docilościowe i jakościowe wymiary - Marta Znajmiecka
download 
Reklamacja Transkrypt
ilościowe i jakościowe wymiary - Marta Znajmiecka
Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… Elżbieta Kutyba Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice Anna Rogalska Wydział Organizacji i Zarządzania Politechniki Łódzkiej Marta Znajmiecka-Sikora Instytut Psychologii Wydziału Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego NOWOCZESNE PRAKTYKI ZARZĄDZANIA BEZPIECZEŃSTWEM I HIGIENĄ PRACY A MALEJĄCA WYPADKOWOŚĆ Wprowadzenie Bezpieczeństwo pracy niewątpliwie stanowi dziś bardzo aktualny temat. Czy ma to jednak wpływ na poprawę stanu bezpieczeństwa w przedsiębiorstwach i tym samym spadek ogólnej liczby wypadków przy pracy? Analizując dane statystyczne wypadkowości obserwujemy, że począwszy od roku 2003 do roku 2011, liczba wypadków przy pracy odznacza się ogólną tendencją wzrostową, podobnie jak wartości wskaźnika częstości wypadków. Wzrost ten jest szczególnie widoczny w latach 2009-2011, dla których zgodnie z danymi udostępnionymi przez Główny Urząd Statystyczny odnotowuje się przyrost liczby wypadków równy 10171. Jak pokazują statystyki najczęstszą przyczyną wypadków przy pracy jest niewłaściwe zachowanie się pracownika. Może być ono wywołane nieznajomością zagrożeń lub zasad bezpiecznej pracy, jak również niewłaściwą postawą pracownika – lekceważącym podejściem do przestrzegania zasad bezpieczeństwa (por. GUS, 2005; GUS, 2006; GUS, 2007; GUS, 2008; GUS, 2009; GUS, 2010; GUS, 2011; GUS, 2012). Jeden z powodów braku zadowalających wyników malejącej ogólnej liczby wypadków przy pracy, mogą stanowić błędy w zarządzaniu bezpieczeństwem. Większość przedsiębiorstw stosuje z reguły dwie grupy inicjatyw w zakresie poprawy bezpieczeństwa, regulowanych przepisami prawa. Jedną z nich jest bezpieczeństwo techniczne, oparte na odpowiednim dostosowaniu i zabezpieczeniu stanowisk pracy oraz wszelkich maszyn i urządzeń w obrębie zarówno stanowisk, jak i całego zakładu pracy. Kolejną grupą jest bezpieczeństwo systemowe, oparte na stosowaniu oceny ryzyka zawodowego, określonych procedur oraz instrukcji bezpieczeństwa przy pracy, jak również wdrażaniu certyfikowanych systemów bezpieczeństwa i higieny pracy, jak np. ISO PN-N 18001. Obydwie grupy działań stanowią pewnego rodzaju minimum i bardzo często są niewystarczające, aby zapewnić zadowalające efekty w postaci zmniejszonej wypadkowości 195 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy (Koźlik, 2008). Skuteczne zarządzanie bezpieczeństwem i higieną pracy musi być skierowane na eliminację nieprawidłowych zachowań pracownika. Nieskuteczne może okazać się stosowanie takich metod jak dyscyplina, procedury, ocena ryzyka zawodowego czy dodatkowe szkolenia, gdyż w ich przypadku brak jest analizy nieprawidłowych zachowań pracownika, która wyłonić może skuteczne środki zaradcze. Z tej przyczyny nieobecny jest, tak potrzebny, proces budowania długotrwałej zmiany w podejściu pracowników do sposobu wykonywania swych obowiązków, a więc kreowania wśród nich odpowiednich postaw (Koźlik, 2008). Dlatego też istotne jest angażowanie pracowników ze wszystkich szczebli w strukturze organizacji, w działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa i higieny pracy. Dzięki temu możliwe jest kształtowanie dobrych postaw pracowników, którzy wierzą w zasadność przestrzeganych reguł oraz działań realizowanych na rzecz poprawy stanu bezpieczeństwa warunków wykonywanej pracy, co wyklucza konieczność stosowania ciągłego nadzoru nad pracownikami i tworzy bezpieczne środowisko pracy. Na rynku polskim obserwuje się obecność makroprzedsiębiorstw z kapitałem zagranicznym, których polityka działalności skupia dużą uwagę na aspektach bezpieczeństwa. Firmy te poprzez stosowanie szeregu dodatkowych działań, stanowić mogą przykład dla mikro, małych oraz średnich przedsiębiorstw, które w ogólnym ujęciu bardzo skutecznie zawyżają statystyki rosnącej wypadkowości wśród osób zatrudnionych. Celem publikacji jest prezentacja praktyki szeroko rozwiniętych działań, mających za zadanie poprawę warunków bezpieczeństwa i higieny pracy, na przykładzie Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice z kapitałem zagranicznym, które wspomniane działania realizuje zgodnie z przyjętym programem. Proces zarządzania w kontekście bezpieczeństwa pracy Jak podaje polska norma PN-N-18001:2004, zarządzanie jest najskuteczniejszym sposobem zapewnienia odpowiednio wysokiego poziomu bezpieczeństwa i higieny w miejscu pracy, które z uwagi na przepisy prawa, oczekiwania społeczne oraz efekty ekonomiczne organizacji i całego państwa, jest niezwykle istotne. Aby osiągnąć oczekiwane rezultaty w zarządzaniu bezpieczeństwem, warto jest zastosować myślenie procesowe. Każdy proces stanowi ustrukturyzowany i zmierzony ciąg czynności, zaprojektowany w celu osiągnięcia sprecyzowanego wyniku (Dovenport, 1993). Dlatego też w oparciu o początkowe pomiary obecnego stanu bezpieczeństwa w firmie i wyznaczenie konkretnych celów, podjąć można działania zarządcze angażujące kierownictwo organizacji. Dzięki nim realizowane będą odpowiednio dobrane działania profilaktyczne jako zadania pozwalające na realizację wyznaczonych celów i tym samym poprawę funkcjonowania systemu w organizacji. Zgodnie z zasadą 196 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… ciągłego doskonalenia ważne jest regularne monitorowanie efektów realizowanych działań, dzięki czemu możliwe jest podjęcie kroków usprawniających proces na właściwym poziomie jego realizacji. Sprawny monitoring umożliwi realizację produktu wyjściowego procesu, zgodnego z oczekiwaniami. Należy pamiętać, że organizacja osiąga założone cele dzięki kształtowaniu zachowań organizacyjnych zasobu ludzkiego (Gospodarek, 2012). Sprawnie przebiegający proces zarządzania bezpieczeństwem powinien obejmować działania profilaktyczne, mające na celu minimalizację najczęściej występujących przyczyn wypadków przy pracy. Zgodnie z danymi udostępnionymi przez Główny Urząd Statystyczny, po nieprawidłowym zachowaniu się pracownika, najczęstszymi przyczynami wypadków przy pracy są kolejno: niewłaściwa organizacja zarówno pracy, jak i stanowisk, niewłaściwy stan czynnika materialnego, brak lub niewłaściwe posługiwanie się czynnikiem materialnym, niewłaściwe samowolne zachowanie się pracownika (por. GUS, 2005; GUS, 2006; GUS, 2007; GUS, 2008; GUS, 2009; GUS, 2010; GUS, 2011; GUS, 2012). Celem zapobiegania wymienionym przyczynom wypadków, konieczny jest zwiększony udział kierownictwa w procesie zarządzania bezpieczeństwem. Wynika to z faktu, że najwyższe kierownictwo odgrywa ważną rolę w kształtowaniu świadomości pracowników oraz ich motywowaniu do osiągania celów organizacji (Przenniak, 2007). To przede wszystkim ono odpowiedzialne jest za ustanowienie i kontrolę stosowania właściwej organizacji pracy oraz dbałość o zapewnienie zarówno należytej organizacji stanowisk, jak również odpowiedniego stanu wszystkich czynników materialnych, występujących w miejscu pracy. Ich zadaniem jest również przeszkolenie pracowników i nadzór nad poprawnym stosowaniem przez nich wszelkich udostępnionych narzędzi. Ponadto, aby wyeliminować zjawisko niewłaściwego samowolnego zachowania się pracownika, kluczowym jest budowanie odpowiednich postaw wobec bezpiecznych zachowań wśród wszystkich osób pracujących. Należy pamiętać, że stałe zainteresowanie przełożonych sposobem wykonywania przez pracownika swoich obowiązków sprzyja zwiększeniu starań wkładanych w wykonywanie pracy w sposób zgodny z ustalonymi procedurami i przepisami (Przenniak, 2007). Proces zarządzania bezpieczeństwem