rozwoju oraz zweryfikowanego
Programu Odra
VII.2.4 Zagrożenia i kontrola wdrożenia NSGW
22.
Istotne jest ze względu na formułowanie bieżącej oceny postępu realizacji planu
wdrażania NSGW poddanie kontroli głównych jej elementów tj:
▪
reformy zarządzania zasobami wodnymi;
▪
wdrażania dyrektyw UE;
▪
zasad realizacji i przygotowania inwestycji oddziałujących na zasoby wodne
oraz poziom wykorzystania środków UE;
23.
Podstawą oceny reformy zarządzania powinien być szczegółowy plan działań wraz z
harmonogramem. Ponieważ działania mają charakter procesu i są współzależne,
niezbędna jest bieżąca i okresowa ich ocena. Jej elementem powinna być ocena
spójności działań oraz standardy wdrażanych rozwiązań.
24.
Kontrola wdrożenia dyrektyw UE powinna dotyczyć postępu wdrożenia działań
merytorycznych oraz terminów ich realizacji w szczególności ze względu na już
występujące opóźnienia. Zagrażać one mogą jakości działań. Zagrożenia wynikają
także z braku lub niskiej jakości bazy wyjściowej i realizacji prac w oparciu o
przetargi publiczne, a nie prace zamawiane w Instytucjach o wysokiej wiarygodności,
które mogłyby specjalizować się w utrzymaniu i zabezpieczeniu w przyszłości także
rozwoju bardzo złożonego systemu gospodarowania wodami. To podejście
zapewniłoby także wysokość spójność opracowań.
25.
Reforma systemu gospodarowania wodami wprowadzona równolegle z realizacją
dużego i złożonego pakietu działań wynikających z terminowego wdrożenia dyrektyw
UE stanowi dodatkowe zagrożenie.
26.
W obszarze zadań inwestycyjnych także występują opóźnienia wywołane głównie
dwoma przyczynami: przygotowaniem dokumentacji niezgodnie w wymaganiami
rzutującymi na wydłużenie procedur administracyjnych oraz brak środków na ich
przygotowanie.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
80
27.
Ważnym kryterium kontroli będzie poprawnie budowany i realizowany plan
finansowy wszystkich działań związanych z wdrażaniem NSGW.
28.
Należy także zaznaczyć, że istotnym elementem podlegającym kontroli będzie
weryfikacja postępu budowy procesu wsparcia społecznego dla wdrożenia NSGW
poprzez realizację określonego w NSGW pakietu zadań.
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
81
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
82
Załączniki
Tabela Z.1. Charakterystyka zasobów wodnych Polski w latach 1951 - 2006
Część
Lp.
Wielkość
Wielkość
Wielkość
[mld m3]
[mm]
[l/s km2 ]
Wskaźnik
zasobów
całkowitych
[%]
1
opady atmosferyczne
195.8
621
-
-
2
dopływ z krajów sąsiednich
7.6
24
-
12.3
3
odpływ do krajów sąsiednich
2.6
8
-
4.2
4
zasoby całkowite
61.9
198
4.52
100.0
5
zasoby własne
54.3
173
5.15
87.7
6a
zasoby
1 1.81
-
-
-
1.59
-
-
-
całkowite
na
mieszkańca
6b
zasoby własne na 1 mieszkańca
Rys. Z.1. Zmienność zasobów wodnych Polski w okresie 1901 - 2006
Odpływ z obszaru Polski w latach 1901 - 2006
100
Odpływ całkowity
Średni a 1901-2006
90
80
] 70
m
ld
[m60
3
50
40
30
1900 1910 1920 1930 1940 1950 1960 1970 1980 1990 2000 2010
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
83
Rys. Z.2. Zmienność zasobów przypadających na 1 mieszkańca w latach 1951 - 2006
Zasoby na 1 mieszkańca [tys. m3/M rok]
3.0
2.57
2.5
2.0
1.14
1.5
1.0
0.5
0.0
1951
1956
1961
1966
1971
1976
1981
1986
1991
1996
2001
2006
Rys. Z.3. Oczyszczanie ścieków
3
Ścieki [mln m ]
4500
4000
wymagające oczyszczania
3500
oczyszczane
3000
nieoczyszczane
2500
2000
1500
1000
500
0
1990 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
84
