K O M E N T A R Z

KOMENTARZ
DO MAPY HYDROGRAFICZNEJ
W SKALI 1:50 000
ARKUSZ N-34-121-A
STRZELNO
środkowopolskiego. W zagłębieniach podłoża stwierdzono również zaleganie glin
zwałowych zlodowacenia środkowopolskiego.
W obrębie omawianego obszaru występują rynny subglacjalne, zajęte częściowo
przez jeziora i cieki. Głębokość wcięcia tych rynien waha się od kilkunastu do około
40 m. Na ogół wypełnione są utworami piaszczystymi. Ze względu na głębokie
rozcięcie powierzchni wysoczyzny, rynny te są ważnym czynnikiem we współdziałaniu
wód powierzchniowych i podziemnych.
Obszar wysoczyznowy budują w przeważającej części gliny zwałowe. Zajmują
one głównie wyższe partie terenu. Osady piaszczyste związane są głównie z sandrem
znajdującym się na południe od Strzelna. Obszar ten porośnięty jest lasem. Utwory
holoceńskie stanowią przede wszystkim mady, piaski rzeczne i jeziorne oraz grunty
organiczne, występujące w dolinach rzecznych i rynnach jeziornych. W obniżeniach
powierzchni obszarów wysoczyznowych dominują grunty organiczne.
TOPOGRAFICZNE DZIAŁ Y WODNE
Opracował zespół w składzie:
Alfred Kaniecki, Alicja Baczyńska, Anna Gogołek
OGÓLNA
CHARAKTERYSTYKA
PRZYRODNICZ A
OBSZARU
Obszar objęty arkuszem mapy Strzelno według podziału fizycznogeograficznego
Polski J. Kondrackiego (1998), znajduje się w całości w makroregionie Pojezierze
Wielkopolskie (315.5) w obrębie mezoregionu Pojezierze Gnieźnieńskie (315.54)
należących do podprowincji Pojezierza Południowobałtyckie (315.)
Natomiast według podziału geomorfologicznego Niziny Wielkopolskiej B.
Krygowskiego (1961), omawiany obszar prawie w całości należy do Wysoczyzny
Gnieźnieńskiej (IX) w obrębie subregionu Pagórki Mogileńskie (IX 11), a niewielki
północno-wschodni skraj znajduje się w zasięgu Równiny Radziejowskiej (X 2)
należącej do regionu Wysoczyzna Kujawska (X) – rys. 1.
Obszar objęty arkuszem mapy Strzelno w całości należy do dorzecza Warty i
jest odwadniany przez Noteć Zachodnią, Pannę oraz kanały stanowiące system
odwodnieniowy Noteci. Dominującym kierunkiem spływu wód powierzchniowych
płynących ku Noteci jest kierunek południkowy.
Największą powierzchnię zajmuje zlewnia Kanału Ostrowo-Gopło oraz zlewnia
Noteci. W części północno-wschodniej przebiega dział wodny Kanału CiechrzBożejewice, a w południowo-wschodniej Kanału Kuśnierz. Ich zlewnie wyznaczają
działy wodne IV rzędu, o wyraźnym przebiegu. W wododziałach Noteci i Kanału
Ostrowo-Gopło oraz Kanału Kuśnierz i Kanału Ostrowo-Gopło występuje kilka bram
wodnych, będących efektem przeprowadzonych prac melioracyjnych. W części
północno-zachodniej obszaru dział wodny V rzędu wyznacza zlewnię Panny, dopływu
Noteci Zachodniej. Jego przebieg jest również wyraźny.
W obrębie wymienionych zlewni występują licznie pojedyncze izolowane
zagłębienia bezodpływowe typu ewapotranspiracyjnego i chłonnego. Jedynie w
zlewni Kanału Kuśnierz nie zlokalizowano zagłębień bezodpływowych.
OPADY
Analizę stosunków opadowych przeprowadzono w oparciu o wyniki pomiarów
opadów atmosferycznych z posterunków IMiGW zlokalizowanych w dwóch
miejscowościach: Strzelno i Gębice. Średnie miesięczne i roczne sumy opadów,
wyszczególniając rok normalny (N), wilgotny (W) i suchy (S) przedstawiono w
tabelach 1, a rozkład opadów w ciągu roku w postaci histogramu, na rys. 2.
Dla posterunków opadowych średni roczny opad dla roku przeciętnego (N): w
Strzelnie wynosi 547 mm, a w Gębicach 535 mm i wartości te są niższe o około 10%
od średniej rocznej sumy opadów atmosferycznych dla Polski. Na omawianym
obszarze, dla roku przeciętnego, najwyższe średnie opady miesięczne występują w
lipcu, a najniższe w lutym. W półroczu letnim na omawiany obszar spada około 64%
rocznych opadów. Opady w roku wilgotnym stanowią około 160% opadów roku
normalnego, natomiast w roku suchym: około 52% na posterunku w Strzelnie i około
54% w Gębicach.
W omawianym wieloleciu (1961-2000) najwyższe sumy opadów miesięcznych
zanotowano w czerwcu 1980 roku: w Strzelnie (236 mm), w Gębicach (244 mm),
natomiast najniższe (6 mm) we wrześniu 1989 roku na posterunku Strzelno oraz w
maju 1989 roku w Gębicach (11 mm).
podzielone na dwie odrębne części: zachodnią i wschodnią (nadal noszące jedną
nazwę).
