Raport z realizacji zadań przez Instytut Zdrowia Publicznego UJCM

Raport z realizacji zadań przez Instytut Zdrowia Publicznego UJCM

ASSPRO CEE 2007
Collaborative Focused Research Project
FP7-SSH-2007 Grant Agreement No.: 217431
Akronim projektu:
ASSPRO CEE 2007
Tytuł projektu:
Assessment of patient payment policies and
projection of their efficiency, equity and quality effects:
The case of Central and Eastern Europe
Typ projektu:
7 Program Ramowy, Projekt badawczy skala mała i średnia
Program
szczegółowy:
Współpraca: Nauki społeczno-ekonomiczne i humanistyczne
Nr kontraktu.:
217431
RAPORT KOŃCOWY
Październik 2013
KONTEKS PROJEKTU
Jednym z charakterystycznych elementów systemów opieki zdrowotnej w Europie, który jest niezwykle
istotny i jednocześnie wykazuje duże zróżnicowanie pomiędzy krajami jest poziom partycypacji pacjenta
w kosztach leczenia (tzw. współpłacenie). Dopłaty pacjentów do publicznie finansowanych świadczeń opieki
zdrowotnej są wprowadzane w celu ograniczenia nadużywania świadczeń a tym samym zwiększenia
efektywności wykorzystania zasobów ochrony zdrowia. Mechanizmy współpłacenia pacjentów są postrzegane
także jako dodatkowe źródło przychodów, mające zapewnić stabilność systemu ochrony zdrowia bez
obciążania finansów publicznych.
Polityki zdrowotne krajów europejskich w zakresie partycypacji pacjenta w kosztach leczenia są
zróżnicowane. Kraje posiadają odmienne mechanizmy współpłacenia, poziom opłat, zakres świadczeń bądź
świadczeniodawców objętych współpłaceniem. Bez względu na różnorodność systemów dopłat, ich
implementacja może mieć istotny wpływ na efektywność w systemie opieki zdrowotnej, jakość usług
zdrowotnych, jak również równość w dostępie do opieki zdrowotnej. Dlatego też systematyczna ocena
możliwości wprowadzenia dopłat pacjentów, jak i ich potencjalnego wpływu (np. na korzystanie z opieki
zdrowotnej, wielkość dodatkowych środków dla systemu) powinna być podstawą prowadzonej polityki.
Jak wykazuje praktyka wprowadzenie współpłacenia rzadko jest jednak poprzedzone rzetelnymi analizami.
Ponadto pomimo szerokiego zainteresowania badaczy tematyką dopłat pacjentów, literatura nie dostarcza
pełnego zestawu opartych na dowodach naukowych kryteriów odpowiednich do oceny polityk w zakresie
partycypacji pacjenta w kosztach leczenia.
Dopłaty do publicznie finansowanych świadczeń opieki zdrowotnej są szczególnie istotną kwestią w krajach
Europy Środkowo -Wschodniej. Próby wprowadzenia współpłacenia w tych krajach napotykają często na
sprzeciw społeczny, co przyczynia się do braku stabilności prowadzonej w tym zakresie polityki. Ponadto
mimo braku formalnego systemu dopłat, pacjenci w krajach Europy Środkowo-Wschodniej często płacą za
świadczenia opieki zdrowotnej np. w sposób nieformalny bądź quasi-formalny (formalne opłaty ustalone
przez świadczeniodawców mimo braku podstaw prawnych do pobierania opłat). Niska dostępność i jakość
opieki zdrowotnej zmusza także pacjentów do korzystania z prywatnej opieki zdrowotnej. Wszystkie
powyższe opłaty za świadczenia zdrowotne, a dodatkowo wysokie opłaty indywidualne za leki, przyczyniają
się do wysokiego udziału wydatków gospodarstw domowych (out-of-pocket) w całkowitym finansowaniu
opieki zdrowotnej. Ma to negatywne skutki dla równości w dostępie do opieki zdrowotnej i ochrony
finansowej gospodarstw domowych przed wydatkami katastroficznymi na opiekę zdrowotną.
Mając na uwadze istotność powyższego zagadnienia, jak również niekompletność badań w tym obszarze,
celem badania w ramach projektu ASSPRO CEE 2007 była identyfikacja pełnego zestawu opartych na
dowodach naukowych kryteriów do oceny polityk w zakresie partycypacji pacjenta w kosztach leczenia,
a także rozwój narzędzi służących do projekcji wpływu tych polityk na efektywność, równość i jakość
w systemie opieki zdrowotnej. Projekt skupia się szczególnie na zagadnieniach takich jak: obciążenia
gospodarstw domowych wydatkami na świadczenia opieki zdrowotnej, skłonność gospodarstw domowych do
płacenia za świadczenia a także stosunek do wprowadzenia dopłat formalnych do świadczeń zdrowotnych.
2
CELE PROJEKTU
Celem projektu ASSPRO CEE 2007 była identyfikacja pełnego zestawu opartych na dowodach naukowych
kryteriów do oceny polityk w zakresie partycypacji pacjenta w kosztach leczenia, a także rozwój narzędzi
służących do projekcji wpływu tych polityk na efektywność, równość i jakość w systemie opieki zdrowotnej.
