docPolityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku
download 
Reklamacja Transkrypt
Polityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku
stosunki międzynarodowe Olga Jastrzębska Uniwersytet Wrocławski Wydział Nauk Społecznych Polityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku Słowa kluczowe: Alaksandr Łukaszenka, Borys Jelcyn, Związek Białorusi i Rosji, integracja polityczna Wprowadzenie Wśród przedsięwzięć reintegracyjnych podjętych po rozpadzie Związku Radzieckiego można wyróżnić działania mające na celu zbliżenie Białorusi i Rosji. Przez całe lata 90. XX wieku procesy współpracy politycznej, zachodzące między tymi dwoma państwami ewoluowały poprzez różne formy organizacyjne: od stowarzyszenia przez związek obydwu państw do państwa związkowego. Głównym celem pracy jest pokazanie, w jaki sposób kształtowane były procesy reintegracyjne Federacji Rosyjskiej i Republiki Białoruś na płaszczyźnie politycznej oraz pokazanie głównych interesów stron, które kierowały nimi przy ich kreacji. Zasadniczym celem procesów reintegracyjnych obydwu państw była ścisła współpraca w zakresie politycznym, mająca na celu odtworzenie więzi zerwanych po rozpadzie ZSRR. Równocześnie każde z państw w pogłębianiu kooperacji widziało szansę na realizację swoich własnych interesów. Rosja, pragnąc odbudować swoją strefę wpływów uważała kształtowanie współpracy z Białorusią za pierwszy etap służący uzyskaniu dominacji nad nią i uzależnienie jej od siebie na polu politycznym i gospodarczym. Strona białoruska liczyła na rosyjską pomoc dla słabej ekonomii kraju oraz na protekcję na arenie międzynarodowej. Ważnym aspektem była nierówność obydwu partnerów, istniejąca nawet przy ich deklaracjach dotyczących kształtowania wzajemnych relacji na równoprawnych zasadach. Rosja wykorzystywała swoją przewagę ekonomiczną nad Białorusią, by wdrażać w życie korzystne dla siebie rozwiązania. Białoruś, licząc na profity płynące z reintegracji z bogatszą Rosją, gotowa była przystawać na jej propozycje, nie oznaczało to jednak bezwzględnej uległości. Stosunki między obydwoma krajami nie zawsze należały do przyja- WROCŁAWSKIE STUDIA POLITOLOGICZNE 19/2015 Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 142 2015-10-26 14:59:43 Polityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku 143 Historyczne związki Białorusi z Rosją Historia Białorusi i zamieszkującego ją narodu jest nierozerwalnie związana z otaczającymi ją państwami i narodami sąsiednimi, przede wszystkim z Rosją. Białorusini razem z Rosjanami należą do grupy narodów wschodniosłowiańskich. Obydwie nacje posługują się zbliżonymi językami, wyznają także jedną religię — prawosławie. Pokrewieństwo etniczne i religijne zawsze sprzyjało wzajemnym kontaktom i poczuciu jedności między nimi. Białoruś przez wiele lat była częścią składową państwa rosyjskiego w różnych jego postaciach — najpierw wchodziła w skład Imperium, a potem ZSRR. Jednym z istotnych elementów tej przynależności była postępująca rusyfikacja Białorusinów, która nie napotkała poważnych oporów z paru przyczyn. Jako pierwszą z nich należy wymienić fakt słabo ukształtowanej świadomości narodowej Białorusinów. Zdaniem M. Waldenberga jednym z powodów takiego stanu rzeczy jest brak własnej struktury państwowej w historii. Ziemie zamieszkiwane przez ludność białoruską przez stulecia wchodziły w skład innych państw — najpierw Wielkiego Księstwa Litewskiego, potem Królestwa Polskiego, a po jego rozbiorach — Cesarstwa Rosyjskiego1. Wiąże się z tym zjawisko określane przez M. Iwanowa jako białoruska tolerancyjność. Ziemie białoruskie przez wieki podlegały różnym suwerenom i były świadkiem wielu wojen i powstań. Spowodowało to wytworzenie psychicznej obojętności wobec bieżących spraw, która doprowadziła jednak do pasywności względem często niesprawiedliwych rządów i forsowanych przez nie rozwiązań. Również w czasach ZSRR Białorusi byli uważani za jedną z najbardziej lojalnych narodowości zamieszkujących Związek2. Ten ostatni fakt sprzyjał kolejnemu procesowi, który bardzo negatywnie wpłynął na białoruską świadomość narodową — sowietyzacji. W okresie ZSRR tożsamość narodową i historyczną Białorusinów koncentrowano wokół ideologii komunistycznej oraz wydarzeń historycznych związanych stricte z okresem sowieckim, jak II wojna światowa i zwycięstwo nad nazistowskimi Niemcami, w którym Białorusini mieli duży udział. Czasy sowieckie to intensywna industrializacja białoruskich ziem, co dla zacofanego i rolniczego kraju miało ogromne znaczenie. Dlatego wielu Białorusinów pozytywnie stosunki międzynarodowe znych. Odmienne wizje kooperacji stron niejednokrotne utrudniały proces wzajemnej współpracy, który mimo różnic był kontynuowany. Artykuł rozpocznie się od niezbędnego przedstawienia historycznych więzi łączących dwa kraje, co pomoże zrozumieć przyczyny, dla których obydwa państwa zdecydowały się na rozpoczęcie procesów reintegracyjnych. Kolejno przedstawione zostaną etapy współpracy, wdrażane między Rosją i Białorusią w latach 90., ich korzenie, cele oraz rezultaty. Artykuł zakończy podsumowanie i ocena tych procesów — czy spełniły postawione przed nimi zadanie, a jeśli nie — jakie były tego przyczyny. 1 P. Fogliowski, Białoruś — trudna niepodległość, Wrocław 1999, s. 14. Iwanow, Białoruś — zmiana drogowskazów?, [w:] Białoruś — dalsza droga do demokracji, red. M. Iwanow, Wrocław 2011, s. 36. 