Kolejnym przejawem gospodarczej działalności człowieka jest pogorszenie
jakości wód powierzchniowych spowodowane zrzutami ścieków komunalnych,
spływem wód z obszarów rolniczych oraz wód podziemnych - w miejscach „dzikich”
wysypisk odpadów.
Rozmieszczenie zbiorników wodnych na omawianym obszarze jest
nierównomierne. Występują głównie w jego północno-zachodniej i południowowschodniej części. Są to przeważnie jeziora przepływowe, leżące na trasie biegu
rzek, stanowiące naturalne zbiorniki retencyjne dla sieci rzecznej tego obszaru. Na
żadnym z jezior nie prowadzi się stałych obserwacji dotyczących temperatury i
stanów wody. Zasobność poszczególnych zbiorników wodnych, jak również ich łączna
pojemność jest niewielka. Tempo wymienialności wód w jeziorach jest nieznaczne, co
wynika z małych przepływów cieków zasilających te jeziora. Większość jezior
występujących na tym obszarze to jeziora płytkie, o średniej głębokości nie
przekraczającej 5 metrów. Natomiast jeziora: Ostrowskie, Wójcińskie i Kownackie
można zaliczyć do jezior głębokich, gdyż ich głębokości maksymalne przekraczają 20
metrów. W tabeli 2 zestawiono główne parametry morfometryczne zbiorników
wodnych o powierzchniach większych od 1 ha.
XI
XII
I
II
III
IV
V
VI
VII
VII
I
IX
X
Gębice
40
36
30
27
30
30
53
67
77
59
49
38
535
49
58
21
16
19
41
26 244 236 62
37
48
857
(1980) 41
44
12
19
15
18
11
16
31
287
Miesięczne sumy opadów w mm
N
85
34
22
24
Rok
Powierzchnia (ha)
Nazwa jeziora lub
zbiornika wodnego
Lp.
IRŚ
KJP
IMGW
z
planimetrowania
Obj.
(tys.
m3)
Głęb.
śred.
(m)
Głęb.
maks.
(m)
-
-
464,7
-
25988,8
5,6
14,8
1.
Pakoskie
(Pakoskie Pd., Trląg)
2.
Ostrowskie
314,5
315,0
-
262,8
31242,9
9,9
35,1
3.
Wójcińskie
-
-
40
38,3
752,1
1,9
4,7
4.
Bronisławskie
(Bronisław)
-
-
-
151,8
-
-
-
5.
Kownackie
(Mrówieckie*)
89,7
-
-
88,9
5731,7
6,4
21,6
6.
Kunowskie*
-
-
-
38,8
-
-
-
7.
Gać (Procyń)
25,9
17,5
-
15,9
516,7
2,1
6,3
8.
Łąkie
20,3
20,0
-
16,9
873,7
4,3
11,4
9.
Szczeglin
(Szczeglińskie)
-
15,0
15,5
5,6
488,4
3,5
7,7
10.
Łąkie Małe
10,3
11,0
6,3
199,5
1,9
5,4
11.
Czyste
-
9,5
10,1
-
-
-
12.
bez nazwy na E od m.
Czarnotul
-
6,0
5,6
-
-
-
13.
J. Cienciskie*
-
3,8
4,6
-
-
-
14.
Staw Skrzynka*
-
2,9
3,1
-
-
-
15.
bez nazwy w m.
Jeziorki
-
1,2
0,7
-
-
-
(1989)
S
BUDOWA GEOLOGICZNA I LITOLOGIA
Obszar opracowania znajduje się w obrębie niecki mogileńsko-łódzkiej, w której
główną serię osadową tworzą utwory kredy górnej. Powierzchnia mezozoiczna jest na
omawianym obszarze dość urozmaicona. Występuje tam wiele struktur tektonicznych
różnego zasięgu. Szczególnie wyraźnie zaznacza się antyklina Strzelna, która w
rejonie Wronowych osiąga rzędną +40 m n.p.m. Strop utworów mezozoicznych
wyraźnie opada w kierunku zachodnim. W stropie utworów mezozoicznych wyraźnie
zaznacza się forma synklinalna o przebiegu południkowym, o rzędnych –80 m n.p.m.,
wykorzystywana obecnie przez dolinę Noteci. W partii stropowej powierzchnię
mezozoiczną budują utwory mastrychtu (synkliny) i kampanu, wykształcone jako
gezy wapniste. Powierzchnia utworów górnokredowych przykryta jest osadami
trzeciorzędowymi, tj. oligocenu, miocenu i pliocenu, o łącznej miąższości 50-100 m.
Pierwotna powierzchnia utworów trzeciorzędowych po zakończeniu sedymentacji
plioceńskiej jest trudna do odtworzenia. Procesy erozji i denudacji, jakie miały
miejsce pod koniec trzeciorzędu, kompakcja luźnych utworów przez nadległe osady
czwartorzędowe i egzaracyjna działalność lądolodu, spowodowały powstanie bardzo
zróżnicowanej powierzchni. Dlatego też utwory czwartorzędowe zalegające na iłach
plioceńskich wykazują bardzo duże zróżnicowanie miąższości; od poniżej 20 m w
rejonie Strzelna do ponad 100 m w dolinie Noteci. W profilu pionowym występuje
zasadniczo jeden poziom glin zwałowych, leżących bezpośrednio na podłożu
trzeciorzędowym lub też dwa poziomy, oddzielone od siebie osadami
fluwioglacjalnymi. Najczęściej pod stosunkowo cienką pokrywą zdenudowanych glin
zwałowych zlodowacenia bałtyckiego występują gliny zwałowe zlodowacenia
39
30
25
31
32
55
64
48
40
547
N
67
67
28
19
21
46
40 236 232 66
32
45
899
(1980) 48
49
10
19
16
13
11
6
34
285
105
63
27
77
24
28
W
(1961-2000)
S
(1989)
Gêbice
100
80
P[mm]
Pod względem hipsometrycznym rozpatrywany obszar charakteryzuje się
znacznym zróżnicowaniem rzeźby terenu, która uformowała się podczas fazy
poznańskiej zlodowacenia bałtyckiego.