W ramach celu głównego określono 4 cele badawcze:
Cel 1. Identyfikacja pełnego zestawu opartych na dowodach naukowych kryteriów (ekonomicznych,
społecznych, instytucjonalnych, historycznych, geograficznych, etycznych, kulturowych, demograficznych)
do oceny polityki dopłat pacjentów i ich zastosowanie w krajach Europy Środkowej i Wschodniej.
Cel 2. Stworzenie narzędzia badawczego służącego do oceny zjawiska nieformalnych opłat pacjentów
w sektorze opieki zdrowotnej i zastosowanie tego narzędzia do zbadania poziomu opłat nieformalnych i ich
wpływu na korzystanie ze świadczeń opieki zdrowotnej w krajach Europy Środkowej i Wschodniej.
Cel 3. Rozwój modelu popytu na opiekę zdrowotną w sytuacji istnienia formalnych dopłat pacjentów
z uwzględnieniem potencjalnego wpływu opłat nieformalnych na zachowania świadczeniodawców
i preferencje konsumentów. Zastosowanie tego modelu w krajach Europy Środkowej i Wschodniej do badania
efektów polityki dopłat (poziom mikro).
Cel 4. Rozwój narzędzia projekcyjnego do analizy wpływu dopłat pacjentów na efektywność, równość
i jakość w systemie opieki zdrowotnej (poziom makro) przy wykorzystaniu modelu popytu na opiekę
zdrowotną w sytuacji istnienia formalnych dopłat pacjentów. Zastosowanie tego narzędzia w krajach Europy
Środkowej i Wschodniej
Placówki naukowo-badawcze realizujące projekt:
1. MAASTRICHT UNIVERSITY (Holandia) – koordynacja projektu
2. MEDICAL UNIVERSITY OF VARNA (Bułgaria) Department of Economics and Healthcare
Management; Faculty of Public Health
3. CENTER FOR PUBLIC AFFAIRS STUDIES FOUNDATION (Węgry)
4. PUBLIC ENTERPRISE “MTVC” (Litwa) MTVC (Training, Research and Development Centre)
5. UNIWERSYTET JAGIELLONSKI COLLEGIUM MEDICUM (Polska) Instytut Zdrowia
Publicznego
6. SCOALA NATIONALA DE SANATATE PUBLICA SI MANAGEMENT SANITAR
(Rumunia) Health Services Management Centre
7. SHKOLA OHORONY ZDOROVIA (Ukraina) School of Public Health;
Okres realizacji projektu: Marzec 2008 - Luty 2013 (60 miesięcy)
3
ZADANIE WYZNACZONE DO REALIZACJI DLA INSTYTUT ZDROWIA PUBLICZNEGO
UNIWERSYTETU JAGIELLOŃSKIEGO COLLEGIUM MEDICUM
Zadanie 1. Identyfikacja kryteriów do oceny polityki dopłat pacjentów do świadczeń opieki zdrowotnej
i analiza obecnie stosowanych mechanizmów dopłat pacjentów w krajach europejskich (przegląd literatury).
Zadanie 2. Organizacja i przeprowadzenie zogniskowanych wywiadów grupowych i pogłębionych
wywiadów z uczestnikami systemu ochrony zdrowotnej w celu weryfikacji zidentyfikowanych kryteriów
i określenia ich istotności dla poszczególnych uczestników.
Zadanie 3. Weryfikacja zidentyfikowanych kryteriów oceny polityk dopłat: określenie wskaźników i sposobu
ich pomiaru, udział w przygotowaniu kwestionariusza ankiety.
Zadanie 4. Gromadzenie danych: tłumaczenie kwestionariusza ankiety, testowanie kwestionariusza.
Zadanie 5. Analiza zebranych danych i ich interpretacja.
Zadanie 6. Zatwierdzenie kryteriów oceny i ocena polityk dopłat pacjentów w krajach Europy ŚrodkowoWschodniej. Wystosowanie rekomendacji.
Dodatkowymi zadaniami przewidzianymi dla UJ CM było rozpowszechnienie informacji o projekcie
ASSPRO CEE 2007 i jego wynikach w Polsce i za granicą, a także efektywne i skuteczne zarządzanie
projektem (kontakty z koordynatorem projektu, udział w spotkaniach projektowych).
Członkowie zespołu badawczego w UJ CM IZP:
Prof. dr hab. Stanisława Golinowska - kierownik projektu, management representative
Dr Christoph Sowada - research representative
Mgr Marzena Tambor –junior researcher
4
REALIZACJA ZADAŃ
Zadanie 1. Identyfikacja kryteriów do oceny polityki dopłat pacjentów do świadczeń opieki zdrowotnej
i analiza obecnie stosowanych mechanizmów dopłat pacjentów w krajach europejskich (przegląd literatury).
