Leksykon języka migowego - Silentium wydawca leksykonu języka

Transkrypt

Olgierd Kosiba
Piotr Grenda
Leksykon
języka migowego
B o g a ty n ia 2 0 1 1
Leksykon Języka Migowego
Indeks
1
Redakcja
Olgierd Kosiba, Piotr Grenda
Znaki pokazują
Joanna Cyboran, Eliza Cygan, Agnieszka Golec
Opisy znaków
Agnieszka Golec, Eliza Cygan, Marita Stęposz
Konsultacja merytoryczna
Dorota Grądalska, Eunika Lech, Agnieszka Nasiłowska, Ewa Oliwkowska, Halina Wojda - Wilczyńska
Korekta tekstu
Elżbieta Górecka
Terminy i pojęcia
Agnieszka Nasiłowska
Zdjęcia, opracowanie elementów graficznych, skład i łamanie
Piotr Grenda
© Copyright by
www.silentium.org.pl
ISBN 978-83-932856-3-1
Wszelkie prawa zastrzeżone. Nieautoryzowane rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci jest zabronione. Wykonywanie kopii metodą
kserograficzną, fotograficzną, a także kopiowanie książki na nośniku filmowym, magnetycznym lub innym powoduje naruszenie praw autorskich niniejszej publikacji.
Druk i oprawa: Białostockie Zakłady Graficzne S.A.
2
Indeks
Tytułem wstępu
Z
prawdziwą przyjemnością przekazujemy w Państwa ręce Leksykon Języka Migowego. Publikacja ta jest zupełnie wyjątkowa na polskim rynku branżowym. Od początku pracy staraliśmy się realizować bardzo ambitne założenia stworzenia pozycji na miarę potrzeb
współczesnego rynku, która łączyłaby w sobie nie tylko teksty opisowe, ale przede wszystkim możliwie najbardziej czytelny mate-
riał ilustracyjny. Pomimo zamieszczenia naprawdę szerokiego zakresu słownictwa, dołożyliśmy wielu starań, aby przedstawiony materiał
stanowił spójną całość w obu formach zapisu. Mamy szczerą nadzieję, że niniejszy Leksykon wprowadzi na rynku języka migowego nowe
standardy nie tylko w jakości i objętości, ale przede wszystkim w poprawności merytorycznej.
Kluczowym elementem naszej pracy jest poprawność merytoryczna, dlatego dołożyliśmy wszelkich starań, aby nasz Leksykon był pozycją godną zaufania. Mamy nadzieję, że dokładne, wielokrotne korekty, przeprowadzane według ściśle określonych kryteriów oraz częste
konsultacje, pozwoliły na stworzenie produktu wolnego od poważnych błędów.
Bez wątpienia jest to obecnie najobszerniejsza pozycja dotycząca języka migowego, jaka została wydana w Polsce. Korpus słownictwa
obejmuje niemalże 2800 haseł!
Przedstawienie ruchów przestrzennych na statycznej płaszczyźnie jest niezwykle trudne, dlatego użyliśmy wszelkich dostępnych środków
technicznych. Zdjęcia zostały wykonane w profesjonalnym studiu fotograficznym. Starannie dobraliśmy kolorystykę tła, ubrania modelek
i naniesionych na zdjęcia oznaczeń. Nierzadko w celu czytelnego przedstawienia znaku użyliśmy kilku zdjęć. W innych przypadkach lepszą metodą okazało się wykorzystanie tzw. stroboskopii, czyli nałożenia na zdjęcie istotnego fragmentu innego obrazu, np. ukazującego
końcową fazę ruchu. Pomimo wyższych kosztów zdecydowaliśmy się na druk pełnokolorowy.
Użyty przez nas system oznakowania ilustracji częściowo oparty jest na zasadach znanych już użytkownikom. Jednak wiele elementów
jest zupełnie nowych, dlatego dopiero po zapoznaniu się z legendą, można prawidłowo odczytać ilustracje.
Redaktorzy
Indeks
3
Do powstania tej książki przyczyniło się wielu ludzi,
których entuzjazm i zaangażowanie bardzo pomogły nam w pracach.
Za okazaną pomoc dziękujemy
Karinie Akseńczuk, Marcie Będkowskiej, Marcie Cholewińskiej, Marcinowi Chudy,
Zbyszkowi Cuber, Irenie Długiej, Monice Fraj, Franciszkowi Grendzie, Magdzie Ilińczyk,
Jolancie Kałamaja, Krzysztofowi Kasprzykowi, Małgorzacie Kosiba, Agnieszce Krawczyk,
Justynie Łyp, Dominice Mróz – Kiełtyka, Krzysztofowi Piekarskiemu, Marysi Ziębie.
Pragniemy szczególnie podziękować Panu Markowi Ślibodzie
– właścicielowi firmy „Marco ID solutions for industry”
za wsparcie finansowe, bez którego niniejszy Leksykon nie powstałby.
4
Indeks
Świat ciszy
Język czy języki migowe?
Od kilku lat obserwujemy w Polsce ożywione zainteresowanie językiem migowym. Stał się on przedmiotem pogłębionych badań naukowych, zarówno lingwistycznych jak i socjologicznych – m.in. w aspekcie pełnionej przez niego roli kulturotwórczej. Trwają również prace
nad ustawą regulującą jego status prawny. Wszystko to ma ogromne znaczenie dla wielu niesłyszących w kraju.
Język migowy jest językiem wizualno przestrzennym wykorzystujący kanał wzrokowy. Pod względem struktury, język migowy zasadniczo nie różni się od języka fonicznego np. języka polskiego. Jednak jego rola znacznie wykracza poza bycie jedynie narzędziem komunikacji. Wpływa on bowiem na sposób postrzegania rzeczywistości, rozumienia świata, a także konstruowania własnej tożsamości i wyrażania siebie.
Początki rozwoju języka migowego – mowa tu o rdzennych językach migowych – są niemożliwe do uchwycenia. Można przypuszczać, że
tworzyły się one spontanicznie wszędzie tam, gdzie istniały środowiska ludzi głuchych. Dużą zaś rolę dla kształtowania się narodowego
języka migowego odegrały szkoły dla głuchoniemych. Na ziemiach polskich pierwszą taką szkołę założył ks. Jakub Falkowski w 1816 roku
i z tego okresu pochodzą najstarsze dane odnoszące się do powstania polskiego języka migowego. Do końca XIX wieku w każdym z istniejących wówczas zaborów, uformował się odrębny dialekt lub język migowy. Po odzyskaniu niepodległości rozpoczęły się – dzięki kontaktom towarzyskim i sportowym – naturalne procesy ujednolicania znaków migowych. Dopełniły je zinstytucjonalizowane prace Komisji Unifikacyjnej, powołanej w 1968 roku przy Polskim Związku Głuchych. Opracowano w ten sposób blisko 5 tysięcy znaków. Dziś w zasadzie można mówić o jednolitym języku migowym, chociaż wiele pojęć nadal bywa określanych dwoma lub kilkoma różnymi znakami,
zależnie od regionu.
Podstawę komunikacji w języku migowym stanowią migowe znaki ideograficzne. Przeważnie są one odpowiednikami pojedynczych słów,
czasem krótkich zwrotów (idiomów), których nie można przetłumaczyć na język polski za pomocą jednego wyrazu. Dopełnieniem ideografii są znaki daktylograficzne, na które składają się litery alfabetu, liczby i znaki uzupełniające, tj. znaki interpunkcyjne, oznaczenia
działań arytmetycznych itp.
Wykonanie znaku wymaga znajomości jego elementów subleksykalnych, które opisywane są poprzez:
•
•
•
•
•
układ palców u dłoni (jednej lub obu, w zależności od tego czy znak jest jednoręczny czy dwuręczny),
umiejscowienie dłoni względem ciała,
pozycję dłoni w przestrzeni,
kierunek ruchu,
ekspresję mimiczną.
Indeks
Wstęp
5
Układ palców u dłoni odpowiada znakom polskiego lub międzynarodowego alfabetu palcowego, znakom liczebników głównych albo jest
modyfikacją wyżej wymienionych (ilustracje układów znajdują się w dalszej części Leksykonu). Dłoń może być ustawiona na wysokości
twarzy, klatki piersiowej lub pasa; w pozycji pionowej – końcami wyprostowanych palców w górę lub w dół, jak też w poziomej lub ukośnie, z dookreśleniem zorientowania grzbietu, wnętrza lub kantu. W znakach oburęcznych określa się również wzajemne położenie rąk
w stosunku do siebie.
Zestawienie opisanych parametrów pozwala na skonstruowanie pozycji początkowej znaku, lub – jeśli mamy do czynienia ze znakiem statycznym – wykonanie znaku w całości. Zdecydowaną większość ideogramów stanowią jednak znaki dynamiczne, czyli takie których integralnym składnikiem jest ruch.
Ruch wykonywany jest w określonym kierunku (np. w dół, w górę, prawo, do przodu itp.) i w określony sposób (ruch wolniejszy, powtórzony, z energicznym zatrzymaniem itp.). Trajektoria ruchu może obejmować nie tylko przemieszczenie dłoni względem ciała (np. po linii prostej, po łuku), lecz także zmianę pozycji dłoni i układu palców.
Znajomość elementów subleksykalnych jest bardzo ważna dla poprawności wykonania znaków, jak też precyzji przekazu. Osoby uczące
się języka migowego powinny mieć świadomość tego, że w przypadku części znaków zmiana nawet jednego z wymienionych parametrów
powoduje zmianę znaczenia znaku.
Cechą o której często mówi się w kontekście części znaków języka migowego jest ich ikoniczność. Oznacza to podobieństwo znaku do
przedmiotu oznaczanego. W przypadku znaków migowych jest ona cechą stopniowalną, są znaki mniej lub bardziej podobne do oznaczanego desygnatu. Ikoniczność znaków wynika z natury modalności wizualno-gestowej; bazuje na wzrokowej percepcji świata osób niesłyszących. Oprócz znaków ikonicznych, język migowy posiada całą gamę znaków arbitralnych. Motywacje słowotwórcze znaków są bardzo
różnorodne i często nie ma w nich bezpośredniego lub względnego nawiązania do oznaczanego wyrazu.
Znaki języka migowego mogą być używane według reguł Polskiego Języka Migowego (PJM), bądź Systemu Językowo-Migowego (SJM).
Polski Język Migowy jest językiem naturalnym. Jego powstanie determinowała potrzeba porozumiewania się osób niesłyszących z najbliższymi – słyszącymi lub głuchymi. Jest to język, który dziecko w drodze naturalnej akwizycji otrzymuje od głuchych rodziców bądź rodzica, lub którego uczy się w kontaktach środowiskowych z innymi głuchymi. PJM jest więc podstawowym sposobem komunikowania się
osób niesłyszących w kontaktach między sobą.
Naturalny język migowy w znacznym stopniu różni się od Systemu Językowo-Migowego oraz języków fonicznych. Posiada odmienną gramatykę, której charakter określa się jako wizualno-przestrzenny. Mechanizm użycia przestrzeni sprowadza się do lokalizacji znaków migowych w różnych miejscach względem nadawcy i odbiorcy, a także ukierunkowaniu ruchu od jednego do drugiego punktu przestrzennego, zgodnie z przekazywaną treścią. Dlatego też szyk zdania w PJM nie pokrywa się z szykiem zdania w języku polskim. Na pierwszym miejscu w zdaniu pojawiają się często rzeczy ważniejsze lub większe. Dosłowne i jednoczesne tłumaczenie wypowiedzi w PJM na
wypowiedź werbalną jest więc trudne, a niekiedy niemożliwe. Mowa ponadto opóźniałaby przekaz manualny. W języku migowym możliwe jest natomiast równoczesne nadanie dwóch znaków lub całego zdania (występuje tzw. symultaniczność). Aby doprecyzować wypowiedź w PJM wykonuje się ruchy artykulacyjne mowy werbalnej oraz ruchy mimiczne ustami, policzkami, językiem itp. W PJM bowiem
niezwykle istotne są komponenty niemanualne – czyli poza, mimika, ruchy głowy i tułowia, kontakt wzrokowy, kierunek patrzenia oraz
pauzy. Spełniają one nie tylko funkcję ekspresywną (związaną z wyrażaniem stanów emocjonalnych), ale też pełnią funkcję gramatyczną. Sygnały niemanualne mogą również stanowić odpowiednik cech suprasegmentalnych mowy, czyli np. modulacji głosu, intonacji, rytmu oraz tempa mówienia.
Kolejną cechą wyróżniającą język migowy są wyspecjalizowane klasyfikatory. Te niesamodzielne znaki, w połączeniu ze znakiem głównym, wskazują na cechy desygnatu i dokładnie je obrazują (np. kształt, wielkość, lub proces zmiany czy przemieszczanie się).
PJM jest językiem słabo poznanym. Pozostawał w zasadzie poza obszarem zainteresowań polskiego językoznawstwa aż do połowy lat
90-tych XX wieku. Badania, które rozpoczęły się po tym okresie nie doprowadziły jeszcze do całościowego opracowania jego gramatyki,
istnieje już natomiast kilka solidnych studiów cząstkowych (np. prace zespołu badawczego pod kierunkiem prof. Marka Świdzińskiego).
Gesty naturalne i ekspresja twarzy stanowią zintegrowaną część każdego naturalnego języka migowego. Z tego powodu niesłyszący różnych narodowości mają większe szanse na tworzenie wspólnej komunikacji. Wbrew powszechnym opiniom nie istnieje jednak jeden ogól-
6
Indeks
Wstęp
noświatowy język migowy, lecz wiele języków migowych, a ich obszary funkcjonowania nie zawsze pokrywają się z zasięgami odpowiadających im języków mówionych.
System Językowo-Migowy, zwany popularnie językiem miganym, stanowi próbę połączenia PJM i języka polskiego. Wykorzystuje przekaz
dwukanałowy: wzrokowy i słuchowy. Polega on na równoczesnym posługiwaniu się mową werbalną oraz znakami ideograficznymi. Większość znaków zapożyczonych jest z PJM, choć system posiada także własne znaki. W SJM nadawca mówi i jednocześnie miga. Całość wypowiedzi podporządkowana jest strukturom języka polskiego. Ważna jest więc wyraźna artykulacja mowy, zsynchronizowana z tempem
przekazywania znaków. Mimika służy do wyrażania różnego rodzaju emocji, które odpowiadają treściowo przekazywanym znakom. Końcówki fleksyjne, a także niektóre formanty przekazuje się alfabetem palcowym. Istnieją różne wersje SJM, o różnym stopniu dokładności – od precyzyjnego odtwarzania końcówek fleksyjnych po pomijanie ich w ogóle.
SJM jest sztucznym sposobem komunikacji. Został stworzony w celu ułatwienia komunikowania się niesłyszących i słyszących, a także
jako podstawa metodyki nauczania – obecnie stosuje się go w szkolnictwie niesłyszących w całym kraju. Opisał go prof. Bogdan Szczepankowski w latach sześćdziesiątych minionego stulecia. Posługiwanie się systemem językowo-migowym jest możliwe wśród głuchych,
którzy mają dobrze opanowane struktury polszczyzny. Ważną zaletą SJM jest to, że stanowi on pomost między światem słyszących i niesłyszących oraz umożliwia wzajemną wymianę kulturową. Pozwala on także niesłyszącym na dostęp do wiedzy – przyczynia się do zdobycia pojęć przydatnych do rozumienia świata.
W praktyce PJM i SJM funkcjonują obok siebie jako dwa sposoby porozumiewania się, a ich użycie zależy od kontekstu sytuacyjnego i od
składu uczestników aktu komunikacji. Naturalnym procesem przy funkcjonowaniu dwóch systemów jest wzajemne przenikanie się. Elementy z jednego języka przechodzą do drugiego – i na odwrót. W konsekwencji mamy do czynienia z więcej niż dwiema formami komunikacji, bo możemy spotkać się z: „czystym PJM”, „czystym SJM” oraz – co najczęstsze - z takimi ich połączeniami, które w różnym stopniu wykorzystują znaki i struktury obu systemów językowych.
Obecnie w naszym kraju trwają pracę nad ustawą, która regulowałaby status prawny języka migowego, i która miałaby przyznać społeczności posługującej się nim prawa mniejszości językowo-kulturowej. Projekt ustawy przewiduje uznanie zarówno PJM jak i SJM za języki urzędowe. Uregulowanie tych kwestii ma pierwszorzędne znacznie dla wielu osób niesłyszących, pozwoliłoby bowiem korzystać im
w pełni z praw obywatelskich. Wejście w życie ustawy przyniosłoby w konsekwencji takie rozwiązania administracyjne, które zapewniałyby im dostęp do szeroko rozumianych informacji, powiadamiania, usług itp. Miałoby także wpływ na zmianę społecznego postrzegania
osób niesłyszących, jak również z pewnością zdynamizowałoby rozwój języka migowego.
Indeks
Wstęp
7
Anatomia i fizjologia narządu słuchu
Słuch, jest to inaczej wrażliwość na fale dźwiękowe. Jest on – zaraz obok narządu wzroku – drugim podstawowym zmysłem umożliwiającym orientację w otoczeniu i przystosowanie się do niego. Słuch daje nam możliwość rozpoznawania zjawisk i obiektów na podstawie
wydawanych przez nie dźwięków. Możemy również określić ich położenie i stan.
Podstawowym zadaniem narządu słuchu jest odbiór fal akustycznych, przetwarzanie ich i przekazywanie impulsów do ośrodków słuchowych w centralnym układzie nerwowym. Narząd słuchu pozwala określić kierunek odbieranych dźwięków i odległość od ich źródła. Możemy także wyróżniać z ogólnego szumu wybrane dźwięki oraz kontrolować i ustawiać własną wymowę itd. Budowa narządu słuchu jest
doskonałym przykładem dostosowania struktury do funkcji, jaką mają spełniać. Dźwięki przez nas odbierane mogą spełniać różne funkcje w zależności od tego czy przenoszą informację prostą, czy złożoną. Najistotniejszą jednak sprawą jest to, że słuch u człowieka wiąże się ze zdolnością mówienia i słyszenia mowy innych, co znacznie ułatwia wymianę myśli, nabywanie wiadomości i ogólny rozwój umysłowy. W budowie narządu słuchu wyróżniamy trzy podstawowe elementy. Są to: ucho zewnętrzne, ucho środkowe i ucho wewnętrzne.
Ucho zewnętrzne składa się z małżowiny usznej i zewnętrznego przewodu słuchowego, który jest zakończony błoną bębenkową. Zadaniem ucha zewnętrznego jest uchwycenie fal dźwiękowych i kierowanie ich przewodem słuchowym do błony bębenkowej, która zamyka tę część ucha.
Małżowina uszna jest jedyną częścią narządu słuchu widoczną na zewnątrz. Zadaniem jej jest skupianie fali głosowej oraz lokalizacja
źródła dźwięku. Ze względu na to, że u człowieka małżowina jest mało ruchoma, ustalenie kierunku, z którego dochodzi fala głosowa odbywa się na podstawie różnicy czasu, w ciągu jakiego dochodzi ona do każdego ucha. Jeśli fala dociera równocześnie do obu uszu to źródło dźwięku leży w płaszczyźnie głowy; jeśli dźwięk pochodzi z boku, dociera on szybciej do ucha, które leży po stronie źródła.
Przewód słuchowy ma kształt walca, jego długość wynosi 2,5 do 3 cm, a średnica ok. 6-8 mm. Prowadzi on w głąb kości skroniowej
czaszki (jest to najtwardsza kość szkieletu). Przewód słuchowy wyściela skóra bogata w gruczoły łojowe, które produkują tzw. woszczek.
Głównym zadaniem tego przewodu jest doprowadzenie fal akustycznych do błony bębenkowej, a ponadto spełnia on funkcję ochronną.
Chroni przed urazami mechanicznymi, ciałami obcymi, wysychaniem.
Błona bębenkowa, która zamyka przewód słuchowy ma średnicę ok. 10 mm. Reaguje ona na fale akustyczne o różnej sile i częstotliwości, odtwarza je przekazuje dalej. Zrośnięta jest z rękojeścią pierwszej kosteczki słuchowej (młoteczka), która anatomicznie należy
już do ucha środkowego.
Ucho środkowe jest to niewielka jamka w kości skroniowej o pojemności ok. 1 cm3, wypełniona powietrzem. Jamkę tę od strony ucha zewnętrznego ogranicza błona bębenkowa, a od wewnętrznego, błoniasta ściana ucha wewnętrznego z dwoma okienkami (okrągłym i owalnym). Między tymi błoniastymi ściankami przebiega jakby wiszący most składający się z 3 małych kosteczek: młoteczka, kowadełka i strzemiączka połączonych ze sobą stawami i wiązadełkami. Ucho środkowe pełni funkcję przekaźnika drgań akustycznych. Dzięki mięśniom napinającym błonę bębenkową i specyficznym właściwościom ruchu strzemiączka ucho jest chronione przed zbyt silnymi dźwiękami mogącymi spowodować jego uszkodzenia. Przestrzeń ucha środkowego połączona jest z jamą nosowo-gardłową wąskim przewodem, tzw. trąbką Eustachiusza, której zadaniem jest wyrównywanie ciśnienia wewnątrz ucha środkowego do poziomu aktualnego ciśnienia na zewnątrz.
Jest to warunkiem dokładnego przenoszenia drgań. Długość tego kanału wynosi ok. 3,5 – 4 cm i jest on fizjologicznie zamknięty. Chwilową drożność uzyskuje jedynie przy połykaniu, ziewaniu, wymawianiu niektórych głosek i wytwarzania nadciśnienia przy czyszczeniu nosa.
Ucho wewnętrzne, umieszczone jest głębiej wewnątrz kości skroniowej i ma bardziej złożoną budowę. Zawiera ono właściwy receptor
słuchowy w postaci ślimaka oraz narząd równowagi (błędnik) w postaci przedsionka i wychodzących z niego trzech kanałów półkolistych.
Ślimak, tworzący 2,75 zwoju wokół osi kostnej, zwanej wrzecionem, ma ok. 8 mm średnicy i jest wypełniony cieczą. Przewód wewnętrzny ślimaka jest podzielony na dwa kanały, górny i dolny tzw. błoną podstawową. Na błonie tej znajduje się ponad 20 tysięcy komórek
rzęskowych tzw. narządu Cortiego. Drgania błony bębenkowej powodują drgania układu kosteczek słuchowych, te natomiast przekazują
kilkudziesięciokrotnie wzmocnione drgania cieczy w ślimaku, wprawiając ją w ruch. Drgania cieczy pobudzają komórki rzęskowe, te z kolei przetwarzają energię mechaniczną fali dźwiękowej w energię bioelektryczną, przekazując odpowiednie impulsy elektryczne zakończeniom włókien nerwu słuchowego.