Na omawianym obszarze rozciąga się wysoczyzna morenowa płaska i lekko
falista z deniwelacjami w granicach 3-10 m. Powierzchnia wysoczyzny urozmaicona
jest przez pagórki moreny czołowej (Pagórki Mogileńskie) oraz silnie rozwiniętą sieć
głęboko wciętych rynien glacjalnych (20-40 m), wypełnionych obecnie przez jeziora.
Długa, rozgałęziająca się rynna jeziorna o kierunku z północnego wschodu na
południowy zachód ciągnie się od Strzelna do Słupcy. Na obszarze badań
największym w niej jeziorem jest Jezioro Ostrowskie.
Najwyższe wzniesienie omawianego obszaru (120,7 m n.p.m.) zlokalizowano
przy wschodniej granicy arkusza mapy na wschód od miejscowości Kuśnierz
pomiędzy Wolą Kożuszkową a Wronowami (w obrębie kompleksu leśnego).
Najniższym punktem natomiast jest poziom wody w Jeziorze Bronisławskim i Jeziorze
Pakoskim (78 m n.p.m.).
W użytkowaniu terenu zdecydowanie przeważają grunty orne, zajmujące około
60% powierzchni. Zaledwie 30% powierzchni stanowią lasy iglaste i mieszane,
rozciągające się niewielkim, zwartym kompleksem na południe od Strzelna. Pozostały
obszar zajmują jeziora (5%) i łąki (5%). Tereny podmokłe występują głównie w
dolinie Noteci Zachodniej, Kanału Ostrowo-Gopło oraz w sąsiedztwie jezior:
Bronisławskiego, Kunowskiego, Gać, Wójcińskiego i Cieńciskiego.
Dominującym kompleksem gleb na rozpatrywanym obszarze są gleby płowe
właściwe. Wytworzone są na utworach zwięźlejszych, czyli piaskach gliniastych,
glinach i utworach pyłowych, tworząc kompleksy 4 i 5 przydatności rolniczej.
Pokrywają one prawie cały omawiany obszar. Jedynie południowo-wschodni skraj
stanowią czarne ziemie. Tworzą one wyspy różnej wielkości, głównie na obszarach
moreny dennej płaskiej w miejscach o utrudnionym naturalnym drenażu. Niektóre
czarne ziemie należą do najwartościowszych gleb uprawnych naszego kraju.
Wytworzone są na różnych podłożach, zarówno gliniastych i ilastych, jak i
piaszczystych. Powstawanie ich wiąże się z naturalnym lub sztucznym obniżeniem
lustra wody gruntowej i przerwaniem procesów bagiennych.
Według podziału rolniczo-klimatycznego Polski R. Gumińskiego (1948), obszar
opracowania znajduje się w zasięgu dzielnicy środkowej. Dzielnica ta obejmuje
dorzecza środkowej Warty i środkowej Wisły. Część zachodnia (wielkopolska) jest
cieplejsza od części wschodniej (mazowieckiej). Jest to obszar o najniższym w Polsce
opadzie rocznym (poniżej 500 mm), największej liczbie dni słonecznych (ponad 50)
oraz najmniejszej ilości dni pochmurnych (poniżej 130). Liczba dni mroźnych waha
się od 30 do 50, a dni z przymrozkami od 100 do 110. Przeciętny czas trwania
pokrywy śnieżnej waha się od 50 do 80 dni. Średnia roczna temperatura powietrza
wynosi 8oC. Okres wegetacyjny trwa tu przeciętnie od 210 do 220 dni.
Natomiast zgodnie z podziałem klimatycznym Niziny Wielkopolskiej A. Wosia
(1994), omawiany obszar znajduje się w Regionie Środkowowielkopolskim. Częściej
niż w sąsiednich regionach występuje tu pogoda bardzo ciepła i jednocześnie
pochmurna bez opadu (38,7 dni w ciągu roku). Również obserwuje się w tym
regionie więcej dni z pogodą przymrozkową bardzo chłodną z dużym zachmurzeniem
i opadem (11,8) oraz dni z pogodą umiarkowanie mroźną i zarazem pochmurną bez
opadu (3,9). Rzadziej natomiast występują dni umiarkowanie ciepłe i słoneczne bez
opadu (9,4) oraz umiarkowanie ciepłe z dużym zachmurzeniem bez opadu (11,6).
Na omawianym obszarze przeważają wiatry z sektora zachodniego, co świadczy
o wpływie mas oceanicznych na warunki pogodowe tego obszaru.
43
60
40
20
0
XI
XII
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
KJP – Katalog jezior Polski A. Choińskiego. cz. III, 1992
Na obszarze objętym arkuszem Strzelno w dalszym ciągu występują tereny
podmokłe np. w dolinie Kanału Gopło-Ostrowo oraz w okolicach jezior: Kownackiego,
Wójcińskiego oraz Bronisławskiego.