Pierwszym etapem realizacja zadania był systematyczny przegląd danych wtórnych (dowodów empirycznych,
wskaźników ekonomicznych, teoretycznych modeli). Wyniki przeglądu zostały wykorzystane do stworzenia
modelu do analizy i oceny polityk dopłat pacjentów. Trzy główne grupy kryteriów do analizy i oceny polityki
dopłat zostały włączone do modelu: kontekst w którym tworzona jest polityka (np. specyfika systemu opieki
zdrowia, charakterystyka społeczno-ekonomiczna kraju, czynniki kulturowe, czynniki międzynarodowe) treść
polityki dopłat (np. cel wprowadzenia dopłat, rodzaj i poziom dopłat) i efekty polityki (efekty na poziomie
mikro np. zachowania pacjentów i świadczeniodawców, efekty na poziomie makro np. efektywność
w systemie opieki zdrowotne, jakość opieki zdrowotnej, równość w dostępie do świadczeń).
W oparciu o międzynarodowe baz danych, przepisy krajowe, raporty i publikacje naukowe, dokonano także
przeglądu i analizy systemów dopłat pacjentów do świadczeń zdrowotnych stosowanych w krajach
europejskich w kontekście cech systemu ochrony zdrowia, a także ekonomicznych, kulturowych
i politycznych uwarunkowań danego kraju. W analizie wykorzystano jakościowe i ilościowe metody
badawcze.
Zadanie 2. Organizacja i przeprowadzenie zogniskowanych wywiadów grupowych i pogłębionych
wywiadów z poszczególnymi udziałowcami systemu w celu weryfikacji zidentyfikowanych kryteriów oceny
i określenia ich istotności dla poszczególnych udziałowców systemu.
Na podstawie wyniku przeglądu literatury została przygotowana wstępna lista kryteriów do oceny polityk
dopłat pacjentów. Lista tych kryteriów została użyta do przygotowania scenariuszy i przeprowadzenia
zogniskowanych wywiadów grupowych z konsumentami opieki zdrowotnej, świadczeniodawcami a także
pogłębionych wywiadów z decydentami politycznymi oraz przedstawicielami instytucji ubezpieczycieli
zdrowotnych (publicznych i prywatnych). Celem wywiadów było ustalenie pełnej listy kryteriów do oceny
polityk dopłat oraz określenie ich istotności dla poszczególnych udziałowców systemu ochrony zdrowia w
Polsce, a także uzyskanie opinii poszczególnych grup na temat wprowadzenia dopłat do publicznie
finansowanych świadczeń opieki zdrowotnej.
Wywiady grupowe oraz pogłębione wywiady indywidualne zostały przeprowadzone w Polsce w okresie
czerwiec – październik 2009. W sumie zostało przeprowadzonych 12 zogniskowanych wywiadów grupowych
z łączną liczbą uczestników 83 jak również 9 wywiadów indywidualnych z przedstawicielami: Ministerstwa
Zdrowia, Centrali Narodowego Funduszu Zdrowia, Krakowskiego Oddziału NFZ, Opolskiego Oddziału NFZ,
Urzędu Miasta Krakowa, Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego. Z przeprowadzonych
wywiadów, przygotowano transkrypcje, które następnie zostały przetłumaczone na język angielski. Uzyskane
dane zostały poddane analizie jakościowej. Analiza przeprowadzona przez UJ CM objęła także dane
zgromadzone w oparciu o tą samą metodologię w pozostałych pięcie krajach partnerskich.
Zadanie 3. Weryfikacja zidentyfikowanych kryteriów oceny polityk dopłat: określenie wskaźników i sposobu
ich pomiaru, przygotowanie kwestionariusza ankiety.
Po wyselekcjonowaniu kryteriów oceny polityk dopłat pacjentów oraz określeniu wskaźników ich pomiaru
został opracowany kwestionariusz ankietowy pt. Willingness and ability of patients to pay for medical
services. Kwestionariusz ankiety był przygotowany w języku angielskim, a w pracach uczestniczyli wszystkie
jednostki partnerskie, pod kierownictwem jednostki koordynującej. Pytania zawarte w kwestionariuszy
dotyczyły zagadnień takich jak: korzystanie ze świadczeń medycznych oraz opłaty za te świadczenia,
stosunek do nieformalnych opłat pacjentów, preferencje dotyczące świadczeń medycznych oraz skłonność do
płacenia za świadczenia medyczne.
5
Zadanie 4. Gromadzenie danych (tłumaczenie kwestionariusza ankiety, testowanie kwestionariusza).
Kwestionariusz ankiety został przetłumaczony na język polski. Jakość tłumaczenia została zweryfikowana
poprzez tłumaczenie na język źródłowy (język angielski) przez niezależnego tłumacza. Kwestionariusz został
przetestowany w celu weryfikacji zgodności rozumienia pytań przez respondentów z celami badawczymi.
Badanie ankietowe zostało przeprowadzone w okresie czerwic – lipiec 2010 na reprezentatywnej grupie 1000
mieszkańców Polski. Gromadzenie danych w Polsce a także w pozostałych pięciu krajach partnerskich było
zlecone przez jednostkę koordynującą firmie zewnętrznej (Gallup International).
Zadanie 5. Analiza zebranych danych i ich interpretacja.