Nerw słuchowy składa się z dwóch części: nerwu ślimakowego przenoszącego przetworzone wrażenia słuchowe i nerwu przedsionkowego, przenoszącego z narządu równowagi odczucie położenia głowy w przestrzeni.
8
Indeks
Wstęp
Kosteczki słuchowe:
Kanał półkolisty
Strzemiączko
Kowadełko
Nerw przedsionkowy
Młoteczek
Nerw ślimakowy
Przewód słuchowy
wewnętrzny
małżowina
uszna
Ślimak
Trąbka słuchowa
(Eustachiusza)
przewód
słuchowy
zewnętrzny
Błona bębenkowa
Narząd słuchu reaguje na ograniczony zakres częstotliwości i natężeń akustycznych. Człowiek odbiera zjawiska akustyczne zawierające
się w paśmie częstotliwości od 16 do 20 000 Hz. Dla każdej częstotliwości istnieje najniższy poziom natężenia akustycznego, przy którym cichy dźwięk jest słyszalny oraz poziom najwyższy, przy którym odczuwamy ból ucha. Granica bólu waha się między poziomem 120
a 130 dB. Ucho najlepiej odbiera tony o częstotliwości ok. 3000 Hz, gdyż jest to częstotliwość rezonansu własnego przewodu słuchowego. Tony poniżej i powyżej 3000 Hz są słyszalne słabiej. Wszystkie dźwięki odbierane przez człowieka mieszczą się między progiem słyszenia a granicą bólu i tworzą one tzw. dynamiczne pole słuchowe. Obszar ten zmniejsza się stopniowo z wiekiem. Na przykład, jeśli górna granica słyszalności u dzieci wynosi 20 000 Hz, to u osób 30-letnich ulega ona ograniczeniu do 15 000 Hz, a u osób 60-letnich wynosi już tylko 5- 8 000 Hz.
Indeks
Wstęp
9
Uszkodzenia słuchu
Przyczyny
Jest wiele przyczyn, które powodują zaburzenia w działaniu narządu słuchu. Do tych, które mogą uszkodzić ten narząd w istotny sposób,
naruszający jego podstawowe funkcje i ograniczający sprawność słuchową człowieka, należy zaliczyć:
• czynniki dziedziczne – dziedziczenie dominujące, dziedziczenie recesywne oraz dziedziczenie z chromosomem X,
• w okresie prenatalnym – zaburzenia rozwojowe płodu spowodowane chorobą wirusową matki, infekcją wewnątrzmaciczną, zatruciem lekami lub innymi substancjami ototoksycznymi itp.,
• w okresie okołoporodowym – nieprawidłowy poród, zaburzenia krążeniowe lub oddechowe, wcześniactwo, uraz porodowy, brak
fachowej opieki w czasie porodu, nieprawidłowo stosowana narkoza itp.,
• w okresie poporodowym – żółtaczkę (szczególnie w powiązaniu z konfliktem serologicznym), zakażenia, urazy i inne uszkodzenia ototoksyczne.,
• w okresie niemowlęcym i wczesnego dzieciństwa – zapalenie opon mózgowych i przewlekłe zapalenia ucha środkowego, toksyczne uszkodzenie nerwu słuchowego w przebiegu chorób zakaźnych, takich jak odra, płonica, koklusz, grypa i świnka, stosowania leków o charakterze ototoksycznym (gentamycyna, chinina), urazy mechaniczne w obrębie czaszki oraz urazy akustyczne (np. powstałe podczas zabaw pirotechnicznych),
• w okresie późniejszym – uszkodzenia spowodowane otosklerozą, zaburzeniami ukrwienia ucha wewnętrznego, chorobą Meniere’a, długotrwałym urazem akustycznym (praca w hałasie) oraz głuchotą starczą.
Większość przypadków uszkodzeń słuchu, zwłaszcza w stopniu znacznym i głębokim, poza głuchotą starczą, powstaje przed 5. rokiem
życia.
Rodzaje
Ze względu na moment powstania uszkodzenia słuchu w odniesieniu do możliwości posługiwania się językiem możemy wyróżnić:
• głuchotę prelingwalną, powstałą przed opanowaniem języka, zazwyczaj do 2-3 roku życia,
• głuchotę perilingwalną, powstałą w okresie opanowania języka, więc w wieku 3-5 lat,
• głuchotę postlingwalną, powstałą po 5 roku życia.
Uszkodzenia możemy podzielić też ze względu na miejsce uszkodzenia drogi słuchowej. Uszkodzenie w obrębie części przewodzącej,
a więc ucha zewnętrznego i środkowego, powoduje uszkodzenie słuchu w stopniu lekkim lub umiarkowanym, o równomiernym ubytku
słuchu dla wszystkich częstotliwości. Jest to ilościowy ubytek słuchu, który odpowiada zjawisku słuchania z większej odległości lub słuchania przyciszonych dźwięków, jednak bez zniekształceń.
Uszkodzenie części odbiorczej, czyli ucha wewnętrznego, nerwu słuchowego i centralnej części drogi słuchowej aż do ośrodków słuchowych w płatach skroniowych kory mózgowej – powoduje nie tylko ubytek słuchu, ale i istotne zmiany jakości słyszenia. Uszkodzenie może
być różnego stopnia – od lekkiego do głębokiego, ale charakteryzuje się najczęściej zróżnicowanym ubytkiem słuchu dla różnych częstotliwości. Powoduje to nie tylko zmniejszenie możliwości słyszenia dźwięków, ale także zmianę widma akustycznego.
Przy uszkodzeniach ucha wewnętrznego może dojść również do uszkodzenia narządu równowagi. Narząd ten, przy współudziale narządu wzroku oraz czucia skórnego i mięśniowo-stawowego utrzymuje nasze ciało w równowadze informując o położeniu głowy w przestrzeni. Odbywa się to automatycznie, bez udziału naszej woli. Częściowe uszkodzenie narządu równowagi może wywołać okresowe zawroty głowy.
10
Indeks
Wstęp
Uszkodzenie słuchu może występować również w połączeniu z innymi dysfunkcjami. Do tych dysfunkcji możemy zaliczyć niepełnosprawność intelektualną (upośledzenie umysłowe), uszkodzenie wzroku, uszkodzenie narządu ruchu, zaburzenia zachowania oraz dysfazję rozwojową.
Klasyfikacja uszkodzeń słuchu
Ubytek słuchu
w decybelach
Uszkodzenie słuchu
w stopniu
pow. 20 dB do 40 dB
lekkim
pow. 40 dB do 70 dB
umiarkowanym
pow. 70 dB do 90 dB
znacznym
pow. 90 dB
głębokim
Konsekwencje
Częstą konsekwencją utraty słuchu z medycznego punktu wiedzenia, są zaburzenia w zachowaniu mające charakter psychologiczny i społeczny. Wynika to bezpośrednio z faktu, iż niepełnosprawny narząd słuchu dostarcza do mózgu jedynie część informacji w celu dalszej
interpretacji. Nie upośledza to sprawności fizycznej, a potencjalnie także i umysłowej człowieka, ale ogranicza jego kontakty społeczne,
stwarzając często sytuacje, w których osoba dotknięta utratą słuchu zostaje wyizolowana ze środowiska ludzi słyszących. Uszkodzenie
słuchu powoduje zahamowanie naturalnego rozwoju mowy, a co za tym idzie rozwoju słownictwa i myślenia słowno-pojęciowego. Utrudnia pewne czynności odruchowe i koordynację. W przypadku uszkodzeń słuchu u dzieci, obserwuje się zaburzenia zachowania takie jak
niedojrzałość, nadpobudliwość czy agresywność. Należy jednak pamiętać, że osoby z poważną utratą słuchu, mogą funkcjonować w społeczności osób słyszących bez przeszkód. Taką możliwość może im stworzyć nauczenie się przez osoby słyszące języka migowego (PJM),
który jest pełnowartościowym językiem lub uznawanego przez zapisy prawne Systemu Językowo-Migowego (SJM), który jest wspomagającą formą komunikacji.
Indeks
Wstęp
11
Czytanie ilustracji
Znaki graficzne użyte w Leksykonie
12
Indeks
Wstęp
Oznaczenie kierunku i długości ruchu
wykonywanego jednokrotnie.
wspólnego dla obu rąk (najczęściej zetkniętych). Ilość grotów określa liczbę ruchów.
Oznaczenie miejsca dotyku (rysunek
powiększony).
wykonywanego dwukrotnie. Ilość grotów określa liczbę ruchów.
Oznaczenia ruchów przecinających się
są rozróżnione kolorem białym.
Oznaczenie osi obrotu (rysunek powiększony).
Przestrzenne oznaczenie kierunku
i długości ruchu wykonywanego jednokrotnie.
z chwilowym zatrzymaniem w miejscu
oznaczonym kropką.
Oznaczenie osi obrotu (rysunek powiększony).
Oznaczenie kierunku i długości jednokrotnie wykonywanego ruchu wraz
z powrotem do pozycji wyjściowej.
w którego końcowej fazie palce łączą
się ze sobą.
Symbole oznaczające możliwość wykonania przedznaku płci precyzującego wybór właściwego pojęcia.
Oznaczenie kierunku i długości dwukrotnie wykonywanego ruchu wraz
z powrotem do pozycji wyjściowej.
Ilość grotów określa liczbę ruchów.
Linia przerywana oznacza najczęściej
przesunięcie do wykonania kolejnego
ruchu określonego strzałkami.
Symbol oznaczający ideogram niepublikowany w książkach (rysunek powiększony).
Oznaczenie kierunku i długości wykonywanego ruchu zakończonego dotknięciem innej części ciała. Ilość grotów określa liczbę ruchów.
Oznaczenie kierunku i długości ruchów
w określonej kolejności.
1
2
3
2
Znaki lub ruchy oddzielone żółtą ramką są oznaczone numerem określającym kolejność ich wykonywania. (rysunek powiększony).
wykonywanego z ciągłym dotykiem innej części ciała. Ilość grotów określa
liczbę ruchów.
Oznaczenie ruchu wahadłowego
wszystkimi palcami.
Fragment zdjęcia otoczony niebieską ramką ukazuje końcową fazę znaku bez zachowania lokalizacji (rysunek
powiększony).
Oznaczenie kierunku i długości ruchu wykonywanego z otarciem i inną
część ciała. Ilość grotów określa liczbę ruchów.
Symbol oznaczający ruch pocierania
końcami palców.
Półprzeźroczysty fragment zdjęcia obrysowany czarną linią ukazuje końcowy układ dłoni lub zmianę jej położenia z zachowaniem lokalizacji.
Czytanie opisów
Przygotowane przez nas opisy znaków ideograficznych oparte są na systemie zapisu opracowanego przez Pana Profesora Bogdana Szczepankowskiego. Ten system zapisu po raz pierwszy został opublikowany w książce „System migowo-językowy” wydanej przez ZW CRS w 1966 roku. W opisach odwołujemy się do trzech
najważniejszych elementów w wykonywanym znaku:
• lokalizacji,
obszar znaków
wykonywanych na
wysokości twarzy
i głowy
obszar znaków
wykonywanych na
wysokości szyi
• ruchu,
• układu dłoni.
Każdy opis układu dłoni zaczyna się od liter P lub L odnoszących się do prawej
bądź lewej ręki, następnie opisany jest element daktylograficzny odwołujący się
do alfabetu (str. 16), liczebników (str. 21), alfabetu międzynarodowego (str. 18)
bądź specjalnych układów (str. 20) będących modyfikacją alfabetu lub liczebników. Poniżej kilka przykładów odczytania skrótów:
• PL – prawa ręka ułożona w kształcie litery „L”,
• LBk – lewa ręka ułożona w specjalny układ „Bk”
obszar znaków
wykonywanych na
wysokości lewego
dołka strzeleckiego
obszar znaków
wykonywanych na
wysokości prawego
dołka strzeleckiego
obszar znaków
wykonywanych
naturalnie przed sobą
obszar znaków
wykonywanych na
wysokości pasa
• PBm, L5 – prawa ręka ułożona w kształcie litery „B” z międzynarodowego alfabetu natomiast lewa dłoń ułożona w kształcie liczebnika „5”.
Zasada stosowania przedznaków płci, czyli jednokrotnego wykonania znaku „mężczyzna” (str. 149) i „kobieta” (str. 119), polega na użyciu ich wyłącznie w języku
miganym, bez równoległego mówienia. Zastosowanie tych przedznaków poprzedzających określony znak ideograficzny, precyzuje wybór właściwego pojęcia.
Zastosowana w opisach ikona wskazująca
na możliwość użycia przedznaku płci
odnoszącego się do mężczyzny.
Zastosowana w opisach ikona wskazująca
na możliwość użycia przedznaku płci
odnoszącego się do kobiety.
Symbol oznaczający ideogram niepublikowany
w książkach.
Dłoń ustawiona wnętrzem
do przodu, końcami palców
w górę, kantem w prawo.
Dłoń ustawiona grzbietem
w górę, kantem w lewo.
Dłoń ustawiona kantem
w górę, wnętrzem w lewo.
Indeks
Wstęp
13
14
Alfabet i liczebniki
Znaki daktylograficzne
15
Alfabet palcowy
16
A
Ą
B
C
Ć
CH
CZ
D
E
Ę
F
G
H
I
J
K
L
Ł
Plski alfabet palcowy
M
N
Ń
O
R
R
S
Ś
U
W
Y
Ó
SZ T
Z
P
Ź
Ż
Polski alfabet palcowy
17
Alfabet
międzynarodowy
Am
przyjęty przez Światową Federację Głuchych
A
International Manual Alphabet as adopted
by The World Federation of The Deaf
Dm
Cm
D
C
Im
Em
Jm
I
18
Międzynarodowy alfabet palcowy
Fm
E
Km
J
Gm
H
Mm
L
B
Hm
F G
Lm
K
Bm
Nm
M
N
Om
Pm
Qm
Q
O P
Um
Vm
U
Rm
Wm
V
Sm
R
Xm
W
S
Ym
X
Tm
T
Zm
Y Z
Międzynarodowy alfabet palcowy
19
Specjalne układy dłoni
Aw
Bk
Bkz
Nw
stosowane w języku migowym
Autorem kodów znaków i właścicielem praw do nich jest Pan Profesor Bogdan
Szczepankowski. Ten system zapisu po raz pierwszy został opublikowany w książce „System migowo-językowy” wydanej przez ZW CRS w 1966 roku. Autorzy niniejszej publikacji wyrażają podziękowanie Panu Profesorowi za możliwość skorzystania z tej najbardziej rozpowszechnionej formy opisu języka migowego.
20
Bz
Cw
Eo
Ik
Iz
Ps
Yk
1z
5s
5z
Układy dłoni
Liczebniki
oraz liczebniki porządkowe
w języku migowym
0 zero
1 jeden
2 dwa
3 trzy
4 cztery
5 pięć
6 sześć
7 siedem
8 osiem
9 dziewięć
10 dziesięć
11 jedenaście
12 dwanaście
13 trzynaście
14 czternaście
Liczebniki
21
22
15 piętnaście
16 szesnaście
17 siedemnaście
18 osiemnaście
19 dziewiętnaście
20 dwadzieścia
30 trzydzieści
40 czterdzieści
50 pięćdziesiąt
60 sześćdziesiąt
70 siedemdziesiąt
80 osiemdziesiąt
90 dziewięćdziesiąt
100 sto
200 dwieście
300 trzysta
400 czterysta
500 pięćset
Liczebniki
600 sześćset
700 siedemset
800 osiemset
900 dziewięćset
1000 tysiąc
1 000 000 milion
pierwszy (1)
drugi (2)
trzeci (3)
czwarty (4)
siódmy (7)
ósmy (8)
dziewiąty (9)
Liczebniki
porządkowe
1 000 000 000 miliard
piąty (5)
szósty (6)
Liczebniki / liczebniki porządkowe
23
Liczebniki
0 zero
PO ustawiona przed prawym ramieniem, kantem dłoni do przodu, grzbietem dłoni w prawo, wykonuje
krótki ruch do przodu.
1 jeden
Prawa dłoń ustawiona przed klatką piersiową, grzbietem dłoni do przodu, kantem dłoni w lewo nieco
w dół. Kciuk jest wyprostowany a pozostałe palce są
zgięte. Dłoń wykonuje krótki ruch do przodu.
2 dwa
Prawa dłoń ustawiona przed klatką piersiową, grzbietem dłoni do przodu, kantem dłoni w lewo nieco w dół. Kciuk i palec wskazujący są wyprostowane a pozostałe palce są zgięte. Dłoń wykonuje krótki ruch do przodu.
3 trzy
w dół. Kciuk, palec wskazujący i środkowy są wyprostowane a pozostałe palce są zgięte. Dłoń wykonuje
stowane, a w prawej dłoni kciuk jest wyprostowany a pozostałe palce są zgięte. Obie dłonie wykonują
7 siedem
Obie dłonie ustawione obok siebie przed klatką piersiową, wnętrzami dłoni do przodu, kantami dłoni na
zewnątrz. W lewej dłoni wszystkie palce są wyprostowane, a w prawej dłoni kciuk i palec wskazujący są
wyprostowane a pozostałe palce są zgięte. Obie dłonie wykonują krótki ruch do przodu.
8 osiem
zewnątrz. W lewej dłoni wszystkie palce są wyprostowane, a w prawej dłoni kciuk, palec wskazujący
i środkowy są wyprostowane a pozostałe palce są
zgięte. Obie dłonie wykonują krótki ruch do przodu.
9 dziewięć
zewnątrz. W lewej dłoni wszystkie palce są wyprostowane, a w prawej dłoni kciuk jest zgięty a pozostałe
palce są wyprostowane. Obie dłonie wykonują krótki ruch do przodu.
4 cztery
w dół. Kciuk jest zgięty a pozostałe palce są wyprostowane. Dłoń wykonuje krótki ruch do przodu.
5 pięć
w dół, wszystkie palce są wyprostowane. Dłoń wykonuje krótki ruch do przodu.
6 sześć
zewnątrz. W lewej dłoni wszystkie palce są wypro-
24
Liczebniki - opisy
10 dziesięć
Obie dłonie ustawiona obok siebie przed klatką piersiową, kantami dłoni do przodu, grzbietami dłoni na
zewnątrz, dwukrotnie wykonują ruch do wewnątrz do
zetknięcia się końcami palców.
11 jedenaście
Lewa dłoń ustawiona przed klatką piersiową jak
w układzie „Bk”, kantem dłoni w prawo, wnętrzem
dłoni do góry, prawa dłoń ustawiona kantem dłoni w prawo, wnętrzem dłoni w dół nieco do przodu,
kciuk jest wyprostowany a pozostałe palce są zgięte,
wykonuje ruch do przodu po wnętrzu lewej dłoni, od
nasady do końca palców.
12 dwanaście
kciuk i palec wskazujący są wyprostowane a pozostałe palce są zgięte, wykonuje ruch do przodu po wnętrzu lewej dłoni, od nasady do końca palców.
13 trzynaście
kciuk, palec wskazujący i środkowy są wyprostowane
a pozostałe palce są zgięte, wykonuje ruch do przodu
po wnętrzu lewej dłoni, od nasady do końca palców.
14 czternaście
kciuk jest zgięty a pozostałe palce są wyprostowane,
wykonuje ruch do przodu po wnętrzu lewej dłoni, od
nasady do końca palców.
15 piętnaście
wszystkie palce są wyprostowane, wykonuje ruch do
przodu po wnętrzu lewej dłoni, od nasady do końca
palców.
16 szesnaście
Lewa dłoń ustawiona przed lewą stroną klatki piersiowej jak w układzie „B”, wnętrzem dłoni do przodu,
kantem dłoni w lewo, przed nią prawa dłoń ustawiona
kantem dłoni w dół, grzbietem dłoni do przodu, palce
ustawione jak w liczebniku „1”, wykonuje krótki ruch
do tyłu do zetknięcia z wnętrzem lewej dłoni.
17 siedemnaście
18 osiemnaście
19 dziewiętnaście
20 dwadzieścia
Lewa dłoń ustawiona jak w znaku litery „A”, kantem
dłoni w dół, wnętrzem dłoni w prawo nieco do tyłu,
nad nią prawa dłoń ustawiona kantem dłoni w dół,
grzbietem dłoni do przodu, palce jak w liczebniku „2”,
wykonuje krótki ruch w dół, krawędzią palca wskazującego dotykając krawędzi lewej dłoni.
30 trzydzieści
wykonuje krótki ruch w dół, krawędzią palca środkowego dotykając krawędzi lewej dłoni.
40 czterdzieści
wykonuje krótki ruch w dół, krawędzią małego palca
dotykając krawędzi lewej dłoni.
50 pięćdziesiąt
wykonuje krótki ruch w dół, krawędzią małego palca
dotykając krawędzi lewej dłoni.
60 sześćdziesiąt
pod nią prawa dłoń ustawiona kantem dłoni w dół,
wykonuje krótki ruch w górę, grzbietem kciuka uderzając w nadgarstek lewej dłoni.
70 siedemdziesiąt
80 osiemdziesiąt
90 dziewięćdziesiąt
wykonuje krótki ruch w górę, krawędzią palca wskazującego uderzając w nadgarstek lewej dłoni.
100 sto
Prawa dłoń ustawiona jak w znaku litery „C”, ale
z wyprostowanym kciukiem (ustawiony pionowo),
kantem dłoni w dół, grzbietem dłoni do przodu, wykonuje ruch w nadgarstku do przodu, przechodząc
do pozycji kantem dłoni w prawo, wnętrzem dłoni do
przodu, palce ustawione jak w znaku litery „C”.
200 dwieście
Prawa dłoń ustawiona jak w liczebniku „2”, ale wnętrzem dłoni do przodu, kantem dłoni w prawo, wyprostowane palce zginają się dwukrotnie.
300 trzysta
400 czterysta
500 pięćset
600 sześćset
Dłonie ustawione jak w liczebniku „6”, wyprostowane
palce zginają się dwukrotnie.
700 siedemset
800 osiemset
900 dziewięćset
Liczebniki - opisy
25
1000 tysiąc
Prawa dłoń ustawiona jak w znaku litery „M” przed
prawą stroną klatki piersiowej, kantem dłoni w dół
nieco w prawo, grzbietem dłoni w prawo, wykonuje
ruch w lewo nieco w dół.