wykorzystywać powinien metody, które w centrum uwagi i zainteresowania stawiałyby człowieka, z uwagi na najczęstszą przyczynę wypadków przy pracy, tzw. błąd ludzki. Jest on określany jako działanie odbiegające od wymaganych standardów i wymagań sytuacji (por. Reason, 1990; Wiegmann, Shappell, 2001; Znajmiecka-Sikora, 2012). Składowe błędu człowieka stanowią, między innymi, sposób porozumiewania załogi, koordynacja działań oraz decyzyjne zaangażowane w ocenę ryzyka (por. Biernacki, Tarnowski, Truszczyński, 2006; Znajmiecka-Sikora, 2012). Można sądzić, że 197 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy niewłaściwe zachowanie pracownika, które wiąże się z podejmowaniem ryzykownych działań, lekceważącym podejściem do poleceń zwierzchników, bądź ignorancją wobec zagrożeń, stanowią efekt zbyt małej motywacji pracowników do przestrzegania zasad i przepisów z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy (Penc, 2000). Wiele przedsiębiorstw stosujących odpowiednie systemy zarządzania bezpieczeństwem praktykuje podejście, w którym zachowania pracowników zgodne z przyjętymi normami bezpieczeństwa stanowią ich podstawowe obowiązki, dlatego też jakiekolwiek nagradzanie wspomnianych zachowań nie jest stosowane. W przedsiębiorstwach tych reaguje się dopiero wtedy, gdy przyjęta norma zostaje w sposób wyraźny naruszona (Gniazdowski, Skibiński, 1999). Takie podejście, pozbawione odpowiednich technik motywowania, nie sprzyja budowaniu dobrych postaw wśród pracowników. Bazowanie jedynie na przyjętych normach czy też regulacjach prawnych wpływa na zachowanie pracowników zaledwie w minimalnym stopniu, gdyż bazuje jedynie na działaniach pozwalających uniknąć kary za nieprawidłowe postępowanie (Borkowska, 1985). Jak pokazują raporty z badań łódzkich i dolnośląskich przedsiębiorstw, wielu pracodawców ma problemy nawet z przestrzeganiem regulacji prawnych dotyczących bezpieczeństwa w miejscu pracy. Duży odsetek firm nie tworzy regulaminu pracy, czy nawet nie realizuje obowiązku tworzenia oceny ryzyka, jak również instrukcji stanowiskowych. Problemy pojawiają się również przy przeprowadzaniu okresowych kontroli maszyn i tworzeniu odpowiedniej dokumentacji z tym związanej. Niepokój buzi również fakt, że prace związane ze szczególnymi zagrożeniami, w tym chemicznymi i biologicznymi, nie są przez pracodawców traktowane priorytetowo (por. Znajmiecka-Sikora, Boczkowska, Niziołek, Sikora, 2010; 2009). Podobnych niedociągnięć w polskich firmach wykryto wiele, zaś skutkiem tych braków jest niski poziom stanu bezpieczeństwa w środowisku pracy, jak również brak odpowiedniego fundamentu dla wdrażania skutecznych działań profilaktycznych. Wypełnienie przez pracodawców wymaganego minimum jest oczywiście kluczowe, jednak w sytuacji, gdzie większość zdarzeń wypadkowych wynika z niebezpiecznych zachowań pracowników, należy skupić uwagę również na pewnych szczególnych czynnikach. Istotne jest wypracowanie właściwego nastawienia i poglądów wśród pracowników, jak również zachowań opartych na stosowaniu bezpiecznych technik pracy oraz zapewnieniu bezpieczeństwa zarówno sobie, jak i innym. Pozwoli to zwiększyć efektywność działań stosowanych na rzecz poprawy stanu bezpieczeństwa w organizacji. Aby ten cel osiągnąć, należy zadbać o odpowiednią motywację wśród pracowników do praktykowania bezpiecznych zachowań. Motywacja ma miejsce wtedy, gdy odczuwają oni potrzebę stosowania narzuconych przepisami metod pracy oraz wzorców postępowania. Wynika to z przekonania, że stosowanie wspomnianych metod czy wzorców zmniejsza lub eliminuje ryzyko utraty zdrowia, a nawet życia. Ponadto tego typu zachowania powodują poczucie 198 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… satysfakcji wśród praktykujących je pracowników. Aby skutecznie motywować podwładnych, a więc wywołać u nich potrzebę dostosowania się do wzorców bezpieczeństwa, stosować należy skuteczne narzędzia pozwalające budować probezpieczne postawy i zachowania (Studenski, 1996). Podstawą może być tu zaproponowany przez Gasparskiego model działań skłaniających do profilaktyki. Jest on niezwykle istotny, gdyż pokazuje sposób skutecznego przekazywania informacji o ryzyku, pozwalającego na przekonanie człowieka, by zadbał o swoje bezpieczeństwo. Model składa się z pięciu następujących kluczowych kroków (Gasparski, 2003): 1. Przekonanie jednostki o istnieniu zagrożenia oraz o poważnych konsekwencjach jego zmaterializowania. 2. Pokazanie, że zagrożenie występuje często i dotyczy wielu osób. 3. Przekonanie jednostki, że zagrożenie dotyczy jej i osób jej najbliższych. 4. Pokazanie, że istnieją skuteczne metody profilaktyczne. 5. Uświadomienie jednostki o tym, że sama może łatwo wskazane metody stosować. Zaprezentowany model jest uniwersalny i może być zastosowany również jako działanie skłaniające do profilaktyki wypadkowej w miejscu pracy. Kolejnymi narzędziami pozwalającymi budować probezpieczne postawy są środki przymusu i środki zachęty (Borkowska, 1985). Środki przymusu, takie jak nakazy czy polecenia zwykle prowadzą do pojawienia się oporu i niechęci wśród pracowników, co wywołać może konieczność intensyfikacji nadzoru ze strony kierownictwa. Z kolei druga grupa środków pomaga uaktywnić i wzmocnić motywację pracowników. Należy pamiętać, że uznanie jest jednym z najsilniejszych czynników motywujących w miejscu pracy (Armstrong, 1986). Innymi przykładami uaktywniania motywacji może być stawianie pracownikom celów, ocenianie ich lub dawanie dobrego przykładu, zaś wzmacnianie pożądanych zachowań może stanowić pozytywny skutek nagradzania pracowników (Studenski, 1996). Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice realizuje działania, które poprzez stawianie celów i ocenę pracowników stanowią środki zachęty. Są to programy Kaizen i Business Improvement Competition, w ramach których pracownicy mają za zadanie zgłaszać propozycje usprawnień w miejscu pracy, za co otrzymują punkty. Działania te wpływają zatem na postawy i zaangażowanie pracowników, podobnie jak cała reszta przedstawionych w niniejszej publikacji inicjatyw, których kluczowym elementem jest zaangażowanie pracowników wszystkich szczebli w organizacji. Aby to zaangażowanie uzyskać, udział pracowników w tworzonych inicjatywach powinien zapewnić im realizację odpowiednich potrzeb, zgodnie z piramidą Maslowa (Gospodarek, 2012). Ponadto tworzenie pracownikom możliwości działań wykraczających poza ich podstawowe obowiązki, stanowi kolejną istotną praktykę, która wpływa na interakcje pomiędzy systemem a jednostką. Jest to tzw. generowanie wartości 199 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy dodanej. Jej stosowanie jest o tyle ważne, że pozwala budować pozytywną atmosferę w środowisku organizacji, która wpływa na budowanie dobrych postaw i zachowań wśród pracowników (Gospodarek, 2012). Należy jednak pamiętać, że projektowanie działań profilaktycznych nie może być przypadkowe. Przykładem jest zjawisko podejmowania ryzykownych działań, które zależeć może od wieku, płci, cech temperamentalnych, jak również osobowości pracownika. Ważne jest, aby informacje na temat specyfiki funkcjonowania człowieka oraz jego predyspozycje do podejmowania działań ryzykownych miały odzwierciedlenie w projektowanych działaniach profilaktycznych. Warto zastanowić się nad wsparciem psychologów w procesie kształtowania zarówno form, jak i treści przekazów informatycznych, aby poprzez lepsze dopasowanie do cech pracowników mogły być bardziej skuteczne (Gasparski, 2003). Przykładem sytuacji, w której warto zastosować informacje na temat pracownika jest fakt, że brak dostatecznych umiejętności w sposób szczególny może przyczyniać się do podejmowania różnego rodzaju zachowań ryzykowanych, które mogą skutkować wypadkiem przy pracy (por. Znajmiecka-Sikora, KaflikPieróg, 2012). Dlatego też należy zastosować inicjatywy pozwalające poszerzyć umiejętności pracowników. Istotny podczas rozważania zjawiska podejmowania działań ryzykownych jest fakt, że nie wszystkie tego rodzaju poczynania są negatywne. Warto pamiętać, że nadmierna ostrożność może być destrukcyjna dla aktywności pracowników, co nie będzie wpływać pozytywnie na działania wewnątrz organizacji (Gasparski, 2003). Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice, z uwagi na problem niezadowalającego stanu bezpieczeństwa, odzwierciedlającego się zbyt wysokimi corocznymi wynikami wypadkowości, podjęło pewne działania profilaktyczne. Miały one za zadanie zminimalizowanie najczęściej występującej w firmie przyczyny wypadków, jaką jest nieprawidłowe zachowanie pracownika. Pytania badawcze Przeprowadzone badania miały na celu analizę praktyk, prowadzących do zwiększenia zaangażowania, świadomości na temat zagrożeń, wiedzy oraz umiejętności pracowników wszystkich szczebli i tym samym do poprawy statystyk wypadkowych w Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice. Sformułowano następujące pytania badawcze: • Jakiego rodzaju praktyki w zakresie zwiększenia zaangażowania, świadomości, wiedzy i umiejętności pracowników na rzecz poprawy bezpieczeństwa są prowadzone w firmie? • Jakie zaobserwowano efekty tych działań w kontekście wypadkowości w firmie? • Co stanowi przejaw nowoczesnego podejścia stosowanych w firmie praktyk? 200 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… Metoda badań Badania były oparte na metodzie studium przypadku. Stanowi ona przydatny sposób gromadzenia informacji na temat faktów dotyczących funkcjonowania organizacji (Armstrong, 2011) i umożliwia intensywne śledztwo w obszarze jej zachowań. Dzięki tej metodzie możliwe jest uzyskanie całościowego obrazu badanego procesu. Ponadto metoda ta dostarcza praktykom narzędzi do wykorzystania (Gummensson, 2000). W ramach badań została dokonana analiza dokumentacji udostępnionej przez firmę. Ponadto przeprowadzono obserwacje stosowanych działań oraz wywiady z ich twórcami. Dzięki zastosowanym narzędziom pozyskano informacje pozwalające na zrozumienie problemu firmy oraz zasadności charakteru prowadzonych inicjatyw, umożliwiających widoczną poprawę stanu bezpieczeństwa. Charakterystyka grupy badawczej Badania zostały przeprowadzone w roku 2011 w Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice, stanowiącym część międzynarodowego koncernu będącego jednym z największych producentów elektroniki użytkowej. W roku 2011 firma zatrudniała 1350 osób w działach zarówno produkcyjnych, jak i wspierających (logistyka, zakupy produkcyjne i nieprodukcyjne, dział jakości, dział utrzymania ruchu, dział personalny – HR oraz Kadry i Płace, centrum dystrybucji, dział informatyczny, dział księgowy, dział BHP, dział sprzedaży). Całe przedsiębiorstwo podlega pod wewnątrzzakładowy Regulamin Pracy, który ustala organizację i porządek w procesie pracy oraz jasno opisuje prawa i obowiązki pracodawcy oraz pracowników, w pełnej zgodzie z zapisami Kodeksu Pracy. Systemy zarządzania, jakie firma wdrożyła i skutecznie utrzymuje to, m.in.: • ISO 9001: 2000, • ISO 14001: 2004, • BS-OHSAS 18001: 2007, • ISO/TS 16949: 2002, • Świadectwo AEO – Uproszczenia Celne/Bezpieczeństwo i Ochrona. Ponadto firma wielokrotnie otrzymywała wyróżnienia za efektywność swych działań, stosowanie nowoczesnych technologii, jak również działalność proekologiczną. Wyniki badań Analiza materiału pozyskanego w wyniku przeprowadzonych badań pozwoliła na wyróżnienie czterech obszarów działań firmy, będących kluczowymi 201 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy wobec zwiększania świadomości, wiedzy, umiejętności i zaangażowania pracowników na rzecz poprawy bezpieczeństwa i tym samym zmniejszenia liczby wypadków do minimum w Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice. Obszary dotyczą kolejno kreowania bezpiecznego środowiska pracy, zaangażowania w podjęte działania pracowników wszystkich szczebli, dbania o zdrowie i dobre samopoczucie pracowników oraz usprawnienia komunikacji w firmie, jak również ciągły monitoring realizacji zamierzonych celów. Prowadzone inicjatywy w dużym stopniu bazują na aktywnym udziale pracowników, osiągając tym samym większą skuteczność. Efektami działań firmy w ramach założonego programu było istotne zmniejszenie liczby zdarzeń wypadkowych, zaś ciągły monitoring rezultatów tych działań pozwala na modyfikację ich kierunku, celem osiągania jeszcze lepszych wyników. Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice w ramach prowadzonych działań dąży do zmiany postaw wszystkich swoich pracowników względem bezpieczeństwa w miejscu pracy. Ma to na celu wzrost kultury bezpieczeństwa w firmie, fundamentalny dla osiągnięcia zadowalającego poziomu stanu bezpieczeństwa i innowacyjny w obliczu obecnego podejścia do zarządzania nim w polskich firmach. Dalsza część niniejszej pracy zawiera szczegółowy opis realizowanych przez badaną firmę inicjatyw, zawartych w ramach czterech wspomnianych obszarów działań. Program Zero Wypadków Omawiana firma, dbając o bezpieczne środowisko pracy, od 2008 roku realizuje program „Zero Wypadków” oparty na założeniu, że każdemu wypadkowi przy pracy można zapobiec. W ramach programu został powołany zespół pełniący nadzór nad pozytywnymi efektami przedsięwzięcia. W skład zespołu wchodzą pracownicy pełniący niejednolite funkcje oraz zajmujący różne szczeble w organizacji. Są to m.in.: mistrzowie, liderzy, pracownicy działu HR, asystentki, inżynierowie, pracownicy działu BHP. Taka struktura zespołu pozwala przyjrzeć się problemowi poprawy bezpieczeństwa z różnych perspektyw działalności wewnątrz organizacji. Program „Zero Wypadków” opiera się na wprowadzeniu odpowiednich działań profilaktycznych, takich jak bieżąca obserwacja zagrożeń na stanowiskach pracy, w oparciu o oceny ryzyka zawodowego. Kolejnymi podstawami 202 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… programu są procedury (pozwalają na właściwe eliminowanie niepożądanych sytuacji), jak również wiele innych działań zmierzających do poprawy bezpieczeństwa pracy. Jako fundament programu przyjmuje się zwiększenie świadomości oraz zaangażowania w działania zapobiegawcze każdego pracownika, w tym liderów. Dzięki takiemu podejściu istnieje możliwość zmniejszenia do minimum ryzyka zdarzenia wypadkowego. Program „Zero Wypadków” określa cztery obszary działań na rzecz poprawy bezpieczeństwa i higieny w środowisku pracy. Na początku każdego roku dla wszystkich obszarów firmy ustalany jest plan akcji, jakie będą realizowane w bieżącym roku. Nad wypełnieniem zaplanowanych działań czuwa lider projektu, zaś monitoring prowadzi kierownik BHP. Spotkania zespołu odpowiedzialnego za wypełnienie programu są regularne i odbywają się co dwa tygodnie. Weryfikacja realizacji programu „Zero Wypadków” odbywa się na comiesięcznych spotkaniach, tzw. Safety Board, w których udział bierze najwyższe kierownictwo organizacji. Logo programu, tzw. „Safety House” obrazuje obszary, nad którymi pracuje powołany zespół (rys. 1). Rys. 1. „Safety House” – logo programu „Zero Wypadków” Źródło: Materiał źródłowy udostępniony przez Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice. Celem pierwszego obszaru działań programu jest zapewnienie bezpiecznego środowiska pracy. Aby móc wskazany cel zrealizować, konieczne jest odpowiednie dostosowanie zaplecza maszyn w obrębie stanowisk pracy wraz z infrastrukturą, dostarczenie i zapewnienie stosowania środków ochrony indywidualnej, ciągłe minimalizowanie występującego ryzyka oraz kreowanie dobrych postaw pracowników za sprawą efektywnych szkoleń wstępnych, okresowych oraz innych rodzajów działalności. 