Tabela Z.2. Ilości ścieków odprowadzanych do wód i ziemi wg GUS 2007
Ścieki [mld m3]
1980
1990
1995
2000
2005
2006
komunalne i przemysłowe łącznie
ogółem
12.01
11.37
9.98
9.16
8.98
9.73
4.68
4.11
3.02
2.50
2.12
2.13
oczyszczane, w tym:
2.70
2.77
2.32
2.20
1.93
1.96
- mechanicznie
1.78
1.46
0.92
0.73
0.58
0.58
- chemicznie
0.22
0.22
0.19
0.13
0.11
0.11
- biologicznie
0.71
1.10
1.13
0.88
0.50
0.48
-
0.08
0.46
0.74
0.79
1.34
0.70
0.30
0.19
0.17
- z podwyższonym usuwaniem biogenównieoczyszczane
1.98
przemysłowe
ogółem
9.67
9.05
8.13
7.67
7.71
8.46
przemysłowe bez wód chłodniczych
2.34
1.80
1.17
1.01
0.84
0.86
wody chłodnicze
7.33
7.25
6.96
6.66
6.87
7.60
2.34
1.80
1.17
1.01
0.84
0.86
oczyszczane, w tym:
1.66
1.38
1.06
0.96
0.79
0.80
- mechanicznie
1.26
0.91
0.66
0.65
0.53
0.54
- chemicznie
0.22
0.22
0.15
0.13
0.11
0.11
- biologicznie
0.19
0.25
0.25
0.17
0.13
0.14
0.00
0.01
0.02
0.02
0.00
0.42
0.11
0.05
0.05
0.06
0.68
komunalne
Ogółem
2.34
2.31
1.85
1.49
1.27
1.27
2.40
2.31
1.85
1.49
1.27
1.27
oczyszczane, w tym:
1.04
1.39
1.26
1.24
1.14
1.16
- mechanicznie
0.52
0.55
0.26
0.08
0.05
0.05
- chemicznie
0.00
0.00
0.04
0.00
0.00
0.00
- biologicznie
0.52
0.85
0.88
0.71
0.37
0.34
-
0.07
0.44
0.72
0.79
0.92
0.59
0.25
0.13
0.11
1.30
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
85
Tabela Z.3. Ludność korzystająca z oczyszczalni wg GUS 2007
Wyszczególnienie
Ludność korzystająca z oczyszczalni
w % ludności ogółem
Ludność w miastach korzystająca z
oczyszczalni w % ludności miast
Ludność
wsi
korzystająca
z
oczyszczalni w % ludności wsi
1990
1995
2000
2005
2006
-
41.5
53.1
60.2
61.4
55.6
65.7
80.0
85.2
86.2
-
3.1
10.8
20.4
22.0
Tabela Z.4. Zbiorcza ocena stopnia zagrożenia wód powierzchniowych w Polsce wg
MŚ 2005
Liczba i procent w kraju
Kategoria zagrożenia
Rzeki
jednolitych części wód
liczba
niezagrożone
Jeziora
%
liczba
Wody przejśiowe
%
liczba
Wody przybrzeżne
%
liczba
%
2071
45.9
224
21.5
0
0
0
0
1289
28.6
686
65.8
9
100
11
100
zagrożone
1148
25.5
128
12.3
0
0
0
0
razem
4508
100
1042
100
9
100
11
100
potencjalnie
zagrożone
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
86
Rys. Z.4. Pobory wody według działów gospodarki narodowej wg GUS 2007
3
Pobór wody według działów gospodarki narodowej [mld m ]
18
gospodarka narodowa
cele produkcyjne wraz z wodami chłodniczymi
eksploatacja sieci wodociągowej
nawodnienia w rolnictwie leśnictwie
stawy rybne
16
14
12
10
8
6
4
2
0
1980
1990
1995
2000
2005
2006
Tab. Z.5. Pobór wody w mld m3 na potrzeby gospodarki narodowej i ludności wg GUS 2007
Lata
1980
1990
1995
2000
2005
2006
zasoby całkowite
89.00
43.30
61.60
71.00
56.70
50.00
zasoby własne
87.70
37.90
54.40
61.90
48.80
42.20
gospodarka narodowa
14.18
14.25
12.07
11.05
10.94
11.81
10.14
9.55
8.43
7.64
7.73
8.58
0.33
0.52
0.21
0.11
0.09
0.09
stawy rybne
1.00
1.17
0.97
0.95
1.01
1.00
2.72
3.00
2.46
2.35
2.11
2.13
Ogółem
14.18
14.25
12.07
11.05
10.94
11.81
Wody powierzchniowe
11.90
11.93
10.08
9.15
9.21
9.89
Wody podziemne
1.96
2.03
1.72
1.75
1.64
1.83
Zasoby wodne [mld m3]
Pobory według działów gospodarki narodowej [mld m3]
Pobory wody według źródeł [mld m3]
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
87
Wody z odwadniania zakładów górniczych oraz obiektów
0.33
0.29
0.27
0.15
0.09
0.09
Ogółem
100
100
100
100
100
100
Wody powierzchniowe
83.9
83.7
83.5
82.8
84.1
83.8
Wody podziemne
13.8
14.2
14.3
15.8
15.0
15.5
2.3
2.0
2.2
1.4
0.9
0.8
budowlanych
Pobory wody według źródeł [% całkowitego poboru]