2 M. Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 143 2015-10-26 14:59:43 stosunki międzynarodowe 144 Olga Jastrzębska ocenia czasy radzieckie, kojarzone ze stabilnością i lepszym poziomem życia3. Narodową tożsamość białoruską zastąpiła w tym wypadku tożsamość sowiecka, nostalgia za czasami ZSRR jest zaś jednym ze źródeł przychylnego stosunku do reintegracji z Rosją, traktowaną jako kontynuator Związku. Innym powodem silnych związków Białorusi z Rosją jest napływ Rosjan na ziemie białoruskie w czasach Cesarstwa i ZSRR. Mieli oni uprzywilejowaną pozycję w stosunku do Białorusinów. Pełnili kierownicze stanowiska w administracji, sądownictwie oraz w wojsku. Jako przykład można podać dane mówiące o wzroście liczby ludności rosyjskiej na Białorusi w latach 1959–1989 o 103%. Dla porównania, w tym okresie liczba osób narodowości białoruskiej zwiększyła się w tym kraju tylko o 21%4. Siłą rzeczy Rosjanie promowali swój język i kulturę, które zaczęły być postrzegane jako elitarne i bardziej prestiżowe w odróżnieniu od języka i kultury białoruskiej, kojarzonych z zaściankowością. Białorusini, mówiący językiem rosyjskim i przyjmujący kulturowe wzorce rosyjskie mogli liczyć na awans społeczny i ekonomiczny. Nie bez znaczenia były także działania władz rosyjskich, które w czasach Cesarstwa negowały odrębność narodową Białorusinów, traktując ich jako jedną z grup etnicznych wchodzących w skład narodu rosyjskiego. Dla uwiarygodnienia tej tezy Rosjanie wskazywali na bardzo bliskie podobieństwo języków białoruskiego i rosyjskiego, a także na wyznawaną przez obydwie nacje religię prawosławną. Trafiało to do wielu przedstawicieli elit białoruskich, uważających integrację z Rosją za naturalną opcję ze względu na pokrewieństwo etniczne, wspólną historię oraz podobną mentalność tych narodów5. To krótkie wprowadzenie historyczne pokazuje, że związki łączące Rosję i Białoruś są bardzo mocne i trwałe. Wykształcane przez stulecia, choć nie zawsze w sposób dobrowolny dla ich stron, spowodowały, że znaczna część Białorusinów uważa Rosjan za najbliższych kuzynów, którzy ze względu na wspomniane wcześniej pokrewieństwo etniczne, religijne i językowe oraz wspólną historię są oczywistym partnerem w politycznych i gospodarczych przedsięwzięciach. Dlatego po rozpadzie ZSRR i pojawieniu się problemów związanych z transformacją systemu propozycje bliskiej współpracy ze wschodnim sąsiadem były atrakcyjne dla białoruskiej elity politycznej, zwłaszcza że znaczna jej część uważała upadek imperium radzieckiego za wydarzenie wyjątkowo niekorzystne dla kraju, które doprowadziło Białoruś do zapaści gospodarczej i anarchii politycznej. Stosunki białorusko-rosyjskie w pierwszej połowie lat 90. XX wieku Rozpad Związku Radzieckiego w 1991 roku był początkiem istnienia nowego państwa na arenie międzynarodowej — Republiki Białoruś. Proces dezintegracji ZSRR 3 A. Eberhardt, Gra pozorów. Stosunki rosyjsko-białoruskie 1991–2008, Warszawa 2008, s. 12−13. Artyomenko, Rozumienie terminu „mniejszość rosyjskojęzyczna” na Białorusi, http://www.instesw. ebox.lublin.pl/ed/aktualny/artyomenko.html.po (dostęp: 20.01.2015). 5 A. Eberhardt, op. cit., s. 10. 4 S. Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 144 2015-10-26 14:59:43 Polityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku 145 stosunki międzynarodowe i poprzedzające go wydarzenia w postaci zapoczątkowanej przez Gorbaczowa polityki pieriestrojki pokazał, że Białoruska SRR (BSRR) była jedną z najbardziej opierających się przed zmianami częścią imperium. Białoruska Partia Komunistyczna poparła między innymi pucz Janajewa w sierpniu 1991 roku, którego celem było zachowanie ZSRR6. Również społeczeństwo BSRR było przeciwne zmianom — w przeprowadzonym w marcu 1991 roku referendum dotyczącym niepodległości kraju 80% obywateli sprzeciwiało się pełnej suwerenności7. Stopniowej dezintegracji Związku nie dało się jednak zatrzymać i 25 sierpnia 1991 roku Rada Najwyższa BSRR ogłosiła ustawę o niepodległości państwowej Białorusi. Tym samym Białoruś definitywnie wystąpiła ze struktur ZSRR. Przed młodym państwem pojawiły się nowe wyzwania, w tym kwestia ułożenia relacji z najpotężniejszym sąsiadem — Rosją, której stosunek do Białorusi w pierwszych latach po rozpadzie ZSRR można określić jako ambiwalentny. O negatywnym stosunku Rosji do niepodległości Białorusi może świadczyć fakt, że Federacja Rosyjska jako ostatnie ze stałych członków Rady Bezpieczeństwa ONZ nawiązała relacje dyplomatyczne z nowym państwem8. Rosyjscy politycy byli jednak świadomi, że współpraca Białorusi z Rosją na wielu polach jest nieunikniona, ze względu na silne więzi między obydwoma krajami w sferach militarnej, gospodarczej i politycznej. Powolny i poważnie dotykający białoruską gospodarkę i społeczeństwo proces transformacji ustrojowej miał tego dowieść. Pierwsze lata po odzyskaniu niepodległości były dla Białorusi niezwykle ciężkim okresem. Rozpad ZSRR i próby przechodzenia z gospodarki centralnie planowanej do wolnorynkowej spowodowały kryzys gospodarczy, przejawiający się między innymi w spadku produkcji oraz inflacji. Więzy gospodarcze, które w ZSRR łączyły Białoruś z innymi republikami zostały zerwane lub w najlepszym razie mocno osłabione. Problemy z zaopatrzeniem były tak duże, że w wielu miastach wprowadzono kartki na żywność9. Kłopoty gospodarcze kraju z początku lat 