203 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy Aby budować wśród pracowników dobre postawy oraz bezpieczne środowisko pracy, konieczne jest ich zaangażowanie w wszelkie działania mające na celu poprawę bezpieczeństwa w miejscu pracy. Stanowi to drugi cel programu „Zero Wypadków”. Dzięki temu pracownicy zyskują poczucie sprawstwa, co zwiększa w nich odpowiedzialność za wykonywanie działań na rzecz poprawy stanu bezpieczeństwa i higieny. Fundamentem omawianego programu jest zaangażowanie liderów. Zdrowie pracownika oddziałuje bezpośrednio na jego samopoczucie, co z kolei wpływa na bezpieczeństwo w pracy, a więc i wypadkowość. Dlatego też trzecim celem programu „Zero Wypadków” jest dbałość o zdrowie i dobre samopoczucie pracowników. Aby możliwe było zrealizowanie zaprezentowanych celów programu, konieczna jest sprawna komunikacja pomiędzy pracownikami wszystkich szczebli organizacji. Poprawa stanu bezpieczeństwa i higieny pracy jest procesem zbiorowym, w którym żaden głos nie może zostać pominięty, a zwłaszcza głos pracowników najniższych szczebli. Ponadto istotną funkcję pełni monitoring. W ramach monitoringu prowadzona jest bieżąca obserwacja zagrożeń występujących na stanowiskach pracy, jak również śledzone jest wykonywanie zaplanowanych w ramach programu działań oraz badanie skuteczności jego realizacji. Omawiana firma z kapitałem zagranicznym praktykuje wiele działań mających na celu realizację wszystkich celów programu „Zero Wypadków”. W dalszej części publikacji przytoczone zostaną działania wybrane z harmonogramu programu, stanowiące jedynie jego część. Program Kaizen i QIC W ramach programu „Zero Wypadków” realizowane są działania mające na celu ciągłe wprowadzanie ulepszeń do środowiska pracy. Program Kaizen, jako jedna z prowadzonych działalności, opiera się na udzielaniu przez pracowników sugestii drobnych usprawnień w miejscu pracy, dzięki czemu nie tylko otrzymują wyróżnienie za swój wkład pracy, ale również wpływają bezpośrednio na poprawę swoich warunków pracy. Kolejną inicjatywą jest BIC (Business Improvement Competition). Jest to działanie pozwalające realizować usprawnienia w obszarze bezpieczeństwa, które również odbywa się z udziałem pracowników. Ich sugestie realizowane są przy wsparciu inżynierów oraz specjalistów i podobnie jak to ma miejsce w programie Kaizen, zaangażowani pracownicy są nagradzani za swoją aktywność oraz mają bezpośredni wpływ na poprawę bezpieczeństwa w środowisku pracy. Omówione działalności stanowią rodzaj zabiegów prewencyjnych, gdyż wprowadzenie usprawnień w miejscu pracy, w tym w obszarze bezpieczeństwa, przyczynić się może z dużym prawdopodobieństwem do redukcji częstości 204 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… zdarzeń potencjalnie wypadkowych. Zgodnie z zasadą Heinricha powoduje to zmniejszenie występowania wypadków ciężkich i śmiertelnych. W ramach programu Kaizen zgłoszonych przez pracowników zostało ok. 400 usprawnień, zaś w ramach Business Improvement Competition ok. 20 usprawnień. Dzięki tak wysokiemu zaangażowaniu pracowników ze stanowisk pracy udaje się eliminować zagrożenia w sposób ciągły. Wzrost świadomości wśród wszystkich pracowników dotyczącej bezpieczeństwa pozwolił zmniejszyć ilość wypadków o 17 przy zestawieniu wyników dla lat 2007 i 2011. Ponadto widoczny jest wzrost poziomu kultury bezpieczeństwa w firmie, mierzony z wykorzystaniem narzędzia jakim jest ankieta korporacyjna. Warsztaty Bezpieczeństwa Kolejną inicjatywą skierowaną do pracowników organizacji są realizowane corocznie od 2009 roku Warsztaty Bezpieczeństwa. W 2011 roku zorganizowane zostały warsztaty pod hasłem „Bezpieczne zachowania na stanowisku pracy”, angażujące ratowników przedmedycznych firmy, zakładową służbę BHP, kierownictwo zakładu oraz pracowników spółki, jak również firm tymczasowych. Głównym celem warsztatów było pogłębianie wiedzy pracowników w zakresie bezpieczeństwa w pracy, tworzenie nawyków bezpiecznego zachowania wobec istniejących zagrożeń na linii produkcyjnej, trening w udzielaniu pierwszej pomocy, popularyzacja aspektów BHP ze zwróceniem uwagi na konieczność powtarzalnego działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników oraz budowanie kultury pracy opartej na bezpieczeństwie. W ramach akcji utworzone zostały cztery stanowiska, w obrębie których prowadzone były odmienne działania. Na stanowiskach praca odbywała się w podziale na grupy pracowników liczące od 10 do 20 osób. W warsztatach wzięło udział ok. 140 grup pracowników, których zadaniem było przejście przez wszystkie cztery stanowiska. Udział w warsztatach zajmował średnio ok. 1,5 godziny. Stanowisko I Pierwsze stanowisko omawianych warsztatów poświęcone było pomocy przedmedycznej. W tym miejscu udzielane były instrukcje wyposażenia apteczki oraz schematu powiadamiania o udzieleniu pomocy. Prowadzone były również instruktaże udzielania pomocy dycznej w przypadku: oparzenia, skaleczenia, obecności ciała obcego w ciele poszkodowanego. tematyce dotyczące pierwszej przedme- 205 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy Ćwiczenia realizowane były w parach, przy wsparciu ratowników przedmedycznych Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice, zaś ich czas trwania wynosił ok. 20 minut. Stanowisko II Stanowisko drugie poświęcone było zagadnieniu zagrożeń na stanowisku pracy, jako przyczyn wypadków. Działania zaangażowanych pracowników w obrębie stanowiska polegały na identyfikacji 10 zagrożeń w obszarze linii produkcyjnej oraz wskazaniu, jak można tym zagrożeniom zapobiegać. Grupa pracowników, w oparciu o pracę zespołową wyszukiwała zagrożenia na stanowisku pracy, zaś efekty działań zapisywała na specjalnie przygotowanej tablicy. Po zlokalizowaniu przez uczestników wszystkich zagrożeń, były one konfrontowane z głównymi zagrożeniami, jakie zapisane były na osobnej tablicy, ukrytej podczas działań identyfikacji. Czas trwania aktywności pracowników w obrębie tego stanowiska również wynosił ok. 20 minut. Stanowisko III Kolejne stanowisko służyło poszerzaniu wiedzy pracowników na temat ochrony środowiska oraz bezpiecznych działań w kontakcie z czynnikiem zagrożeń chemicznych. W obrębie stanowiska zapoznawano pracowników ze sposobem zastosowania sorbentu, na wypadek rozlania substancji chemicznej. W drugiej części działań prowadzone były ćwiczenia dotyczące identyfikacji piktogramów ostrzegawczych. Pracownicy mieli za zadanie podpisać znaki na tablicy, po czym następowało weryfikowanie ich pracy z wcześniej przygotowanymi opisami. Działania w obrębie stanowiska trzeciego trwały ok. 15 minut. Stanowisko IV Rolą stanowiska IV było zapoznanie pracowników z Wizją Bezpieczeństwa oraz Wizją Ochrony Środowiska na rok 2015. Do tego celu sporządzone zostało Drzewo Bezpieczeństwa w formie obszernego plakatu. W pniu drzewa zamieszczone zostały wizje na roku 2015. Pracownicy zakładu, po zapoznaniu się z nimi, mogli złożyć swój podpis na małym zielonym listku i przykleić go do korony drzewa. Sporządzone Drzewo Bezpieczeństwa posiada wymiar symboliczny, jako zobowiązanie pracowników do wypełnienia postanowień Wizji Bezpieczeństwa i Ochrony Środowiska. Działania w obrębie stanowiska czwartego trwały ok. 20 minut i był to ostatni etap Warsztatów Bezpieczeństwa, których ukończenie wieńczyło wręczenie upominku każdemu z uczestników. Inicjatywa, jaką są Warsztaty Bezpieczeństwa stanowi rodzaj działania