1 000 000 milion
lewą stroną klatki piersiowej, kantem dłoni w dół nieco w prawo, grzbietem dłoni w prawo, wykonuje ruch
w prawo w dół, kończąc w pozycji końcami palców
w dół.
2 drugi
Prawa dłoń ustawiona przed klatką piersiową, kantem dłoni do przodu, grzbietem dłoni w prawo, palce
jak w liczebniku „2”, wykonuje ćwierćobrót do pozycji kantem dłoni w lewo nieco w dół, grzbietem dłoni do przodu.
3 trzeci
1 000 000 000 miliard
lewą stroną klatki piersiowej, kantem dłoni w prawo,
grzbietem dłoni do góry, wykonuje zygzakowaty ruch
w prawo zakreślając kształt litery „N”, końce palców
cały czas są skierowane w dół.
Liczebniki porządkowe
1 pierwszy
26
Liczebniki / liczebniki porządkowe - opisy
4 czwarty
5 piąty
6 szósty
Obie dłonie ustawione przed klatką piersiową, kantami dłoni do przodu, grzbietami dłoni na zewnątrz,
palce jak w liczebniku „6”, wykonują ćwierćobroty
do pozycji kantami dłoni do wewnątrz nieco w dół,
grzbietami dłoni do przodu.
7 siódmy
8 ósmy
9 dziewiąty
Reguła
Liczebniki porządkowe od 10 do 19 oraz pełne dziesiątki, setki, tysiące itd. wykonuje się tak samo
jak liczebniki główne, uzupełniając je odpowiednią
końcówką daktylograficzną: -ty, -ta, -te, -go.
Leksykon
Znaki ideograficzne
27
A
adres
aborcja aborcyjny
LBk ustawiona kantem dłoni w dół, grzbietem dłoni do przodu przed klatką piersiową. PH ustawiona grzbietem dłoni do przodu, kantem dłoni w lewo,
dotykając wnętrza lewej dłoni, wykonuje krótki
ruch w dół, energicznie zatrzymując się i przechodzi w PA.
afrykański, Afrykańczyk abstrakcyjny
P5 ustawiona przed prawą stroną czoła, wnętrzem
dłoni do przodu, kantem dłoni w prawo, wykonuje
ruch po małym okręgu pionowym w lewo.
aby
administracja
LBk ustawiona kantem dłoni w dół, palcami do
przodu przed klatką piersiową. PZ ustawiona wnętrzem dłoni w dół, palcem wskazującym dotyka
środka lewej dłoni i przechodzi do pozycji kantem
dłoni w dół.
administrować
LBk ustawiona kantem dłoni w dół, palcami do przodu. PZ ustawiona wnętrzem dłoni w dół, palcem
wskazującym dotyka środka lewej dłoni i dwukrotnie przechodzi do pozycji kantem dłoni w dół.
28
, Afrykanka P3 ustawiona kantem dłoni do przodu, grzbietem
dłoni w prawo, końcem kciuka dotyka podbródka,
wykonuje ruch po łuku pionowym do przodu w dół,
kończąc w pozycji kantem dłoni w dół.
PL ustawiona kantem dłoni w dół, grzbietem dłoni do przodu, dotyka prawej strony klatki piersiowej, a następnie wykonuje ruch w dół, przechodząc w PP.
akademia
,
LA ustawiona kantem dłoni w dół naturalnie przed
sobą. PBm ustawiona wnętrzem dłoni do przodu palcami do góry, dwukrotnie uderza krawędzią palca
wskazującego w grzbiety palców lewej dłoni.
aktualny
aktualnie
LO, PO ustawione naturalnie przed sobą poziomo
kantami dłoni w dół, grzbietami dłoni na zewnątrz,
dwukrotnie wykonują krótki ruch w dół.
aktywność
aha L1, P1 ustawione kantami dłoni w dół, wnętrzami
dłoni dotykają tułowia po obu stronach, wykonują
ruch wzdłuż tułowia w górę, w końcowej fazie odsuwają się nieco do przodu.
A
Znak złożony: najpierw wykonuje się znak „mieszkać” - PB ustawiona pionowo, kantem dłoni do
przodu, końcami palców nieco do tyłu, wnętrzem
dłoni dotyka prawego policzka, a głowa przechyla
się lekko w prawo. Następnie znak „sprawa” - LBk
ustawiona naturalnie przed sobą poziomo, wnętrzem dłoni do góry, nad nią PA ustawiona poziomo kantem dłoni w dół, dwukrotnie uderza we wnętrze lewej dłoni.
Afryka
abstrakcja
administracyjny, administrator administratorka akord
adresowy, adresować, zaadresować, zaadresowany
akademicki
LBk, PBk ustawione kantami dłoni w dół, grzbietami
dłoni do przodu, końcami palców dotykają kącików
ust i dwukrotnie wykonują ruch po okręgach pionowych do przodu.
akcja
akcyjny
LBz, PBz ustawione naturalnie przed sobą kantami
dłoni w dół, a grzbietami dłoni do przodu, jedna za
drugą, na przemian wykonują ruch po okręgach pionowych do przodu.
aktywny, aktywizować, aktywista , aktywistka LA, PA ustawione po obu stronach pasa poziomo,
wnętrzami dłoni w dół, kantami dłoni na zewnątrz,
wykonują ruch po okręgach pionowych na zewnątrz.
alarm LAw, PAw ustawione pionowo, wnętrzami dłoni do
przodu po obu stronach klatki piersiowej, wykonują
ruch w nadgarstku do wewnątrz i na zewnątrz.
alarmować LAw, PAw ustawione pionowo, wnętrzami dłoni do przodu po obu stronach klatki piersiowej, dwukrotnie wykonują ruch w nadgarstku do wewnątrz i na zewnątrz.
albo
LA ustawiona grzbietem dłoni w dół naturalnie przed
sobą, nad nią PA ustawiona grzbietem dłoni w górę,
stykają się wnętrzami dłoni, a następnie odrywają
się, zamieniają się miejscami i ponownie stykają się
wnętrzami dłoni.
ale
L1 ustawiona naturalnie przed sobą, wnętrzem dłoni w dół, a kantem dłoni w lewo. PL ustawiona wnętrzem dłoni do przodu, końcem kciuka dotyka koniec kciuka lewej dłoni i wykonuje ruch w nadgarstku w dół.
A
aborcja
abstrakcja
aby
administracja
administrować
Afryka
aha
akademia
akcja
akord
2
adres
2
aktualny
aktywność
alarm
alarmować
albo
ale
aborcja / ale
A
29
ale PZ ustawiona wnętrzem dłoni do przodu, kantem
dłoni w prawo z prawej strony tułowia, wykonuje
alfabet P5z ustawiona pionowo przed prawym ramieniem
wnętrzem dłoni do przodu, kantem dłoni w prawo,
wykonuje ruch w prawo jednocześnie poruszając
wszystkimi palcami.
algebra
algebraiczny
Znak złożony: najpierw wykonuje się znak, w którym LZ, PZ ustawione przed klatką piersiową, kantami dłoni do przodu, palcami skośnie do góry, krzyżują się na kształt litery „X”, a następnie znak „matematyka” - LBz ustawiona ukośnie przed środkiem
tułowia, grzbietem dłoni do przodu, PBz ustawiona
ukośnie przed LBz, grzbietem dłoni do przodu, kantem dłoni dwukrotnie uderza o grzbiety palców lewej dłoni.
alimenty
alkoholizm
alkoholik amen
, alkoholiczka Znak złożony: najpierw wykonuje się znak „alkohol” - PM ustawiona końcami palców do tyłu, kantem dłoni dwukrotnie uderza w prawą stronę szyi.
Następnie wykonuje się znak „choroba” - PUm ustawiona kantem dłoni w dół a końcami palców do przodu w lewo, dwukrotnie uderza w palce LUm ustawioną kantem dłoni w dół a końcami palców do przodu w prawo.
amatorski
amator , amatorka Znak statyczny: LB ustawiona końcami palców
w lewo, wnętrzem dłoni dotyka lewej strony klatki piersiowej, na niej PA ustawiona kantem dłoni
w dół, grzbietem dłoni do przodu.
ambasada
ambasador , ambasadorka PA ustawiona przed prawą stroną tułowia, poziomo,
kantem dłoni w dół, grzbietem dłoni do przodu nieco w prawo, dwukrotnie wykonuje krótki ruch w dół.
Drugi ruch wykonuje się bardziej z prawej strony.
alimentacyjny
Znak złożony: najpierw wykonujemy znak „dziecko/
niemowlę” - PB ustawiona naturalnie przed sobą poziomo, wnętrzem dłoni w górę, kantem dłoni w tył,
leży na przedramieniu LB ustawionej poziomo, wnętrzem dłoni w górę, kantem dłoni w tył, jednocześnie wykonują ruch w prawo i w lewo. Następnie
wykonuje się znak „kupić” - LB ustawiona naturalnie przed sobą poziomo, grzbietem dłoni w dół, na
niej PE ustawiona grzbietem dłoni do przodu, kantem dłoni w prawo, wykonuje ruch do przodu.
alkohol
alkoholowy, pić alkohol
A
30
PM ustawiona końcami palców do tyłu, kantem dłoni
dwukrotnie uderza w prawą stronę szyi.
ambicja
ambitny, ambicjonalny
PBk ustawiona przed prawym ramieniem, kantem
dłoni w dół, grzbietem dłoni do przodu, wykonuje
krótki ruch w górę przechodząc w PA.
ambulatorium
ambulatoryjny
PUm ustawiona kantem dłoni w dół, końcami palców
„rysuje” krzyż na lewym ramieniu - najpierw ruchem
w dół, a następnie w prawo.
LB, PB ustawione przed klatką piersiową kantami
dłoni do przodu, jednocześnie wykonują ruch do wewnątrz do zetknięcia wnętrzami dłoni.
Ameryka
amerykański, Amerykanin , Amerykanka P4 ustawiona kantem dłoni do przodu, końcem palca wskazującego dotyka podbródka, wykonuje ruch
po łuku pionowym do przodu w dół, kończąc w pozycji kantem dłoni w dół.
amputować
amputacja, amputowany
PBz ustawiona wnętrzem dłoni w górę, kantem dłoni do tyłu dotykając prawego uda wykonuje krótki
ruch w prawo.
analiza
analizować, przeanalizować
LH, PH ustawione naturalnie przed sobą, wnętrzami
dłoni w dół, kantami do przodu, wykonują ruch po
małych łukach pionowych do wewnątrz.
angina
PEo ustawiona kantem dłoni w dół, a grzbietem dłoni do przodu, dwukrotnie, delikatnie ściska szyję.
Anglia
angielski, Anglik , Angielka LM, PM ustawione katami dłoni w dół, końcami palców dotykają klatki piersiowej po obu stronach, dwukrotnie wykonują ruch w dół bez odrywania palców.
ani
PA ustawiona kantem dłoni w dół, grzbietem dłoni do przodu, dotyka podbródka od dołu, wykonuje
ruch w dół, a następnie nieco w lewo.
1
2
ale
alfabet
algebra
alimenty
alkohol
1
2
2
1
1
alkoholizm
amatorski
ambasada
ambicja
ambulatorium
amen
Ameryka
amputować
analiza
angina
Anglia
ani
A
ale / ani
31
Żary
mieszkaniec Żar , mieszkanka Żar PIk ustawiona z prawej strony głowy pionowo, kantem dłoni do przodu, dwukrotnie przechodzi do pozycji grzbietem dłoni do przodu.
Żary mieszkaniec Żar , mieszkanka Żar PG ustawiona wnętrzem dłoni do przodu, kantem dłoni w prawo z prawej strony czoła, wykonuje krótki
ruch w dół przechodząc do pozycji wnętrzem dłoni
w dół, jednocześnie pstrykając palcami.
żądać
zażądać
PZ ustawiona z prawej strony tułowia, wnętrzem dłoni w dół nieco do przodu, kantem dłoni w prawo, wykonuje ruch po łuku pionowym w dół w lewo, przechodząc do pozycji kantem dłoni w dół i końcem palca
dotyka wnętrza LBk ustawionej kantem dłoni w dół,
z lewej strony tułowia.
że
najpierw wykonuje się znak daktylograficzny litery
„Z”, a w końcowej fazie należy pokazać znak daktylograficzny litery „E”.
żeby
L1, P1 ustawione kantami dłoni w dół, wnętrzami dłoni dotykają tułowia po obu stronach, wykonują ruch
wzdłuż tułowia w górę, w końcowej fazie odsuwają
się nieco do przodu.
żegnać
pożegnać, pożegnanie
LB, PCm ustawione naturalnie przed sobą kantami
dłoni w dół, grzbietami dłoni do przodu, prawa dłoń
obejmuje palce lewej dłoni. Cały układ dwukrotnie
wykonuje ruch w dół.
żelazko
Ż
336
Znak złożony: najpierw wykonuje się znak, w którym
PU ustawiona z prawej strony tułowia, wnętrzem dło-
ni w dół, końcami palców do przodu, wykonuje krótki ruch do przodu. Następnie wykonuje się znak „prasować” - PA ustawiona z prawej strony tułowia poziomo, wnętrzem dłoni w dół, kantem dłoni w prawo,
wykonuje ruch w lewo, w prawo i w lewo.
żelazo
żelazny
LZ ustawiona naturalnie przed sobą, grzbietem dłoni
do przodu, kantem dłoni w dół, nad nią PZ ustawiona
kantem dłoni w dół, grzbietem dłoni w prawo, dwukrotnie wykonuje ruch w dół palcem dotykając palec
lewej dłoni.
żeński
PAw ustawiona pionowo kantem dłoni do przodu,
grzbietem dłoni w prawo, kciukiem i palcem wskazującym obejmuje prawe ucho i dwukrotnie lekko nim
potrząsa.
żłobek
LB, PB ustawione naturalnie przed sobą, końcami
palców do wewnątrz nieco w dół, kantami dłoni do
tyłu, wykonują ruch do tyłu.
żołądek
żołądkowy
P5s ustawiona naturalnie przed sobą poziomo, kantem dłoni w dół, grzbietem dłoni do przodu, końcem
palca środkowego dwukrotnie dotyka tułowia.
żołnierz
żołnierski
P1 ustawiona z prawej strony klatki piersiowej, kantem dłoni w dół, grzbietem dłoni w prawo, wykonuje ruch do tyłu i dotyka prawego dołka strzeleckiego.
żona
Znak złożony: najpierw wykonuje się przedznak płci,
a następnie znak „małżeństwo” - LB, PB ustawione
naturalnie przed sobą poziomo, kantami dłoni w dół
a grzbietami dłoni do przodu, prawa przed lewą, PB
wykonuje ruch do tyłu do zetknięcia się z lewą dłonią.
żółtaczka
Znak złożony: najpierw wykonuje się znak „żółty” PIk ustawiona przed prawym ramieniem pionowo,
wnętrzem dłoni do przodu, dwukrotnie przechodzi
do pozycji grzbietem dłoni do przodu. Następnie wykonuje się znak „choroba” - PUm ustawiona kantem
dłoni w dół a końcami palców do przodu w lewo, dwukrotnie uderza w palce LUm ustawioną kantem dłoni
w dół a końcami palców do przodu w prawo.
żółty
żółć, żółto
PIk ustawiona przed prawym ramieniem pionowo,
wnętrzem dłoni do przodu, dwukrotnie przechodzi do
pozycji grzbietem dłoni do przodu.
żółw
żółwi
PBk na LBk ustawione naturalnie przed sobą, wnętrzami dłoni w dół, kantami dłoni na zewnątrz, kciukami dwukrotnie wykonują ruchy po małych okręgach pionowych do przodu.
żuć
żucie, żuty
LA ustawiona kantem dłoni do tyłu, grzbietem dłoni
w dół z prawej strony szyi, na niej PA ustawiona kantem dłoni w prawo, grzbietem dłoni w górę. Obie dłonie na przemian dwukrotnie wykonują ruchy po małych okręgach poziomych w lewo.
życiorys
Znak złożony: najpierw wykonuje się znak, w którym P5z ustawiona grzbietem dłoni do przodu, kantem dłoni w lewo nieco w dół, wykonuje ruch do tyłu
końcami palców dotykając klatki piersiowej po prawej stronie. Następnie wykonuje się znak „pisać” - LB
ustawiona naturalnie przed sobą poziomo, wnętrzem
dłoni do góry, na niej PE ustawiona kantem dłoni do
przodu nieco w prawo, końcami palców dotyka nasady lewej dłoni i dwukrotnie wykonuje ruch do przodu
wzdłuż lewej dłoni.
Żary
Żary
żądać
że
żeby
żegnać
żelazo
żeński
żłobek
żołądek
żołnierz
1
żelazko
1
1
1
żona
żółtaczka
żółty
żółw
żuć
życiorys
Żary / życiorys
Ż
337
życzenie
PB nad LB ustawione przed podbródkiem poziomo,
kantami dłoni w dół, grzbietami dłoni do przodu, na
przemian wykonują ruchy po okręgu pionowym do
przodu.
życzyć
PB nad LB ustawione przed podbródkiem poziomo
kantami dłoni w dół, grzbietami dłoni do przodu, na
przemian dwukrotnie wykonują ruchy po okręgu pionowym do przodu.
żyć
życie, życiowy
L5z, P5z ustawione grzbietami dłoni do przodu, kantami dłoni do wewnątrz nieco w dół, dwukrotnie wy-
konują ruch do tyłu końcami palców dotykając klatki piersiowej.
żyła
żylny
PZ ustawiona kantem dłoni do przodu, grzbietem dłoni do góry nieco w lewo, końcem palca dotyka lewego
ramienia i wykonuje krótki falisty ruch w dół.
żywić (karmić)
żywiony, żywienie
PE ustawiona pionowo, kantem dłoni w lewo, wykonuje krótki ruch do tyłu, końcami palców dotykając
podbródka. Następnie wykonuje się znak, w którym
LAw, PAw ustawione przed klatką piersiową, kantami
dłoni w dół, grzbietami dłoni na zewnątrz, wykonują
dwukrotnie krótkie ruchy do przodu.
żywność
żywnościowy
PE ustawiona pionowo kantem dłoni w lewo, wykonuje krótki ruch do tyłu, końcami palców dotykając
podbródka. Następnie wykonuje się znak „żyć” - L5z,
P5z ustawione grzbietami dłoni do przodu, kantami
dłoni do wewnątrz nieco w dół, dwukrotnie wykonują ruch do tyłu końcami palców dotykając klatki piersiowej.