Przeprowadzono analizę danych ilościowych zgromadzonych w badaniu ankietowym pt. Willingness and
ability of patients to pay for medical services na reprezentatywnej grupie mieszkańców w Polsce, Węgrzech,
Bułgarii, Rumunii, Litwie i Ukrainie. Analizie zostały poddane dane dotyczące opłat pacjentów przy
korzystaniu ze świadczeń opieki zdrowotnej w sześciu wymienionych krajach. Celem analizy było zbadania
jak często pacjenci płacą bezpośrednio za świadczenia opieki zdrowotnej (formalnie i nieformalnie), jaki jest
poziom opłat i czy opłaty te stanowią barierę w dostępie do opieki zdrowotnej. Przeprowadzono także analizę
zależności pomiędzy niezdolnością do płacenia a społeczno-ekonomiczną charakterystyką respondentów oraz
analizę porównawczą między sześcioma analizowanymi krajami.
Analizie zostały poddane także dane dotyczące skłonności do płacenia za publicznie finansowane świadczenia
opieki zdrowotnej (wizytę u lekarza specjalisty oraz hospitalizację) zgromadzone w sześciu wymienionych
wyżej krajach, przy wykorzystaniu metody wyceny warunkowej (ang. contingent valuation method). Celem
analizy było zbadanie skłonności konsumentów opieki zdrowotnej do płacenia za świadczenia medyczne o
wysokiej jakości i szybkim dostępie oraz przyczyn braku skłonności do płacenia (brak zdolności finansowej,
sprzeciw wobec dopłacania do publicznie finansowanych świadczeń medycznych). Przeprowadzono także
analizę zależności pomiędzy skłonnością do płacenia a społeczno-ekonomiczną charakterystyką respondentów
oraz analizę porównawczą między sześcioma analizowanymi krajami.
Zadanie 6. Zatwierdzenie kryteriów oceny i ocena polityk dopłat pacjentów w krajach Europy ŚrodkowoWschodniej.
Kryteria do oceny polityki dopłat pacjentów zidentyfikowane w projekcie obejmujące trzy grupy 1) kontekst
polityki (policy context np. sytuacja ekonomiczna społeczeństwa, cechy systemu opieki zdrowotnej danego
kraju, społeczna postawa wobec dopłat); 2) treść polityki dopłat pacjentów (policy content np. wielkość i
zakres dopłat) 3) wyniki i efekty polityki dopłat (policy effects np. wpływ dopłat na korzystanie z opieki
zdrowotnej i równość w dostępie do opieki zdrowotnej), zostały zastosowane do oceny polityki dopłat
pacjentów w sześciu krajach Europy Środkowo-Wschodniej: Bułgarii, Litwie, Polsce, Rumunii, Ukrainie
i Węgrzech. Na podstawie wyników zostały sformułowane rekomendacje.
6
Rozpowszechnienie informacji o projekcie i jego wynikach
a) Publikacje w czasopismach naukowych:
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Piotr Woch, Wim Groot. Diversity and dynamics of patient cost-sharing for
physicians’ and hospital services in the 27 European Union countries. European Journal of Public Health 2011, 21(5):
585-590.
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Stanislawa Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. The formal-informal
patient payment mix in European countries. Governance, economics, culture or all of these? Health Policy
10.1016/j.healthpol.2013.09.011.
Stanisława Golinowska. Opłaty nieformalne w ochronie zdrowia. Perspektywa i doświadczenia polskie, Zeszyty
Naukowe Ochrony Zdrowia Zdrowie Publiczne i Zarządzanie 1/2010.
Milena Pavlova, Marzena Tambor, Godefridus G. van Merode, Wim Groot. Are patient charges an effective policy tool?
Review of theoretical and empirical evidence. Zeszytu Naukowe Ochrony Zdrowia. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie
2010, VIII(1): 29-36.
Stanisława Golinowska, Marzena Tambor, Christoph Sowada. Wprowadzenie dopłat pacjentów do świadczeń opieki
zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych – opinie głównych uczestników polskiego systemu opieki zdrowotnej.
Zeszyty Naukowe Ochrony Zdrowia Zdrowie Publiczne i Zarządzanie 1/2010.
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Stanisława Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. Towards a stakeholders'
consensus on patient payment policy: the views of health-care consumers, providers, insurers and policy makers in six
Central and Eastern European countries. Health Expectations 2012 DOI: 10.1111/hex.12035.
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Bernd Rechel, Stanisława Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. The inability
to pay for health services in Central and Eastern Europe: evidence from six countries, European Journal of Public
Health 2013 DOI: 10.1093/eurpub/ckt118
Stanisława Golinowska, Marzena Tambor. Out-of-pocket payments on health in Poland: size, tendency and willingness
to pay. Society and Economy in Central and Eastern Europe 2012, 34(2): 293-312.
Milena Pavlova, Marzena Tambor, Tetiana Stepurko, Godefridus G. van Merode, Wim Groot. Assessment of patient
payment policy in CEE countries: from a conceptual framework to policy indicators. Society and Economy in Central
and Eastern Europe 2012, 34(2): 193-220.
b) Policy brief (http://www.assprocee2007.com/publications.html)
Milena Pavlova, Marzena Tambor, Wim Groot. A conceptual model for the analysis and assessment of patient payment
policies. Brief No. PB-1/2009
Marzena Tambor, Christoph Sowada, Stanisława Golinowska. Patient payments in Poland: Results of focus group
discussions and in-depth interviews with health system’s stakeholders. Brief No. PB-10/2009
Stanisława Golinowska, Marzena Tambor. What do Polish patients pay for? Results of survey data analysis. Brief No.