C H ARA KTER YST YK A H YDR O LOG I CZ NA
Charakterystykę hydrologiczną analizowanego obszaru przeprowadzono na
podstawie danych z posterunków wodowskazowych IMiGW zlokalizowanych na
Noteci Zachodniej w Gębicach i na Pannie w Goryszewie.
Rzeki płynące przez obszar opracowania charakteryzują się śnieżnodeszczowym reżimem zasilania. W przebiegu rocznym ich stanów i przepływów
zaznacza się jeden okres wezbraniowy i jeden niżówkowy. Kulminacje stanów
występują zazwyczaj w okresie wiosennym, między marcem i kwietniem, a następnie
zmniejszają się osiągając wartości minimalne między czerwcem i październikiem.
Cieki odwadniające rozpatrywany obszar charakteryzują się szybkim przejściem od
kulminacji do stanów niżówkowych, które z reguły rozpoczynają się w czerwcu, są
stabilne i utrzymują się do końca roku hydrologicznego. Od października stany wody
w ciekach wykazują tendencję wzrostową, co jest efektem zmniejszania się strat
wody wskutek spadku intensywności parowania. W przebiegu stanów wody na Noteci
Zachodniej nie pojawiają się stany wysokie w okresie roztopów, za to występują one
w okresie letnim. Brak wezbrania wiosennego wiązać można z dużą bezwładnością
cieku na zasilanie, zaś wysokie stany w okresie letnim są następstwem piętrzenia
wody na skutek zarastania koryta rzeki roślinnością wodną.
Km biegu
Pow. zlewni
w km2
P.z. m.n.Kr.
Strzelno
Noteć Zach. 26,6
Gębice
80
182,3
(1976-2000) 78,11
60
Noteć Zach. 26,6
Gębice
20
XI
XII
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
ROK
WWW 200 210 213 212 236 228 224 212 323
262 242 208
323
SWW 161 160 167 170 175 171 184 164 182
181 177 168
204
SSW 146 148 152 155 160 158 148 150 166
169 162 152
155
SNW 136 138 141 143 145 145 135 132 149
154 148 139
121
NNW 108 106 115 113 108 112 107 109 111
110
90
93
90
SWQ 1,82 1,00 1,13 1,25 1,48 1,33 0,97 0,69 0,73 0,68 0,63 0,64 1,87
182,3
(1961-2000) 78,11
SSQ 0,82 0,78 0,86 0,95 1,10 1,01 0,66 0,46 0,52 0,52 0,47 0,46 0,70
SNQ 0,47 0,58 0,67 0,72 0,77 0,73 0,44 0,31 0,34 0,37 0,35 0,33 0,19
NNQ 0,10 0,20 0,18 0,18 0,13 0,16 0,11 0,07 0,06 0,045 0,04 0,041 0,04
0
XI
XII
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
Rys. 2. Średnie miesięczne sumy opadów atmosferycznych z wielolecia
WODY POWIERZCHNIOWE
Omawiany obszar, objęty arkuszem mapy Strzelno, należy w całości do
dorzecza Noteci. Odwadniany jest głównie przez Noteć Zachodnią i Pannę oraz
system kanałów odprowadzających wody do jeziora Gopło (poza obszarem
opracowania). Północno-zachodnią część obszaru odwadnia Noteć Zachodnia,
płynąca z południa na północ, kierująca swe wody przez Jezioro Kunowskie, Jezioro
Bronisławskie i dalej do Jeziora Pakoskiego (Zbiornik Pakoski), poniżej którego
uchodzi do Noteci. Powyżej miejscowości Kwieciszewo wpływa do niej lewostronnie
rzeka Panna. Z Jeziora Ostrowskiego wypływa Kanał Ostrowo-Gopło, płynący
początkowo z południa na północ, a następnie w rejonie miejscowości Cieńciska
skręca i płynie z zachodu na wschód, łącząc Jezioro Ostrowskie z Gopłem.
W dolnym biegu Noteci Zachodniej utworzono w latach 1974 -1979 Zbiornik
Pakoski, znajdujący się częściowo na obszarze objętym arkuszem mapy Strzelno.
Powierzchnia Zbiornika Pakoskiego, przy maksymalnym piętrzeniu wynosi około 1302
ha.
Przez południowo-wschodni fragment obszaru badań przepływa Kanał Kuśnierz,
prowadzący wody z północy na południowy wschód i uchodzący do Gopła poza
analizowanym obszarem. Z kolei północno-wschodni fragment obszaru odwadnia
Kanał Ciechrz-Bożejewice, płynący tu niewielkim zakolem i uchodzący do Noteci
(także poza granicami arkusza mapy Strzelno).
Jedynie dolina Noteci Zachodniej i Panny wcięte są na kilkanaście metrów w
podłoże, a pozostałe cieki zostały pogłębione i połączone z systemem rowów
melioracyjnych.
Stosunki hydrograficzne na omawianym obszarze zostały w znacznym stopniu
ukształtowane przez człowieka. Tereny wyżej położone np.: w południowozachodniej części analizowanego obszaru oraz w okolicach miejscowości Strzelno i
Wójcin objęte zostały systemem drenarskim. Występują tu również obszary objęte
melioracjami. Rowy melioracyjne przez połączenie ich z małymi ciekami
spowodowały zmianę gęstości i przebiegu sieci hydrograficznej. Z kolei część
drobnych cieków poprzez pogłębienie i wyprostowanie koryt ma obecnie charakter
rowów melioracyjnych odwadniających tereny podmokłe.