Ż
338
1
życzenie
życzyć
żyć
żyła
żywić (karmić)
1
żywność
Ż
życzenie / żywność
339
340
Indeks
alfabetyczny spis haseł
0 zero__________________ 21
1 jeden_ _______________ 21
2 dwa__________________ 21
3 trzy__________________ 21
4 cztery________________ 21
5 pięć__________________ 21
6 sześć_________________ 21
7 siedem_______________ 21
8 osiem________________ 21
9 dziewięć______________ 21
10 dziesięć______________ 21
11 jedenaście_ __________ 21
12 dwanaście____________ 21
13 trzynaście____________ 21
14 czternaście___________ 21
15 piętnaście____________ 22
16 szesnaście___________ 22
17 siedemnaście_________ 22
18 osiemnaście__________ 22
19 dziewiętnaście_ _______ 22
20 dwadzieścia_ _________ 22
30 trzydzieści____________ 22
40 czterdzieści___________ 22
50 pięćdziesiąt___________ 22
60 sześćdziesiąt__________ 22
70 siedemdziesiąt________ 22
80 osiemdziesiąt_________ 22
90 dziewięćdziesiąt_______ 22
100 sto_________________ 22
200 dwieście____________ 22
300 trzysta______________ 22
400 czterysta____________ 22
500 pięćset_ ____________ 22
600 sześćset_ ___________ 23
700 siedemset___________ 23
800 osiemset____________ 23
900 dziewięćset__________ 23
1000 tysiąc_ ____________ 23
1 000 000 milion_________ 23
1 000 000 000 miliard_____ 23
pierwszy (1)_____________ 23
drugi (2)_ ______________ 23
trzeci (3)_______________ 23
czwarty (4)_ ____________ 23
piąty (5)________________ 23
szósty (6)_______________ 23
siódmy (7)______________ 23
ósmy (8)_ ______________ 23
dziewiąty (9)____________ 23
A
aborcja_________________ 29
abstrakcja_ _____________ 29
aby____________________ 29
administracja____________ 29
administrować___________ 29
adres__________________ 29
Afryka_ ________________ 29
aha____________________ 29
akademia_______________ 29
akcja_ _________________ 29
akord__________________ 29
aktualny________________ 29
aktywność______________ 29
alarm__________________ 29
alarmować______________ 29
albo___________________ 29
ale____________________ 29
ale____________________ 31
alfabet_________________ 31
algebra_________________ 31
alimenty________________ 31
alkohol_________________ 31
alkoholizm______________ 31
amatorski_______________ 31
ambasada_ _____________ 31
ambicja________________ 31
ambulatorium_ __________ 31
amen__________________ 31
Ameryka_ ______________ 31
amputować_____________ 31
analiza_________________ 31
angina_________________ 31
Anglia__________________ 31
ani ____________________ 31
Antarktyda______________ 33
antykoncepcja___________ 33
aparat (ogólnie)__________ 33
aparat na zęby___________ 33
aparat słuchowy_ ________ 33
apel___________________ 33
apetyt_ ________________ 33
apteczka_ ______________ 33
apteka_________________ 33
architektura_____________ 33
Arktyka_ _______________ 33
armia__________________ 33
artystyczny_____________ 33
arytmetyka_ ____________ 33
astma__________________ 33
atak___________________ 33
atom_ _________________ 35
audiogram______________ 35
audycja_ _______________ 35
audyzm________________ 35
Australia________________ 35
Austria_________________ 35
autentyczny_____________ 35
auto___________________ 35
autobus________________ 35
autorski________________ 35
autorytet_______________ 35
autostrada______________ 35
awans_ ________________ 35
awantura_______________ 35
awanturować (się)________ 35
Azja___________________ 35
B
babcia_ ________________ 35
bać (się)________________ 37
badać__________________ 37
bagaż__________________ 37
bajka__________________ 37
bal____________________ 37
balkon_________________ 37
bałagan________________ 37
bałaganić_______________ 37
bałwan_________________ 37
bank___________________ 37
bankomat_______________ 37
bar____________________ 37
baran__________________ 37
bardzo_________________ 37
bardzo_________________ 37
bariera_________________ 37
barok__________________ 37
barwa__________________ 37
baszta_ ________________ 39
bawić (się)______________ 39
baza___________________ 39
Belgia__________________ 39
benzyna________________ 39
bez____________________ 39
bezpieczny______________ 39
bezpłatny_______________ 39
bezpłodność_____________ 39
bezrobocie______________ 39
bezsenność_____________ 39
będzie_ ________________ 39
Białoruś________________ 39
biały___________________ 39
Białystok_ ______________ 39
biblioteka_______________ 39
bić____________________ 41
bieda__________________ 41
bieg___________________ 41
biegun_________________ 41
biegunka_______________ 41
Bielsko-Biała_ ___________ 41
bierzmować_____________ 41
bilard__________________ 41
bilet___________________ 41
biologia_ _______________ 41
bitwa__________________ 41
biuro_ _________________ 41
biustonosz______________ 41
bliski__________________ 41
bluzka_ ________________ 41
błąd___________________ 41
błoto_ _________________ 41
błyszczeć_______________ 41
bo____________________ 43
bocian_________________ 43
boczny_________________ 43
bogacić (się)____________ 43
bogaty_________________ 43
bohaterski______________ 43
boisko_ ________________ 43
bok____________________ 43
Bóg_ __________________ 43
ból____________________ 43
brać___________________ 43
brać udział______________ 43
brak___________________ 43
brakować_______________ 43
brama_ ________________ 43
brat_ __________________ 43
Brazylia_ _______________ 43
brązowy________________ 43
bronić__________________ 45
broń___________________ 45
brud___________________ 45
brudzić_________________ 45
brygadzista_ ____________ 45
bryła_ _________________ 45
brzeg__________________ 45
brzuch_________________ 45
brzydki_________________ 45
budować_ ______________ 45
Indeks
341
budynek________________ 45
budzić (kogoś)___________ 45
budzić (się)_____________ 45
budżet_________________ 45
Bułgaria________________ 45
bułka__________________ 45
burmistrz_______________ 45
burza__________________ 45
but____________________ 47
butelka_________________ 47
buty___________________ 47
buzia_ _________________ 47
być____________________ 47
być____________________ 47
Bydgoszcz______________ 47
był, była, było___________ 47
C
całować________________ 47
całować________________ 47
cały_ __________________ 47
cały (matem.)___________ 47
cappuccino______________ 47
cebula_ ________________ 47
cecha (charakter)_ _______ 47
cecha (znak)____________ 47
cechować_______________ 47
cel_ ___________________ 49
celnik__________________ 49
cena___________________ 49
centrala________________ 49
centrum________________ 49
centrum (np. miasta)_ ____ 49
centymetr_ _____________ 49
cerkiew_ _______________ 49
chałupnictwo____________ 49
charakter_______________ 49
chcieć__________________ 49
chciwość_ ______________ 49
Chełm (miasto)__________ 49
342
Indeks
chemia_________________ 49
Chiny__________________ 49
chleb__________________ 49
chluba_________________ 49
chłopiec________________ 51
chmura________________ 51
chmurzyć (się)___________ 51
chodnik_ _______________ 51
chodzić_________________ 51
chodzić (uczęszczać)______ 51
choinka_ _______________ 51
choroba________________ 51
chować________________ 51
chór___________________ 51
chronić_________________ 51
chrzest_________________ 51
chudy__________________ 51
chwalić_________________ 51
chytry__________________ 51
ci_____________________ 51
ciało___________________ 51
ciasny__________________ 51
ciastko_________________ 53
ciasto__________________ 53
ciąć_ __________________ 53
ciągnąć_ _______________ 53
ciąża__________________ 53
cichy_ _________________ 53
ciebie__________________ 53
Ciechanów______________ 53
ciecz___________________ 53
ciekawy________________ 53
ciemny_________________ 53
cienki__________________ 53
ciepło__________________ 53
cierpieć_ _______________ 53
cierpienie_______________ 53
cierpliwy_______________ 53
cieszyć (się)_____________ 53
cię_ ___________________ 53
cięciwa_________________ 55
ciężar__________________ 55
ciocia__________________ 55
cisnąć__________________ 55
cisza___________________ 55
ciśnienie (atmosferyczne)__ 55
ciśnienie (krwi)_ _________ 55
ciśnieniomierz___________ 55
cło____________________ 55
cmentarz_______________ 55
co, coś_________________ 55
codziennie______________ 55
cofać_ _________________ 55
cosinus_________________ 55
cotangens______________ 55
córka__________________ 55
cud____________________ 55
cudzołóstwo_____________ 57
cudzysłów______________ 57
cukier__________________ 57
cukierek________________ 57
cukrzyca________________ 57
cyrk___________________ 57
cytryna_________________ 57
cywilny_________________ 57
czajnik_________________ 57
czapka_________________ 57
czarny_ ________________ 57
czas___________________ 57
czasami________________ 57
Czechy_________________ 57
czego__________________ 57
czekać_________________ 57
czekolada_______________ 57
czerwiec________________ 57
czerwony_______________ 59
czesać_ ________________ 59
cześć__________________ 59
Częstochowa____________ 59
częsty__________________ 59
część__________________ 59
członkostwo_____________ 59
człowiek________________ 59
czoło_ _________________ 59
czuć (się)_______________ 59
czwartek_ ______________ 59
czworościan_____________ 59
czwórka (ocena)_________ 59
czy____________________ 59
czyj, czyja, czyje_________ 59
czysty__________________ 59
czyścić_________________ 59
czytać__________________ 59
Ć
ćwiczyć_ _______________ 61
D
dach___________________ 61
dać____________________ 61
daj mi_________________ 61
daleki__________________ 61
damski_________________ 61
Dania__________________ 61
data___________________ 61
dawny_ ________________ 61
dbać___________________ 61
decymetr_______________ 61
decyzja_ _______________ 61
dekagram_______________ 61
dekoracja_______________ 61
delegacja_______________ 61
delikatny_ ______________ 61
demokracja_____________ 63
denerwować_ ___________ 63
depresja________________ 63
deszcz_________________ 63
dewizy_________________ 63
dialog__________________ 63
dieta___________________ 63
dla____________________ 63
dlaczego_______________ 63
dlatego_________________ 63
dlatego_________________ 63
dłonie__________________ 63
dłoń___________________ 63
dług___________________ 63
długi___________________ 63
długopis________________ 63
długość_ _______________ 63
dłużej__________________ 63
dniówka________________ 65
do____________________ 65
doba___________________ 65
dobranoc_______________ 65
dobry__________________ 65
dochód_________________ 65
dodatek________________ 65
dodawać (matemat.)______ 65
dokąd__________________ 65
dokładny_______________ 65
doktorski_______________ 65
dokuczać_______________ 65
dokuczać mi_____________ 65
dokument_ _____________ 65
dola___________________ 65
dolar_ _________________ 65
dom___________________ 65
domagać (się)___________ 65
dorastać________________ 67
dorosły_________________ 67
doskonały_ _____________ 67
dostawać_______________ 67
dosyć__________________ 67
dość___________________ 67
doświadczenie___________ 67
dotacja_________________ 67
dotyk__________________ 67
dowód_________________ 67
dowód osobisty__________ 67
doznać_________________ 67
dramat_________________ 67
drgać__________________ 67
drink_ _________________ 67
drobny_________________ 67
droga__________________ 67
drogi_ _________________ 69
drób___________________ 69
druk___________________ 69
drukarnia_______________ 69
drużyna________________ 69
drzewo_________________ 69
drzwi__________________ 69
Duch Święty_____________ 69
duma__________________ 69
dusić_ _________________ 69
dusza__________________ 69
duszność_______________ 69
dużo___________________ 69
duży (rozmiar)___________ 69
dworzec________________ 69
dwójka (ocena)__________ 69
dwukropek______________ 69
dym___________________ 71
dyplom_________________ 71
dyrektorski______________ 71
dyscyplina______________ 71
dyskrecja_______________ 71
dyskusja________________ 71
dyżur__________________ 71
dziać (się)_ _____________ 71
dziadek_ _______________ 71
dziadkowie______________ 71
dział___________________ 71
dziczeć_________________ 71
dzieci__________________ 71
dziecko (niemowlę)_______ 71
dziecko (starsze)_________ 71
dzieje (się)______________ 71
dzielić__________________ 71
dzielić (iloraz)_ __________ 71
dziennik________________ 73
dzień_ _________________ 73
dziewczynka_ ___________ 73
dziękować______________ 73
dziki___________________ 73
dzisiaj__________________ 73
dziura__________________ 73
dziurawić_______________ 73
dziwny_________________ 73
dzwonek_ ______________ 73
dzwonek elektryczny______ 73
dzwonić________________ 73
dzwonić (telefonować)_ ___ 73
dźwięk_________________ 73
E
echo___________________ 73
efekt__________________ 73
Egipt_ _________________ 73
egzamin________________ 75
egzaminować____________ 75
EKG___________________ 75
ekonomia_______________ 75
eksport_________________ 75
eksportować_ ___________ 75
ekspres_ _______________ 75
ekumenizm_ ____________ 75
Elbląg__________________ 75
elegancki_______________ 75
elektryczność____________ 75
element________________ 75
e-mail__________________ 75
e-mail__________________ 75
emerytura______________ 75
emocje_________________ 75
energia_________________ 75
epoka__________________ 75
Estonia_________________ 77
etap___________________ 77
euro € (waluta)__________ 77
Europa_________________ 77
eutanazja_______________ 77
ewangelicyzm_ __________ 77
F
fabryka_________________ 77
fajnie__________________ 77
faks___________________ 77
fakt_ __________________ 77
faktura_________________ 77
fala____________________ 77
fałsz___________________ 77
fałszować_______________ 77
fanatyzm_______________ 77
farba_ _________________ 77
fartuch_________________ 77
fasola__________________ 79
faszyzm________________ 79
ferie___________________ 79
festiwal_ _______________ 79
figura__________________ 79
film____________________ 79
filmować_ ______________ 79
filozofia_ _______________ 79
finał___________________ 79
finanse_________________ 79
Finlandia_ ______________ 79
fioletowy_ ______________ 79
fizyczny________________ 79
fizyka__________________ 79
flaga___________________ 79
forma (kształt)___________ 79
forma (psychiczna)_______ 79
formalny_ ______________ 79
fotel___________________ 81
fotografia_______________ 81
fotografować____________ 81
Francja_________________ 81
front___________________ 81
fruwać_________________ 81
fryzjerski_______________ 81
fundament______________ 81
fundusz________________ 81
funkcja ________________ 81
funkcja matematyczna_ ___ 81
funkcjonować_ __________ 81
futro___________________ 81
G
gadać__________________ 81
gadać__________________ 81
gałąź__________________ 81
garaż__________________ 81
gardło_ ________________ 83
garnek_________________ 83
garnitur________________ 83
gasić_ _________________ 83
gaz____________________ 83
gazeta_________________ 83
gazetka ścienna__________ 83
gąbka__________________ 83
Gdańsk_________________ 83
gdy____________________ 83
Gdynia_________________ 83
gdzie_ _________________ 83
geografia_______________ 83
geometria_ _____________ 83
gest___________________ 83
gęsty__________________ 83
gęś____________________ 83
giąć_ __________________ 83
gimnastyka_ ____________ 85
gimnazjum______________ 85
ginąć (gubić)____________ 85
gitara__________________ 85
gleba__________________ 85
globus_________________ 85
gładki__________________ 85
gładzić_________________ 85
głaskać________________ 85
głęboki_________________ 85
głos___________________ 85
głosować_______________ 85
głośny_________________ 85
głowa__________________ 85
głód___________________ 85
główny_________________ 85
głuchoniemy_ ___________ 85
głuchoniewidomy_ _______ 85
głuchy_________________ 87
głupi___________________ 87
głupieć_________________ 87
głupota_ _______________ 87
gmach_________________ 87
gmina__________________ 87
gnić___________________ 87
gnieść_ ________________ 87
gnieść ciasto____________ 87
gniew__________________ 87
gniewać (się)____________ 87
godło__________________ 87
godność________________ 87
godzina_ _______________ 87
goić (się)_______________ 87
golić___________________ 87
gołąb__________________ 87
goły___________________ 87
gorąco_________________ 89
gorączka_ ______________ 89
gorszy_ ________________ 89
gorzki__________________ 89
Gorzów Wielkopolski______ 89
gospodarka_____________ 89
gościć__________________ 89
gość___________________ 89
gotować________________ 89
gotowy_________________ 89
gotyk__________________ 89
góra___________________ 89
górnictwo_______________ 89
góry___________________ 89
gra____________________ 89
grać___________________ 89
grad___________________ 89
gram_ _________________ 89
gramatyka______________ 91
granica_________________ 91
Grecja_ ________________ 91
grejpfrut_ ______________ 91
groch__________________ 91
grosz__________________ 91
grozić__________________ 91
grób___________________ 91
gruby (istota żywa)_______ 91
gruby (przedmiot)________ 91
grudzień________________ 91
grudzień________________ 91
grunt__________________ 91
grupa__________________ 91
grupy__________________ 91
gruszka_ _______________ 91
grypa__________________ 91
gryźć_ _________________ 91
grzać__________________ 93
grzebień________________ 93
grzech_________________ 93
grzeczny_______________ 93
grzyb__________________ 93
gubić__________________ 93
guma__________________ 93
guzik_ _________________ 93
guziki__________________ 93
gwałcić_________________ 93
gwałcić_________________ 93
gwarancja______________ 93
gwiazda________________ 93
gwizd__________________ 93
gwóźdź________________ 93
H
hala___________________ 93
hałas__________________ 93
hałasować______________ 95
hamulec________________ 95
handel_________________ 95
handlować______________ 95
harcerstwo______________ 95
harmonia_______________ 95
hełm_ _________________ 95
herb___________________ 95
herbata_ _______________ 95
herbata_ _______________ 95
higiena_________________ 95
historia_________________ 95
Hiszpania_______________ 95
Hiszpania_______________ 95
hodowla________________ 95
Holandia_ ______________ 95
homoseksualizm_ ________ 95
honor__________________ 95
horror__________________ 97
hotel__________________ 97
huczeć_________________ 97
huk____________________ 97
humor_ ________________ 97
huta___________________ 97
hymn__________________ 97
I
i (spójnik)_ _____________ 97
ich ____________________ 97
igła____________________ 97
ile_____________________ 97
iloczyn_________________ 97
ilustracja_ ______________ 97
imieniny________________ 97
imię___________________ 97
imperializm_ ____________ 97
implant_________________ 97
import_ ________________ 99
importować_____________ 99
impreza________________ 99
inaczej_________________ 99
Indie_ _________________ 99
indyk__________________ 99
indywidualizować_________ 99
indywidualny____________ 99
Indeks
343
informacja______________ 99
informować_____________ 99
inny, inna, inne, inni______ 99
integracja_______________ 99
inteligencja_ ____________ 99
interesować_____________ 99
interesujący_____________ 99
internat________________ 99
internet________________ 99
inwalidzki_______________ 99
Iran__________________ 101
Irlandia_ ______________ 101
islam_ ________________ 101
istnieć_ _______________ 101
istotny________________ 101
iść_ __________________ 101
Izrael_________________ 101
J
ja____________________ 101
jabłko_________________ 101
jadalnia_______________ 101
jajka__________________ 101
jajko__________________ 101
jak___________________ 101
jaki, jaka, jakie, jako_____ 101
Japonia_ ______________ 101
jasny_ ________________ 101
jedynka (ocena)_ _______ 101
jedzenie I______________ 103
jedzenie II_____________ 103
jego, jej_______________ 103
Jehowa_ ______________ 103
Jelenia Góra____________ 103
jeleń__________________ 103
jesień_________________ 103
jest___________________ 103
jeszcze________________ 103
jeść_ _________________ 103
jeśli_ _________________ 103
344
Indeks
jezioro________________ 103
Jezus Chrystus__________ 103
Jezus Chrystus__________ 103
jeździć________________ 103
jeździć na nartach_______ 103
język_ ________________ 103
jubileusz______________ 103
jutro__________________ 105
już___________________ 105
K
kaczka________________ 105
kadry_________________ 105
kajak_________________ 105
kaleka_ _______________ 105
kalendarz______________ 105
Kalisz_________________ 105
kaloryfer_ _____________ 105
kał I__________________ 105
kał II_________________ 105
Kałków________________ 105
kamera (wideo)_________ 105
kamień________________ 105
Kanada________________ 105
kandydować____________ 105
kapcie_ _______________ 105
kapelusz_______________ 107
kapitalizm_ ____________ 107
kapłan________________ 107
kapusta_______________ 107
kara__________________ 107
karmić________________ 107
karta_ ________________ 107
kartofle_ ______________ 107
karty (do gry)_ _________ 107
kasa__________________ 107
kaseta magnetofonowa___ 107
kaseta wideo___________ 107
kasza_________________ 107
kaszel_________________ 107
katar_ ________________ 107
katastrofa_ ____________ 107
katolicyzm_____________ 107
Katowice_ _____________ 107
kawa_ ________________ 109
kawaler_ ______________ 109
kawiarnia______________ 109
kazać_________________ 109
kazanie_ ______________ 109
każdy_________________ 109
kąpać (się)_____________ 109
kąt___________________ 109
kiedy, kiedyś_ __________ 109
Kielce_________________ 109
kiełbasa_______________ 109
kierować_ _____________ 109
kierunek_______________ 109
kieszeń________________ 109
kilku__________________ 109
kilogram_______________ 109
kilometr_______________ 109
kino__________________ 109
klasa (grupa)___________ 111
klasa (pomieszczenie)____ 111
klaskać________________ 111
klaskać (Głusi)__________ 111
klasówka______________ 111
klej___________________ 111
klęczeć________________ 111
klękać________________ 111
klimat_________________ 111
klocki_________________ 111
klub__________________ 111
klucz_________________ 111
kłamać________________ 111
kłaniać (się)____________ 111
kłopot_ _______________ 111
kłócić (się)_____________ 111
kłótnia________________ 111
kłuć__________________ 113
kobieta________________ 113
koc___________________ 113
kochać________________ 113
kochanek______________ 113
kogo__________________ 113
kolacja________________ 113
kolano________________ 113
kolej__________________ 113
kolejka________________ 113
kolejka linowa__________ 113
koleżeński_ ____________ 113
kolonie________________ 113
kolor__________________ 113
kołatać________________ 113
koło (matemat.)________ 113
koło (organizacja)_______ 113
komisja_ ______________ 113
komórka_______________ 115
komórka (telefon)_______ 115
kompot_ ______________ 115
komputer______________ 115
komputer______________ 115
komunia_______________ 115
komunikacja (transport)__ 115
komunikować___________ 115
komunizm_____________ 115
konferencja____________ 115
konflikt________________ 115
koniec_ _______________ 115
koniecznie_____________ 115
Konin_________________ 115
konkubinat_____________ 115
konkurencja____________ 115
konkurs_______________ 115
konstytucja_ ___________ 117
konsultacja_ ___________ 117
kontakt_______________ 117
kontaktować (się)_______ 117
konto_________________ 117
kontrola_______________ 117
kontynent_ ____________ 117
koń___________________ 117
kopać (robić dół)________ 117
kopać piłkę_ ___________ 117
kopalnia_______________ 117
koperta_ ______________ 117
kopia_________________ 117
kopiować______________ 117
korale_________________ 117
korytarz_______________ 117
korzeń________________ 117
korzystać______________ 117
korzyść________________ 119
kosmetyka_____________ 119
kosmos_ ______________ 119
kosz__________________ 119
Koszalin_______________ 119
koszt_ ________________ 119
koszula________________ 119
kościół________________ 119
kościół (budynek)_______ 119
kość__________________ 119
kot___________________ 119
kotlet_________________ 119
koza__________________ 119
kożuch________________ 119
kradzież_______________ 119
kraj__________________ 119
Kraków________________ 119
kran__________________ 119
krata_ ________________ 121
krawat________________ 121
krawędź_______________ 121
krawiecki______________ 121
krążyć_ _______________ 121
kreda_________________ 121
kredyt_ _______________ 121
kredytować_ ___________ 121
krem_ ________________ 121
kremować_ ____________ 121
krew__________________ 121
krewny________________ 121
kręcić_________________ 121
kręgosłup______________ 121
kroić__________________ 121
krok__________________ 121
kropka________________ 121
kropla_________________ 121
krople_________________ 123
kroplówka_ ____________ 123
krowa_________________ 123
królestwo______________ 123
królewski______________ 123
królik_________________ 123
krótki_________________ 123
krwawienie____________ 123
krytyka________________ 123
kryzys_ _______________ 123
krzak_________________ 123
krzesło________________ 123
krzyczeć_______________ 123
krzyk_ ________________ 123
krzywda_______________ 123
krzywdzić______________ 123
krzywić________________ 123
krzyż_ ________________ 123
ksiądz_________________ 125
książęcy_______________ 125
książka________________ 125
księżyc________________ 125
kształcić_______________ 125
kształt_ _______________ 125
kto, ktoś_______________ 125
który_ ________________ 125
Kuba_ ________________ 125
kubek_________________ 125
kuchnia_ ______________ 125
kule__________________ 125
kultura________________ 125
kupić_ ________________ 125
kupować_ _____________ 125
kura__________________ 125
kurs__________________ 125
kurs__________________ 125
kurtka_ _______________ 127
kuzynostwo____________ 127
kwadrat_______________ 127
kwalifikacje_ ___________ 127
kwartał________________ 127
kwas_ ________________ 127
kwiaciarnia_____________ 127
kwiat_________________ 127
kwiecień_______________ 127
L
lalka__________________ 127
lampa_________________ 127
laptop________________ 127
las_ __________________ 127