PB-2/2013
7
c) Uczestnictwo w międzynarodowych konferencjach naukowych
http://www.assprocee2007.com/conferences.html
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Stanislawa Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. How to design patient
payment system to promote health equity and population health improvement?; The 6th Nordic Health Promotion
Research Conference: The Role of the Health Promotion in the Transition of the Nordic Welfare State, Goteborg,
Szwecja 20.08.2009 - 22.08.2009.
http://www.nhv.se/upload/dokument/konferenser/revised_hp_conference_abstract_book_090628.pdf
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Piotr Woch, Wim Groot. Patient cost-sharing for physicians’ and inpatient hospital
services in the 27 member states (poster); Connecting Health and Economics 8th European Conference on Health
Economics, Helsinki, Finlandia 07.07.2010 – 10.07.2010.
http://www.assprocee2007.com/ProjectParticipationECHEHelsinkiJuly2010.pdf
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Stanislawa Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. Formal and informal
patient payments in Europe; Connecting Health and Economics 8th European Conference on Health Economics,
Helsinki, Finlandia 07.07. 2010 – 10.07.2010.
http://www.assprocee2007.com/ProjectParticipationECHEHelsinkiJuly2010.pdf
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Stanislawa Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. Attitudes towards
formal patient payments for public health care services in six CEE countries - Bulgaria, Hungary, Lithuania, Poland,
Romania and Ukraine; Young Researchers’ Forum 3rd European Public Health Conference, Amsterdam, Holandia
09.11.2010 – 13.11.2010.
http://www.old.aspher.org/index.php?site=young_researchers_forum
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Stanislawa Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. Do patient payments
constitute a barrier to use of health care services in CEE countries? Results from six CEE countries; Progress in health
economics 9th European Conference on Health Economics; Zurich, Szwajcaria 18.07.2012 - 21.07.2012.
http://www.eche2012.ch/download/ECHE2012_Programm.pdf
Stanisława Golinowska. Informal payments in CEE countries: an intermediate report. Fighting fraud in healthcare and
social security: How to maximise resources? Międzynarodowa konferencja organizacji sieciowej European Health Care
Fraud and Corruption Network (EHFCN), Kraków 06.10.2011-07.10.2011.
d) Uczestnictwo w seminariach/konferencjach projektowych
http://www.assprocee2007.com/conferences.html
Marzena Tambor, Stanisława Golinowska, Christoph Sowada. Patient payments in Poland - preliminary results of
focus group discussions and in-depth interviews with health system’s stakeholders. Project seminar: Patient Payments in
Central and Eastern European Countries”, 16.03.2010-18.03.2010 Maastricht, Holandia
http://www.assprocee2007.com/Abstract_M_Tambor_16032010.pdf
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Stanislawa Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. Existence of formal and
informal patient payments in Europe. Project seminar: Patient Payments in Central and Eastern European Countries,
16.03.2010-18.03.2010 Maastricht, Holandia
http://www.assprocee2007.com/Abstract_M_Tambor_15032010.pdf
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Stanislawa Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. Inability to pay for
health care services in six CEE countries: Bulgaria, Hungary, Lithuania, Poland, Romania, Ukraine. Project seminar:
Out-of-pocket Payments and Health Care Reforms, 16.05.2011-18.05.2011, Budapeszt, Węgry
http://www.assprocee2007.com/SeminarASSPROCEE2007MAY1618BudapestAbstractbookFINAL.pdf
Stanisława Golinowska. Informal payments in health care. The Polish perspective and experience. Project seminar:
Out-of-pocket Payments and Health Care Reforms, 16.05.2011-18.05.2011, Budapeszt, Węgry
http://www.assprocee2007.com/SeminarASSPROCEE2007MAY1618BudapestAbstractbookFINAL.pdf
Marzena Tambor, Milena Pavlova, Stanisława Golinowska, Christoph Sowada, Wim Groot. Stakeholders’ opinion
on formal co-payments for health care services. Final ASSPRO CEE 2007 project conference Equity and Efficiency
Effects of Out-of-Pocket Payments in Europe 03.12.2012 - 04.12.2012. Wilno, Litwa
http://www.assprocee2007.com/ASSPROCEE200723DecVilniusAbstractbookFINAL.pdf
8
e) Organizacja seminarium
„Skłonność i zdolność pacjentów do płacenia za świadczenia medyczne w Polsce” 28-11-2012 Ministerstwo
Zdrowia, Warszawa. (załącznik 11)
Celem spotkania było rozpowszechnienie wyników projektu ASSPRO CEE 2007 wśród decydentów
politycznych w Polsce. W seminarium udział wzięli przedstawiciele Ministerstwa Zdrowia, w tym
Podsekretarz Stanu w Ministerstwie Zdrowia Igor Radziewicz-Winnicki, oraz Narodowego Funduszu
Zdrowia. Podczas spotkania zaprezentowano wyniki badania dotyczące skłonności i zdolności pacjentów do
płacenia za świadczenia medyczne w Polsce. Wyniki te zostały poddane szerokiej dyskusji, która posłużyła do
sformułowania rekomendacji dotyczących polityki dopłat pacjentów w Polsce.
f) Inne




Publikacja informacji o projekcie w broszurze informacyjnej: Sukcesy Małopolski w 7 Programie
Ramowym, oraz na stronie internetowej Centrum Transferu Technologii Politechnika Krakowska;
Programy Ramowe Regionalny Punkt Kontaktowy.