90. spowodowały ogromne niezadowolenie społeczeństwa, w którym powszechna stała się nostalgia za stabilnymi czasami ZSRR. Istotne były również napięcia społeczne, wywołane polityką białorutenizacji życia publicznego. Wprowadzenie języka białoruskiego jako jedynego urzędowego na terenie kraju w roku 1990 była posunięciem — w opinii społeczeństwa — jak najbardziej nietrafionym. Większość Białorusinów posługiwała się językiem rosyjskim, a znajomość białoruskiego była bardzo słaba. Te dwa zjawiska przyczyniły się do późniejszego przejęcia władzy przez A. Łukaszenkę, który pozytywnie wyrażał się o ZSRR i popierał uznanie języka rosyjskiego za równorzędny z białoruskim, a także apelował o społeczne poparcie dla reintegracji z Rosją10. Urząd premiera Białorusi w latach 1991−1994 sprawował W. Kiebicz, który był zwolennikiem współpracy z Rosją. Premier uważał współpracę z Federacją Rosyjską, 6 Ibidem, s. 29. P. Fogliowski, op. cit., s. 34−36. 8 R. Czachor, Polityka zagraniczna Republiki Białoruś w latach 1991–2011, Polkowice 2011, s. 61. 9 A. Poczobut, System Białoruś, Gliwice 2013, s. 57. 10 A. Eberhardt, op. cit., s. 23−24. 7 Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 145 2015-10-26 14:59:43 stosunki międzynarodowe 146 Olga Jastrzębska zwłaszcza na polu gospodarczym, za jedyną możliwą drogę przez wzgląd na fatalny stan gospodarki białoruskiej, bliskość geograficzną i polityczną Rosji oraz — co wynikało z dwóch poprzednich argumentów — możliwość wsparcia ekonomicznego Białorusi przez silniejszego sąsiada. Kiebicz stwierdził, że Białoruś bez Rosji nie ma żadnych szans na przetrwanie — ani na polu politycznym, ani gospodarczym. Premier położył nacisk na integrację ekonomiczną, czego wyrazem był projekt unii walutowej między obydwoma krajami. Porozumienie w tej kwestii zostało podpisane 12 kwietnia 1994 roku. Pierwszy projekt integracji walutowej okazał się jednak fiaskiem. Wpłynęły na to następujące czynniki: kłopoty z prawną implementacją porozumienia, gdyż artykuł piąty umowy okazał się niezgodny z Konstytucją Białorusi oraz późniejsze działania władz białoruskich, które jawnie przeczyły jego postanowieniom, na przykład ustanawiając w maju 1994 roku rubel białoruski jedynym środkiem płatniczym na terenie Republiki11. Wspólne przedsięwzięcie okazało się porażką, gdyż był to projekt stricte polityczny, mający na celu pomoc premierowi Kiebiczowi w odzyskaniu zaufania społecznego i wygraniu wyborów prezydenckich w 1994 roku. Wygrał je jednak A. Łukaszenka, który odnosił się krytycznie do projektów forsowanych przez Kiebicza. Po wygranej Łukaszenki projekt utknął w martwym punkcie. Nowy rozdział w stosunkach białorusko-rosyjskich w latach 90. zapoczątkowało objęcie w 1994 roku rządów przez A. Łukaszenkę. W czasach jego prezydentury współpraca obydwu państw została znacznie wzmocniona. Zupełnie nowy kształt przybrało współdziałanie polityczne — rozpoczęto próby budowy związku między państwami, który wprawdzie przez lata zmieniał nazwy, ale jego zasadnicza koncepcja nie ulegała jednak zmianie. Głównym celem była ścisła kooperacja między stronami, w skrajnej wersji dążąca do ich złączenia w jeden organizm. Reintegracja Białorusi i Rosji w drugiej połowie lat 90. XX wieku Wygrana w wyborach prezydenckich 1994 roku Łukaszenki była zaskoczeniem dla wielu analityków rosyjskich i zachodnioeuropejskich. Łukaszenka w swojej kampanii wyborczej kreował się na reprezentanta „mas ludowych”, niezwiązanego ze starą nomenklaturą. Umiejętnie łączył swój wizerunek przeciwnika elit politycznych z odwoływaniem się do powszechnej na Białorusi nostalgii za czasami sowieckimi. Jednocześnie atakował rosyjskich polityków, zwłaszcza ekipę B. Jelcyna, których obarczał winą za rozpad ZSRR. Dlatego rosyjskie władze od początku podchodziły do niego z dużą niechęcią, wspierając jako kandydata na prezydenta W. Kiebicza. Nowy prezydent Białorusi po wygranej zaczął jednak podejmować działania na rzecz zacieśnienia relacji między jego krajem a Rosją poprzez poczynania propagandowe. W maju 1995 roku zostało na Białorusi przeprowadzone referendum dotyczące trzech istotnych kwestii: równouprawnienia języka rosyjskiego z białoruskim, zmiany symboliki państwowej oraz poparcia dla białorusko-rosyjskiej współpracy. W referen11 R. Czachor, op. cit., s. 64−65. Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 146 2015-10-26 14:59:43 Polityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku 147 stosunki międzynarodowe dum większość Białorusinów poparła postulowane przez prezydenta zmiany. Za równouprawnieniem języka rosyjskiego oraz współpracą z Moskwą opowiedziało się około 83% Białorusinów. Równocześnie 77,7% głosujących opowiadało się za wprowadzeniem nowych symboli państwowych, które nawiązywały do flagi i godła Białoruskiej SRR12. W lutym 1996 roku prezydent Rosji Borys Jelcyn złożył wizytę w Mińsku. Obydwaj prezydenci wyrazili wtedy deklarację dalszego kontynuowania procesu kooperacji białorusko-rosyjskiej. Asumptem do podjęcia dalszych kroków okazały się rosyjskie wybory prezydenckie w tym samym roku. Jelcyn miał w nich niewielkie szanse na zwycięstwo. Dlatego potrzebował konkretnych działań, mogących uwiarygodnić go w oczach społeczeństwa, jak pogłębienie procesu reintegracyjnego z Białorusią. Za poszerzeniem współpracy opowiadały się także organy władzy ustawodawczej — Duma Państwowa, która dokonała