Wykład X

Umysł-język-świat 2012
Wykład X:
Między psycholingwistyką a
neurolingwistyką
Teorie neurolingwistyczne
John Hughlings Jackson (1835 - 1911)
badał jak bodźce wywołują reakcje i złożoność reakcji
Dwa poziomy języka:
poziom automatyczny

poziom propozycjonalny: forma i stopień elastyczności
mowa to część myślenia

zastosowanie ewolucyjnych zasad Spencera do opisu układu nerwowego
3 poziomy funkcji: automatyczne odruchy, automatyczne działania,
działania intencjonalne
antylokalizm: “lokalizacja symptomów nie może być identyfikowana z
lokalizacją funkcji”

Teorie neurolingwistyczne
Stanowiska holistyczne
Pierre Marie: afazja: zaburzenie obejmujące upośledzenie intelektualne
AW: ubytek ogólnej inteligencji; AB: anarthria (trudności artykulacji) +
afazja
Henry Head:
uszkodzenia mózgu powodują “asymbolię” (zarówno f. werbalne, jak i
niewerbalne)
zasięg lezji określa stopień zaburzenia symbolicznego
4 typy afazji (związane z typami symbolicznego myślenia):
werbalna (motoryczna), syntaktyczna (agramatyzm), nominalna (zab.
nazywania), semantyczna (zab. przypisywania znaczeń)

Wybrane teorie neurolingwistyczne
Stanowiska holistyczne - cd.
Kurt Goldstein: badania nad afazją amnestyczną
afazję wywołuje “niezdolność do zajmowania abstrakcyjnej postawy”,
tzn niezdolność do:
podejmowania inicjatywy, zmiany i wyboru aspektu, jednoczesnego
utrzymywania w pamięci rozmaitych aspektów, wybór tego, co istotne z
całości i in.
Karl Lashley:
teoria mózgowej ekwipotencji i efektu masowego
jednostka psychologiczna nie gwarantuje jedności neurologicznej
Teorie neurolingwistyczne
Dynamiczna lokalizacja funkcji
Iwan Pawłow:
złożone zachowanie nie może być realizowane przez ustalone i
izolowane struktury mózgowe
wyłania się ono w ontogenetycznym (osobniczym) rozwoju systemów
dynamicznych
Lew Wygotski:
najpierw: co lokalizować, później gdzie
funkcje analizowane w kontekście rozwoju ontogenetycznego
funkcja: złożona działalność, którą (cały) organizm adaptuje do
określonego zadania; wykonywana na wiele sposobów
Lingwistyka a afazjologia
Roman Jakobson (1896 - 1982)
badania nad afazją testem dla teorii lingwistycznych
analiza zaburzeń opisowymi metodami lingwistyki – lepsze zrozumienie
roli mózgu w mowie
zależności pomiędzy: uniwersaliami lingwistycznymi, rozwojem języka
dzieci i symptomami afazji
Dwa typy operacji językowych i afazji:

wybór jednostek językowych (anomia i parafazje)

zestawienia tych jednostek (agramatyzm), a dokładniej:



kodowanie – dekodowanie
ograniczenie – przerwanie (stopień zaburzenia)
ciągłość - współwystępowanie
Model Levelta leksykonu
mentalnego
Poziom leksemów (formy słów)
Poziom lematów (formy gramatyczne, własności semantyczne)
Poziom pojęciowy (znaczeniowy) – wykracza poza wiedzę
lingwistyczną
Leksykon mentalny: przechowalnia informacji dot. znaczeń słów,
informacji gramatycznych oraz form, jakie słowa mogą przyjmować
Problem organizacji leksykonu mentalnego

zmienność

użycie skutkuje łatwiejszym dostępem
Eksperymenty z prymowaniem
Problem liczby systemów semantycznych
Model Levelta leksykonu
mentalnego
Neuronalne podłoże leksykonu
Parafazje semantyczne
głęboka dysleksja
demencja semantyczna
Warrington – problemy z nazywaniem biologicznych obiektów i tworów
człowieka
Modularność/interaktywność
Czy systemy takiej jak zapamiętywanie, uwaga, rozumienie i
produkowanie wypowiedzi współdziałają?
A jeśli tak, to na jakim etapie przetwarzania języka?
Podejście modularne (Fodor): proces analizy przebiega od dołu (dane
sensoryczne) do góry (poziom pojęciowy)
Podejście interaktywne (McClelland, Rumelhart): procesy wyższego
poziomu mogą wpływać na anlizy niższego poziomu (np.. analizy
percepcyjne)
Model pojmowania języka
Preleksykalne etapy: analiza akustyczna i wzrokowa
Fonemy: najmniejsze elementy dźwiękowe odgrywające rolę w
różnicach znaczeniowych; dźwięczność, mięjsce artykulacji, sposób
artykulacji; problem segmentacji
Selekcja leksykalna: dobór reprezentacji leksykalnej najlepiej pasującej
do danych wejściowych (sensorycznych)
Czytanie a słuchanie: ścieżki dostępu do leksykonu:

Bezpośrednia droga dane ortograficzne na leksykalne reprezentacje
Przekład z grafemów na fonemy i za ich pośrednictwem dostęp do
leksykonu

Model pojmowania / model
mówienia
Pojmowanie słów
Leksykalny dostęp – leksykalna selekcja – leksykalna integracja
/k/: kapelusz, kosz, kubek, krzew, kareta, kasza, kapok, ...
/ka/: kapelusz, kareta, kasza, kapok
/kap/: kapelusz, kapok, ...
Anne Cutler (1995): rola „rywalizacji” w rozpoznawaniu słów
Systemy mózgowe:

Zakręt skroniowy górny

Bruzda skroniowa górna: rozróżnienie dźwięków mowy i innych

Zakręt skroniowy środkowy: fonologiczne aspekty słowa

Zakręt środkowy dolny: aspekty leksykalno-semantyczne

Zakręt kątowy