Umieszczenie informacji o projekcie na stronie internetowej Instytutu Zdrowia Publicznego UJ CM
Przygotowanie broszury informacyjnej na podstawie przeprowadzonych zogniskowanych wywiadów
grupowych oraz pogłębionych wywiadów i rozesłanie ich do decydentów politycznych w Polsce.
Przygotowanie specjalnego numery czasopisma Zeszyty Naukowe Ochrony Zdrowia Zdrowie
Publiczne i Zarządzanie poświęconego wynikom badań.
Zarządzanie projektem

Uczestnictwo w spotkaniach projektowych (M. Tambor, S. Golinowska, Ch. Sowada)
-
-
Kick-off meeting, 21.04.2008 – 22.04.2008 Maastricht University Maastricht, Holandia Maastricht University;
Faculty of Health, Medicine and Life Sciences
First project research/management meeting, 16.02.2009-18.02.2009, Maastricht, Holandia. Maastricht
University; Faculty of Health, Medicine and Life Sciences
First annual project review meeting, 01.07.2009-04.07.2009, Kijów, Ukraina. School of Public Health
Second project research/management meeting, 17.05.2010-18.05.2010, Maastricht, Holandia. Maastricht
University; Faculty of Health, Medicine and Life Sciences
Second annual project review meeting, 07.07.2010, Helsinki, Finlandia
Third annual project meeting, 17.05.2011 Budapeszt, Węgry Danubius Hotel Gellert.
Fourth annual project review meeting, Maj - Wrzesień 2012 (on-line)
Fifth annual project review meeting 02.12. 2012- 04.12. 2012, Wilno, Litwa
Closing Project Meeting 21.02.2013 – 22.02.2013 Maastricht University, Maastricht, Holandia.


Komunikacja z jednostką koordynującą projekt (Uniwersytet Maastricht)
Zarządzanie budżetem projektu UJ CM (planowanie, raportowanie kosztów)
-
9
OPIS WYNIKÓW BADAŃ
Badania prowadzone w ramach projekt ASSPRO CEE 2007 obejmowały analizę danych wtórnych,
gromadzenie i analizę danych jakościowych (wywiady z poszczególnymi grupami uczestników systemu
opieki zdrowotnej) jak również danych ilościowych (badanie ankietowe na reprezentatywnej grupie
mieszkańców danego kraju).
Wyniki badań jakościowych wskazują na negatywny stosunek konsumentów opieki zdrowotnej do
wprowadzenia dopłat do publicznie finansowanych świadczeń opieki zdrowotnej w Polsce. Głównym
powodem sprzeciwu jest brak przekonania, że takie opłaty mogłyby przyczynić się do poprawy jakości
i dostępności opieki zdrowotnej w Polsce, a także brak przejrzystości w systemie opieki zdrowotnej
(np. w wykorzystaniu środków publicznych). Świadczeniodawcy opieki zdrowotnej w Polsce są natomiast
zwolennikami wprowadzenia opłat, które ich zdaniem mogłyby poprawić sytuacje finansową zakładów opieki
zdrowotnej. Decydenci polityczni i przedstawiciele NFZ także są zwolennikami dopłat do świadczeń opieki
zdrowotnej, choć w nieco mniejszym stopniu niż grupa świadczeniodawców, głównie jako jednego
z mechanizmów racjonalizacji systemu.
Mimo niskiej akceptacji społecznej dla wprowadzania dopłat do publicznie finansowanych świadczeń opieki
zdrowotnej wyniki badań ilościowych na reprezentatywnej grupie mieszkańców Polski wskazują,
iż konsumenci są skłonni płacić oficjalnie za świadczenia opieki zwrotnej, jeśli te świadczenia charakteryzuje
dobra jakość i szybki dostęp. Skłonność do płacenia za wizytę u lekarza specjalisty wyraziło ok. 73 %
respondentów, podczas gdy opłaty za hospitalizacje było skłonnych zapłacić 50% respondentów (Wykres 1).
Niemniej jednak, polscy konsumenci rzadziej są skłonni płacić za świadczenia niż konsumenci z innych
krajów uczestniczących w badaniu. Skłonność do płacenia jest bardziej powszechna w krajach, gdzie istnieje
większa potrzeba podniesienia jakości opieki zdrowotnej tj. Ukrainie, Rumunii, Litwy. W tych krajach mimo
braku systemu formalnych opłat, pacjenci często płacą za świadczenia zdrowotne i często są to opłaty
nieformalne (Wykres 2). W Polsce płacenie za świadczenia zdrowotne jest relatywnie rzadkie. W przypadku
świadczeń ambulatoryjnych są to głównie opłaty formalne (np. prywatne korzystanie z porad lekarzy
specjalistów) natomiast opłaty hospitalizacyjne często obejmują nieformalne opłaty (pieniężne a także
dowody wdzięczności w postaci prezentów).