laska_ ________________ 127
lata (czas)_____________ 127
latać__________________ 127
latać samolotem_ _______ 129
latarnia morska_________ 129
lato___________________ 129
lądować_______________ 129
lecz_ _________________ 129
leczyć_________________ 129
legitymacja_ ___________ 129
lekarski_ ______________ 129
lekarstwo______________ 129
lekcja_________________ 129
lekki__________________ 129
leksykon_______________ 129
leniwy_ _______________ 129
lepszy_________________ 129
lew___________________ 129
lewy__________________ 129
leżeć_________________ 131
liceum_ _______________ 131
liczba_________________ 131
liczyć_________________ 131
likwidacja______________ 131
linia_ _________________ 131
linijka_________________ 131
liniować_______________ 131
lipiec_ ________________ 131
list___________________ 131
lista_ _________________ 131
listopad_______________ 131
liść___________________ 131
literatura_ _____________ 131
literować_ _____________ 131
litość_ ________________ 131
litr_ __________________ 131
Litwa_________________ 131
lizać__________________ 133
lodówka_______________ 133
logika_________________ 133
logopedia______________ 133
los_ __________________ 133
lotnisko_ ______________ 133
lód___________________ 133
lubić__________________ 133
Lublin_________________ 133
ludność_ ______________ 133
ludzie_________________ 133
lustro_________________ 133
luty___________________ 133
Ł
ładny_________________ 133
łagodny_______________ 133
łakomy________________ 133
łamać_________________ 133
łapać_________________ 135
łapówka_______________ 135
łatwy_________________ 135
ławka_________________ 135
łazienka_______________ 135
łączyć_________________ 135
łąka__________________ 135
łobuz_________________ 135
łopata_ _______________ 135
Łotwa_________________ 135
łowić_ ________________ 135
Łódź__________________ 135
łódź__________________ 135
łóżko_ ________________ 135
łuk___________________ 135
łuk (broń)_ ____________ 135
łysy __________________ 135
łyżeczka_______________ 137
łyżka_ ________________ 137
łyżwa_________________ 137
łza___________________ 137
łzawić_________________ 137
łzy_ __________________ 137
M
ma___________________ 137
machać_ ______________ 137
macie_________________ 137
magazyn_ _____________ 137
magazynować__________ 137
magnetofon____________ 137
magnetowid____________ 137
maj__________________ 137
mają__________________ 137
majątek_______________ 137
majtki_________________ 137
makaron_ _____________ 139
maksimum_____________ 139
malować_ _____________ 139
mało__________________ 139
małpa_________________ 139
mały (rozmiar)__________ 139
mały (wzrost)_ _________ 139
małżeństwo____________ 139
mam_ ________________ 139
mamy_________________ 139
mapa_________________ 139
marchewka_ ___________ 139
Maria (matka Jezusa)____ 139
marszałkowski__________ 139
martwić (się)___________ 139
martwy_ ______________ 139
marynarka_____________ 139
marynarka (okręty)______ 139
marzec________________ 141
marzenie______________ 141
marzyć________________ 141
masaż_ _______________ 141
maska_ _______________ 141
masło_________________ 141
masturbacja____________ 141
masz_ ________________ 141
maszyna_ _____________ 141
maść_ ________________ 141
matematyka____________ 141
materac_______________ 141
materializm____________ 141
materiał_______________ 141
matka_________________ 141
mądry_ _______________ 141
mąka_________________ 141
mąż__________________ 141
mdleć_________________ 143
mecz_ ________________ 143
medal_________________ 143
Meksyk________________ 143
meldować_ ____________ 143
meta_ ________________ 143
metal_________________ 143
metoda_ ______________ 143
metr__________________ 143
męczyć________________ 143
męka_________________ 143
męstwo_______________ 143
mężczyzna_____________ 143
mgła_________________ 143
mi____________________ 143
miasto________________ 143
mieć__________________ 143
miejsce_ ______________ 143
mierzyć _______________ 145
mierzyć (pion)__________ 145
miesiąc________________ 145
miesiączka_____________ 145
mieszać_______________ 145
mieszkać______________ 145
mieszkanie_____________ 145
między________________ 145
miękki_ _______________ 145
mięsień_ ______________ 145
mięso_________________ 145
migać_________________ 145
migać_________________ 145
migać (światło)_________ 145
mijać_________________ 145
milczeć________________ 145
milimetr_______________ 145
miłość_ _______________ 147
miłować_______________ 147
miły__________________ 147
mimika________________ 147
minimum______________ 147
ministerialny_ __________ 147
minus_________________ 147
minuta________________ 147
miód__________________ 147
mistrzostwo____________ 147
miś___________________ 147
mleko_________________ 147
młodszy_______________ 147
młody_________________ 147
młodzież_ _____________ 147
młotek________________ 147
mnie__________________ 147
mniej_________________ 147
mniejszy wzrost_________ 149
mnożyć (matem.)_ ______ 149
moc__________________ 149
mocny________________ 149
mocz_ ________________ 149
moda_________________ 149
modlitwa______________ 149
mokry________________ 149
moneta_ ______________ 149
moralność_ ____________ 149
morderstwo____________ 149
mordować_____________ 149
morze_________________ 149
most__________________ 149
motocykl ______________ 149
motor (silnik)___________ 149
motyl_________________ 149
można________________ 149
móc__________________ 151
mój_ _________________ 151
mówić_ _______________ 151
mózg_________________ 151
mrówka_______________ 151
mróz_________________ 151
msza_ ________________ 151
mścić_________________ 151
mucha________________ 151
mur_ _________________ 151
Murzyn________________ 151
musieć________________ 151
musztarda_____________ 151
muzeum_______________ 151
my___________________ 151
myć (coś)______________ 151
myć (ogólnie)_ _________ 151
myć (się)______________ 151
mydło_________________ 153
mylić (się)_____________ 153
mysz_ ________________ 153
myśleć________________ 153
myślnik_ ______________ 153
N
na____________________ 153
na pewno______________ 153
na przykład____________ 153
na przykład____________ 153
nabożeństwo___________ 153
naczynie_______________ 153
nad___________________ 153
nafta_ ________________ 153
nagana________________ 153
Indeks
345
nagi__________________ 153
nagle_________________ 153
nagroda_______________ 153
nakładca_ _____________ 155
należeć________________ 155
nam__________________ 155
namaszczenie_ _________ 155
namawiać_ ____________ 155
namiot________________ 155
napad_________________ 155
napadać_______________ 155
napięcie_______________ 155
napisać_ ______________ 155
napiwek_______________ 155
napój_________________ 155
naprawiać_ ____________ 155
narada________________ 155
naradzać_ _____________ 155
narażać_ ______________ 155
narciarstwo____________ 155
narkomania____________ 157
narkotyk_______________ 157
naród_________________ 157
narta_ ________________ 157
narzeczeństwo__________ 157
narzędzie______________ 157
następny______________ 157
następować____________ 157
nasz, nas______________ 157
naśladować____________ 157
naturalny______________ 157
naturalny______________ 157
natychmiast____________ 157
nauczać_______________ 157
nauka_________________ 157
nawiasy_______________ 157
nawiasy klamrowe_______ 157
nawiasy kwadratowe_____ 157
nawzajem_ ____________ 159
nazwa_ _______________ 159
nazwisko______________ 159
negatywny_____________ 159
346
Indeks
nerw_________________ 159
nerwowy______________ 159
neutralny______________ 159
nędza_________________ 159
nic___________________ 159
nić___________________ 159
nie___________________ 159
nie było_______________ 159
nie chcieć______________ 159
nie lubić_______________ 159
nie mieć_______________ 159
nie pasuje_____________ 159
nie potrafić____________ 159
nie rozumieć_ __________ 159
nie rozumieć_ __________ 161
nie udało (się)__________ 161
nie umieć______________ 161
nie wiedzieć____________ 161
nie wolno______________ 161
nie znać_______________ 161
niebezpieczeństwo______ 161
niebieski_______________ 161
niebo_________________ 161
niech_________________ 161
niech_________________ 161
niedosłyszący___________ 161
niedosłyszący___________ 161
niedziela_______________ 161
niedźwiedź_____________ 161
Niemcy________________ 161
niemożliwe ____________ 161
niemy_________________ 161
nienawiść______________ 163
nieobecny_ ____________ 163
niepełnosprawność______ 163
niepłodność____________ 163
nierządnica_ ___________ 163
niesłyszący_____________ 163
niespodzianka__________ 163
niewidomy _ ___________ 163
niewola_ ______________ 163
niewolić_______________ 163
nigdy_________________ 163
nikt___________________ 163
niszczyć_______________ 163
niżej__________________ 163
noc___________________ 163
noga__________________ 163
nogi__________________ 163
norma_ _______________ 165
Norwegia______________ 165
nos___________________ 165
nosić_ ________________ 165
nowoczesny____________ 165
nowożytność___________ 165
nowy_________________ 165
Nowy Sącz_____________ 165
nożyczki_______________ 165
nóż___________________ 165
nuda_________________ 165
nudności_ _____________ 165
nudzić_ _______________ 165
numer_ _______________ 165
O
obcy__________________ 165
obecny________________ 165
obiad_________________ 167
obiecywać_____________ 167
obierać________________ 167
objawy________________ 167
objętość_______________ 167
obliczać_______________ 167
obojętny______________ 167
obok__________________ 167
obowiązek_____________ 167
obóz__________________ 167
obraz_________________ 167
obrazić________________ 167
obrona________________ 167
obrus_________________ 167
obrzęk________________ 167
obserwacja_ ___________ 167
obserwować____________ 167
obszar________________ 167
obudzić_ ______________ 169
oburzyć_______________ 169
obuwie________________ 169
obwód________________ 169
obywatelstwo__________ 169
ocet__________________ 169
ochrona_______________ 169
oczy__________________ 169
oczywisty______________ 169
od___________________ 169
odbiór_ _______________ 169
odchudzać_____________ 169
odcinek_ ______________ 169
oddać_________________ 169
oddech________________ 169
oddychać______________ 169
oddychać głęboko_______ 169
oddział________________ 169
odkrywać______________ 171
odległość______________ 171
odlot_ ________________ 171
odmawiać_ ____________ 171
odmowa_______________ 171
odpis_________________ 171
odpoczynek____________ 171
odpoczywać____________ 171
odpowiedzialność_ ______ 171
odpowiedź_____________ 171
odpuszczać_ ___________ 171
odtwarzacz Blu-ray______ 171
odtwarzacz CD__________ 171
odtwarzacz DVD_ _______ 171
odważny_ _____________ 171
odwiedzać_____________ 171
odwoływać_____________ 171
odwracać______________ 171
odwracać (się)__________ 173
odzież________________ 173
odznaczać_____________ 173
odznaczenie____________ 173
ogień_________________ 173
oglądać_ ______________ 173
ogłaszać_______________ 173
ogłoszenie_____________ 173
ogon_ ________________ 173
ogólny________________ 173
ogórek________________ 173
ogród_________________ 173
ojciec_________________ 173
ojczyzna_______________ 173
okazja_ _______________ 173
okłamać_______________ 173
okno__________________ 173
oko___________________ 173
okolica________________ 175
około_________________ 175
okres_________________ 175
okręt_ ________________ 175
okropny_______________ 175
okrutny_ ______________ 175
okulary________________ 175
Olecko________________ 175
olej___________________ 175
olimpiada______________ 175
oliwa_ ________________ 175
Olsztyn________________ 175
ołówek________________ 175
ołtarz_________________ 175
on, ona, ono___________ 175
onanizm_______________ 175
oni___________________ 175
opalać (się)____________ 175
oparcie________________ 177
oparzenie______________ 177
opatrunek_ ____________ 177
opatrywać_____________ 177
operacja_______________ 177
opieka________________ 177
opinia_________________ 177
Opole_________________ 177
opony mózgowe_ _______ 177
opowiadać_____________ 177
opowiadanie_ __________ 177
oprócz________________ 177
optymizm______________ 177
opuszczać_ ____________ 177
orać__________________ 177
oralizm________________ 177
oraz__________________ 177
organizacja_ ___________ 177
organizm______________ 179
organizować___________ 179
orzeczenie_____________ 179
orzeł__________________ 179
orzeł__________________ 179
osłabienie_ ____________ 179
osoba_________________ 179
osobno________________ 179
ostatni________________ 179
ostrosłup______________ 179
ostrożny_______________ 179
ostry__________________ 179
oszczędny_ ____________ 179
oszczędzać_____________ 179
oszukiwać_ ____________ 179
oszukiwać _____________ 179
oszustwo______________ 179
ośrodek_______________ 179
oświadczenie___________ 181
Oświęcim______________ 181
otrzymywać____________ 181
otwierać_______________ 181
owca_ ________________ 181
owoc_ ________________ 181
owoce_ _______________ 181
P
paczka________________ 181
pada deszcz____________ 181
pada śnieg_____________ 181
padaczka______________ 181
pakować______________ 181
palce_ ________________ 181
palić papierosy__________ 181
paliwo_ _______________ 181
palto_________________ 181
pałac_________________ 183
pamiętać______________ 183
pan___________________ 183
Pan (Bóg)_____________ 183
pani__________________ 183
panna_________________ 183
panorama_ ____________ 183
pantomima_ ___________ 183
państwo (grupa ludzi)____ 183
państwo (kraj)__________ 183
państwo (para)_________ 183
papier_ _______________ 183
papieros_______________ 183
papierosy______________ 183
papież_ _______________ 183
papuga________________ 183
para__________________ 183
parafia________________ 183
paraliż_ _______________ 185
parasol________________ 185
park__________________ 185
parking________________ 185
parter_________________ 185
partia_________________ 185
partyzantka____________ 185
pas___________________ 185
pasek_________________ 185
pasta do zębów_________ 185
pasuje________________ 185
paszport_______________ 185
patelnia_______________ 185
patriotyzm_____________ 185
patrzeć________________ 185
październik____________ 185
pchać_________________ 185
pedagogika____________ 187
pełny_________________ 187
perspektywa_ __________ 187
PESEL_________________ 187
pesymizm_____________ 187
pewny________________ 187
pędzel_ _______________ 187
pękać_________________ 187
pękniecie kości_ ________ 187
piasek_ _______________ 187
piątek_________________ 187
piątka (ocena)__________ 187
pić___________________ 187
pić alkohol_____________ 187
piec (czynność)_________ 187
piec (urządzenie)________ 187
pieczątka______________ 187
pieczywo______________ 187
pielęgniarski___________ 189
pieniądze______________ 189
pierścionek_ ___________ 189
pierwiastek_ ___________ 189
pies_ _________________ 189
pieszo________________ 189
pietruszka_ ____________ 189
piękny_ _______________ 189
piętro_________________ 189
pijany_________________ 189
pilnować______________ 189
pilny (niezwłoczny)______ 189
pilny (pracowity)________ 189
piła___________________ 189
Piła___________________ 189
piłka__________________ 189
piłka nożna_ ___________ 189
pionowo_______________ 189
pióro_ ________________ 191
pisać_ ________________ 191
pismo_________________ 191
piwnica_ ______________ 191
piwo__________________ 191
pizza_________________ 191
piżama________________ 191
plac_ _________________ 191
plaga_________________ 191
plakat_________________ 191
plama_________________ 191
plamić_ _______________ 191
plan__________________ 191
plaża_ ________________ 191
plecy_ ________________ 191
plotka_________________ 191
plotkować_ ____________ 191
plus__________________ 191
płaca_________________ 193
płacz_ ________________ 193
płakać_ _______________ 193
płaski_________________ 193
płaszcz________________ 193
płaszczyzna____________ 193
Płock_________________ 193
płodność_ _____________ 193
płot_ _________________ 193
płuca_________________ 193
płyn__________________ 193
płynąć________________ 193
płyta_________________ 193
płyta Blu-ray___________ 193
płyta CD_______________ 193
płyta DVD_ ____________ 193
płytki_________________ 193
pływać________________ 193
po (stos. czasowe)_ _____ 195
po co_________________ 195
po co_________________ 195
pobranie krwi___________ 195
pobyt_________________ 195
pochodzenie_ __________ 195
pochód________________ 195
pociąg________________ 195
początek_ _____________ 195
poczekać______________ 195
poczekalnia____________ 195
poczta_ _______________ 195
pocztówka_____________ 195
pod__________________ 195
podanie_______________ 195
podatek_______________ 195
podawać_ _____________ 195
poddać (się)___________ 197
podłoga_______________ 197
podnosić_ _____________ 197
podobać (się)__________ 197
podobny_______________ 197
podpisać_ _____________ 197
podręcznik_____________ 197
podróż________________ 197
podstawa______________ 197
podwórze______________ 197
podwyżka______________ 197
podział________________ 197
podzielić_______________ 197
podzielić (iloraz)_ _______ 197
podziękowanie__________ 197
poezja________________ 197
pogląd________________ 197
pogoda________________ 197
pogotowie_____________ 199
pogotowie_____________ 199
pogrzeb_______________ 199
poinformować__________ 199
pojazd________________ 199
pojechać_ _____________ 199
pojutrze_______________ 199
pokarm_ ______________ 199
pokazywać_____________ 199
pokolenie______________ 199
pokój (pomieszczenie)____ 199
pokój (stan)____________ 199
pokrewieństwo_ ________ 199
pole__________________ 199
polecenie______________ 199
polewać_______________ 199
policja_ _______________ 199
polityka_ ______________ 201
politykować____________ 201
Polska_ _______________ 201
położyć (coś)___________ 201
położyć (się)___________ 201
południe (kierunek)______ 201
południe (pora)_________ 201
pomagać______________ 201
pomarańcza____________ 201
pomarańczowy_ ________ 201
pomidor_______________ 201
pomiędzy______________ 201
pomnik________________ 201
pomoc________________ 201
pomóż mi______________ 201
pompa________________ 201
pompować_____________ 201
pomyłka_______________ 201
pomyśleć______________ 203
poniedziałek____________ 203
ponieważ______________ 203
pończocha_____________ 203
popielaty______________ 203
popielniczka____________ 203
poprawa_______________ 203
poprzedni______________ 203
popularność____________ 203
pora__________________ 203
pornografia_ ___________ 203
porozmawiać___________ 203
porozumienie___________ 203
poród_________________ 203
porównanie____________ 203
porównywać_ __________ 203
port__________________ 203
portier________________ 203
portiernia______________ 205
Portugalia_ ____________ 205
porządek______________ 205
poselski_______________ 205
posiadać_ _____________ 205
posiedzenie____________ 205
posłuszeństwo__________ 205
posprzątać_____________ 205
postawa_______________ 205
postęp________________ 205
postój_________________ 205
poszukać______________ 205
pościel________________ 205
pośpieszny_____________ 205
pot___________________ 205
potem_ _______________ 205
potęga________________ 205
potrafić_ ______________ 207
potrącenie pieniędzy_____ 207
potrzeba_ _____________ 207
powaga_______________ 207
powiat________________ 207
powiedzieć_____________ 207
powieść_______________ 207
powietrze______________ 207
powodzić (się)__________ 207
powolny_______________ 207
powód________________ 207
powódź_ ______________ 207
powstanie_ ____________ 207
powstawać_____________ 207
powszechny____________ 207
powtarzać_ ____________ 207
pozdrowienie___________ 207
poziom________________ 207
poziomy_______________ 209
poznać________________ 209
Poznań________________ 209
pozwalać______________ 209
pozytywny_____________ 209
pożar_________________ 209
pożądanie_ ____________ 209
pożądliwość płciowa_____ 209
pożyczka______________ 209
pójść_ ________________ 209
pół___________________ 209
północ (kierunek)_ ______ 209
północ (pora)___________ 209
późno_________________ 209
praca_________________ 209
praca_________________ 209
pracować______________ 209
Indeks
347
prać__________________ 209
pragnienie_____________ 211
praktyka_______________ 211
pralka_________________ 211
prasa (czasopisma)______ 211
prasować______________ 211
prawda________________ 211
prawdopodobnie________ 211
prawo_________________ 211
prawo jazdy____________ 211
prawosławie____________ 211
prawy_________________ 211
prąd elektryczny_ _______ 211
premia________________ 211
premier_ ______________ 211
pretensja______________ 211
prezent_ ______________ 211
prezerwatywa_ _________ 211
prezes_ _______________ 211
prezydencki____________ 213
prezydium_____________ 213
prędkość_ _____________ 213
problem_______________ 213
procent_ ______________ 213
proces________________ 213
produkcja______________ 213
produkować____________ 213
profesorski_____________ 213
profil_ ________________ 213
program_______________ 213
projekt________________ 213
prokuratorski___________ 213
promień koła___________ 213
promień świetlny________ 213
proporcja______________ 213
propozycja_____________ 213
prosić_________________ 213
prosto_ _______________ 215
prostokąt______________ 215
prostopadły____________ 215
proszek_ ______________ 215
proszę________________ 215
348
Indeks
protest________________ 215
protestantyzm__________ 215
protestować____________ 215
protetyka______________ 215
proteza (zęby)__________ 215
prowadzić_ ____________ 215
proza_________________ 215
próba_________________ 215
prysznic_______________ 215
prywatny______________ 215
przebaczenie___________ 215
przecinek______________ 215
przeciw_ ______________ 215
przed (stos. czasowe)____ 217
przed (stos. przestrzenne)_217
przedmiot_____________ 217
przedmioty_____________ 217
przedszkole____________ 217
przedwczoraj___________ 217
przegrać_______________ 217
przekazywać_ __________ 217
przeklinać_____________ 217
przekonanie____________ 217
przekonywać___________ 217
przekraczać____________ 217
przekrój_______________ 217
przeliterować___________ 217
przemawiać____________ 217
przemienność_ _________ 217
przemówienie_ _________ 217
przemysł_ _____________ 217
Przemyśl_ _____________ 219
przeniesienie___________ 219
przepis________________ 219
przepraszać____________ 219
przerwa_______________ 219
przerywać_ ____________ 219
przestępstwo___________ 219
przestrzegać_ __________ 219
przeszkadzać___________ 219
przeszłość_ ____________ 219
prześwietlać____________ 219
prześwietlenie__________ 219
przetłumaczyć__________ 219
przewodniczyć__________ 219
przewodzić_____________ 219
przez_________________ 219
przeziębienie___________ 219
przód_________________ 219
przy__________________ 221
przybliżenie____________ 221
przybory_______________ 221
przychodnia____________ 221
przychodzić____________ 221
przyczyna______________ 221
przygoda______________ 221
przygotowywać_________ 221
przyjazd_______________ 221
przyjaźnić (się)_ ________ 221
przyjaźń_______________ 221
przyjemność_ __________ 221
przyjeżdżać____________ 221
przyjmować____________ 221
przykazanie____________ 221
przykład_______________ 221
przykrość______________ 221
przymierze_____________ 221
przymus_______________ 223
przynieść______________ 223
przypominać_ __________ 223
przyroda______________ 223
przysięga______________ 223
przystanek_____________ 223
przyszłość_ ____________ 223
przytomny_____________ 223
przyznawać____________ 223
przyzwyczaić___________ 223
psuć__________________ 223
psychika_______________ 223
psychologia____________ 223
pszczoła_______________ 223
pszenica_______________ 223
ptak__________________ 223
pub_ _________________ 223
puchnąć_______________ 223
puder_________________ 225
pudło_________________ 225
pukać_________________ 225
pułapka_______________ 225
punkt_________________ 225
punktualnie____________ 225
pusty_________________ 225
puszczać_ _____________ 225
puszka________________ 225
pycha_________________ 225
pytajnik_______________ 225
pytanie________________ 225
R
rachunek______________ 225
rachunek bankowy_ _____ 225
Racibórz_______________ 225
racja__________________ 225
rada (organ)_ __________ 225
rada (porada)_ _________ 227
radio_________________ 227
Radom________________ 227
radość________________ 227
radować (się)___________ 227
rajd_ _________________ 227
rajstopy_______________ 227
rak___________________ 227
ramię_________________ 227
ramiona_______________ 227
rana__________________ 227
ranić__________________ 227
rano__________________ 227
rasa__________________ 227
rata_ _________________ 227
ratunek_ ______________ 227
ratusz_________________ 227
raty_ _________________ 227
raz___________________ 229
razem_________________ 229
razy (matemat.)_________ 229
rąbać_________________ 229
reakcja________________ 229
recepcja_______________ 229
recepta_______________ 229
referat________________ 229
reforma_______________ 229
regulamin_____________ 229
rehabilitacja____________ 229
rejestracja_____________ 229
rejestrować____________ 229
rejon_ ________________ 229
reklama_______________ 229
rekord_ _______________ 229
rekreacja______________ 229
religia_________________ 229
remont________________ 231
remontować____________ 231
renesans_ _____________ 231
renta_ ________________ 231
reperacja______________ 231
reperować_____________ 231
restauracja_____________ 231
reszta_________________ 231
reumatyzm_____________ 231
rewolucja______________ 231
rezerwacja_____________ 231
rezerwat_______________ 231
rezygnować____________ 231
reżyserować____________ 231
ręce__________________ 231
ręcznik________________ 231
ręka__________________ 231
rękawiczka_____________ 233
rękawiczki_____________ 233
robak_________________ 233
robić__________________ 233
rocznica_______________ 233
rodzaj_________________ 233
rodzeństwo_ ___________ 233
rodzice________________ 233
rodzić_________________ 233
rodzina________________ 233
rogi zwierząt___________ 233
rok___________________ 233