znaczącego gestu, unieważniając 15 marca Porozumienia Białowieskie i przyjmując jednocześnie uchwałę dotyczącą pogłębienia reintegracji narodów byłego ZSRR. Droga do formalizowania procesu reintegracyjnego była otwarta. Jej pierwszym etapem było Stowarzyszenie Białorusi i Rosji. Układ o utworzeniu Stowarzyszenia został podpisany przez prezydentów obydwu krajów 2 kwietnia 1996 roku w Moskwie. Nadano temu rangę bardzo uroczystego wydarzenia, między innymi został on pobłogosławiony przez patriarchę Aleksego II. Zdarzenie to miało charakter ewidentnie propagandowy, służący do podkreślenia rangi porozumienia, które w zamierzeniu jego twórców miało być naprawą błędu, którym były Porozumienia Białowieskie. Oprócz tego dzień podpisania układu miał być świętowany w obydwu krajach jako Dzień Jedności. Nowo powstały twór miał nosić nazwę Stowarzyszenie Suwerennych Państw13. Układ zawierał główne cele nowo powstałego Stowarzyszenia, wśród których można wymienić tak podniosłe założenia, jak: podniesienie intelektualnych i materialnych potencjałów obydu narodów dla wzrostu ich poziomu życia oraz przysłużenia się w ten sposób dobru ludzkości. Kładł także nacisk na równość jego stron, co zostało wyrażone w artykule drugim. Oprócz tego odwoływał się do takich wartości, jak demokracja i poszanowanie praw człowieka. Te zapisy miały pokazać, że związek jest stowarzyszeniem urzeczywistniającym wartości demokratyczne opierającym się na zasadach suwerennej równości. Układ zawierał też postanowienia w zakresie gospodarki i polityki socjalnej. Obydwa państwa zamierzały utworzyć jednolitą przestrzeń gospodarczą służącą ich rozwojowi ekonomicznemu. Oprócz tego Układ wspominał o utworzeniu jednolitej przestrzeni naukowej, technologicznej i informacyjnej, które miały przyczynić się do niwelowania zacofania technologicznego obydwu krajów. W Układzie przewidziano też unifikację systemów monetarnych i fiskalnych Rosji i Białorusi do 1997 roku. W zakresie praw 12 S. Owsiannik, J. Striełkowa, Władza a społeczeństwo. Białoruś 1991–1998, Warszawa 1998, s. 111−113. 13 P. Fogliowski, op. cit., s. 210−211. Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 147 2015-10-26 14:59:43 stosunki międzynarodowe 148 Olga Jastrzębska socjalnych wspomniano między innymi o równych prawach obywateli obu państw w zakresie dostępu do edukacji, wykształcenia oraz pracy14. Stowarzyszenie miało mieć swoje organy, w skład których wchodziły: Rada Najwyższa, składająca się z szefów rządów i przewodniczących parlamentów oraz z przewodniczącego Komitetu Wykonawczego i Zgromadzenia Parlamentarnego. Komitet Wykonawczy miał być organem czuwającym nad realizacją układu przez strony15. Przewodniczącym Rady Najwyższej został A. Łukaszenka. Mimo szczytnych celów zapisanych w układzie nie przyczynił się on do pogłębienia reintegracji pomiędzy państwami. Został powołany dla uzyskania doraźnych korzyści przez strony. B. Jelcyn wykorzystał go do zwycięstwa w wyborach prezydenckich, natomiast A. Łukaszenka do umocnienia swojej władzy na Białorusi. W 1996 roku przeprowadził on referendum, dzięki któremu udało mu się znacznie wzmocnić swoją pozycję, co było punktem wyjściowym do rozprawy z opozycją. Rosja wsparła Łukaszenkę w procesie umacniania swych autorytarnych rządów i wielokrotnie zapewniała go o swoim poparciu, między innymi broniąc białoruskiego prezydenta na forum międzynarodowym. Na realizację postanowień układu nie pozwalał też stronom brak konsekwencji w ich działaniach. Przykładem może być reakcja władz białoruskich na propozycję połączenia obydwu państw. Prezydent Jelcyn popierał ten pomysł, między innymi chciał przeprowadzenia referendum w tej sprawie. Koncepcja Jelcyna polegała na inkorporacji Białorusi w skład Rosji, lecz Łukaszenka odniósł się do niej negatywnie16. Wcześniej prezydent Białorusi pozytywnie wypowiadał się jednak na temat projektów zjednoczeniowych. Wzywał między innymi do zjednoczenia dwóch narodów — rosyjskiego i białoruskiego, oraz wyrażał gotowość narodu białoruskiego do reintegracji w zależności od gotowości władz rosyjskich. Niekonsekwencje w postępowaniu Łukaszenki miały swoje źródło w jego osobistych ambicjach, które wiązał z procesami reintegracyjnymi17. Jako przewodniczący Rady Najwyższej liczył na możliwość rozwinięcia swej kariery politycznej w Rosji, w tym na objęcie stanowiska prezydenta tego kraju w wypadku zacieśnienia procesu reintegracyjnego i de facto uczynienia z Rosji i Białorusi jednego państwa. Łukaszenka cieszył się sporą popularnością w Rosji i w razie pomyślnego dla niego biegu wydarzeń mógłby liczyć na głosy Rosjan18. W założeniu twórców Stowarzyszenia miało ono być jednak projektem przejściowym, który dałby czas jego członkom na przygotowanie do procesów ściślejszej reintegracji19. Impuls do pogłębienia współpracy dał A. Łukaszenka, który zaproponował utworzenie 14 Układ o utworzeniu Stowarzyszenia Białorusi i Rosji, http://www.soyuz.by/about/docs/dgovor2/ (dostęp: 27.01.2015). 15 P. Fogliowski, op. cit., s. 212−213. 16 S. Owsiannik, J. Striełkowa, op. cit., s. 151−152. 17 A. Eberhardt, op. cit., s. 45−46. 18 Ł. Adamski, Rosja i Białoruś: razem czy osobno?, http://www.puls-swiata.subnet.pl/artykul.php?id= 12&id_art=505 (dostęp: 21.11.2014). 