propagującego bezpieczeństwo i szerzącego wiedzę na jego temat, opartego na rozrywce. Dzięki takiemu rodzajowi działań pracownicy nabywają i aktualizują posiadaną wiedzę w przyjaznych okolicznościach, co nie tylko usprawnia proces 206 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… poznawczy, ale również gruntuje pozytywne nastawienie pracowników do obowiązku dbania o bezpieczeństwo w miejscu pracy. Akcje tego typu stanowią niewątpliwą okazję do skutecznego budowania dobrych postaw wśród pracowników. Warsztaty filmowe Kolejna inicjatywa była skierowana do jednego z wydziałów będących w fazie organizowania produkcji, w którym obecna jest duża rotacja pracowników. Aby najefektywniej zwrócić ich uwagę na kwestie bezpieczeństwa, zostały zorganizowane warsztaty dotyczące bezpieczeństwa bezpośrednio na stanowisku pracy. Ich celem było pokazanie i uświadomienie pracownikom zagrożeń, jakie występują na ich stanowiskach pracy. Warsztaty zostały zorganizowane na wszystkich zmianach roboczych w wydziale tak, aby każdy pracownik obszaru mógł wziąć w nich udział. Warsztaty obejmowały takie miejsca jak linie produkcyjne, magazyny, ładownie, rampy oraz magazyn chemiczny. Pracownicy podzieleni zostali na grupy i zadaniem każdej z nich było nakręcenie filmu ukazującego zagrożenia, jakie występują na stanowiskach w sposób przystępny po to, aby treści zawarte na nagraniu były łatwe do przyswojenia i zapamiętania przez nowo zatrudnione osoby. Tytuł filmu brzmiał: „Pokaż nowej koleżance/ koledze zagrożenia na swoim stanowisku pracy”. Do realizacji zadania wykorzystane zostały kamery dostępne w zakładzie pracy. Aby należycie zrealizować zadanie pracownicy musieli wyznaczyć funkcje wewnątrz zespołu. Część osób pełniła role ekspertów do spraw uświadamiania i ochrony przed zagrożeniami. Musieli oni zidentyfikować spośród wszystkich dostępnych stanowisk, miejsca najbardziej niebezpieczne, aby następnie nakręcić krótki film o zagrożeniach występujących w ich obrębie. Wytypowany z zespołu pracownik, pełniący funkcję operatora kamery, miał za zadanie nagrywać to, co prezentowała pozostała część pracowników z zespołu. Oprócz zaprezentowania zagrożeń występujących na wybranych stanowiskach pracy, zadaniem uczestników warsztatów było pokazanie, jak bezpiecznie należy wykonywać pracę przy istniejących zagrożeniach. Na warsztatach ćwiczono jak bezpiecznie realizować następujące czynności: sprawdzanie stanu wózka jezdniowego, wjazd wózkiem na samochód, jego załadunek, przewóz butli, kompletowanie zlecenia produkcyjnego, wywóz stłuczki, czy też jej mielenie. Animatorzy wydarzenia, czyli grupa do spraw bezpieczeństwa, pomagali pracownikom w efektywnym przekazaniu wszystkich informacji związanych ze zidentyfikowanymi zagrożeniami. Na zakończenie warsztatów obydwie grupy, uczestniczące w wydarzeniu równolegle podczas jednej zmiany, wspólnie zasiadały przed dużym ekranem, aby prześledzić efekt swojej godzinnej pracy. Udostępnienie pracownikom zmiany pod koniec warsztatów efektów pracy obydwu grup miało na celu zapoznanie wszystkich obecnych ze zidentyfikowanymi zagrożeniami. 207 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy Po zakończeniu warsztatów, ze sporządzonych nagrań opracowano krótki film instruktażowy dla nowo zatrudnianych pracowników omawianego wydziału. Zorganizowana inicjatywa pozwoliła na zaangażowanie pracowników w działania na rzecz poprawy bezpieczeństwa w środowisku pracy, dzięki czemu mieli okazję utrwalić wiedzę na temat zagrożeń obecnych w ich miejscu pracy. Opisana działalność stanowi również znakomitą okazję do szerzenia dobrych postaw, nie tylko wśród obecnych pracowników, ale również wśród nowo zatrudnionych osób. Film instruktażowy, stworzony w oparciu o pozyskane nagrania, wykorzystany został do prowadzenia instruktaży stanowiskowych. Dzięki temu nowi pracownicy mogą obserwować i naśladować zaangażowanie w działania na rzecz poprawy stanu bezpieczeństwa swoich starszych stażem pracy kolegów. Ćwiczenia ewakuacyjne Kolejnym działaniem realizowanym w ramach programu „Zero Wypadków” jest uatrakcyjnienie próbnych ewakuacji pracowników prowadzonych na wypadek pożaru. Inicjatywa ta ma za zadanie poprawę stanu warunków pracy i wykracza poza nałożony prawem obowiązek. Od roku 2011 podczas próbnych ewakuacji w Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice wykorzystywany jest nowo zakupiony generator dymu. Urządzenie pozwala stworzyć podczas prowadzonych działań takie warunki, jakie mogłyby zaistnieć w trakcie realnego zagrożenia pożarem. Podczas działań pracownicy przygotowywani są na słabą widoczność, jaka wystąpić może w trakcie pożaru, uczeni są bezwarunkowego odruchu kierowania się w stronę dróg ewakuacyjnych oraz oswajani z potencjalnymi utrudnieniami, co pozwala zmniejszyć panikę, jaka może wystąpić podczas prowadzonych realnych działań ewakuacyjnych. Realizowana inicjatywa pozwala zwiększyć skuteczność prowadzonych ćwiczeń ewakuacyjnych, zarówno poprzez stworzenie warunków zbliżonych do rzeczywistych, jak również za sprawą uatrakcyjnienia zabiegów, dzięki czemu ćwiczenia nie są jedynie nudnym i utartym obowiązkiem. Konkursy Jednym ze sposobów popularyzacji wiedzy na temat bezpieczeństwa i higieny pracy, realizowanym w ramach programu „Zero Wypadków”, są konkursy. W Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice wyznawana jest zasada, że zaangażowanie pracowników nawet w najprostsze czynności, jak np. tworzenie tematycznych plakatów, wspomaga wśród nich bezpieczne wykonywanie swoich zadań i tym samym przyczynia się do poprawy stanu bezpieczeństwa 208 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… w środowisku pracy. W Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice przeprowadzono dotychczas pięć konkursów dla pracowników wszystkich szczebli organizacji. Jeden z konkursów dotyczył wiedzy na temat bezpieczeństwa i higieny pracy. Aktywność uczestników polegała na wypełnieniu testu, specjalnie przygotowanego przez pracowników działu BHP. Osoby, które otrzymały najwyższą liczbę punktów zakwalifikowały się do następnego etapu konkursu, jakim była część praktyczna. Etap ten składał się z czterech zadań wykonywanych w obecności publiczności. Końcową fazą konkursu był quiz, w którym pracownicy odpowiadali na pytania związane z tematyką BHP. Osoba, która zdobyła największą ilość punktów zwyciężyła konkurs. Kolejną inicjatywą był konkurs na hasło związane z tematyką BHP. W zmaganiach wzięło udział 150 pracowników przedsiębiorstwa. Najatrakcyjniejsze hasła, wybrane przez specjalnie powołaną komisję, umieszczone zostały na podkoszulkach roboczych dla pracowników. Przykładem zwycięskiego hasła jest: „Gdy zaczynasz ze szkłem czary, miej na nosie okulary”. Następny konkurs realizowany w ramach programu „Zero Wypadków” dotyczył stworzenia plakatu, który podobnie jak wcześniej wspomniane hasła związane z tematyką BHP, miał za zadanie zwrócić uwagę na bezpieczne zachowania osób zatrudnionych w środowisku pracy. W konkursie wzięli udział pracownicy z różnych obszarów produkcyjnych Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice. Dzięki ich dużej aktywności, udało się wytypować kilka zwycięskich plakatów. Z uwagi na fakt, że nieodpowiednie stosowanie, czy też prowadzenie napraw, urządzeń mechanicznych wiąże się z wysokim ryzykiem zaistnienia zdarzenia wypadkowego, zrodził się pomysł na stworzenie nowej tematyki kolejnego konkursu. Miał on charakter plastyczny i skierowany był do pracowników różnych działów. Uczestnicy mieli za zadanie wykonać pracę plastyczną o tematyce „Bezpieczna eksploatacja maszyn i urządzeń”. Prace miały obrazować, jak należy bezpiecznie pracować z maszynami i urządzeniami. Specjalnie wytypowana komisja wybrała trzy najlepsze prace, zaś ich autorzy zostali nagrodzeni. Bezpieczeństwo jest istotne zarówno w pracy zawodowej, jak i poza nią. Aby poszerzyć świadomość o bezpieczeństwie podczas spędzania wolnego czasu przez pracowników firmy i ich rodziny, zorganizowany został Konkurs Bezpieczne Wakacje. Do udziału w akcji zachęcani byli pracownicy, jak również ich najbliżsi, w tym dzieci. Zadaniem uczestników konkursu było stworzenie pracy rysunkowej lub zdjęcia, ukazującego sposób na bezpieczne spędzanie wolnego czasu. Akcja konkursowa trwała miesiąc. Po tym czasie wyłoniono najlepsze prace, które nagrodzone zostały bonem na kolację. Wymienione konkursy stanowią doskonałą okazję do zwrócenia po raz kolejny uwagi pracowników na działania, jakie obowiązują ich w ramach bezpiecznego wykonywania pracy. 