rolnictwo______________ 233
romb_ ________________ 233
ropa__________________ 233
Rosja_________________ 233
rosnąć________________ 233
roślina________________ 233
rower_________________ 235
rower_________________ 235
rozbierać (się)__________ 235
rozbiór________________ 235
rozdzielać______________ 235
rozkaz_ _______________ 235
rozkazywać_ ___________ 235
rozmiar_ ______________ 235
rozmowa______________ 235
rozpacz_ ______________ 235
rozrywka______________ 235
rozumieć______________ 235
rozwiązywać_ __________ 235
rozwolnienie_ __________ 235
rozwód________________ 235
rozwój________________ 235
róg___________________ 235
róg zwierząt____________ 235
równa (się)_ ___________ 237
również_ ______________ 237
równoległobok__________ 237
równoległy_____________ 237
równoleżnik____________ 237
równy_________________ 237
róża__________________ 237
różaniec_______________ 237
różnica________________ 237
różnić (się)_____________ 237
różowy________________ 237
ruch__________________ 237
ruina_ ________________ 237
rum_ _________________ 237
Rumunia_ _____________ 237
ryba__________________ 237
rybak_________________ 237
rynek_________________ 237
rysować_______________ 239
ryzyko_ _______________ 239
ryż___________________ 239
rzadki_________________ 239
rząd__________________ 239
rząd (władza)_ _________ 239
rządzić________________ 239
rzecz_ ________________ 239
rzeka_________________ 239
rzemiosło______________ 239
Rzeszów_______________ 239
rzeźba_ _______________ 239
rzut_ _________________ 239
Rzym_________________ 239
Rzym_________________ 239
S
sad___________________ 239
sadzić_________________ 239
sakrament_____________ 241
sala_ _________________ 241
sałata_________________ 241
sam__________________ 241
samochód_ ____________ 241
samogwałt_____________ 241
samolot_______________ 241
samorząd______________ 241
samotny_______________ 241
sanatorium____________ 241
sanitarny______________ 241
sanki_ ________________ 241
sarna_________________ 241
satelita________________ 241
są____________________ 241
sąd___________________ 241
sądzić_________________ 243
sąsiedzki_ _____________ 243
scena_________________ 243
schody________________ 243
sejm__________________ 243
sekcja zwłok_ __________ 243
sekretariat_____________ 243
seks__________________ 243
sekunda_______________ 243
sen___________________ 243
senat_________________ 243
sens__________________ 243
ser___________________ 243
serce_ ________________ 243
serdeczny______________ 243
sędzia_________________ 243
siać_ _________________ 243
siadać________________ 245
siatka_________________ 245
sidła__________________ 245
siebie_________________ 245
sieć_ _________________ 245
Siedlce________________ 245
siekiera_ ______________ 245
sierota________________ 245
sierpień_______________ 245
się_ __________________ 245
silnik_________________ 245
siła___________________ 245
siniak_________________ 245
sinus_ ________________ 245
siostra________________ 245
skakać________________ 245
skala_ ________________ 245
skała_ ________________ 245
skarb_________________ 247
skarga________________ 247
skarpetka______________ 247
skarżyć________________ 247
skąd__________________ 247
skąpić_________________ 247
skierowanie____________ 247
sklep_ ________________ 247
skończyć_ _____________ 247
skóra_________________ 247
skręcić________________ 247
skrobać_ ______________ 247
skromność_____________ 247
skrót__________________ 247
skrzydła_______________ 247
skrzydło_______________ 247
skrzynka______________ 247
skrzyżowanie___________ 247
skutek_ _______________ 249
słabosłyszący___________ 249
słabosłyszący___________ 249
słaby_ ________________ 249
sława_________________ 249
Sławno________________ 249
słodki_________________ 249
słonina________________ 249
słoń__________________ 249
słońce_ _______________ 249
Słowacja_ _____________ 249
słownik_ ______________ 249
słowo_________________ 249
słuch_ ________________ 249
Słupsk________________ 249
słuszny________________ 249
służba_ _______________ 249
słychać________________ 251
słyszeć________________ 251
smacznego_____________ 251
smaczny_______________ 251
smak_ ________________ 251
smakować_____________ 251
smalec________________ 251
smarować_ ____________ 251
smażyć________________ 251
SMS__________________ 251
smucić (się)____________ 251
smutny________________ 251
sobie_ ________________ 251
sobota________________ 251
socjalizm______________ 251
socjalny_______________ 251
sojusz_________________ 251
sok___________________ 251
solić__________________ 253
solidarność_____________ 253
sól_ __________________ 253
spacer________________ 253
spać__________________ 253
sparaliżowany__________ 253
specjalność_ ___________ 253
specjalny______________ 253
spierać (się)____________ 253
spirytus_______________ 253
spodnie_ ______________ 253
spokój________________ 253
społeczeństwo__________ 253
społeczny______________ 253
sport I________________ 253
sport II_ ______________ 253
sposób________________ 253
spotkanie______________ 253
spotykać_ _____________ 255
spowiedź______________ 255
spódnica_ _____________ 255
spółdzielnia____________ 255
spółka_ _______________ 255
spór__________________ 255
spóźnienie_____________ 255
spragniony_____________ 255
sprawa________________ 255
sprawdzać_____________ 255
sprawiedliwość_ ________ 255
sprawozdanie___________ 255
sprytny________________ 255
sprzątać_______________ 255
sprzedać_ _____________ 255
sprzedawać____________ 255
spuchnąć______________ 255
srebro_ _______________ 255
stacja_________________ 257
stać_ _________________ 257
stadion________________ 257
stal___________________ 257
stały__________________ 257
stan__________________ 257
stan cywilny____________ 257
stanik_________________ 257
stanowisko_____________ 257
stanowy_______________ 257
Stany Zjed. Amer._______ 257
starać (się)____________ 257
starosta_______________ 257
starożytność_ __________ 257
starszy________________ 257
start__________________ 257
stary__________________ 257
statek_________________ 257
statut_________________ 259
stocznia_______________ 259
stolarski_______________ 259
stolec_________________ 259
stolica_ _______________ 259
stołówka_ _____________ 259
stopa_________________ 259
stopień________________ 259
stopień________________ 259
stopień (ocena)_________ 259
stopniowo_ ____________ 259
stosunek_ _____________ 259
stożek_ _______________ 259
stół___________________ 259
strach_________________ 259
stracić_ _______________ 259
strajk_________________ 259
strajkować_____________ 259
Straż Miejska___________ 261
Straż Pożarna___________ 261
stromy________________ 261
strona_ _______________ 261
strona internetowa_ _____ 261
strumień_ _____________ 261
strzał_________________ 261
strzecha_______________ 261
strzelać_ ______________ 261
strzyc_________________ 261
strzykawka_____________ 261
studia_________________ 261
studium_______________ 261
styczeń________________ 261
styl___________________ 261
substancja_____________ 261
suchy_________________ 263
sukces________________ 263
sukienka_ _____________ 263
suma_________________ 263
sumienie_ _____________ 263
super_________________ 263
surowy________________ 263
sweter________________ 263
swój (do kogoś)_________ 263
swój (do siebie)_________ 263
symbol________________ 263
sympatia_ _____________ 263
syn___________________ 263
sypialnia_______________ 263
system________________ 263
systematyczny__________ 263
sytuacja_______________ 263
szachy________________ 265
szacunek______________ 265
szafa_ ________________ 265
szafka_ _______________ 265
szal__________________ 265
szampan_ _____________ 265
szary_ ________________ 265
szatnia________________ 265
szatniarz_ _____________ 265
Szczecin_______________ 265
szczególny_____________ 265
szczegółowy___________ 265
szczery________________ 265
szczęścić (się)__________ 265
szczęście______________ 265
szczoteczka do zębów____ 265
szczupły_______________ 265
szczyt_________________ 267
szef_ _________________ 267
Indeks
349
szept_ ________________ 267
szereg_ _______________ 267
szerokość______________ 267
sześcian_______________ 267
szewski_ ______________ 267
szkic__________________ 267
szkicować______________ 267
szkielet________________ 267
szklanka_______________ 267
szkło_ ________________ 267
szkoda________________ 267
szkodzić_______________ 267
szkolić_ _______________ 267
szkoła_________________ 267
szlak__________________ 267
szóstka (ocena)_________ 267
szpilka________________ 269
szpital_ _______________ 269
sztandar_______________ 269
sztuczny_______________ 269
szukać________________ 269
szumieć_______________ 269
Szwajcaria_____________ 269
Szwecja_______________ 269
szyba_________________ 269
szybki_________________ 269
szyć__________________ 269
szyja_________________ 269
szynka________________ 269
Ś
ściana_ _______________ 269
ślad_ _________________ 269
ślepy_ ________________ 269
ślimak_ _______________ 269
ślina__________________ 271
ślinić (się)_ ____________ 271
śliski__________________ 271
śliwka_________________ 271
ślizgać________________ 271
350
Indeks
ślub__________________ 271
ślusarski_______________ 271
śmiać (się)_____________ 271
śmiały_ _______________ 271
śmiech________________ 271
śmiech________________ 271
śmiecić________________ 271
śmieć_________________ 271
śmierć________________ 271
śmierdzieć_____________ 271
śmietana______________ 271
śniadanie______________ 271
śnić_ _________________ 271
śnieg_ ________________ 273
śpiewać_______________ 273
średni_________________ 273
średniowiecze_ _________ 273
środa_________________ 273
środek________________ 273
środowisko_____________ 273
św. Mikołaj_____________ 273
świadectwo____________ 273
świadek_______________ 273
Świadkowie Jehowy______ 273
świadomy______________ 273
świat_ ________________ 273
światło________________ 273
świątynia______________ 273
świeczka_ _____________ 273
świetlica_______________ 273
świeży________________ 275
święto_ _______________ 275
świnia_________________ 275
T
tabela_________________ 275
tabelka________________ 275
tabletka_______________ 275
tablica_ _______________ 275
tajemnica______________ 275
tajny_________________ 275
tak___________________ 275
tak___________________ 275
tak samo______________ 275
taksówka______________ 275
talerz_________________ 275
tam_ _________________ 275
tangens_______________ 275
tani__________________ 275
taniec_________________ 277
tańczyć_______________ 277
tapczan_ ______________ 277
Tarnobrzeg_____________ 277
teatr__________________ 277
technika_______________ 277
technikum_____________ 277
tekst__________________ 277
telefon________________ 277
telefon komórkowy______ 277
telefonować____________ 277
telegram_ _____________ 277
telewizja_ _____________ 277
telewizor_ _____________ 277
temat_________________ 277
temperatura____________ 277
ten, ta, to_ ____________ 277
terapia________________ 277
teraz__________________ 279
teren_ ________________ 279
termin_ _______________ 279
termometr_____________ 279
terror_________________ 279
teściowa_______________ 279
teść_ _________________ 279
też___________________ 279
tętno_ ________________ 279
tkacki_________________ 279
tlen__________________ 279
tłumaczyć_ ____________ 279
tłuszcz________________ 279
toaleta________________ 279
tobie_________________ 279
tolerancja______________ 279
tonąć_________________ 279
torba_ ________________ 279
tort___________________ 281
Toruń_________________ 281
totolotek_ _____________ 281
towar_________________ 281
towarzystwo_ __________ 281
tradycja_______________ 281
trafiać_________________ 281
tragedia_______________ 281
traktor________________ 281
tramwaj_______________ 281
trasa__________________ 281
trawa_________________ 281
treść__________________ 281
trochę_ _______________ 281
trolejbus______________ 281
troska_________________ 281
troszczyć (się)__________ 281
trójka (ocena)__________ 281
trójkąt________________ 283
trucizna_______________ 283
trucizna_______________ 283
truć_ _________________ 283
trudny_ _______________ 283
trumna________________ 283
trumna________________ 283
trząść_________________ 283
trzeba________________ 283
trzeźwy_ ______________ 283
trzy dni temu___________ 283
trzymać_______________ 283
tsunami_______________ 283
tu____________________ 283
Turcja_________________ 283
turniej_ _______________ 283
turnus_ _______________ 283
turnus_ _______________ 283
turystyka______________ 285
tutaj__________________ 285
twardy________________ 285
twarz_________________ 285
twierdzenie_ ___________ 285
tworzywo______________ 285
twój__________________ 285
ty____________________ 285
tyć___________________ 285
tydzień________________ 285
tydzień temu___________ 285
tylko__________________ 285
tył___________________ 285
tytuł__________________ 285
tytułować______________ 285
U
ubezpieczenie_ _________ 285
ubiegły________________ 285
ubierać (dekorować)_____ 287
ubierać (się)_ __________ 287
ubikacja_______________ 287
ubranie_ ______________ 287
ucho__________________ 287
uchwalać______________ 287
ucieczka_______________ 287
uciekać________________ 287
ucisk_________________ 287
uciskać________________ 287
uczciwy_ ______________ 287
uczeń_________________ 287
uczestniczyć____________ 287
uczony________________ 287
uczucie________________ 287
uczulenie______________ 287
uczyć (się)_____________ 287
udało (się)_____________ 287
udawać_ ______________ 289
uderzać_______________ 289
uderzenie______________ 289
udział_________________ 289
ufać__________________ 289
układ_________________ 289
układać_ ______________ 289
ukończyć______________ 289
Ukraina_ ______________ 289
ulga__________________ 289
ulga (zniżka)___________ 289
ulica__________________ 289
ułamek________________ 289
umiarkowany___________ 289
umieć_________________ 289
umowa________________ 289
umrzeć________________ 289
umyć (coś)_____________ 289
umyć (się)_____________ 291
umysł_________________ 291
umywalka_ ____________ 291
unia__________________ 291
Unia Europejska_ _______ 291
uniwersytet____________ 291
upał__________________ 291
uparty_ _______________ 291
upierać (się)_ __________ 291
upomnienie____________ 291
uraz psychiczny_________ 291
urlop_ ________________ 291
urlopować_____________ 291
uroczystość____________ 291
uroda_________________ 291
urodzić________________ 291
urząd_________________ 291
USA__________________ 291
usiąść_________________ 293
usprawiedliwiać_________ 293
usta__________________ 293
ustawa________________ 293
ustępować_____________ 293
ustrój_________________ 293
uszy__________________ 293
uśmiech_______________ 293
uwaga________________ 293
uznawać_______________ 293
W
w ogóle_______________ 293
w, we (przyimek)________ 293
waga_________________ 293
wagon________________ 293
wakacje_______________ 293
walczyć_ ______________ 293
walec_________________ 293
walka_________________ 295
Wałbrzych_____________ 295
wanna________________ 295
wariant________________ 295
Warszawa_ ____________ 295
warsztat_______________ 295
wartość_ ______________ 295
warunek_______________ 295
warzywa_______________ 295
wasz, was, wam_ _______ 295
wata__________________ 295
ważny_ _______________ 295
ważyć_________________ 295
wąs_ _________________ 295
wąski_________________ 295
wąsy_ ________________ 295
wątpliwość_____________ 295
wątroba_______________ 297
wąż_ _________________ 297
wcale_________________ 297
wcierać_ ______________ 297
wczasy________________ 297
wczoraj_ ______________ 297
wdech_ _______________ 297
wdowieństwo___________ 297
Wejherowo_ ___________ 297
wejść_________________ 297
wełna_________________ 297
wesele________________ 297
wesoły________________ 297
wewnątrz______________ 297
wezwać_______________ 297
wezwanie______________ 297
wędka_ _______________ 297
wędlina_ ______________ 297
węgiel_ _______________ 299
Węgry_ _______________ 299
wiadomość_____________ 299
wiara_________________ 299
wiatr_________________ 299
wiązać________________ 299
widelec________________ 299
wideo_________________ 299
widokówka_____________ 299
widzieć________________ 299
wieczny_______________ 299
wieczór_ ______________ 299
wiedzieć_______________ 299
wiek__________________ 299
wieki_ ________________ 299
wiele_ ________________ 299
wielki_________________ 299
wielobok_ _____________ 299
wielokąt_______________ 301
wielościan_ ____________ 301
wierność_ _____________ 301
wiersz_ _______________ 301
wieś__________________ 301
Wietnam_ _____________ 301
wiewiórka_ ____________ 301
wieża_________________ 301
więcej_ _______________ 301
więzienie______________ 301
wilk_ _________________ 301
wina__________________ 301
winda_________________ 301
wino__________________ 301
winogrono_____________ 301
winowajca_____________ 303
wiosna________________ 303
wisieć_________________ 303
wiśnia_________________ 303
witać_ ________________ 303
witamina______________ 303
wizyta_ _______________ 303
wklęsły________________ 303
wkład_________________ 303
wkładać_______________ 303
wkręcać żarówkę________ 303
władza________________ 303
włamanie______________ 303
włamywać (się)_________ 303
własność______________ 303
właśnie_ ______________ 303
włączać_______________ 303
Włochy________________ 303
Włocławek_____________ 305
włos__________________ 305
włosy_________________ 305
wniosek_______________ 305
wnuk_________________ 305
woda_________________ 305
woda_________________ 305
wodospad_ ____________ 305
województwo___________ 305
wojna_________________ 305
wojować______________ 305
wojsko________________ 305
wola__________________ 305
wolne (niezajęte)________ 305
wolność_______________ 305
wolny (powolny)________ 305
wołać_________________ 305
wódka_ _______________ 305
wózek_ _______________ 307
wózek inwalidzki________ 307
wpisać________________ 307
wpłata________________ 307
wracać________________ 307
wracać________________ 307
Wrocław_______________ 307
wróg_ ________________ 307
wrzesień______________ 307
wrzód_________________ 307
wschód_ ______________ 307
wsiadać_______________ 307
wsiadać_______________ 307
wspaniały______________ 307
wspólnota_ ____________ 307
wspólny_______________ 307
współczuć_ ____________ 307
współżyć płciowo________ 309
wstawać_______________ 309
wstrzemięźliwość I_ _____ 309
wstrzemięźliwość II______ 309
wstyd_________________ 309
wstydzić (się)___________ 309
wszyscy_______________ 309
wtorek________________ 309
wujek_________________ 309
wy___________________ 309
wybitny_ ______________ 309
wybór_________________ 309
wybrzeże______________ 309
wybuchać______________ 309
wychowywać___________ 309
wycieczka_____________ 309
wydarzenie_ ___________ 309
wydarzyć (się)__________ 309
wydychać______________ 311
wygląd________________ 311
wygodny_ _____________ 311
wygrać________________ 311
wyjaśniać______________ 311
wyjaśnienie____________ 311
wyjechać______________ 311
wyjmować_____________ 311
wyjść_________________ 311
wykaz_________________ 311
wykład________________ 311
wykładać______________ 311
wykonywać_ ___________ 311
wykrzyknik_____________ 311
wykształcenie_ _________ 311
wykwalifikowany________ 311
wylot_________________ 311
wyłączać_ _____________ 311
wymagać______________ 313
wymiar________________ 313
wymiotować____________ 313
wynagradzać___________ 313
wynagrodzenie_ ________ 313
wynaleźć______________ 313
wynik_________________ 313
wypadek_ _____________ 313
wypłata_______________ 313
wypoczynek____________ 313
wypowiedzenie_ ________ 313
wypożyczać____________ 313
wyprać________________ 313
wypukły_______________ 313
wyraz_________________ 313
wyraźnie_ _____________ 313
wyrok_________________ 315
wyrwanie zęba__________ 315
wyrzucać______________ 315
wysiadać______________ 315
wysiadać______________ 315
wysięk________________ 315
wysiłek________________ 315
wysoki________________ 315
wyspa_ _______________ 315
wysprzątać_____________ 315
wystarczać_____________ 315
wystawa_______________ 315
występować____________ 315
wysyłać_______________ 315
wyścig________________ 315
wyśmiewać_ ___________ 315
wytłumaczyć___________ 315
wytrwać_______________ 315
wytrzymać_____________ 317
wywiad_ ______________ 317
wyzwolenie_ ___________ 317
wyzysk________________ 317
wyzyskiwać____________ 317
wyżej_________________ 317
wzajemny_ ____________ 317
wziąć_________________ 317
wzorować (się)_ ________ 317
wzór__________________ 317
wzrok_________________ 317
wzrost________________ 317
wzywać_ ______________ 317
Z
z, ze (przyimek)_________ 317
za (ilościowe i czasowe)__ 317
za (przestrzenne)_ ______ 317
za trzy dni_____________ 317
zabawa_ ______________ 319
zabawki_______________ 319
zabijać________________ 319
zabrać_ _______________ 319
zabytek_ ______________ 319
zachód________________ 319
zaczynać_ _____________ 319
zadanie_ ______________ 319
zadowalać_____________ 319
zadowolenie____________ 319
zadzwonić (telefonować)__ 319
zagadka_______________ 319
zagranica______________ 319
zając_ ________________ 319
zajęcia________________ 319
zajmować______________ 319
zakaz_________________ 319
zakazywać_____________ 319
zakład_ _______________ 321
zakładać_______________ 321
Zakopane______________ 321
załatwiać______________ 321
zamek (budowla)________ 321
zamek (mechanizm)_____ 321
zameldowanie__________ 321
zamęt_________________ 321
zamiar________________ 321
zamiast_ ______________ 321
zamiatać_ _____________ 321
zamiłowanie____________ 321
Zamość_ ______________ 321
Indeks
351
zamykać_______________ 321
zanosić________________ 321
zaopiekować (się)_______ 321
zapach________________ 321
zapalenie______________ 321
zapisać________________ 323
zapłacić_______________ 323
zapłodnienie_ __________ 323
zapominać_____________ 323
zapomoga_____________ 323
zapraszać______________ 323
zaproszenie (kartka)_____ 323
zapytać_ ______________ 323
zarabiać_______________ 323
zaraz_ ________________ 323
zarażać________________ 323
zarażenie______________ 323
zarobek_______________ 323
zarozumiały____________ 323
zarząd_ _______________ 323
zasada________________ 323
zasadzka______________ 323
zasiłek________________ 323
zastępować____________ 325
zastrzyk_______________ 325
zaszczycać_____________ 325
zaszczyt_______________ 325
352
Indeks
zaświadczenie__________ 325
zaufać_ _______________ 325
zauważyć______________ 325
zawał_________________ 325
zawiadom mnie_________ 325
zawiadomienie__________ 325
zawiązać_ _____________ 325
zawód_ _______________ 325
zawrót głowy___________ 325
zawsze________________ 325
zazdrość_______________ 325
zażalenie______________ 325
ząb___________________ 325
zbawić________________ 327
zbierać________________ 327
zbierać (się)____________ 327
zboże_________________ 327
zbroić_________________ 327
zdać__________________ 327
zdanie_ _______________ 327
zdanie_ _______________ 327
zdawać________________ 327
zdenerwowanie_________ 327
zderzać (się)_ __________ 327
zderzenie______________ 327
zdjęcie________________ 327
zdobywać______________ 327
zdolność_______________ 327
zdrada________________ 327
zdradzać_ _____________ 327
zdrowy________________ 327
zebranie_______________ 329
zegar_________________ 329
zemdleć_______________ 329
zepsuć________________ 329
zespół_ _______________ 329
zeszyt_________________ 329
zewnątrz_ _____________ 329
zęby__________________ 329
zginać_ _______________ 329
zgoda_________________ 329
zgubić_ _______________ 329
ziarno_________________ 329
Zielona Góra_ __________ 329
zielony________________ 329
ziemia_ _______________ 329
Ziemia________________ 329
ziemniaki______________ 329
zima__________________ 329
zimno_________________ 331
zjeść__________________ 331
złamanie_ _____________ 331
złodziej_ ______________ 331
złodziejstwo____________ 331
złoto__________________ 331
złoty__________________ 331
złoża_ ________________ 331
złożyć_________________ 331
zły (niedobry)_ _________ 331
zły (zdenerwowany)_ ____ 331
zmęczenie_____________ 331
zmiana________________ 331
zmieniać_______________ 331
zmuszać_______________ 331
zmywać_______________ 331
znaczek_______________ 331
znaczenie______________ 331
znaczny_______________ 333
znać__________________ 333
znajdować (coś)_ _______ 333
znajomy_______________ 333
znak__________________ 333
znak niewiadomej – x____ 333
znak zapytania__________ 333
znaleźć (coś)___________ 333
znany_________________ 333
zniszczyć______________ 333
zniżka_________________ 333
zostawać______________ 333
zrobić_________________ 333
zupa__________________ 333
związek_ ______________ 333
zwichnąć______________ 333
zwiedzać_ _____________ 333
zwierzę________________ 333
zwolnić________________ 335
zwrot_________________ 335
zwycięstwo_ ___________ 335
zwyczajny_ ____________ 335
zysk__________________ 335
zyskiwać_ _____________ 335
Ź
źle_ __________________ 335
źródło_________________ 335
Ż
żaba__________________ 335
żaden_________________ 335
żakiet_________________ 335
żal_ __________________ 335
żałoba________________ 335
żarówka_______________ 335
żart_ _________________ 335
żartować_ _____________ 335
Żary__________________ 337
Żary__________________ 337
żądać_________________ 337
że____________________ 337
żeby__________________ 337
żegnać________________ 337
żelazko________________ 337
żelazo_________________ 337
żeński_________________ 337
żłobek_ _______________ 337
żołądek_ ______________ 337
żołnierz_ ______________ 337
żona__________________ 337
żółtaczka______________ 337
żółty__________________ 337
żółw__________________ 337
żuć___________________ 337
życiorys_______________ 337
życzenie_______________ 339
życzyć_ _______________ 339
żyć___________________ 339
żyła_ _________________ 339
żywić (karmić)__________ 339
żywność_______________ 339
Terminy i pojęcia
związane z językiem migowym
i środowiskiem osób niesłyszących
APARAT SŁUCHOWY – urządzenie służące do
wzmacniania głośności dźwięków u osób z dysfunkcją słuchu.
