rak piersi

Farmakoterapia
Farmakoterapia
Zrozumieć i pokonać raka piersi
Rak piersi to najpowszechniejszy rodzaj nowotworu
występujący u kobiet. Należy jednak pamiętać, iż 90%
wszystkich zmian w piersi to procesy nienowotworowe, co
nie oznacza, że mamy je bagatelizować. Każda zmiana
powinna być przebadana i skonsultowana z lekarzem.
Narządy i tkanki ludzkiego ciała są
zbudowane z komórek. Rak jest chorobą tych komórek. Chociaż komórki różnych części ciała wyglądają
i funkcjonują w odmienny sposób, to
ich rozmnażanie (podział) zachodzi
u przeważającej większości z nich
podobnie. Prawidłowy podział komórek przebiega w uporządkowany i kontrolowany sposób. Niekiedy rozmnażanie komórek wymyka
się spod kontroli i zaczynają się one
dzielić bezustannie, tworząc masę,
którą nazywamy guzem – tak w języku potocznym określamy nowotwór.
Nowotwory mogą być łagodne lub
złośliwe. Rak to nowotwór złośliwy
z tkanki nabłonkowej.
W guzie łagodnym (niezłośliwym) komórki guza nie rozprzestrzeniają się
do innych części ciała. Jeżeli jednak
ich rozmnażanie w miejscu pierwotnego wystąpienia trwa przez długi czas,
rosnący guz może powodować powikłania przez ucisk na sąsiadujące tkanki
lub narządy.
Nowotwór złośliwy jest zbudowany
z komórek, które mają zdolność do
rozprzestrzeniania się poza miejsce
jego pierwotnego wystąpienia. Jeżeli
nie podejmie się leczenia, komórki nowotworu złośliwego mogą naciekać
i niszczyć otaczające komórki. Mogą
one także oderwać się od pierwotnego
guza i przemieszczać z prądem krwi lub
chłonki do innych narządów. W momencie, kiedy takie komórki osiągną nowe
miejsce osiedlenia, nadal podlegając
podziałom, tworzy się nowy guz, określany jako guz wtórny lub przerzut.
26
Na podstawie badania pod mikroskopem małej próbki guza lekarze potrafią
określić, czy nowotwór jest łagodny
czy złośliwy.
Należy zdawać sobie sprawę z faktu, że rak nie jest jedną jednostką
chorobową o określonej przyczynie
i jednym sposobie leczenia. Znanych jest ponad 200 różnych typów
nowotworów, z których każdy ma
własną nazwę i odpowiedni sposób leczenia.
walka z różnymi chorobami i dlatego
przemieszczają się one w obrębie
opisywanego układu.
Guzy piersi
Dziewięć spośród dziesięciu guzów
piersi to nowotwory łagodne. Najczęstszymi łagodnymi guzami piersi są torbiele. Torbiel jest zbiornikiem płynu,
który samoistnie tworzy się w tkance
gruczołu piersiowego. Innym często
spotykanym łagodnym guzem piersi
jest gruczolakowłókniak – ogniskowe
skupienie tkanki łącznej i gruczołowej.
Łagodne guzy piersi można łatwo usunąć, jeżeli są przyczyną uczucia dyskomfortu u pacjentki.
Gruczoły piersiowe
Piersi składają się z tkanki tłuszczowej,
tkanki łącznej podporowej oraz tkanki
gruczołowej. Tkanka gruczołowa jest
zbudowana ze zrazików. W piersi istnieje sieć przewodów przebiegających
od zrazików gruczołowych w kierunku
brodawki sutka. Rzadko zdarza się, aby
obie piersi miały tę samą wielkość; co
więcej, ich struktura może być różnie
wyczuwalna przez kobietę w różnych
okresach cyklu menstruacyjnego. Czasami, tuż przed krwawieniem, piersi przybierają strukturę odmienną niż zazwyczaj – można np. wyczuć zgrubienia
tkanki gruczołowej.
Rak piersi może także wystąpić u mężczyzn, jednak częstość jego występowania jest stukrotnie mniejsza w porównaniu z zachorowalnością kobiet na
ten nowotwór. Rak piersi jest najczęściej spotykanym nowotworem u kobiet
i główną przyczyną zgonów w wieku
powyżej 30 lat. Co roku w Polsce notuje
się ok. 10 tysięcy nowych zachorowań.