W wyniku przeprowadzonych prac drenarskich i melioracyjnych część obszaru
uległa przesuszeniu, dlatego część cieków prowadzi wody jedynie okresowo. Na
rzekach analizowanego obszaru zbudowano urządzenia hydrotechniczne regulujące
poziom wody w okresach jej niedoboru: np. korekcję progową poniżej jeziora Gać.
Ponadto między Jeziorem Kunowskim a Notecią, na północ od drogi Młynek-Bławatki,
oraz na północny zachód od miejscowości Bronisław zbudowano groble.
Oddziaływanie leja depresyjnego, powstałego w wyniku odkrywkowej
eksploatacji węgla bruntanego w Zagłębiu Konińskim, spowodowało drastyczne
obniżenie lustra wody w Jeziorze Ostrowskim, wskutek czego jezioro to zostało
XII
I
II
III
IV
SWW
3 -1
V
VI
VII
SSW
VIII
IX
X
SNW
Panna - Goryszewo
Q [m s ]
2,5
1
0,5
0
XII
I
II
III
IV
SWQ
V
VI
VII
SSQ
VIII
IX
X
SNQ
Najwyższe stany wód na Noteci Zachodniej w Gębicach zanotowano w
wysokości 323 cm, a w Goryszewie na Pannie w wysokości 247 cm, w lipcu 1980
roku (dla obu posterunków). Najniższe natomiast zaobserwowano w Gębicach w
czerwcu 1973 roku i w październiku 1982 roku w wysokości 90 cm, a w Goryszewie
w sierpniu 1989 roku i wrześniu 1992 roku w wysokości 84 cm. Zatem amplitudy
stanów skrajnych wynoszą: w Gębicach na Noteci Zachodniej 233 cm, a w
Goryszewie na Pannie 163 cm.
Średnia roczna wartość odpływu jednostkowego obliczona dla Noteci Zachodniej
w posterunku Gębice kształtuje się na poziomie q = 3,84 dm 3s-1km-2 przy przepływie
średniorocznym Q = 0,70 m3s-1, natomiast dla Panny w posterunku Goryszewo - q =
2,44 dm3s-1km-2 przy przepływie średniorocznym Q = 0,93 m3s-1. Przy przepływach
skrajnych dla Noteci Qmax = 7,56 m3s-1 i Qmin = 0,04 m3s-1 odpływy jednostkowe
osiągają odpowiednio wartości: qmax = 41,5 dm3s-1km-2 i qmin = 0,22 dm3s-1km-2, a
dla Panny przy Qmax = 7,67 m3s-1 i Qmin = 0,042 m3s-1 odpływy jednostkowe osiągają
odpowiednio wartości: qmax = 20,1 dm3s-1km-2 i qmin = 0,11 dm3s-1km-2. Większość
wód odpływających ciekami z obszaru opracowania spływa w miesiącach zimowych.
Wartości średniego odpływu jednostkowego obliczone dla zlewni Noteci Zachodniej w
posterunku Gębice wynoszą odpowiednio: dla miesięcy zimowych qZ = 4,72 dm3s1
km-2, a dla letnich qL = 2,85 dm3s-1km-2. Dla zlewni Panny w posterunku Goryszewo
kształtują się następująco: dla miesięcy zimowych qZ = 3,47 dm3s-1km-2, a dla letnich
qL = 1,44 dm3s-1km-2. Średnie wartości odpływu jednostkowego dla zlewni Noteci
Zachodniej i Panny są niższe od wartości przeciętnej dla Polski (5,5 dm3s-1km-2) o
30% w przypadku Noteci i 56% w przypadku Panny. Świadczy to o tym, że
omawiany obszar znajduje się w strefie odpływów niskich.
Udział odpływu podziemnego w odpływie całkowitym na analizowanym
obszarze wynosi od 60% do 70%. Współczynnik nieregularności przepływów
skrajnych dla zlewni Noteci Zachodniej po Gębice wynosi 189, a na Pannie po
Goryszewo 182,6.
W sezonie zimowym na rzekach omawianego obszaru obserwowane są zjawiska
lodowe. Przeciętny termin ich wystąpienia przypada na okres od 21 grudnia do 31
grudnia, a zanikają pomiędzy 11 a 20 marcem. Średni czas ich trwania wynosi od 30
do 60 dni. Stała pokrywa lodowa pojawia się z reguły po 1 stycznia i zanika przed 28
lutym, a utrzymuje się poniżej 15 dni.
W celu określenia wielkości przepływu w ciekach niekontrolowanych płynących
przez obszar opracowania w trakcie badań terenowych wykonano pomiary
przepływów chwilowych, których wyniki zamieszczono w tabeli 4.