APARAT SŁUCHOWY NAKŁADANY NA ZĘBY –
unikalny aparat, który wykorzystuje przewodnictwo
kostne. Jest on zupełnie niewidoczny, łatwy do włożenia i zdjęcia, może być wykorzystywany przez ludzi z jednostronnym uszkodzeniem słuchu. Sam aparat umieszczany jest na zębach trzonowych. Niewielki mikrofon, który przesyła dźwięki do niego, umieszczany jest za uchem.
ARBITRALNOŚĆ ZNAKU – znak migowy, którego
forma nie ma bezpośredniego związku z rzeczywistością pozajęzykową. Jest to przeciwieństwo ikoniczności znaku.
AUDIOGRAM – (łac. audio – słyszę, gr. grámma –
pismo, litera) – badanie audiometryczne przedstawione za pomocą wykresu graficznego. Celem badania jest ocena sprawność narządu słuchu, zarówno
jego głośność jak i częstotliwość. W trakcie badania
tony generowane są przez audiometr.
AUDYZM – to termin używany do określenia dyskryminacji lub stereotypów na temat ludzi G/głuchych.
Osoba o audystycznym nastawieniu przyjmuje założenie, ze kultura osób słyszących jest lepsza i bardziej pożądana niż Kultura Głuchych, i że G/głusi są
trochę mniej zdolni i sprawni niż ludzie słyszący. Tak
więc audyzm stanowi przekonanie, że życie bez słu-
chu jest daremne i nieszczęśliwe. Utrata słuchy jest
tragedią, a Głusi powinni jak najbardziej identyfikować się z ludźmi słyszącymi. Tego rodzaju forma dyskryminacji występuje wtedy, gdy osoba G/głucha jest
posądzona o niezdolność do wykonania zadania, pracy, zachowania – tylko z tego powodu, że nie słyszy. Zjawisko audyzmu może wystąpić również między członkami społeczności G/głuchych. Głusi, którzy
nie identyfikują się z językiem migowym ani Kulturą
Głuchych, często uważają siebie za lepszych od tych,
którzy porozumiewają się w języku wizualno-przestrzennym i identyfikują się ze swoją kultura. Termin ten, może być również użyty w odniesieniu do
tych G/głuchych, którzy dyskryminują ludzi słyszących (DEFIZM), co wynika z długoletniej dyskryminacji i lekceważenia potrzeb osób niesłyszących, które
rozwinęły w sobie szowinistyczne przekonanie, iż lepszy jest ten kto nie słyszy.
CODA – (ang. Child of Deaf Adult – Słyszące dziecko głuchych rodziców) to osoba wychowywana przez
G/głuchych rodziców bądź G/głuchych opiekunów.
CODA to w większości osoby słyszące wychowane
w środowisku komunikacji wizualno-przestrzennej
(patrz PJM), dlatego też często napotykają w swoim życiu trudności związane z normami społecznymi
i kulturowymi świata słyszących, które to różnią się
od norm występujących w społeczności G/głuchych.
Statystyki pokazują, że ponad 90% G/głuchych rodziców ma słyszące dzieci. Wielu CODA identyfikuje
się jednocześnie z Kulturą Głuchych jak i kulturą słyszących. Jednakże życie w dwóch światach może pro-
wadzić do poczucia zagubienia czy rozchwiania tożsamościowego. Często jedną z ról, jaką CODA pełni
w rodzinie G/głuchych już od najmłodszych lat, jest
rola tłumacza języka migowego na język polski i odwrotnie. CODA to też ta osoba, która na drodze wielu
negatywnych doświadczeń z niesłyszącymi, nie identyfikuje się ze światem G/głuchych i nie akceptuje go
(patrz PATERNALIZM).
CODA NEGATYWNY – osoba, która identyfikuje się
ze światem słyszących oraz przejawiająca paternalizm wobec G/głuchych.
CODA POZYTYWNY – osoba, która identyfikuje się tożsamościowo ze światem, zatem i z Kulturą Głuchych.
DIAGRAF – dwuznak, zestaw dwóch liter odpowiadający jednej głosce w języku polskim np.: sz, cz,
rz, ch.
FONOGESTY – to uzupełnienie języka mówionego, który staje się wyrazisty przez układy dłoni obrazujące dźwięki ustawiane w określonych pozycjach
przy twarzy. Każdy język, do którego zostały stworzone fonogesty posiada swoje własne układy dłoni/
znaki. Fonogesty zostały wynalezione, ponieważ wiele dźwięków mowy podczas ich wymawiania jest do
siebie bardzo podobna, co znacznie utrudnia odczytywanie mowy z ruchu ust.
Terminy i pojęcia
353
FORMANTY – stosowane w przekazie migowym
głównie przyrostki i przedrostki w wyrazach pochodnych np. „praca” – „praca-ować”
GESTOGRAFIA UKŁADÓW PALCÓW – ponieważ
nie wszystkie występujące w znakach ideograficznych układy palców dadzą się odnieść do alfabetu
palcowego czy też podstawowych znaków liczb, dodatkowo opisanych zostało 21 nietypowych układów
palców, oznaczonych zestawem dwóch liter (dużej
i małej), dzięki którym łatwiej określić układ dłoni do
poszczególnego znaku migowego.
GŁUCHONIEMY – osoba, która wskutek głuchoty
nie opanowała mowy, nie posługuje się nią i nie rozumie jej na drodze odczytywania z ust.
GŁUCHOTA PERILINGWALNA – uszkodzenie słuchu w stopniu znacznym lub głębokim powstałe
w okresie opanowania języka (od 3 do 5 lat).
GŁUCHOTA POSTLINGWALNA – uszkodzenie słuchu w stopniu znacznym lub głębokim, powstałe po
opanowaniu mowy (po 4–5 r. ż.). W tym przypadku
mowa jest już ukształtowana, a oddziaływanie rewalidacyjne nastawione jest na zachowanie tej umiejętności oraz kształtowanie percepcji mowy drogą odczytywania z ust wspartego szczątkowym odbiorem
słuchowym.
GŁUCHOTA PRELINGWALNA – uszkodzenie słuchu
w stopniu znacznym lub głębokim powstałe w okresie przed opanowaniem mowy jako środka porozumiewania się, a więc o charakterze dziedzicznym, powstałe w okresie życia płodowego, w okresie okołoporodowym lub później (do 2–3 r. ż.). W tym okresie
mowa nie rozwija się w sposób spontaniczny.
GŁUCHY/głuchy – „Głuchy” pisane dużą literą odnosi się do członkostwa w Kulturze Głuchych, jej
norm, wartości, przekonań, które różnią się od kultury słyszących. Duża litera „G” służy zdeklarowaniu,
że stan głuchoty jest raczej przynależnością kulturo-
354
Terminy i pojęcia
wą aniżeli tylko stanem zdrowia. Termin „głuchy” pisany małą literą, określa osoba, która charakteryzuje
się głęboką (powyżej 90dB) utratą słuchu. Jej możliwości percepcyjne drogą słuchową są tak ograniczone, że nie jest w stanie, w sposób naturalny, opanować języka mówionego, czy też naturalnie używać go
w codziennej komunikacji.
IKONICZNOŚĆ ZNAKU – to znak migowy, który
opiera się na względnym podobieństwie do przedmiotu oznaczanego, lub czynności. Znaki te stanowią symbole, które mogą wywoływać u odbiorcy psychiczny obraz przedmiotu lub czynności. Jest to częsta sytuacja, która zachodzi w PJM, ze względu na
naturalną modalność wizualno-przestrzenną np.: pić,
jeść, dom.
IMPLANT PNIOWY – to elektroniczne protezy wszczepiane do pnia mózgu, gdzie stymulują jądra nerwu ślimakowego. Ten typ implantu może być stosowany przez osoby z uszkodzonym nerwem słuchowym, szczególnie w przypadku głuchoty obustronnej.
IMPLANT ŚLIMAKOWY – elektroniczna proteza, która ma zastąpić nieczynne komórki zmysłowe
w uchu wewnętrznym. Umożliwia bezpośrednią stymulację elektryczną zakończeń włókien nerwowych
w celu wywołania wrażeń słuchowych. Implant może
być zastosowany wówczas, gdy następuje: (1) obustronna, całkowita utrata słuchu; (2) obustronny głęboki niedosłuch; (3) klasyczne aparaty słuchowe nie
powodują poprawy słyszenia; (4) brak innych poważnych problemów zdrowotnych; (5) gotowość do wzięcia udziału w długotrwałym treningu słuchowym.
IMPLANT UCHA ŚRODKOWEGO – np.: implant
Baha, który jest wszczepiany do ucha środkowego
i zastępuje uszkodzone przewodnictwo kostne. Implant Baha zwany jest również implantem zakotwiczonym (kostnym) na przewodnictwo kostne lub aparatem słuchowym zakotwiczonym w kości. Jego istotnym elementem jest tytanowy pręt wszczepiany w
kość za uchem, który zrasta się z nią i w efekcie sta-
nowi element zastępujący uszkodzone ucho środkowe. Sygnały akustyczne przekazywane są jako
drgania poprzez kości. Przewodzony dźwięk podlega mniejszym zakłóceniom, przez co urządzenie jest
efektywniejsze od aparatu słuchowego.
IMPLANTOWCY – czyli zaimplantowani (poprzez
implant ślimakowy, o dwuczęściowej budowie – jedna
część wczepiana jest do ucha wewnętrznego, a druga na zewnątrz, tuż za uchem) w dzieciństwie lub już
w dorosłym życiu. Osoby te często zalicza się do grupy niedosłyszących lub słabosłyszących, jednak często nie są one akceptowane przez środowisko G/głuchych. Zaimplantowanie daje możliwość poznania
świata słyszących i szansę na normalne życie. Często
jednak nie pozwala na akceptację zarówno ze strony słyszących jak i G/głuchych. Z reguły oznacza to
brak silnie określonej tożsamości społecznej. Jest to
jeden z głównych problemów osób żyjących na „granicy dźwięku”. Oczywiste jest to, że istnieją wyjątki,
które świetnie adaptują się w świecie G/głuchych. Są
to osoby, których przynależność (słyszący – G/głuchy) nie zawsze jest jasno określona.
JĘZYK MACIERZYSTY – Język pierwszy. Językiem
macierzystym jest ten, którym posługują się rodzice,
przekazujący swój język potomkom. To identyfikacja.
W przypadku osób niesłyszących, to uszkodzenie słuchu determinuje język pierwszy – język migowy.
JĘZYK MIGANY – sztucznie utworzony subkod migany języka naturalnego – forma przekazu kinestetycznego wykorzystująca znaki języka migowego i gramatykę języka narodowego, występująca zawsze w połączeniu z mową lub wyraźną artykulacją
(system językowo-migowy). Języki migane wykorzystywane są w wielu krajach w nauczaniu dzieci niesłyszących jako element metody oralno-migowej.
JĘZYK MIGANY (PEŁNY) – realizowany poprzez
pokazywanie znaków migowych i alfabetu palcowego
zgodnie z szykiem języka fonicznego, nie artykułując
przy tym głośno wypowiedzi. Na przykład:
Szyk – „Czy lubisz czytać książki?”.
Znaki migowe – „Czy” + „lubić” + „czytać” + „książka” + „?”.
Alfabet palcowy – „Czy” + „lubić + isz” + „czytać” +
„książka + i”.
JĘZYK MIGANY (UPROSZCZONY) – przekaz polega na pokazywaniu znaków migowych zgodnie z szykiem polskiego języka fonicznego. W tej odmianie nie
artykułuje się głośno wypowiedzi. Na przykład szyk:
„Czy lubisz czytać książki?”
Znaki migowe: „Czy” + „lubić” + „czytać” + „książka”.
JĘZYK MIGOWY – w pojęciu sensu stricte to po prostu zestaw, zbiór znaków mimicznych lub pantomimicznych określających poszczególne litery, słowa
lub (rzadko) zwroty. W pojęciu sensu largo (potocznym) to sposób porozumiewania się manualnego za
pomocą owych znaków mimicznych i pantomimicznych, zwanych znakami migowymi.
KOŃCÓWKI FLEKSYJNE – odmieniona część wyrazu, która w myśl zasady SJM musi zostać przeliterowana za pomocą znaków daktylograficznych – alfabetu np. „plama” – „plam –isty”.
KULTURA GŁUCHYCH – to termin odnoszący się
wyłącznie do ruchu społecznego, którego wyznacznikiem jest doświadczenie głuchoty w kontekście kultury. Postrzeganie głuchoty jako niepełnosprawności
nie mieści się w ramach tego terminu. Mówiąc o Kulturze Głuchych pisanej dużą literą, mamy na myśli członkostwo w tej kulturze. Wyznacznikiem, który definiuje owo członkostwo nie jest stopień utraty
słuchu, ale poczucie tożsamości, przynależności do
tej grupy, jej akceptacja oraz bycie akceptowanym.
Istotnym spoiwem tej społeczności jest język migowy (w Polsce – Polski Język Migowy), który jak każdy
język foniczny, posiada swoją historie, ulega zmianom, wpływa na postrzeganie otaczającego świata.
Owy obraz świata przekazywany jest następnym po-
koleniom. Wspólne doświadczenia tj. uczęszczanie do
szkół dla niesłyszących czy borykanie się z problemami życia w świecie słyszących dopełniają obrazu odrębności kulturowej Głuchych.
LOKALIZACJA (w odniesieniu do znaku migowego)
– konkretne miejsce w obszarze ciała, wykonywanego znaku np. naturalnie przed sobą, lewy dołek strzelecki, na wysokości pasa itp.
METODA DAKTYLNA – jeden z czterech elementów metody kombinowanej. To systemy ustno-ręczne
(daktylografia, fonogesty).
METODA KOMBINOWANA – to celowy i wypracowany sposób nauczania z wykorzystaniem elementów z czterech podstawowych metod (oralnej, słuchowej, taktylnej i migowej). Ma ona na celu rozwijać mowę dzieci głuchych. W zależności od poziomu
percepcyjnego i umysłowego dziecka, dobierana jest
odpowiednia metoda. Wspólnym mianownikiem czterech metod jest wzrokowa percepcja pisma oraz odbiór wzrokowo-czuciowy przekazywanych treści.
METODA MIGOWA – jeden z czterech elementów
metody kombinowanej. To systemy językowo-migowe, mimika, pantomimika.
METODA ORALNA – jeden z czterech elementów
metody kombinowanej. To ekspresja słowna; wzrokowa percepcja mowy (odczytywanie z ust).
METODA SŁUCHOWA – jeden z czterech elementów metody kombinowanej. To słuchowa percepcja
mowy (trening słuchowy, wychowanie słuchowe), logorytmika.
NATYWNY GŁUCHY – głuche dziecko głuchych rodziców.
NIEDOSŁYSZĄCY – osoba, u której ubytki słuchu
(80–90dB) stwarzają trudności w naturalnym opanowaniu języka mówionego (nawet przy pomocy apara-
tów słuchowych), ale nie w takim poważnym stopniu
jak u osoby niesłyszącej. Osoba niedosłysząca ma
też trudności ze zrozumieniem mowy bez użycia aparatów słuchowych, lecz w sprzyjających warunkach
może ją zrozumieć za pomocą tychże protez.
NIEMY – osoba, która nie opanowała mowy dźwiękowej, będąc osobą słyszącą.
NOTACJA GRAFICZNA – zestaw symboli piktograficznych w postaci strzałek uzupełniających na fotografii lub rysunku znaku migowego; kierunek i sposób wykonania ruchu.
OGŁUCHŁY – osoba, która utraciła słuch w późniejszym okresie życia (patrz. Głuchota perilingwalna,
Głuchota postlingwalna).
ORALIZM – metoda nauczania niesłyszących wyłącznie języka dźwiękowego i mowy.
PATERNALIZM – to kontrolowanie, ochranianie
i kierowanie niektórych jednostek lub grup społecznych przez inne jednostki lub grupy, ponieważ nie
są wystarczająco kompetentne do kierowania własnym postępowaniem. Przejawem paternalizmu wobec środowiska G/głuchych jest postawa wyrażająca się w zachowaniu ciągłego zastępowania ich we
wszystkim, co robią. Fakt ten łączy się z tym, że niektórzy słyszący często uważają G/głuchych za osoby na tyle niepełnosprawne, że nie są w stanie samodzielnie funkcjonować w społeczeństwie.
PERCEPCJA WZROKOWO-SŁUCHOWA – odbiór
mowy za pomocą zmysłu wzroku i słuchu równocześnie. Zjawisko to występuje u osób z uszkodzeniem słuchu, wykorzystujących sprawny narząd słuchu w procesie odbioru informacji i równocześnie odczytujących mowę z ust oraz ewentualnie znaki migowe podczas przekazu w systemie językowo-migowym. Nakładanie się na siebie i uzupełnianie bodźców wzrokowych i słuchowych, nawet wówczas, gdy
bodźce słuchowe mają charakter w znacznym stopniu
Terminy i pojęcia
355
ograniczony, pozwala na znaczne zwiększenie efektywności odbioru.