Wody z odwadniania zakładów górniczych oraz obiektów
budowlanych
Pobory według działów gospodarki narodowej [% całkowitego poboru]
gospodarka narodowa
100
100
100
100
100
100
71.5
67.0
69.9
69.1
70.7
72.7
2.3
3.6
1.7
1.0
0.9
0.8
stawy rybne
7.0
8.2
8.0
8.6
9.2
8.5
21.2
21.1
20.4
21.3
19.2
18.0
Pobory według działów gospodarki narodowej [% zasobów całkowitych]
gospodarka narodowa
15.9
32.9
19.6
15.6
19.3
23.6
11.4
22.1
13.7
10.8
13.6
17.2
0.4
1.2
0.3
0.2
0.2
0.2
stawy rybne
1.1
2.7
1.6
1.3
1.8
2.0
3.4
6.9
4.0
3.3
3.7
4.3
Pobory według działów gospodarki narodowej [% zasobów własnych]
gospodarka narodowa
16.2
37.6
22.2
17.8
22.4
28.0
11.6
25.2
15.5
12.3
15.8
20.3
0.4
1.4
0.4
0.2
0.2
0.2
stawy rybne
1.1
3.1
1.8
1.5
2.1
2.4
3.4
7.9
4.5
3.8
4.3
5.0
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
88
Tab. Z.6. Pobór wody na potrzeby gospodarki narodowej i ludności w wybranych krajach
europejskich – wg Eurostat 2007
Lp.
Kraj
Udział poborów wód powierzchniowych
w zasobach wód powierzchniowych
wytworzonych na obszarze kraju
[%]
Lp.
Pobór wody na 1
mieszkańca
[m3/M rok]
Kraj
1
Węgry
333.2
1
Węgry
2046
2
Holandia
109.7
2
Estonia
1038
3
Belgia
48.7
3
Hiszpania
901
4
Bułgaria
36.4
4
Bułgaria
775
5
Hiszpania
28.8
5
Włochy
738
6
Niemcy
27.2
6
Łotwa
690
7
Polska
18.2
7
Belgia
643
8
Francja
15.4
8
Holandia
633
9
Łotwa
14.2
9
Islandia
562
10 Rumunia
11.6
10
Francja
541
11 Czechy
10.3
11
Niemcy
462
12 Estonia
9.8
12
Austria
460
13 Słowacja
4.7
13
Finlandia
451
14 Austria
4.6
14
Szwajcaria
338
15 Szwajcaria
4.2
15
Polska
317
16 Finlandia
1.9
16
Szwecja
298
17 Portugalia
1.8
17
Rumunia
245
18 Szwecja
1.2
18
Słowacja
194
19 Litwa
0.7
19
Czechy
191
20 Słowenia
0.3
20
Słowenia
147
21 Dania
0.1
21
Dania
126
22 Islandia
0.0
22
Portugalia
103
23
Litwa
103
24
Norwegia
25
Wielka Brytania
23 Norwegia
24
Wielka
Brytania
25 Włochy
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
89
Tab. Z.7. Szkody powodziowe w ostatnim 10-leciu (GUS, Ochrona środowiska)
Uszkodzone
Rok
Infrastruktura komunikacyjna
Zalane treny rolnicze [ha]
lub zniszczone
drogi [km]
budynki [szt.]
mosty [szt]
grunty orne
użytki zielone
1996
11 357
4 831
1 267
97 687
93 448
1997
72 267
14 424
4 048
2 999 007
221 626
1998
13 504
6 111
1 120
102 308
63 118
1999
9 022
12 979
758
88 562
81 376
2000
14 567
2 688
634
95 716
74 974
2001
25 920
56 347
2 254
295 279
106 993
2002
brak danych
2003
brak danych
2004
494
27
9
9 040
18 021
2005
1 895
49
12
16 714
7 241
2006
1 796
101
26
26 226
18 752
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
90
Tab. Z.8. Stan melioracji podstawowych [wg GUS 2007]
Rok
Rzeki i kanały
długość
W tym rzeki
Wały
Pojemność
Stacje
przeciwpowodziowe
użytkowa
odwadniających
długość
uregulowane
Obszar
chroniony
w km
zbiorników
wodnych
w tys. ha
w tys. m3
liczba
pomp
Obszar
oddziaływania
w tys. ha
1990
72 577
37 923
8 148
1004
163 408
609
571
1995
74 462
38 402
8 392
1021
222 749
589
536
2000
74 717
39 019
8 448
1 063
234 743
585
576
2005
73 900
40 113
8 469
1 086
284 971
572
597
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
91
Rys. Z.5. Przestrzenny zasięg genetycznych typów powodzi w Polsce
tel. (0-22) 827-59-00, fax. (0-22) 827-58-57
92

Projekt Narodowej Strategii Gospodarowania Wodami 2030 (z

Transkrypt

Podobne dokumenty

Referencje Agencja Rezerw Materiałowych

Strona 1 z 1 Lex - Dz.U.03.165.1592 2003-10-29 http://bap

flopam fo 4400 ssh

czytaj więcej

Redakcja Gazety Wyborczej w Łodzi

Szkolenie PRIDE Rodzina Zastępcza/Adopcja