Tabela 4. Zestawienie pomiarów przepływów chwilowych
Lp.*
Rzeka
Profil
WWW 170 192 194 228 198 196 188 175 247
192 154 162
247
SWW 128 138 149 154 149 147 140 131 131
126 125 125
167
380,8
SSW 120 126 135 143 141 137 129 121 121
119 117 116
127
(1976-2000) 80,13
SNW 113 119 123 131 131 129 119 113 111
112 111 109
100
NNW
84
84
Panna
0,9
Goryszewo
88
90
90
98
92
90
98
90
86
84
88
WWQ 3,55 5,99 6,23 7,67 6,23 5,29 3,04 1,77 2,46 2,03 1,43 1,84 7,67
Panna
0,9
Goryszewo
380,8
SSQ 0,67 1,02 1,35 1,72 1,68 1,49 0,95 0,56 0,47 0,48 0,41 0,44 0,93
(1981-2000) 80,13
SNQ 0,50 0,76 0,94 1,21 1,30 1,14 0,66 0,42 0,32 0,33 0,31 0,33 0,20
SWQ 0,95 1,34 2,06 2,34 2,14 1,84 1,35 0,80 0,64 0,56 0,59 0,56 2,81
NNQ 0,11 0,18 0,18 0,30 0,33 0,25 0,18 0,10 0,042 0,06 0,06 0,07 0,042
H [cm]
200
NoteæZach.-Gêbice
180
160
140
120
XI
XII
I
II
III
IV
SWW
3 -1
V
VI
VII
SSW
VIII
IX
X
SNW
NoteæZach.-Gêbice
Q [m s ]
2
1,5
1
0,5
0
XI
XII
I
II
III
SWQ
IV
V
SSQ
VI
VII
VIII
SNQ
IX
X
Analizę czystości wód powierzchniowych oparto o wyniki badań prowadzonych
przez Państwową Inspekcję Ochrony Środowiska.
Według danych zawartych w „Raporcie o stanie środowiska województwa
kujawsko-pomorskiego w 1999 roku” (PIOŚ - Bydgoszcz 2000), w „Raporcie o stanie
środowiska województwa kujawsko-pomorskiego w 2000 roku” (PIOŚ - Bydoszcz
2001) oraz w „Raporcie o stanie województwa kujawsko-pomorskiego w 2001 roku”
(PIOŚ - Bydgoszcz 2002) badania jakości wód powierzchniowych na analizowanym
obszarze objęły rzeki: Noteć Zachodnią, Pannę oraz Jezioro Ostrowskie.
Noteć Zachodnia w 1998 prowadziła wody ponadnormatywnie zanieczyszczone.
Wody rzeki badano w trzech punktach pomiarowo-kontrolnych: w miejscowości
Gębice (na obszarze objętym arkuszem mapy Mogilno), w miejscowości Kwieciszew,
poniżej ujścia cieku Panna (na analizowanym obszarze) oraz poniżej Zbiornika
Pakoskiego (na obszarze objętym arkuszem mapy Janikowo). O dyskwalifikacji wód
Noteci Zachodniej w Gębicach, poniżej Jeziora Kamienieckiego decydowało skażenie
bakteriologiczne, wyrażone wskaźnikiem miano Coli. Stężenia oznaczonych
wskaźników fizyczno-chemicznych utrzymywały się w II klasie. W miejscowości
Kwieciszew, poniżej ujścia Panny, jakość wód Noteci Zachodniej uległa pogorszeniu.
Pozaklasowe stężenia osiągnęły związki biogenne (azotyny, fosforany, fosfor ogólny)
oraz chlorofil „a”. W punkcie kontrolnym, poniżej Zbiornika Pakoskiego, wzrosło
stężenie związków organicznych oraz zasolenie. Zbiornik jest bowiem odbiornikiem
wód pochłodniczych z Janikowskich Zakładów Sodowych. W stosunku do wyników
poprzednich badań stan czystości Noteci Zachodniej w 1998 roku nie uległ zmianom.
Wody Panny zanieczyszczają zrzuty wód pościekowych (oczyszczalnia w
Mogilnie, na obszarze objętym arkuszem mapy Mogilno), spływ obszarowy z pól
uprawnych oraz niekontrolowane zrzuty ścieków z miejscowości (brak sieci
kanalizacyjnej), położonych w zlewni bezpośredniej rzeki. W 1998 roku wody Panny
w przekroju przyujściowym do Noteci Zachodniej (km 0,9) dyskwalifikowały stężenia:
związków organicznych, biogennych, chlorofilu „a”, zawiesin ogólnych oraz stan
sanitarny wód.
Badania prowadzone przez Państwową Inspekcję Ochrony Środowiska objęły
Jezioro Ostrowskie. Jezioro Ostrowskie, z racji wyraźnego zróżnicowania
morfometrycznego potraktowane zostało jako dwa oddzielne obiekty.
W 2001 roku, jakość wód Jeziora Ostrowskiego (część zachodnia) ustalono na
granicy III/II klasy, natomiast wód Jeziora Ostrowskiego (część wschodnia) II/I klasy
czystości. Stężenia związków organicznych (tlen rozpuszczony), chlorofilu „a”
odpowiadały III klasie (część zachodnia) oraz I klasie (część wschodnia). Wschodni
basen akwenu, mimo wysokiej presji turystycznej, posiadał wody wysokiej jakości.
Dla Jezioro Ostrowskiego przyjęto II wypadkową klasę czystości, przy umiarkowanej
podatności na degradację (II kategoria).
Można przyjąć, że cieki odwadniające tereny podmokłe posiadają obniżoną
jakość wody (z przyczyn naturalnych: barwa, zwiększona ilość zawiesin i substancji
rozpuszczonej).
Pozostałe,
niebadane
wody
powierzchniowe
są
prawdopodobnie
zanieczyszczone przez spływy obszarowe. Ułatwieniem dla spływu związków
biogennych z terenów rolniczych są urządzenia drenarskie na terenach wyżej
położonych oraz sieć rowów melioracyjnych i cieków w dolinach. Wskutek
zwiększonej ilości związków biogennych następuje szybka eutrofizacja wód
powierzchniowych.