PIDGINGI MIGOWE/PIDŻINY (POLSKI MIGOWY)
– języki mieszane, pół sztuczne. W polskim odniesieniu to nakładanie dwóch fragmentarycznych procesów językowego wyrażania: mówienia i migania. Oba
języki mieszają się w różnym stopniu, co do reguł
gramatycznych i słownika znaków językowych, charakterystycznych dla każdego z nich, tworząc język
inny. Często przybiera strukturę niepodobną ani do
polskiego języka dźwiękowego, ani do PJM (Polskiego Języka Migowego). Pojawiają się też elementy,
których nie posiada żaden z tych języków. Strukturę wypowiedzi może cechować zarówno krótka, nierozbudowana forma oraz ubogi, ograniczony słownik
i uproszczona gramatyka, jak i forma bardziej rozbudowana. Nigdy nie są to języki o strukturze jednorodnej.
PODA – (ang. Parents of deaf adults – Rodzice dorosłych osób głuchych) – to rodzice, dorosłych już dzieci głuchych.
POLIGESTIA MIGOWA – odwrotność polisemii, zjawisko występowania w języku migowym dwóch lub
więcej różnych znaków ideograficznych określających
to samo pojęcie w zależności od kontekstu, np. „odpowiadać” – (1) odpowiadać na pytanie; (2) odpowiadać za coś.
POLISEMIA MIGOWA – oznacza wielofunkcyjność
znaku migowego – ten sam znak migowy może mieć
różne znaczenia np. „umieć” i „wiedzieć”.
POLSKI JĘZYK MIGOWY – (PJM) jest naturalnym
językiem wizualno-przestrzennym społeczności G/
głuchych w Polsce, szczególnie u osób pochodzących
z rodzin, w których Głuchota przekazywana jest z pokolenia na pokolenie. W odróżnieniu od języków fonicznych wypowiedzi są konstruowane na gruncie
modalności wzrokowej, a nie słuchowej. Polski Język Migowy posiada własną strukturę gramatyczną:
356
Terminy i pojęcia
składnię, morfologię, fonologię, a nawet fonetykę.
Każdy język wizualno-przestrzenny w tym także PJM
posiada specyficzne cechy tj. klasyfikatorowość, niemanualność, symultaniczność, kierunkowość.
PROTETYK SŁUCHU – osoba, której zadaniem jest
dokładna ocena stopnia i charakteru niedosłuchu u
pacjenta, u którego lekarz specjalista ustalił wskazania do protezowania słuchu. Na tej podstawie protetyk słuchu dobiera odpowiednie dla danego pacjenta
urządzenie poprawiające słuch.
PROZODIA JĘZYKA MIGOWEGO/elementy prozodyczne wypowiedzi – występuje w przekazie informacji za pomocą znaków języka migowego zespół cech
współuczestniczących obejmujących tempo przekazu, akcenty mimiczne i pantomimiczne, gesty nie
skodyfikowane, modyfikacje znaków migowych wynikające z kontekstu, a także instrumentację migową.
Cechy prozodyczne wypowiedzi za pomocą znaków
języka migowego odpowiadają takim cechom prozodycznym mowy jak: tempo, akcent wyrazowy i zdaniowy, modulacja i intonacja itp. W znacznym stopniu
wzbogacają wypowiedź.
REGULATORY – są to środki niewerbalne, patrząc
z punktu widzenia języków fonicznych, zawarte
w głosie mówiącego np. intonacja czy akcent, których użycie jest wyrazem przestrzegania społecznych
norm zachowania podczas konwersacji. Konwersacje w polskim języku migowym wymagają przede
wszystkim wspólnego pola uwagi wzorowej nadawcy
i odbiorcy. Zanim osoba G/głucha przekaże odbiorcy wizualne informacje, zwraca na siebie jego uwagę – nie głosem, lecz machnięciem ręką, dotknięciem, stuknięciem w stół, miganiem światła itp. Owy
mechanizm zazębia się z przestrzeganiem reguły naprzemienności ról podczas wizualnej konwersacji.
RUCH (w odniesieniu do znaku migowego) – szybki,
krótki, po łuku, w dół, zawsze w stosunku do osoby
wykonującej znak.
SODA – (ang. Sibling of Deaf Adult – Słyszące rodzeństwo głuchych rodziców) to słyszące dzieci, które wychowały się z G/głuchym rodzeństwem.
SURDOPEDAGOGIKA - Surdopedagogika jako dyscyplina pedagogiki specjalnej obejmuje nauczanie
i wychowanie jednostek z wadą słuchu. Problematyka obejmuje zagadnienia wczesnej interwencji – począwszy od możliwości wykrycia wady słuchu, poprzez określenie przyczyn jak również pełną, obiektywną i wieloaspektową diagnozę oraz zastosowanie
różnych form i metod postępowania rewalidacyjnego.
Różny stopień ubytku słuchu, a także zróżnicowane
możliwości poznawcze jednostek z uszkodzonym słuchem – wyznaczają określone potrzeby edukacyjne.
Problem ten dotyczy rysu historycznego i kształtowania się myśli surdopedagogicznej, poczynając od starożytności po czasy współczesne. Ewolucja poszczególnych systemów nauczania i wychowania osób niesłyszących pozwala zaprezentować metody i formy
kształcenia oraz komunikacji. Rozwój nauk medycznych i technicznych w pełni znajduje zastosowanie
w postępowaniu profilaktycznym, leczniczym i rehabilitacyjnym osób niesłyszących.
SYNERGIZM WZROKOWO-SŁUCHOWY – współdziałanie wzroku i słuchu w odbiorze informacji słownej oraz wzajemne wzmacnianie się bodźców odbieranych równolegle przez oba zmysły. Ze zjawiskiem
tym, w znacznej mierze opartym na domyśle, mamy
do czynienia przy odczytywaniu mowy z ust przez
osobę ze znacznym uszkodzeniem słuchu. Nakładanie się na siebie i uzupełnianie bodźców wzrokowych
i słuchowych, nawet wówczas, gdy bodźce słuchowe
maja charakter w znacznym stopniu ograniczony, pozwala na zwiększenie efektywności odbioru. Każdy
nawet szczątkowy element odbioru słuchowego, pomaga w efektywnym synergicznym odbiorze wzrokowo-słuchowym.
SYSTEM JĘZYKOWO-MIGOWY – (SJM) nie pełni
funkcji języka naturalnego, lecz stanowi subkod języka polskiego, a posługiwanie się SJM ma charakter
hybrydowy. Użycie SJM polega na posługiwaniu się
językiem mówionym przy jednoczesnym użyciu znaków migowych. Znaki migowe wzięte z PJM oraz alfabet palcowy wstawia się w wyrazy i końcówki wyrazów, co daje efekt symultanicznego, złożonego przekazu informacji językowych na bazie dwóch modalności: słuchowej i wzrokowej. SJM jest wizualnym
odbiciem struktury gramatycznej języka polskiego.
W odróżnieniu PJM posiada własną strukturę gramatyczną nie odpowiadającą gramatyce języka polskiego. W odniesieniu do SJM stosuje się rozmaite terminy: język migany, metoda kombinowana, symultaniczna komunikacja, totalna komunikacja.
SYSTEM JĘZYKOWO-MIGOWY (PEŁNY) – stanowi nałożenie elementów w postaci znaków migowych i alfabetu palcowego na indywidualne mówienie zgodne z szykiem polskiego języka dźwiękowego.
Jest to kombinacja wszystkich czterech elementów:
Mówienie – „Czy lubisz czytać książki?”.
Znaki migowe – „Czy”+„lubić”+„czytać”+„książka”+„?”.
Alfabet palcowy – „Czy” + „lubić+isz” + „czytać” +
„książka+i”.
SYSTEM JĘZYKOWO-MIGOWY (UPROSZCZONY)
– realizowany jest poprzez trzy elementy. Zgodnie
z szykiem polskiego języka dźwiękowego mówi się
i jednocześnie pokazuje znaki migowe.
Mówienie – „Czy lubisz czytać książki?”.
Znaki migowe – „Czy” + „lubić” + „czytać” +
„książka”.
ŚWIADOMOŚĆ METAJĘZYKOWA – to zdolność
mówienia o językach jako językach. Jest ona stymulowana porównywaniem dwóch języków. Mamy
na myśli dwujęzyczność, poznanie języka migowego
i fonicznego, co pozwala na poszerzenie wiedzy kulturowej i na rozwijanie świadomości językowej.
ŚWIADOMOŚĆ METAKULTUROWA – to świadomość istnienia kultur (kultura Głuchych i kultura słyszących). Ta wiedza pozwala na porównywanie kultur, a także pozwala na lepsze funkcjonowanie w nich,
gdyż one współistnieją i niemożliwym jest ich wykluczenie.
THE FAMILY DOG – tzw. rodzinny pies. To określenie
funkcjonuje w amerykańskiej społeczności Głuchych
i odnosi się do sytuacji, kiedy osoba G/głucha jest
przez słyszących członków traktowana jak rodzinny
pies. Zazwyczaj dzieje się tak podczas spotkań rodzinnych, kiedy to wszyscy słyszący członkowie rozmawiają ze sobą, śmieją się, żartują, a osobę G/głuchą, oddzielają od siebie niewidzialnym murem. G/głuchy siedzi przy stole, nie odzywa się, obserwuje wszystkich
niczym pies. Patrzy na ich usta, stara się zrozumieć
cokolwiek, ewentualnie patrzy w sufit, innymi słowy,
zachowuje się jak najlepszy przyjaciel człowieka.
TOTALNA KOMUNIKACJA – to „filozofia” porozumiewania się z wykorzystaniem wszystkich dostępnych środków. Główną jej zasadą jest idea „by rozumieć i być rozumianym”. Dzięki takim założeniom
dziecko głuche ma prawo do: 1) wypowiadania się
w sposób spontaniczny i rozwijający jego środki porozumiewania się, 2) swobodnego wyboru ulubionego sposobu porozumiewania się w jakiejkolwiek sytuacji, 3) stworzenia wspólnego języka w klasie szkolnej na podstawie języka migowego i języka mówionego, 4) samozadowolenia poprzez skuteczne porozumiewanie się.
UKŁAD (w odniesieniu do znaku migowego) – określony daktylografią, bądź niestandardowym układem
ręki, bardzo istotny dla przekazu znaku.
UNIWERSYTET GALLAUDETA – to jedyny na świecie uniwersytet dla osób G/głuchych mieszczący się
w Waszyngtonie (USA). Uczelnia ta oferuje niesłyszącym studentom możliwość osiągnięcia dobrego poziomu wyższego wykształcenia w różnych kierunkach
humanistycznych, a także ścisłych.
WKŁADKA USZNA – niezbędnym elementem każdego zausznego aparatu słuchowego jest indywidualna wkładka uszna. Podstawowym zadaniem wkładki usznej jest mocowanie dźwiękowodu łączącego
aparat słuchowy z kanałem usznym. Wkładka uszna
przenosi dźwięki wzmocnione przez aparat słuchowy
w głąb przewodu słuchowego zewnętrznego, uszczelnia go tak, aby nie dopuścić do sprzężenia akustycznego, czyli piszczenia aparatu. Indywidualna wkładka uszna musi być precyzyjnie wykonana i idealnie
pasować kształtem do kanału usznego. Prawidłowo
wykonana wkładka powinna się łatwo wkładać i wyjmować z ucha. W zależności od stopnia upośledzenia
słuchu wykonuje się odpowiednie wkładki uszne, jak
również wkładki przeciwwodne np. dla pływaków w
różnych wariantach kolorystycznych.
VIA – Państwowy Ośrodek Leczenia Zaburzeń Zdrowia Psychicznego i Zaburzeń Słuchu. To ośrodek powstały w Holandii, przeznaczony wyłącznie dla głuchych i niedosłyszących pacjentów z zaburzeniami
psychiatrycznymi i zaburzeniami z nimi związanymi.
Leczenie oferowane przez VIA obejmuje różne formy psychoterapii, lekcje psychologii, terapie niewerbalne tj. terapia sztuką, terapia psychomotoryczna,
ergoterapia, warsztaty i treningi służące uczeniu się
i doskonaleniu umiejętności praktycznych i społecznych itp.
ZNAK MIGOWY DYNAMICZNY – znak migowy,
w którym ruch jest integralną częścią.
ZNAK MIGOWY STATYCZNY – znak migowy, w którym nie występuje element ruchu.
ZNAKI DAKTYLOGRAFICZNE – znaki oznaczające
poszczególne litery alfabetu polskiego, liczby, działania arytmetyczne, skróty miar metrycznych oraz
skrótowce.
ZNAKI IDEOGRAFICZNE – znaki pojęciowe, oznaczające określane słowo (wyraz) lub zwrot.
Terminy i pojęcia
357
Literatura, bibliografia i netografia
1. Bartnikowska Urszula Sytuacja społeczna i rodzinna słyszących dzieci niesłyszących rodziców,
Wydawnictwo Edukacyjne „AKAPIT” S. C., Toruń
2010 r.
2. Figiel Agnieszka, Głusi i język migowy – spór
o język i kulturę, [w:] Kultura i Społeczeństwo,
tom LIII, nr 1, 2009 r.
3. Grzesiak Iwona (red.) Język migowy we współczesnym szkolnictwie na świecie i w Polsce. Materiały z Sympozjum Naukowego w Malborku
31.03.2007 r., Wydawnictwo Stanisław Sumowski, Malbork 2007 r.
4. Grzesiak Iwona (red.) Minirozmówki migowo
(PJM)-polskie, polsko-migowe (PJM) ze słowniczkiem, Wydawnictwo Fundacja Na Rzecz Osób
Głuchych i Języka Migowego, Stowarzyszenie
Rehabilitacji i Pomocy Osobom z Wadą Słuchu,
Olsztyn 2008 r.
5. Grzesiak Iwona Strukturalna klasyfikacja i systematyzacja znaków Polskiego Języka Migowego
dla potrzeb leksykografii dwujęzycznej, Wydawnictwo Fundacja Na Rzecz Osób Głuchych i Języka Migowego, Olsztyn 2007 r.
6. Hendzel Józef Kazimierz Słownik polskiego języka miganego, Wydawnictwo „RAKIEL”, Olsztyn
2006 r.
7. Hevier Daniel, Mistrik, Stevkova Maria, Ubar Ladislav – tłumaczenie i adaptacja Szczepankowski
Bogdan Pięć paluszków u ręki – elementarz języka migowego, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1998 r.
8. Hoffman Bogdan, Surdopedagogika w teorii
i praktyce, Wydawnictwo WSP PTWP, Warszawa
2001
358
9. Kirejczyk Kazimierz, Ewolucja systemów kształcenia dzieci głuchych, Nasza Księgarnia, Warszawa 1967 r.
18.Pietrzak Włodzimierz Język migany w szkole cz.
2, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka
Akcyjna, Warszawa 1992 r.
10.Klinika Johna Tracy Listy o wychowaniu dziecka
z wadą słuchu, Wydawnictwo Polski Związek Głuchych, Warszawa 1995 r.
19.Pluto-Kowalska Małgorzata, Kowalski Maciej Pomigaj mi mamo – język migowy dla rodziców,
Wydawca poligraf – Marek Więckowski, Łódź
2007 r.
11.Kobosko Joanna (red.) Młodzież głucha i słabosłysząca w rodzinie i otaczającym świecie, Wydawnictwo Stowarzyszenie Rodziców i Przyjaciół Dzieci i Młodzieży z Wadą Słuchu „Usłyszeć
Świat”, Warszawa 2009 r.
12.Kobosko Joanna (red.) Moje dziecko nie słyszy –
materiały dla rodziców dzieci z wadą słuchu, Wydawnictwo Stowarzyszenie Przyjaciół Osób Niesłyszących i Niedosłyszących „Człowiek – Człowiekowi”, Warszawa 1999 r.
13.Löwe Armin, Każde dziecko może nauczyć się
słyszeć i mówić, Media Rodzina, Poznań 1992 r.
14.Mrozik Maciej, Co każdy humanista o Głuchych
i ich językach wiedzieć powinien. W 20 punktach,
[w:] „Tekstualia”, nr 1 (4), 2006 r.
15.Ossowski Roman (red.) Trudności w komunikowaniu się osób z uszkodzonym słuchem. Materiały z II Ogólnopolskiej Konferencji lekarzy, psychologów, pedagogów specjalnych i logopedów,
Wydawnictwo Uczelniane WSP, Bydgoszcz 1996 r.
16.Périer Olivier, Dziecko z uszkodzonym narządem
słuchu, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne
Spółka Akcyjna, Warszawa 1996 r.
17.Perlin Jacek, Szczepankowski Bogdan Polski Język Migowy. Opis lingwistyczny, Wydawnictwo
Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1992 r.
20.Prałat-Pyrzewicz Izabela, Bajewska Jadwiga Język migany w szkole cz. 3, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna, Warszawa
1994 r.
21.Prałat-Pyrzewicz Izabela, Bajewska Jadwiga Język migowy w szkole i internacie, Wydawnictwo
Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1994 r.
22.Redakcja naukowa prof. dr Marion Hermann-Röttgen Implant ślimakowy – Poradnik dla pacjentów i terapeutów Wydawnictwo Lekarskie PZWL,
Warszawa 2011 r.
23.Sacks Olivier Zobaczyć głos, Wydawnictwo Zysk
i S-ka, Poznań 1998 r.
24.Szczepankowski Bogdan ABC języka migowego. Podręcznik dla słuchaczy kursów wstępnych,
Wydawnictwo Polski Związek Głuchych – Zarząd
Główny, Warszawa 1972 r.
25.Szczepankowski Bogdan Język migany w szkole
cz. 1, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna, Warszawa 1988 r.
26.Szczepankowski Bogdan Język migowy w zakładzie pracy cz. 2, Wydawnictwo Polski Związek
Głuchych, Warszawa 1992 r.
27.Szczepankowski Bogdan Język, komunikacja
i zdolności poznawcze niesłyszących, Wydaw-
nictwa Szkolne i Pedagogiczne Spółka Akcyjna,
Warszawa 1999 r.
28.Szczepankowski Bogdan Komunikowanie się
z osobami z uszkodzonym słuchem cz. 1. Poradnik dla pracowników służb społecznych, Wydawnictwo Centrum Języka Migowego, Warszawa – Krapkowice 2008 r.
29.Szczepankowski Bogdan Niesłyszący – głusi –
głuchoniemi. Wyrównywanie szans, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1999 r.
30.Szczepankowski Bogdan Oczy pomagają słyszeć,
Wydawnictwo Polski Związek Głuchych, Warszawa 1973 r.
31.Szczepankowski Bogdan Słownik liturgiczny języka migowego, Wydawnictwo Księgarnia św. Jacka, Katowice 2000 r.
32.Szczepankowski Bogdan System migowo – językowy, Wydawnictwo ZW CRS, 1966 r.
33.Szczepankowski Bogdan, Duszak Jarosław Komunikowanie się z osobami z uszkodzonym słuchem cz. 3. Poradnik dla pracowników służ społecznych, Wydawnictwo Centrum Języka Migowego, Warszawa – Krapkowice 2008 r.
34.Szczepankowski Bogdan, Kapłon-Noglik Ewelina,
Duszak Jarosław Komunikowanie się z osobami
z uszkodzonym słuchem cz. 2. Poradnik dla pracowników Służb społecznych, Wydawnictwo Centrum Języka Migowego, Warszawa – Krapkowice 2006 r.
35.Szczepankowski Bogdan, Koncewicz Dorota Język migowy w terapii, Wydawnictwo Wyższa
Szkoła Pedagogiczna, Łódź 2008 r.
36.Szczepankowski Bogdan, Kossakowska Barbara, Wasilewska Teresa Małgorzata Język migowy – pierwsze kroki, Wydawnictwo INFOPRESS,
Olsztyn 2009 r.
37.Szczepankowski Bogdan, ks. Sokalski Grzegorz,
Panas Agata, Cis Krzysztof Effatha! Język migowy cz. 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała
Stefana Wyszyńskiego, Warszawa 2005 r.
38.Tomaszewski Piotr, Bielak Małgorzata, Rosik Paweł Podstawy Polskiego Języka Migowego. Podręcznik do nauki Polskiego Języka Migowego dla
kursantów (edycja robocza), Wydawnictwo Polski Związek Głuchych – Zarząd Główny, Warszawa 2009 r.
wzajem. Poradnik dla słyszących o niedosłyszących i głuchych, Wydawnictwo Polski Związek
Głuchych – Zarząd Główny.
40.Woźnicka Elżbieta (red.) Tożsamość społecznokulturowa Głuchych, Wydawnictwo Polski Związek Głuchych oddział Łódzki, Łódź 2007 r.
41.Zaorska Marzena (red.) Komunikacja alternatywna osób głuchoniewidomych, Wydawnictwo Edukacyjne „AKAPIT” S. C., Toruń 2008 r.
42.http://www.aparat-sluchowy.pl
43.http://www.dwiedlonie.pl/
44.http://www.glusitv.pl/
45.http://www.migowy.pl/
46.http://www.onsi.pl/
47.http://pl.wikipedia.org/
48.http://www.sonitusmedical.com
49.http://www.tv.effatha.pl/
50.http://www.uslysz.pl
39.Tomaszewski Piotr, Garncarek Michał, Rosik Paweł, Jaromin Michał Nauczmy się rozumieć na-
359
Spis treści
Tytułem wstępu_________________________________________________________________________________________ 3
Świat ciszy_____________________________________________________________________________________________ 5
Czytanie ilustracji_ _____________________________________________________________________________________ 12
Czytanie opisów________________________________________________________________________________________ 13
Alfabet i liczebniki______________________________________________________________________________________ 15
Alfabet palcowy________________________________________________________________________________________ 16
Alfabet międzynarodowy_________________________________________________________________________________ 18
Specjalne układy dłoni_ _________________________________________________________________________________ 20
Liczebniki_____________________________________________________________________________________________ 21
Leksykon_____________________________________________________________________________________________ 27
Indeks______________________________________________________________________________________________ 341
Literatura, bibliografia i netografia________________________________________________________________________ 358
360
Spis treści

Leksykon języka migowego - Silentium wydawca leksykonu języka

Transkrypt

Podobne dokumenty

Poradnik dla gabinetow stomatologicznych WSSE