19 K. Młynarska, K. Pałka, Białoruś — między Rosją a Europą. Kierunki polityki zagranicznej Białorusi w okresie prezydentury A. Łukaszenki, [w:] Wschód i Zachód w wymiarze globalnym. Doświadczenia z przeszłości a perspektywy na przyszłość, red. R. Brzoza, M. Miłek, G. Wilk-Jakubowski, Kielce 2012, s. 33. Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 148 2015-10-26 14:59:43 Polityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku 149 stosunki międzynarodowe struktury przypominającej konfederację, czyli związek dwóch państw. Łukaszenka nie zrezygnował ze swoich personalnych ambicji wejścia na rosyjską scenę polityczną, którego ukoronowaniem byłoby stanowisko prezydenta Rosji. Swój plan zamierzał jednak realizować stopniowo, dlatego opowiadał się za zachowaniem suwerenności przez obydwa państwa. Inną częścią jego propozycji było umożliwienie głosowania obywatelom tak powstałego tworu w obu tworzących go krajach, co umożliwiłoby mu pozyskanie znacznej liczby głosów. W dalszym ciągu stanowczo odrzucał propozycje inkorporacji Białorusi przez Rosję. Mimo to jego projekt reintegracji dwóch krajów spotkał się z przychylną reakcją partnera. Wynikało to z faktu możliwości wykorzystania tego pomysłu przez rosyjskich liderów dla odwrócenia uwagi od poniesionej przez nich porażki, czyli zapowiadanego sfinalizowania procesu rozszerzenia NATO na byłe kraje radzieckiej strefy wpływów. Pogłębienie integracji z Białorusią miało także pokazać, że mimo rozpadu ZSRR i zdegradowania Rosji do roli mocarstwa regionalnego jest ona w dalszym ciągu magnesem, który przyciąga kraje dawnego Związku. W dniu 2 kwietnia 1997 strony rosyjska i białoruska podpisały porozumienie o utworzeniu Związku Białorusi i Rosji. Sygnowanie porozumienia dokładnie rok po podpisaniu układu o Stowarzyszeniu był ważnym propagandowym sygnałem — obydwa kraje zamierzają kontynuować proces reintegracyjny dla pełnego wykorzystania jego korzyści. Związek miał być w zamierzeniu jego twórców ulepszonym Stowarzyszeniem. Państwa tworzące Związek miały zachować swoją suwerenność i wszystkie związane z nią atrybuty. Cele zapisane w porozumieniu dotyczyły kwestii ogólnych: umacniania przyjaźni i braterstwa pomiędzy narodem rosyjskim i białoruskim, wszechstronnej współpracy obydwu państw w zakresie gospodarki, polityki społecznej, nauki, kultury i wojska. Porozumienie mówiło też o wspieraniu rozwoju społeczno-gospodarczego obydwu członków oraz o wspieraniu mechanizmów funkcjonowania gospodarki rynkowej. Oprócz tego artykuł 2 porozumienia wspominał o utworzeniu wspólnego systemu prawnego i współpracy w zakresie bezpieczeństwa i pokojowej kooperacji między państwami w Europie. Ten ostatni punkt może być interpretowany jako pokazanie Związku jako wzoru integracji dla innych państw, w szczególności dawnego WNP. Odwoływał się także do tego artykuł 7 porozumienia, mówiący o możliwości przystąpienia do Związku innych krajów20. Mimo podpisanego porozumienia obydwie strony podejmowały serie działań, które mogły opóźnić cały proces. Strona rosyjska nie traktowała białoruskiego partnera jako równorzędnego, uważała że najlepszym wariantem będzie przyłączenie Białorusi do Federacji Rosyjskiej. Na takie rozwiązanie znów nie zgodził się prezydent Łukaszenka, który z jednej strony mówił o „pełnej integracji” obydwu stron, z drugiej nie zgadzał się na jej warianty proponowane przez Rosję. Po raz kolejny białoruski przywódca dał się poznać jako partner niewiarygodny, co budziło niezadowolenie rosyjskich polityków. Mimo tych trudności Statut nowo powstałego Związku Białorusi i Rosji (ZBiR) podpisano w dniu 23 maja 1997 roku. W jego treści znalazły się odwołania do wartości, wy20 Porozumienie o utworzeniu Związku Białorusi i Rosji, http://www.soyuz.by/about/docs/dogovor3/ (dostęp: 27.01.2015). Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 149 2015-10-26 14:59:43 stosunki międzynarodowe 150 Olga Jastrzębska mienionych w dwóch wcześniejszych porozumieniach czyli promocji demokracji i praw człowieka oraz utrzymania pokoju i bezpieczeństwa w Europie. Związek miał według postanowień Statutu służyć koordynacji najważniejszych problemów politycznych dotykających obydwa kraje. W zakresie gospodarki Statut powtarzał w dużej mierze postanowienia, które zostały zawarte w porozumieniu o utworzeniu Związku: jak rozwój obydwu krajów, położenie nacisku na reformy rynkowe i rozbudowę infrastruktury oraz ujednolicenie systemu monetarno-fiskalnego. Statut poruszał też kwestie związane z zagadnieniami socjalnymi, jak dostęp do równej ochrony zdrowia, pracy, kształcenia oraz możliwości nabywania własności. Związek miał także mieć swój własny budżet21. Organami nowo tworzonego Związku miały być: Rada Najwyższa, Komitet Wykonawczy oraz Zgromadzenie Parlamentarne. W praktyce na polu organizacyjnym nie doszło do większych zmian. Związek Białorusi i Rosji w odróżnieniu od poprzednika miał także osobowość prawnomiędzynarodową22. Mogłoby się wydawać, że Rosja i Białoruś po przekształceniu niezbyt efektywnego Stowarzyszenia w bardziej zaawansowany pod względem organizacyjnym Związek podejmą próby urzeczywistniania ścisłej reintegracji na polu politycznym. Te prognozy okazały się błędne. Z jednej strony, od samego początku A. Łukaszenka bardzo silnie podkreślał niezależność Białorusi. Oprócz odrzucania kolejnych propozycji dotyczących pełnego zjednoczenia obydwu krajów wrogo odnosił się także do rosyjskich mediów, które bardzo często poddawały go krytyce. Dużym cieniem na relacjach białorusko-rosyjskich