Wody powierzchniowe zanieczyszczają również zrzuty ścieków. Za intensywnym
wodociągowaniem wsi nie nadąża bowiem budowa sieci kanalizacyjnej. Sprawia to,
że ścieki gromadzone w szambach są niekiedy zrzucane w sposób niekontrolowany
do gruntu lub wód powierzchniowych. Do wód powierzchniowych trafiają również
niedostatecznie oczyszczone wody pościekowe.
Na poprawę stanu czystości wód powierzchniowych może wpłynąć
skanalizowanie miejscowości na omawianym obszarze, zmodernizowanie:
istniejących oczyszczalni oraz systemu melioracyjnego i drenarskiego aby ilość wody
odprowadzana ze zlewni rolniczej do wód powierzchniowych była jak najmniejsza.
Tabela 5. Stan czystości badanych jezior (PIOŚ)
Punkt pomiarowokontrolny
Rok
badań
Klasa
czystości
1. Ostrowskie (cz.
wschodnia)
-
2001
II
Związki organiczne, chlorofil „a”
2. Ostrowskie (cz.
zachodnia)
-
2001
III
Związki organiczne, chlorofil „a”
Lp.
Jezioro
Główne zanieczyszczenia
non- nie odpowiada normom
Tabela 6. Ważniejsze zrzuty ścieków
Wartość objętości
przepływu
[m3s-1]
Data pomiaru
1.
Noteć
Marcinkowo
0,21
30.06.2003
2.
Kanał Ostrowo-Gopło
Młynice
0,03
30.06.2003
3.
Panna
Olsza
0,84
30.06.2003
WODY PODZIEMNE
WWQ 2,21 2,44 2,58 2,59 3,35 3,06 2,05 2,25 7,56 4,79 2,80 1,86 7,56
40
XI
* numeracja zgodna z numeracją na mapie
Rzeka
Profil
(Lata)
100
100
Rys. 3. Charakterystyczne miesięczne stany i przepływy
Tabela 3. Charakterystyczne miesięczne stany wody (cm) oraz przepływy (m 3s-1)
P[mm]
Rys. 1.
Strzelno
120
XI
* - nazwa z mapy topograficznej
W
(1961-2000)
140
1,5
IMGW – Atlas jezior Polski J. Jańczaka, 1996
Posterunek opadowy
H m n.p.m.
(lata)
Panna - Goryszewo
2
Tabela 2. Zestawienie jezior lub zbiorników wodnych
IRŚ – Instytut Rybactwa Śródlądowego w Olsztynie
Tabela 1. Zestawienie opadów normalnych (N), roku wilgotnego (W) i suchego (S)
STAN CZYSTOŚCI WÓD POWIERZCHNIOW YCH
H [cm]
160
W układzie hydrogeologicznym omawiany obszar znajduje się w obrębie
regionu mogileńskiego (XII), w którym główne poziomy użytkowe występują w
utworach czwartorzędowych, trzeciorzędowych i lokalnie kredy. Główny poziom
użytkowy w utworach czwartorzędu występuje w przeważającej części obszaru na
głębokości do 60 m. Uzyskiwane wydajności wahają się od kilku do ponad 100 m 3h1
. Dość powszechny w tym regionie jest poziom wodonośny mioceński,
charakteryzujący się przeciętnie wydajnościami w granicach 30-70 m3h-1. Na
niektórych obszarach regionu mogileńskiego głównym poziomem użytkowym jest
poziom kredowy. Stanowią go wody szczelinowe występujące w marglach i
wapieniach na głębokości od kilkunastu do ponad 100 m. Uzyskiwane wydajności
wahają się przeważnie od 30 do 70 m3h-1.
Południowa część rozpatrywanego obszaru znajduje się w rejonie Ostrowa
(XIIA), stanowiącym fragment Wielkopolskiej Doliny Kopalnej. Główny poziom
użytkowy występuje tam w utworach czwartorzędu na głębokości 40-60 m.
Uzyskiwane wydajności wahają się od kilkunastu do 90 m 3h-1. Północną część
obszaru opracowania znajduje się w rejonie Strzelna (XIIB), gdzie główny poziom
użytkowy występuje na głębokości 20-40 m, a uzyskiwane wydajności wahają się od
kilkunastu do 100 m3h-1. W obu tych rejonach podrzędne poziomy użytkowe
występują w utworach trzeciorzędu i kredy górnej.
Północno-wschodni fragment obszaru opracowania znajduje się w rejonie
Tupadeł-Sokolnik, gdzie głównym poziomem użytkowym jest poziom wodonośny w
utworach mioceńskich, występujący na głębokości 80-100 m. Uzyskiwane wydajności
wynoszą najczęściej kilkanaście m3h-1. Podrzędnie poziom użytkowy występuje
niekiedy w utworach kredy górnej.
Wody podziemne pierwszego poziomu na omawianym obszarze występują
stosunkowo płytko; na przeważającej jego części występują do głębokości 3 m.
Tereny płytkiego zalegania wód podziemnych wiążą się z rynnami jeziornymi, doliną
Noteci i jej dopływów oraz z obniżeniami na obszarach wysoczyznowych. Największe
głębokości występowania wód podziemnych pierwszego poziomu wodonośnego, tj.
poniżej 5, a lokalnie nawet poniżej 10 m, zanotowano w rejonie Kunowa, Bronisławia
czy też Dzierzążna.