Wykres 1. Skłonność do płacenia za świadczenia o wysokiej jakości i szybkim dostępie
(% respondentów)
Wizyta u lekarza specjalisty
Hospitalizacja
Bulgaria
Bulgaria
Hungary
Hungary
Lithuania
Lithuania
Poland
Poland
Romania
Romania
Ukraine
Ukraine
0%
25%
50%
75%
100% 0%
25%
50%
75%
100%
Skłonność do płacenia
Brak sprzeciwu ale niezdolność finansowa
Sprzeciw wobec płacenia
10
Wykres 2. Opłaty za świadczenia (% korzystających w ostatnich 12 miesiącach)
Hospitalizacja
Wizyty ambulatoryjne
Bulgaria
Bulgaria
Hungary
Hungary
Lithuania
Lithuania
Poland
Poland
Romania
Romania
Ukraine
Ukraine
0%
25%
50%
75%
100%
0%
25%
50%
Brak opłat
Brak opłat
Opłaty formalne
Opłaty formalne
Opłaty także nieformalne
Opłaty także nieformalne
75%
100%
Opłaty za świadczenia zdrowotne w krajach Europy Środkowo-Wschodniej pozostając nieuregulowane
i niewsparte mechanizmami ochrony dla osób o niskich dochodach bądź wyższych potrzebach zdrowotnych,
często stanowią barierę w dostępie do opieki zdrowotnej. Wyniki badań wskazują, iż gospodarstwa domowe
pożyczają pieniądze lub sprzedają mienie w celu pokrycia płatności, a nawet rezygnacje z korzystania
z opieki. Niezdolność do płacenia jest szczególnie istotnym problemem w takich krajach jak Ukraina
i Rumunia, choć w pozostałych krajach (w tym w Polsce) pożyczanie lub zaniechanie korzystania ze
świadczeń jest również powszechne (Wykres 3).
Wykres 3. Bariery finansowe w dostępie do świadczeń
% którzy potrzebowali skorzystać z opieki zdrowotne w ciągu ostatnich 12
miesięcy
Bulgaria
Hungary
Poland
25%
27%
28%
29%
Lithuania
Romania
43%
Ukraine
49%
Brak problemu z płaceniem za świadczenia
Problemy z płaceniem – konieczność pożyczenia, sprzedaży mienia lub
zaniechanie korzystania
11
Wyniki projektu wskazują, że opłaty formalne pacjentów mogą być racjonalnym wyborem w krajach Europy
Środkowo-Wschodniej w celu poprawy efektywności w zakresie świadczenia usług zdrowotnych, a także
generowania dodatkowych zasobów dla systemu opieki zdrowotnej. Koniczna jest jednak podjęcie działań
mających na celu zmniejszenie sprzeciwu społecznego dla wprowadzania dopłat (poprawa przejrzystości
w systemie, jakości i dostępności usług) a także uregulowanie tzw. opłat quasi-formalnych oraz eliminację
nieformalnych opłat, które stanowią barierę w dostępie do świadczeń. Wprowadzenie opłat formalnych
powinno być wsparte odpowiednimi mechanizmami chroniącymi osoby o niskim zdolności finansowej,
a także tych o wysokich potrzebach zdrowotnych. Polityka oparta na dowodach naukowych oraz konsensusie
wszystkich grup uczestników systemu opieki zdrowotnej (świadczeniodawców, konsumentów,
ubezpieczycieli, decydentów politycznych) może przyczynić się do skutecznej i stabilnej polityki dopłat w
krajach Europy Środkowo-Wschodniej.
12
ZNACZENIE PROJEKTU
Projekt ASSPRO CEE 2007 dostarcza nowych dowodów naukowych w zakresie opłat formalnych a także
nieformalnych w krajach Europu Środkowo –Wschodniej. Wiedza na temat powszechności opłat pacjentów,
ich poziomu, oraz społecznych oczekiwań, pozwala na ocenę barier oraz szans na implementacje systemu
oficjalnych dopłat w krajach tej części Europy, w tym w Polsce. Ponadto uzyskane w badaniu informacje na
temat skłonności do płacenia za świadczenia zdrowotne wśród różnych grup społecznych, pozwalają
oszacować potencjalne skutki wprowadzenia systemu dopłat m.in. wpływ na korzystanie z opieki zdrowotnej
bądź wielkość generowane środków dla systemu opieki zdrowotnej. Jest to szczególnie istotne dla systemów
opieki zdrowotne w krajach Europy Środkowo-Wschodniej, które borykają się z problemami niskiego
publicznego finansowania, nieefektywności w wykorzystaniu środków a także niskiej jakości i dostępności
świadczeń. W związku z powyższym, wyniki projektu mogą przyczynić się do zaspokojenia ogólnych
potrzeby społecznych związanych z poprawą funkcjonowania systemów opieki zdrowotnej w tym regionie
Europy.
Uzyskane wyniki projektu są istotne także ze względu na ich charakter porównawczy. Włączone do analizy
sześć krajów Europy Środkowo-Wschodniej (Bułgaria, Węgry, Litwa, Polska, Rumunia, Ukraina) cechuje
podobna przeszłość polityczna i społeczno-gospodarcza. Niemniej jednak okres transformacji, kiedy podjęto
szereg reform ochrony zdrowia, przyczynił się do większego zróżnicowania tych krajów i ich systemów
opieki zdrowotnej. Analiza porównawcza tych krajów pozwala na określenie w jakim zakresie specyfika
i kontekst krajowy wpływa na politykę partycypacji pacjentów w kosztach leczenia.