położyła się kwestia aresztowania dziennikarza P. Szeremieta i operatora D. Zawadzkiego ze stacji telewizyjnej ORT w lipcu 1997 roku. Przygotowywali oni materiał dotyczący czerpania korzyści przez białoruską elitę z nielegalnego przemytu. Głównym oskarżeniem stawianym dziennikarzom było nielegalne przekroczenie granicy. Po wtrąceniu ich do więzienia Kreml zaczął domagać się od Łukaszenki ich uwolnienia. Gdy białoruski prezydent zwlekał z uwolnieniem dziennikarzy, Moskwa zastosowała sankcje w postaci odmówienia samolotowi, na pokładzie którego Łukaszenka leciał do Rosji, prawa do przekroczenia rosyjsko-białoruskiej granicy. Zgodę na przylot władze w Moskwie uzależniły od wypuszczenia dziennikarzy na wolność. Prezydent Białorusi spełnił ten postulat. Wzajemna niechęć w relacjach między stronami jednak pozostała23. Z drugiej strony A. Łukaszenka nawiązał wiele kontaktów wśród władz rosyjskich regionów. Wykorzystywał te kontakty i częste wizyty na rosyjskiej prowincji dla promocji swojej osoby. Łukaszenka nadal liczył na możliwość wykorzystania ZBiR — u do wejścia na rosyjską scenę polityczną. Władze rosyjskie, zaniepokojone faktem, że prezydent Białorusi realizuje swoje kontakty z władzami regionalnymi, nie uwzględniając władz centralnych w Moskwie, nie uważały go jednak za partnera godnego zaufania. Strona rosyjska nie wypełniała także postanowień zawartych w układzie. Jako przykład można podać kwestię kształtowania budżetu Związku. Swoje zobowiązania budżetowe Białoruś 21 Statut Związku Białorusi i Rosji, http://www.soyuz.by/about/docs/dogovor4/ (dostęp: 27.01.2015). Mironowicz, Polityka zagraniczna Białorusi 1990–2010, Białystok 2011, s. 72−73. 23 A. Poczobut, op. cit., s. 137−138. 22 E. Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 150 2015-10-26 14:59:43 Polityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku 151 stosunki międzynarodowe wypełniła w 1998 roku w 99%, natomiast Rosja tylko w 27%24. Pokazuje to faktyczną nierówność stron — Rosja swoje traktowała zobowiązania wybiórczo. Instrumentalne traktowanie sojuszu przez Rosję miało na celu utrzymanie stanu zależności strony słabszej od silniejszej. Rosyjscy politycy pragnęli także zahamować narastające ambicje prezydenta Białorusi, związane z rosyjską sceną polityczną. Lekceważące traktowanie strony białoruskiej miało pokazać Łukaszence, że „na swoim podwórku” rosyjscy decydenci nie widzą dla niego miejsca. Władze obydwu państw w dalszym ciągu zapewniały się jednak wzajemnie o potrzebie pogłębienia reintegracji. Wyrazem tego było podpisanie 25 grudnia 1998 roku Deklaracji o dalszym jednoczeniu Federacji Rosyjskiej i Republiki Białoruś. Deklaracja była pełna optymistycznych założeń dotyczących przyszłości obydwu państw. W założeniu jej twórców rok 1999 miał być czasem intensywnych działań na rzecz wdrażania przedsięwzięć politycznych i gospodarczych, konstytuujących pogłębianie procesów współpracy, jak jednolita polityka podatkowa czy celna. Kooperacja miała istnieć przede wszystkim na polu politycznym — planowano rozpoczęcie prac nad układem zjednoczeniowym oraz nad tworzeniem organów ponadnarodowych, niezbędnych do funkcjonowania państwa związkowego25. Deklaracja była, podobnie jak wcześniejsze projekty, zagadnieniem czysto propagandowym. W tym wypadku impulsem, który nakłonił władze Białorusi i Rosji do podjęcia kolejnych działań była kwestia planowanego w 1999 roku poszerzenia NATO o trzy państwa, należące niegdyś do radzieckiej strefy wpływów: Czechy, Polskę i Węgry. Rosja, która od kilku lat protestowała przeciwko temu procesowi mogła wykorzystać fakt pozornego pogłębiania reintegracji z Białorusią jako mechanizmu odwrócenia uwagi opinii publicznej od niepowodzeń swej polityki zagranicznej. Dlatego rekompensatą wobec „utraty” trzech byłych satelitów miało być w tym wypadku zacieśnienie sojuszu z Białorusią jako alternatywną wersją współpracy. Zapisy Deklaracji nie zostały w większości zrealizowane. Jako przykład można podać prawo obywateli obydwu państw do kandydowania w wyborach do tworzących Związek organów, jak Zgromadzenie Parlamentarne. Prawo to nie zostało jednak w praktyce zrealizowane, nie przeprowadzono bowiem tych wyborów26. Nie doszło też do pogłębienia reintegracji na polu politycznym. Innym czynnikiem niesprzyjającym współpracy był panujący wówczas w Rosji kryzys finansowy. Rosyjscy decydenci nie zamierzali wspomagać gospodarczo uboższej Białorusi w sytuacji problemów ekonomicznych w ich własnym kraju. Również ambicje A. Łukaszenki, który nadal zakładał możliwość bycia przywódcą zjednoczonych Białorusi i Rosji, powodowała dystansowanie się od niego rosyjskiego partnera. Rosyjskie władze dawały Łukaszence do zrozumienia, że jego możliwości kariery politycznej w Rosji są mało prawdopodobne, gdyż nie był on postrzegany przez nich jako wiarygodny polityk27. 24 R. Czachor, op. cit., s. 74−75. Ibidem, s. 76−77. 26 A. Eberhardt, op. cit., s. 56. 27 R. Czachor, op. cit., s. 123. 