209 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy Celebracja dni bez wypadku Aby pokazać pracownikom, jak ważny dla organizacji jest brak wypadków przy pracy, we wszystkich obszarach produkcyjnych firmy każde 500 dni bez wypadku jest świętowane. Dotychczas w Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice dwukrotnie celebrowany był wynik tak długiego okresu bezwypadkowego. Osiągnięcie tego celu możliwe było dzięki ogromnemu wysiłkowi wszystkich pracowników, wspieranemu przez zarządzanie oparte na kulturze bezpiecznego miejsca pracy. Wyróżnieniem dla zasłużonych grup pracowników była symboliczna nagroda w postaci statuetki, wręczona przedstawicielom pracowników przez Dyrektora Oddziału. Ponadto każdy pracownik otrzymał upominek oraz list gratulacyjny. Podczas uroczystości prezentowane były filmy z serii NAPO, stanowiące krótkie sceny ukazujące kwestie bezpieczeństwa w sposób przyjazny oraz zachęcające do rozmowy na temat konkretnych zagadnień związanych z bezpieczeństwem i higieną pracy. Świętowanie dni bez wypadku nie tylko pokazuje pracownikom jak ważny dla firmy jest brak wypadków przy pracy, ale wnosi również pewien element odpowiedzialności wśród wszystkich pracowników za efekty ich pracy. Dzięki temu mamy do czynienia ze sposobem mobilizowania pracowników do bezpiecznego wykonywania pracy. Wydarzenia podczas jubileuszu W roku 2011 omawiane przedsiębiorstwo obchodziło swój jubileusz. Z tej okazji w zakładzie zorganizowane zostały dni otwarte dla pracowników oraz ich rodzin. Stanowiło to świetną okazję dla popularyzacji wiedzy dotyczącej bezpieczeństwa i higieny pracy. Podczas uroczystości zorganizowane zostały trzy akcje promujące bezpieczeństwo. Pierwszą z nich był pokaz odzieży ochronnej wykorzystywanej na stanowiskach pracy. Dzięki temu pracownicy, występujący w roli modelów na wybiegu, mieli okazję zaprezentować swoim rodzinom w jakich strojach roboczych pracują na co dzień. Akcja ta stanowiła pewien rodzaj rozrywki dla uczestników, ale również miała za zadanie zapoznać osoby spoza firmy z rodzajami i funkcjami środków ochrony indywidualnej. Kolejną inicjatywą podczas celebracji jubileuszu był konkurs rysunkowy dla dzieci. Miały one za zadanie stworzyć rysunek przedstawiający członka ich rodziny w pracy. Najlepsze prace wykorzystane zostały do stworzenia kalendarza firmowego na rok 2012. Kondycja zdrowotna pracowników ma przełożenie na ich samopoczucie w pracy, co z kolei może wpływać na wypadkowość. Dlatego też ostatnią akcją popularyzującą bezpieczeństwo podczas uroczystości było zorganizowanie kącika medycznego, w którym każdy uczestnik mógł skorzystać z bezpłatnych 210 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… badań lekarskich. Oferta obejmowała badania krwi oraz metabolicznego wieku organizmu, jak również pomiar tkanki tłuszczowej. Zadaniem zaprezentowanych inicjatyw było zapewnienie uczestnikom przyjemnie spędzonego czasu w towarzystwie najbliższych, przy jednoczesnym subtelnym propagowaniu bezpieczeństwa w pracy. Dzięki sprzyjającej atmosferze uroczystości możliwe było wygenerowanie wśród pracowników jedynie dobrych odczuć wobec kwestii bezpieczeństwa i higieny, co jest niewątpliwie cenne podczas budowania wśród pracowników, ale również wśród ich najbliższych, dobrych postaw wobec bezpieczeństwa. Promowanie zdrowego stylu życia Jednym z założeń programu „Zero Wypadków” jest dbałość o zdrowie i dobre samopoczucie pracowników. W tym celu zorganizowane zostały działania mające na celu promocję zdrowego stylu życia i wspieranie pracowników, dbających o swoją kondycję fizyczną. Jednym z takich działań było zorganizowanie biegu po trasie o długości ok. 1 km, w którym udział mógł wziąć każdy, niezależnie od swojej kondycji fizycznej. Na długości całej trasy bezpieczeństwo uczestników pilnowane było przez osoby w odblaskowych kamizelkach programu „Zero Wypadków”. Po zakończeniu biegu, każdy z uczestników otrzymywał upominek. Oprócz jednorazowych inicjatyw promujących zdrowie i dobre samopoczucie, w Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice prowadzone są ciągłe akcje profilaktyczne dla osób zatrudnionych. Firma w trosce o swoich pracowników corocznie organizuje szereg bezpłatnych badań, skierowanych do określonych grup pracowników. Przykładami oferowanych badań są badania krwi, badania piersi u kobiet (mammografia lub USG), przeglądy stomatologiczne, czy badania PSA u mężczyzn. Rezultaty wdrożonych działań Dzięki zastosowaniu przedstawionych działań w ramach programu „Zero Wypadków”, liczba zdarzeń wypadkowych od roku 2008 zaczęła maleć. Rysunek 2 przedstawia liczebność wypadków przy pracy począwszy od roku 2006. Z kolei rysunek 3 obrazuje wartości wskaźnika częstości wypadków dla lat 2007-2012, stanowiąc najlepszą prezentację zmian, jaka nastąpiła na przestrzeni ostatnich sześciu lat. 211 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy 2 Rys. 2. Liczba wypadków w latach 2006-2012 Źródło: Materiał źródłowy udostępniony przez Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice. 1,87 7 Rys. 3. Wartości wskaźnika częstości wypadkowości w latach 2007-2012 Źródło: Materiał źródłowy udostępniony przez Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice. W roku 2007 zaobserwowano znaczny wzrost liczby wypadków przy jednoczesnym skróceniu czasu średniej absencji powypadkowej. Analiza przyczyn wypadków, wieku, stażu poszkodowanych oraz miejsca zdarzeń wypadkowych wskazała na zwiększoną liczbę wypadków przy pracy, wynikającą głównie z braku doświadczenia nowo zatrudnionych pracowników. Wynikało to ze znacznego wzrostu zatrudnienia oraz dużej rotacji pracowników. Okazało się, 212 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… że wzrost zatrudnienia w 2007 roku, w porównaniu z rokiem 2006, wyniósł blisko 60%. Dalsza analiza zaistniałych w 2007 roku wypadków potwierdziła, że najczęstszą ich przyczyną było nieprawidłowe zachowanie pracowników oraz niewłaściwa ogólna organizacja pracy. Poważny problem stanowiło również niestosowanie przez pracowników środków ochrony indywidualnej. W roku 2008 uruchomiony został program „Zero Wypadków”. Na zamieszczonych wykresach widoczny jest znaczny spadek ilości wypadków, wynoszący aż 8 zdarzeń w stosunku do roku ubiegłego. Odnotowana częstotliwość wypadków była najniższa od lat. Podobnie jak w latach ubiegłych najczęstszą przyczyną wypadków w 2008 roku było nieprawidłowe zachowanie pracownika. Był to stan odpowiadający sytuacji dla całego kraju. W roku 2009 obserwowano dalszy spadek ilości wypadków z 13 do 5 zdarzeń, czego wiarygodnym odzwierciedleniem jest spadek wartości wskaźnika częstości wypadków o 3,78. Odnotowana częstotliwość wypadków była ponownie najniższa od lat. W 2009 roku najczęstszą przyczyną wypadków, podobnie