Wyniki projektu są istotne nie tylko dla krajów Europy Środkowo-Wschodniej, ale również mogą być
użyteczne do oceny polityki dopłat pacjentów w innych krajach. Wyniki projektu oferują bowiem
kompleksowy model do analizy systemu dopłat pacjentów tj. zestaw kryteriów (gospodarczych,
społecznych, instytucjonalnych, kulturowych etc.) zarówno na poziomie makro (całego systemu
ochrony zdrowia i kraju) jak i mikro (konsumentów i świadczeniodawców). W szczególności projekt
ukazuje znaczenie powiązania ilościowych i jakościowych wskaźników do tworzenia i oceny polityki
zdrowotnej, w tym preferencji konsumentów i gotowości do płacenia. Oczekuje się, iż wyniki projektu
przyczynią się do całościowego postępu w badaniach ukierunkowanych na wprowadzenie narzędzi
ekonomicznych do oceny polityk, jak również w badaniach dotyczących systemów opieki zdrowotnej.
Projekt przyczynił się także do stworzenia sieci naukowców z krajów UE i krajów poza członkowskich.
Współpraca naukowa, wymiana wiedzy i doświadczeń ma szczególne znaczenie dla krajów Europy
Środkowo-Wschodniej , które ze względu na społeczno-polityczną sytuacje stosunkowo niedawno otwarły się
na współpracę międzynarodową. Projekt przyczynił się także do budowania potencjału pracowników
naukowych w krajach Europy Środkowo –Wschodniej (w tym w Polsce), szczególnie wśród młodych
naukowców, którzy pod opieką doświadczonych naukowców z jednostki koordynującej projekt a także
jednostek partnerskich prowadzili prace mając na celu przygotowanie i obronę rozprawy doktorskiej.
Wspólny nadzór jak i możliwość mobilności pomiędzy organizacjami uczestniczącymi w projekcie
umożliwiła ich skuteczne szkolenie i podnoszenia kwalifikacji naukowych.
13
Dane kontaktowe:
Coordinator: Universiteit Maastricht, The Netherlands
Department of Department of Health Services Research (HSR)
Faculty of Health, Medicine and Life Sciences; Maastricht University
Postal address: P.O. Box 616, 6200 MD Maastricht; The Netherlands
Visiting address: Duboisdomein 30, 6229 GT Maastricht; The Netherlands
Project coordinator:
Scientific coordinator:
Scientific coordinator:
Dr. Milena Pavlova (assistant professor)
Tel: +31-43-3881705; E-mail: [email protected]
Prof.Dr. Wim Groot (professor of health economics)
Tel: +31-43-3881588; E-mail: [email protected]
Prof.Dr. Frits van Merode (vice-dean; professor of operations management)
Tel: +31-43-3885962; E-mail: [email protected]
Partner in Poland: Uniwersytet Jagiellonski - Collegium Medicum
Institute of Public Health; Uniwersytet Jagiellonski - Collegium Medicum
Grzegórzecka 20; Krakow 31-531; Poland
Contact person: Prof. Dr. Golinowska Stanislawa
Tel: +48-12- 43 32 833; E-mail: [email protected]
Partner in Bulgaria: Medical University of Varna
Department of Economics and Healthcare Management
Faculty of Public Health; Medical University of Varna
Marin Drinov Str. 55; Varna 9002; Bulgaria
Contact person: Dr. Emanuela Moutafova
Tel: +359-52-634279; E-mail: [email protected]
Partner in Hungary: Center for Public Affairs Studies Foundation
Center for Public Affairs Studies Foundation; Budapesti Corvinus Egyetem
Fovam Ter 8; Budapest 1093; Hungary
Contact person: Prof. Dr. Laszlo Gulacsi
Tel: +36-1-4825147; E-mail: [email protected]
Partner in Lithuania: Public Enterprise “MTVC”
MTVC (training, research and development centre)
Antakalnio str. 22B, LT-10305 Vilnius, Lithuania
Contact person: Dr. Liubove Murauskiene
Tel: +370-5-2709250; E-mail: [email protected]
Partner in Romania: Scoala Nationala De Sanatate Publica, Management Si Perfectionare In Domeniul Sanitar
Health Services Management Centre; Scoala Nationala de Sanatate Publica si Management Sanitar
Vaselor 31, sector 2; Bucharest 021253; Romania
Contact person: Dr. Constanta Mihaescu Pintia
Tel: +40-21-2527834; E-mail: [email protected]
Partners in Ukraine: Shkola Ohorony Zdorovia
School of Public Health
2 Skovoroda Str.; Kyiv 04070; Ukraine
Contact person: Dr. Irena Griga
Tel: +38-44-4256580; E-mail: [email protected]
Funding scheme:
FP7 Framework Programme for Research of the European Union; Theme 8 Socioeconomic
Sciences and Humanities; Small/medium collaborative research project
Project duration:
March 2008 – February 2013 (60 months).
EU contribution:
1 446 496 €.
Project website:
www.assprocee2007.com
14