25 Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 151 2015-10-26 14:59:43 stosunki międzynarodowe 152 Olga Jastrzębska Brak postępów w rzeczywistym procesie reintegracji nie był powodem do zadowolenia dla Łukaszenki, który wciąż liczył na pomoc gospodarczą Rosji dla swego kraju. Mimo obiektywnego polepszenia sytuacji ekonomicznej na Białorusi w dalszym ciągu była ona uboższa niż Rosja. Prezydent Białorusi, który do tej pory był obiektem krytyki ze strony rosyjskich partnerów, teraz zarzucał im brak konsekwencji w działaniach i otwarcie oskarżał stronę rosyjską o brak woli wypełniania podjętych zobowiązań. Swoje zarzuty w stosunku do drugiej strony podnosił podczas obrad Zgromadzenia Parlamentarnego Białorusi i Rosji, które odbywały się w styczniu 1999 roku. Łukaszenka pragnął w ten sposób pokazać, że realizacja wspomnianej Deklaracji jest fikcyjna, cała wina spoczywa jednak po stronie rosyjskiej. W trakcie kolejnych spotkań z władzami rosyjskimi Łukaszenka powtarzał swoje zarzuty28. Rosja, mając już dość kłopotliwego partnera, postanowiła poczynić konkretne gesty w kierunku Białorusi, mające na celu przekonanie jej o dobrej woli i chęci współpracy. Rozpoczęły się przygotowania do zacieśnienia procesu reintegracji w postaci utworzenia Państwa Związkowego. Projekt umowy i jego przygotowanie zostało poprzedzone przez wspólne konsultacje obydwu stron. Podczas przygotowań do podpisania umowy podkreślano zasługi Łukaszenki, chcąc przekonać go do dalszej współpracy. Umowę podpisano 8 grudnia 1999 roku, w ósmą rocznicę podpisania Porozumień Białowieskich. Nowo utworzone Państwo Związkowe Białorusi i Rosji miało w założeniu jego twórców być federacją. Nie można go jednak za taką uznać, gdyż oba państwa zachowały wszelkie atrybuty suwerenności29. Organami nowo powstałej struktury zostały: Najwyższa Rada Państwowa, która zastąpiła Wysoką Radę, Rada Ministrów, będąca następczynią Komitetu Wykonawczego oraz dwuizbowy parlament. Ten ostatni powstał w miejsce Zgromadzenia Parlamentarnego. Kompetencje nowych organów były identyczne jak ich poprzedników, co więcej — nawet zmniejszone. Przykładem może być dwuizbowy parlament, którego decyzje mógł odrzucić prezydent Rosji lub Białorusi, co czyniło go instytucją fasadową. Podobna sytuacja miała miejsce z wyborami do obu izb, których nie przeprowadzono. Układ powtarzał w dużej mierze postanowienia zawarte w dokumentach konstytuujących Stowarzyszenie oraz Związek Białorusi i Rosji. Ważnym punktem było zniesienie funkcji prezydenta i wiceprezydenta Państwa Związkowego. Był to ostateczny cios dla Łukaszenki, który został pozbawiony możliwości objęcia funkcji Prezydenta Państwa Związkowego, a przez to osiągnięcia znaczącej pozycji na rosyjskiej scenie politycznej. Łukaszenka był rozczarowany takim obrotem spraw i zarzucał stronie rosyjskiej powtarzanie rozwiązań mających miejsce przy wcześniejszych projektach reintegracyjnych. Niezrealizowane ambicje Łukaszenki były powodem dużego ochłodzenia relacji z rosyjskim partnerem30. Reintegracja dwóch państw w ramach Państwa Związkowego Białorusi i Rosji wykracza poza ramy przedmiotowe tego opracowania. Już jednak na początku swego istnienia Państwo Związkowe Białorusi i Rosji można uznać za strukturę nierokującą szans na 28 E. Mironowicz, op. cit., s. 78. Eberhardt, op. cit., s. 59. 30 R. Czachor, op. cit., s. 126−127. 29 A. Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 152 2015-10-26 14:59:43 Polityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku 153 Podsumowanie Działania mające na celu polityczną reintegrację Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku można uznać za nieudane. Złożyło się na to wiele różnych czynników. Za pierwszy można bez wątpienia uznać różnice w potencjałach — terytorialnym oraz gospodarczym. Federacja Rosyjska jako największe państwo tworzące ZSRR, z największym potencjałem ludnościowym i militarnym od początku procesów reintegracyjnych dominowała nad niewielką Republiką Białorusi. Z przewagą terytorialną nierozerwalnie związana jest przewaga gospodarcza — Rosja jako podmiot dominujący w ZSRR miała o wiele lepszą sytuację ekonomiczną niż dotychczasowy podmiot zależny — Białoruś. Gospodarka Białorusi, ściśle skorelowana z systemem ekonomicznym ZSRR, przeżyła bardzo poważne załamanie w wyniku jego rozpadu. Ostatnim aspektem są wyraźne różnice kulturowo-tożsamościowe występujące między obydwoma podmiotami. Słabo wykształcona tożsamość narodowa Białorusinów, sukcesywna rusyfikacja, której doświadczył ten naród oraz długa tradycja zależności od Rosji sprawiły, że większość decydentów białoruskich uważała reintegrację z Rosją za jedyną możliwą opcję i widziała we wschodnim sąsiedzie najmocniejszy filar, na którym możliwy jest dalszy rozwój państwa. W wyniku wielowiekowej tradycji uzależnienia kraju przyjmowali oni za normalny wybór podporządkowanie się silniejszemu partnerowi. Sam A. Łukaszenka stwierdził, że „Białorusini to tacy sami Rosjanie, tyle że ze znakiem jakości”31. Ten cytat pokazuje, że większość elit białoruskich nie utożsamia się ze swoim państwem. Inną przyczyną niepowodzenia procesów reintegracyjnych obydwu państw były odmienne wizje liderów dotyczące ich przebiegu. Strona rosyjska, widząc swoją przewagę nad białoruskim partnerem, od początku forsowała pomysł przyłączenia Białorusi jako części składowej Federacji Rosyjskiej. Inne podejście reprezentował Łukaszenka, który wielokrotnie podkreślał niezależność Białorusi oraz dawał rosyjskim partnerom do zrozumienia, że pełna reintegracja obydwu krajów jest możliwa, ale w dłuższej perspektywie czasowej. Te fundamentalne różnice zdań blokowały proces kooperacji, zwłaszcza że Rosja, nie chcąc uchodzić za kraj wracający do przeszłości imperialnej, pragnęła zgody 31 A. stosunki międzynarodowe pogłębienie