jak przed rokiem, okazało się nieprawidłowe zachowanie pracownika. W roku 2010 obserwowany był wzrost ilości wypadków w porównaniu z rokiem minionym z 5 do 8 zdarzeń. Z kolei najczęstszą przyczyną wypadków było nieprawidłowe zachowanie się pracowników, wynikające z braku doświadczenia. Kolejnymi co do częstości przyczynami były niedostateczna koncentracja uwagi na wykonywanej czynności oraz nieużywanie przez pracownika środków ochrony indywidualnej. Znaczny wzrost wartości wskaźnika częstości wypadków równy 3,19 spowodował intensyfikacje działań w ramach programu „Zero Wypadków” w roku 2011 celem powrotu do korzystnego trendu ograniczania liczby wypadków przy pracy. Nastąpiła koncentracja na szkoleniach pracowników nowo zatrudnianych oraz na sposobie przygotowywania i dopuszczania ich do pracy. Kładziono również nacisk na budowanie świadomości pracowników dotyczącej zagrożeń na stanowiskach pracy oraz sposobów zapobiegania sytuacjom zagrożenia, czego potwierdzeniem jest charakter przedstawionych akcji, realizowanych w ramach programu. Podejmowane w 2011 roku działania pozwoliły na osiągnięcie spadku ilości wypadków przy pracy w porównaniu z rokiem minionym oraz spadek wartości wskaźnika częstości wypadków o 1,53. Do września 2012 roku odnotowano jedynie 2 wypadki przy pracy z udziałem zatrudnionych przez firmę pracowników, co stanowi niewątpliwie dobre rokowania dla końcowego wyniku wypadkowości. Podsumowanie Rezultaty wdrożonych w Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice i zaprezentowanych w niniejszej pracy działań profilaktycznych, wskazują na ich 213 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy wysoką skuteczność. Realizacja programu „Zero Wypadków” zapewniła znaczny spadek liczby wypadków przy pracy w stosunku do roku 2007 – poprzedzającego wdrożenie programu. Zarządzanie bezpieczeństwem w Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice ma charakter procesu. W firmie uważnie przeanalizowano przyczyny wypadków i uruchomione zostały odpowiednie działania, mające na celu realizację wyznaczonego celu, jakim było zmniejszenie ilości wypadków do minimum. Proces ten jest w firmie ciągle doskonalony. Prowadzony jest coroczny przegląd osiąganych rezultatów i w zależności od uzyskanych wyników tworzony jest odpowiednio dostosowany plan działań na przyszły rok, mający na celu zapewnienie jeszcze lepszych efektów. Widoczne jest tu projektowanie działań profilaktycznych w zależności od charakteru pojawiających się problemów. Przykładem tego są inicjatywy poszerzające wiedzę i umiejętności pracowników, które w przypadku nowo zatrudnionych osób są niezwykle ważne, gdyż zmniejszają prawdopodobieństwo podejmowania przez nich ryzykownych działań. Ponieważ, również na przykładzie Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice, najczęstszą z przyczyn wypadków corocznie jest niewłaściwe zachowanie pracownika, w firmie stosuje się działania eliminujące tę przyczynę. Nacisk kładzie się na zmianę postaw i zwiększenie zaangażowania pracowników wszystkich szczebli organizacji w poprawę bezpieczeństwa warunków pracy. Fundamentem zaprezentowanego w niniejszej publikacji programu „Zero Wypadków”, jest zaangażowanie liderów, mające szczególne znaczenie dla realizacji wszelkich działań w celu poprawy bezpieczeństwa w miejscu pracy. Najwyższe kierownictwo odgrywa ważną rolę w kształtowaniu świadomości pracowników oraz ich motywowaniu do osiągania celów organizacji. Ponadto poprzez swoje zaangażowanie w dbałość o tworzenie bezpiecznego środowiska pracy, daje nie tylko dobry przykład swoim podwładnym, ale również tworzy możliwości dla rozwoju bezpieczeństwa poprzez realizację swych obowiązków zawodowych z uwzględnieniem aspektów BHP. Dzięki temu mamy do czynienia z integracją działań z różnych obszarów funkcjonowania organizacji. Na przykładzie Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice widoczne jest stosowanie wartości dodanej. Pracownicy angażowani są w szereg inicjatyw wykraczających poza ich podstawowe obowiązki. Dzięki temu w środowisku organizacji panuje atmosfera sprzyjająca budowaniu dobrych postaw i zachowań wśród pracowników. Ich udział w tworzonych inicjatywach pozwala zapewnić im realizację odpowiednich potrzeb. Zgodnie z piramidą Maslowa, dzięki partycypacji w zaprezentowanych akcjach, uczestnicy mieli szansę zrealizowania takich potrzeb jak potrzeba przynależności, szacunku czy poznania. Uczestnicy mieli okazję nabycia nowej wiedzy i umiejętności, dzięki czemu realizowana była potrzeba poznawcza, zaś przyznawane wyróżnienia za aktywność pracowników były oznaką szacunku dla ich poczynań. Współudział w inicjatywach 214 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… organizowanych przez firmę dawał poczucie bycia członkiem organizacji i członkiem społeczności pracowników. Ponadto dzięki programom Kaizen, czy Business Improvement Competition, pracownicy niższego szczebla mieli możliwość współtworzenia swojego miejsca pracy, co niewątpliwie intensyfikowało ich poczucie przynależności do firmy, jak również zwiększało ich odpowiedzialność za dbałość o bezpieczeństwo warunków, w jakich pracują. Szerszy udział pracowników w tworzeniu środowiska pracy wynika głównie z założenia, że aby stworzyć środowisko bezpiecznym, udział w jego kreowaniu musi mieć każdy pracownik, a zwłaszcza osoby z obszarów, w których występuje największa liczba zagrożeń. Ma to również związek z faktem, że operatorzy stanowisk znają je najlepiej, dzięki czemu mają podstawy do tego, aby kreować skuteczne zmiany w ich obrębie. Ponadto istotne jest, aby to ten właśnie pracownik przywiązywał szczególną uwagę do bezpieczeństwa podczas wykonywania swojej pracy, gdyż to on jest bezpośrednio narażony na ryzyko wynikające z obecności zagrożeń. Podstawą tworzenia bezpiecznego środowiska pracy w każdej organizacji jest kreowanie wśród pracowników dobrych postaw i bezpiecznych zachowań. Stanowi to proces długotrwały, dlatego istotne jest ciągłe stosowanie odpowiednich technik i działań, które pozwolą te postawy skutecznie kreować. Należy pamiętać, że aby efektywnie motywować pracowników, działalności realizowane w ramach poprawy stanu bezpieczeństwa powinny być tak opracowane, aby spełniały potrzeby pracownika. Wtedy jego zaangażowanie w udział w inicjatywach wzrasta. Ponadto szczególnie ważne jest stosowanie pozytywnych bodźców takich jak nagradzanie. Dzięki temu pracownicy wiedzą, jakich zachowań się od nich oczekuje. Należy również pamiętać o tym, że uznanie jest jednym z najsilniejszych czynników motywujących w miejscu pracy, zaś stałe zainteresowanie przełożonych sposobem wykonywania przez pracownika swoich obowiązków sprzyja zwiększeniu starań wkładanych w realizację pracy w sposób, który zgodny jest z ustalonymi procedurami i przepisami. Ponadto istotne jest odpowiednie dostosowanie systemu pracy, aby dobre postawy pracowników nie były zakłócane ich skupieniem na realizacji planów produkcyjnych, które tak wyraźnie widoczne są w akordowym systemie pracy. Należy pamiętać, że założone cele organizacji można osiągnąć poprzez kształtowanie odpowiednich zachowań zasobu ludzkiego. Zaprezentowane w niniejszej pracy przykłady działań realizowanych w Philips Lighting Poland S.A. o/Pabianice z dużym powodzeniem mogłyby być zaimplementowane w innych przedsiębiorstwach, które z pomysłu takich inicjatyw jeszcze nie korzystają. Najpierw jednak konieczna jest zmiana postaw pracodawców, którzy obowiązki dbałości o bezpieczne środowisko pracy wyraźnie bagatelizują. Należy zrozumieć, że prewencja wypadkowa jest bardziej rentowna dla biznesu, a wykorzystywanie odpowiednio dobranych metod 