Na rozpatrywanym obszarze brak jest posterunków obserwacyjnych wód
podziemnych IMiGW, stąd też informacje na ten temat zebrano na podstawie danych
z obszarów sąsiednich. Amplitudy roczne stanów wód podziemnych w dolinach
rzecznych wynoszą najczęściej od 0,5 do 1,5 m, rzadko przekraczając tę wartość.
Reżim wód gruntowych w obrębie dolin rzecznych nawiązuje do reżimu odpływu wód
rzecznych i w pełni koresponduje z nimi w ciągu roku hydrologicznego. Na obszarach
wysoczyznowych amplitudy wahań stanu wód podziemnych uzależnione są od
litologii warstw powierzchniowych i od zasobności poziomu wodonośnego i od
stopnia powiązania hydraulicznego z wodami powierzchniowymi. Na obszarach
wododziałowych zbudowanych z glin zwałowych amplitudy wahań zwierciadła wód
podziemnych pierwszego poziomu mogą przekraczać 3-4 m. Na pozostałych
obszarach wysoczyznowych gliniastych przeciętne amplitudy wahań nie przekraczają
2 m, a na obszarach sandrowych 0,5 – 1,0 m. Najwyższe stany wód podziemnych
pierwszego poziomu występują wiosną (III-V) i wiążą się z zasilaniem wodami
roztopowymi. Od tego okresu aż do końca roku hydrologicznego, a niekiedy nawet
do następnego okresu roztopów, zaznacza się trwała tendencja spadkowa. Na ogół
opady atmosferyczne półrocza letniego nie zaznaczają się w przebiegu stanów wód
podziemnych. Jedynie wybitnie wysokie wartości opadów powodują krótkotrwałe
podniesienie stanów.
CHARAKTERYSTYKA OKRESU BADAŃ
Pomiary głębokości zalegania wód podziemnych w studniach gospodarskich
oraz pomiary przepływów chwilowych przeprowadzono w ostatnich dniach czerwca
2003 roku. Ponieważ okres wiosenno-letni poprzedzający pomiary był wyjątkowo
suchy i ciepły, stany wód powierzchniowych oraz wód gruntowych mieściły się wtedy
w górnej strefie stanów niskich.
Nr*
Miejscowość
Zakład
Rodzaj
ścieków
Ilość ścieków
m3d-1
maks/aktualna
Urządzenie
do oczyszcz.
Kierunek zrzutu
1. Strzelno
ZWiK
komunalne
1800/1600
mech.-biol.
rowem do Kanału
Ostrowo-Gopło
2. Miradz
ZWiK
komunalne
b.d.
mech.-biol.
Kanał OstrowoGopło
3. Różanna
UG Orchowo
komunalne
b.d.
mech.-biol.
Rów do Jeziora
Gać
4. Przyjezierze
Spółka Wodno- komunalne 671/(170-350)
Ściekowa
mech.-biol.
Kanał OstrowoGopło
5. Kuśnierz
Gospodarstwo
rolne
komunalne
b.d.
mech.-biol.
rów melior.
6. Orchowo
UG Orchowo
komunalne
50/50
mech.-biol.
Rów melior.
*numeracja zgodna z numeracja na mapie
PRZEOBRAŻENIA STOSUNKÓW WODNYCH
Warunki wodne na obszarze objętym arkuszem zostały przeobrażone przez człowieka
w znacznym stopniu. Przeobrażenia te polegają na:
 wylesieniu omawianego obszaru,
 obniżeniu przez drenaż płytko zalegających wód podziemnych np.: w południowozachodniej części analizowanego obszaru oraz w okolicach miejscowości Strzelno i
Wójcin,
 budowie sieci rowów odwadniających tereny podmokłe np. dolina Noteci,
 wyprostowaniu i pogłębieniu koryt mniejszych cieków i włączeniu ich do systemu
melioracyjnego,
 przesuszeniu obszaru (część cieków prowadzi wody okresowo),
 budowie w XIX wieku kanałów: Kuśnierz, Ostrowo-Gopło,
 utworzeniu w latach w latach 1974-1979 Zbiornika Pakoskiego,
 budowie grobli między Notecią a Jeziorem Kunowskim; na północ od drogi MłynekBławatki oraz na zachód od miejscowości Bronisław,
 budowie urządzeń hydrotechnicznych na rzekach analizowanego obszaru: korekcji
progowej, poniżej jeziora Gać,
 pogorszeniu jakości wód powierzchniowych poprzez dopływ zanieczyszczeń
obszarowych lub wód pościekowych do np. Kanału Ostrowo-Gopło,
 obniżeniu jakości płytkich wód podziemnych w rejonach nieskanalizowanych
osiedli,
 obniżeniu jakości płytkich wód podziemnych w miejscach nielegalnego
składowania odpadów,
 przerzutach wody czystej i zanieczyszczonej.
Nazewnictwo dotyczące sieci hydrograficznej zostało zaczerpnięte z: Choiński A.,1992: Katalog
jezior Polski, część trzecia, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań; Podział hydrograficzny Polski
1983: praca zbiorowa pod red. Haliny Czarneckiej, IMiGW, Warszawa
© Copyright by Alfred Kaniecki, Alicja Baczyńska, Anna Gogołek
Uniwersytet im. A. Mickiewicza w Poznaniu