współpracy między partnerami. Złożyły się na to opisane wcześniej: fasadowość organów, kontrolowanych przez prezydentów obydwu krajów, brak nowych pomysłów na proces współdziałania oraz ich czysto deklaratywny charakter, niezwykle ważny dla Rosji. Mimo że relacje obydwu państw nie układały się najlepiej, politycy rosyjscy kładli nacisk na pogłębienie kooperacji, by w dalszym ciągu podtrzymywać wizerunek Rosji jako katalizatora zmian i procesów integracyjnych w regionie. Z kolei podpisanie Układu o Państwie Związkowym w rocznicę podpisania Porozumień Białowieskich miało podtrzymywać iluzję naprawiania przez Rosję błędu, którym było rozwiązanie ZSRR. Wszystkie te czynniki wpłynęły na pogłębienie kooperacji z Białorusią, nawet w formie gestów służących do uzyskania pożądanego efektu wizerunkowego. Eberhardt, op. cit., s. 11. Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 153 2015-10-26 14:59:43 stosunki międzynarodowe 154 Olga Jastrzębska Białorusi na inkorporację. W ten sposób powiększenie jej terytorium odbyłoby się zgodnie z prawem międzynarodowym. Projekty te nie miały także szans na powodzenie ze względu na instrumentalne traktowanie go przez obydwu partnerów, dążących do uzyskania partykularnych korzyści. W wypadku Rosji tę korzyść stanowiłoby wspomniane już przyłączenie Białorusi, które byłoby ogromnym sukcesem propagandowym. Mniej ważne byłyby ekonomiczne koszty inkorporacji, nieopłacalnej dla Rosji, która musiałaby utrzymywać przez znaczny okres czasu słabą białoruską gospodarkę. Nawet gdyby nie udało się przeprowadzić procesu przyłączenia zaraz po rozpoczęciu kształtowania współpracy z Białorusią, Rosja mogła liczyć na stopniowe uzależnianie partnera w sferze ekonomicznej. Mogłoby to zaowocować przyspieszeniem reintegracji na polu politycznym, które doprowadziłoby w konsekwencji nawet do zjednoczenia obu państw. Stanowczy sprzeciw Alaksandra Łukaszenki pokazał przywódcom rosyjskim, że Białoruś nie zrezygnuje ze swojej niezależności. Strona białoruska również traktowała współpracę z Rosją jako narzędzie, służące realizacji interesów poszczególnych polityków — najpierw W. Kiebicza, później A.Łukszenki. Kiebicz widział w kooperacji z Rosją szansę na wygranie wyborów prezydenckich, natomiast Łukaszenka na możliwość zaistnienia na rosyjskiej scenie politycznej. Jego wizja reintegracji zakładała możliwość połączenia dwóch państw — ale w przyszłości, gdyż szybkie zjednoczenie mogłoby przekreślić jego szansę na karierę polityczną w Rosji. Wszystkie te czynniki spowodowały, że projekty mające w założeniu doprowadzić do ścisłej współpracy na polu politycznym, nigdy nie wyszły poza fazę deklaracji. Bibliografia Białoruś — dalsza droga do demokracji, red. M. Iwanow, Wrocław 2011. Czachor R., Polityka zagraniczna Republiki Białoruś w latach 1991−2011, Polkowice 2011. Eberhard A., Gra pozorów. Stosunki rosyjsko-białoruskie 1991−2008, Warszawa 2008. Fogliowski P., Białoruś — trudna niepodległość, Wrocław 1999. Konończuk W., Trudny sojusznik. Białoruś w polityce Rosji, Warszawa 2008. Mironowicz E., Polityka zagraniczna Białorusi 1990−2010, Białystok 2011. Młynarska K., Pałka K., Białoruś — między Rosją a Europą. Kierunki polityki zagranicznej Białorusi w okresie prezydentury A. Łukaszenki, [w:] Wschód i Zachód w wymiarze globalnym. Doświadczenia z przeszłości a perspektywy na przyszłość, red. R. Brzoza, R. Miłek, G. Wilk-Jakubowski, Kielce 2012. Owsiannik S., Striełkowa J., Władza a społeczeństwo. Białoruś 1991−1998, Warszawa 1998. Poczobut A., System Białoruś, Gliwice 2013. Wschód i Zachód w wymiarze globalnym. Doświadczenia z przeszłości a perspektywy na przyszłość, red. R. Brzoza, R. Miłek, G. Wilk-Jakubowski, Kielce 2012. Źródła internetowe Adamski Ł., Rosja i Białoruś: razem czy osobno?,http://www.puls-swiata.subnet.pl/artykul.php?id=12&id_ art=505 Artyomenko S., Rozumienie terminu „mniejszość rosyjskojęzyczna” na Białorusi, http://www.instesw.ebox. lublin.pl/ed/aktualny/artyomenko.html.po Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 154 2015-10-26 14:59:44 Polityczna reintegracja Białorusi i Rosji w latach 90. XX wieku 155 Porozumienie o utworzeniu Związku Białorusi i Rosji, http://www.soyuz.by/about/docs/dogovor3/ Statut Związku Białorusi i Rosji, http://www.soyuz.by/about/docs/dogovor4/ Układ o utworzeniu Stowarzyszenia Białorusi i Rosji, http://www.soyuz.by/about/docs/dgovor2/ Political reintegration of Belarus and Russia in the 1990s Summary The main subject of the article is concerned with projects of political reintegration between Belarus and Russia from the beginning to the end of the 1990s. The article begins with a short introduction about the historical and cultural bonds which connect both countries. The next part focuses on three levels of political reintegration conducted by two states — Commonwealth, Union and finally Union State of Belarus and Russia. The description is divided between pre-Lukashenko and Lukashenko era in Belarus and presents the differences between them. The last part contains a short summary establishing whether these processes can be seen as s success and benefit for both members or a failure. stosunki międzynarodowe Keywords: Alexander Lukashenko, Boris Yeltsin, Union State of Belarus and Russia, political integration Wrocławskie Studia Politologiczne 19, 2015 © for this edition by CNS wsP 19 indb 155 2015-10-26 14:59:44