215 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy w procesie zarządzania bezpieczeństwem, poza obniżeniem ogólnej liczby wypadków przy pracy, może przynieść wiele innych istotnych korzyści z punktu widzenia pracownika i całej organizacji. Zaprezentowana analiza stanowi wstępny etap procesu badań. Jej nadrządnym celem jest zaprezentowanie praktyk stosowanych w zakresie kształtowania kultury bezpieczeństwa i tym samym dążenia do zadowalających wyników w obszarze wypadkowości. Dzięki zastosowanym metodom jakościowym możliwy był szeroki opis działań realizowanych przez przedsiębiorstwo, celem kształtowania właściwych postaw pracowników wobec bezpieczeństwa. W następnych etapach prowadzonych badań konieczne będzie przeprowadzenie analiz ilościowych wobec kultury bezpieczeństwa, wypadkowości i zdarzeń potencjalnie wypadkowych, jak również zachowań ryzykownych. Bibliografia Armstrong M., (1986) Zarządzanie zasobami ludzkimi. Strategia i działanie. Wydawnictwo Profesjonalnej Szkoły Biznesu, Kraków. [2] Amstrong M., (2011) Zarządzanie zasobami ludzkimi. Oficyna Wolters Kluwer business, Warszawa. [3] Gummesson E., (2000) Qualitative Methods in Management Research, Sage Publications, Inc., California. [4] Biernacki M., Tarnowski A., Truszczyński O., (2006) Ryzyko w zadaniach lotniczych i metoda jego optymalizacji – ORM (Operational Risk Management), [w:] Goszczyńska M., Studenski R. (red.), Psychologia zachowań ryzykownych. Wydawnictwo Akademickie ŻAK, Warszawa. [5] Borkowska S., (1985) Systemy motywowania w przedsiębiorstwie. PWN, Warszawa. [6] Dovenport T., (1993) Process Innovation: Reengineering Work through Information Technology. Harvard Business Press, Boston. [7] Gasparski P., (2003) Psychologiczne wyznaczniki gotowości do zapobiegania zagrożeniom. Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN, Warszawa. [8] Gnizadowski A., Skibiński J., (1999) Kształtowanie zachowań pracowników w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy. Instytut Medycyny Pracy im. Prof. dr med. Jerzego Nofera, Łódź. [9] Gospodarek T., (2012) Aspekty złożoności i filozofii nauki w zarządzaniu. Wydawnictwo Wałbrzyskiej Wyższej Szkoły Zarządzania i Przedsiębiorczości. [10] Penc J., (2000) Kreatywne kierowanie. Organizacja i kierownik jutra. Rozwiązywanie problemów kadrowych. Zachowania w organizacji. Trudne sytuacje w kierowaniu. Agencja Wydawnicza Placet, Warszawa. [11] Polski Komitet Normalizacyjny, (2004) PN-N-18001:2004. Systemy zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Wymagania. PKN, Warszawa. [12] Przenniak W., (2007) Motywowanie pracowników do bezpiecznych zachowań – kluczowy czynnik w realizacji procesu zarządzania bezpieczeństwem, [w:] Lachewicz S., Matejun M. (red.), Problemy współczesnej praktyki zarządzania. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź. [1] 216 Nowoczesne praktyki zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy… [13] Reason J., (1990) Human error. Cambridge University Press, New York. [14] Studenski R., (1996) Organizacja bezpiecznej pracy w przedsiębiorstwie. Wydawnictwo Politechniki Śląskiej, Gliwice. [15] Wiegmann D.A., Shappell S.A., (2001) Human Error Perspectives in Aviation. International Journal of Aviation Psychology, 4, 341-357. [16] Wypadki przy pracy (monitoring rynku pracy) w 2004 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2005 r. [17] Wypadki przy pracy (monitoring rynku pracy) w 2005 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2006 r. [18] Wypadki przy pracy (monitoring rynku pracy) w 2006 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2007 r. [19] Wypadki przy pracy (monitoring rynku pracy) w 2007 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2008 r. [20] Wypadki przy pracy (monitoring rynku pracy) w 2008 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2009 r. [21] Wypadki przy pracy (monitoring rynku pracy) w 2009 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2010 r. [22] Wypadki przy pracy (monitoring rynku pracy) w 2010 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2011r. [23] Wypadki przy pracy (monitoring rynku pracy) w 2011 r., Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2012 r. [24] Znajmiecka-Sikora M., (2012) Behawioralne zarządzanie bezpieczeństwem (behavior-based safety (BBS)) jako skuteczna metoda ograniczenia liczby wypadków w organizacji, [w:] Lewandowski J., Znajmiecka-Sikora M. (red.), Współczesne standardy w zakresie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Między teorią a praktyką. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź. [25] Znajmiecka-Sikora M., Boczkowska K., Niziołek K., Sikora A., (2010) Analiza i ocena stopnia dopasowania łódzkich przedsiębiorstw i kadr bhp do zmian w przepisach i potrzebach rynku. Raport z badań. Wydawnictwo ego, Łódź, [26] Znajmiecka-Sikora M., Boczkowska K., Niziołek K., Sikora A., (2009) Analiza i ocena stopnia dostosowania dolnośląskich przedsiębiorstw i kadr bhp w przepisach i potrzebach rynku. Raport z badań. Wydawnictwo ego, Łódź. [27] Znajmiecka-Sikora M., Kaflik-Pieróg M., (2012) Dlaczego ludzie zachowują się ryzykownie? Analiza zjawiska ryzyka – przegląd definicji, stan badań. [w:] Lewandowski J., Znajmiecka-Sikora M. (red.), Współczesne standardy w zakresie zarządzania bezpieczeństwem i higieną pracy. Między teorią a praktyką. Wydawnictwo Politechniki Łódzkiej, Łódź. 217 Część II. Dobre praktyki w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy Tomasz Wiatr Politechnika Poznańska Wydział Budownictwa i Inżynierii Środowiska. PLANOWANIE BEZPIECZEŃSTWA PROJEKTÓW W BUDOWNICTWIE 1. Wprowadzenie Na każde przedsięwzięcie, a więc projekt można patrzeć przez pryzmat działów wiedzy niezbędnej do jego zrealizowania. W najprostszym ujęciu wyróżnia się wiedzę o zakresie projektu (o jego meritum), ale zawsze znaczenie ma jakość, koszt i czas, które tworzą trójkąt kluczowych parametrów projektu. Poza tymi 4 działami wiedzy o zarządzaniu projektami są oczywiście inne i stały się one nawet podstawą normalizacji, jednakże w ramach budownictwa występują też inne działy zarządzania projektami, niewystępujące zwykle w innych projektach. Takim działem jest szczególnie bezpieczeństwo. Niektóre z działów przybierają postać wiodących i bywa tak, np. z jakością w systemie tzw. jakości totalnej. Istotne znaczenie posiada tam człowiek, a zwłaszcza zespół ludzi, jednakże głównie w kontekście wpływu na rezultaty po stronie klienta. Zakłada się wtedy, że można osiągnąć jakość bardziej przez system zapewnienia jakości niż przez system jej kontroli. W przypadku budownictwa nie można faktycznie mówić o jakości totalnej bez jakości samego produktu (budynku czy budowli), a ta definiowana i uzyskiwana jest przez inżynierów w budownictwie metodami projektowania za pośrednictwem dokumentacji projektowej. Czy w tej sytuacji nie należałoby żądać także stanu bezpieczeństwa totalnego? Bezpieczeństwo w budownictwie jest uważane za kluczowe kryterium działania od zarania, ponieważ już dawne prawodawstwo dotyczyło bezpieczeństwa pożarowego zabudowy (m.in. w prawie rzymskim) i bezpieczeństwa całej konstrukcji (m.in. w Kodeksie Hammurabiego). Na fundamencie dbałości o bezpieczeństwo zasadzają się rozbudowane działy wiedzy, normy i przepisy prawa, a mimo to budownictwo pozostaje dziedziną gospodarki w której liczba wypadków śmiertelnych w fazie realizacji stanowi pierwszą, co do liczności gałąź, co oczywiście wynika ze specyfiki produkcji jednostkowej. Jeśli wziąć pod uwagę także wypadki w fazie eksploatacji obiektów wywołane czynnikami nadzwyczajnymi (w tym klęskami żywiołowymi) bezpieczeństwo jawi się tu, jako 218