Statystycznie u jednej na 12 kobiet
w wieku powyżej 30 lat występuje nowotwór sutka. Oznacza to, że z 11,4
miliona kobiet w tym wieku liczba zagrożonych nowotworem sutka wynosi
951 000. Nowotworem złośliwym sutka
zagrożonych jest 20%, czyli 190 000
kobiet. Wcześnie wykryty nowotwór sutka ma niezwykle duże szanse pełnego
wyleczenia, często nawet większe niż
inne rodzaje nowotworów – stąd też
ogromne znaczenie ma jak najszybsze
jego zdiagnozowanie.
W obrębie tkanki podskórnej część
gruczołu piersiowego, tzw. ogon, rozciąga się pod pachy. W okolicach
pach znajdują się także węzły chłonne,
które stanowią część układu limfatycznego. Układ limfatyczny to gęsta sieć
gruczołów chłonnych połączonych za
pomocą drobnych naczyń limfatycznych. Limfa (chłonka) to żółtawy płyn
zawierający komórki nazywane limfocytami, których główną funkcją jest
Każda niepokojąca zmiana w piersi
powinna zawsze być dokładnie zbadana, ponieważ niezależnie od faktu,
że większość guzów piersi to nowotwory łagodne, należy je dokładnie
diagnozować, aby wykluczyć możliwość raka. Co więcej, jeżeli okaże
się, że wykryty guzek to istotnie rak
piersi, to im wcześniej podejmuje się
terapię, tym większe są szanse wyleczenia.
Jakie są przyczyny raka piersi?
Przyczyny powstawania raka piersi nie
są jeszcze do końca poznane, wiadomo jednak, że u niektórych kobiet
prawdopodobieństwo zachorowania
na ten nowotwór jest większe niż u pozostałych. Zwiększone ryzyko
zachorowania na raka piersi
występuje u kobiet:
•u których w rodzinie (siostra, matka, babka) stwierdzono ten nowotwór,
•które nie rodziły dzieci lub
rodziły je w późnym wieku,
•które zaczęły miesiączkować, gdy były bardzo młode, i tych, u których przekwitanie wystąpiło późno,
•które stosowały wczesne
rodzaje pigułek antykoncepcyjnych (zawierające
więcej estrogenów niż środki produkowane obecnie) –
w porównaniu z kobietami,
które nie przyjmowały hormonalnych preparatów antykoncepcyjnych.
Ostatnie badania wykazały, że kobiety, które karmiły
piersią, zwłaszcza jeżeli rodziły dzieci w młodym wieku, są mniej narażone na
rozwinięcie się nowotworu
złośliwego tego narządu.
Brakuje dowodów na to, że
jakiekolwiek urazy piersi (np.
uderzenie) powodują wystąpienie raka.
Jakie są objawy raka piersi?
U 90% kobiet rak gruczołu piersiowego jest po raz pierwszy spostrzegany w postaci guzka w obrębie piersi.
Istnieją jednak także inne objawy,
na które należy zwrócić szczególną uwagę:
•pierś – zmiana wielkości lub kształtu,
wciąganie skóry, zgrubienie lub ścieńczenie,
•brodawka piersi – wykwity na brodawce lub w jej otoczeniu (rzadko
występujące), wciągnięcie brodawki,
jej zgrubienie lub zmniejszenie,
•ramię – zgrubienie w obrębie pachy.
Ból piersi zwykle nie jest objawem raka. Najczęściej wiele zdrowych kobiet
stwierdza u siebie nieregularne zgrubienia gruczołów piersiowych i ich silną
wrażliwość na dotyk przed wystąpieniem krwawienia miesięcznego. Bolesne mogą być także niektóre rodzaje
łagodnych nowotworów piersi.
Wczesne wykrywanie (skrining)
raka piersi
Samokontrola piersi – ponad 90% guzów piersi jest wykrywanych przez same chore, pomimo że mammografia
może wykryć zmiany w tkance gruczołu
piersiowego, zanim staną się one wyczuwalne.
Mammografia – jest to badanie rentgenowskie gruczołów piersiowych,
miarodajne zwłaszcza w wykrywaniu
wczesnych zmian w piersiach
w okresie, gdy są one niewyczuwalne w badaniu palpacyjnym. Dla kobiet w wieku
powyżej 50. roku życia jest
to najlepsza metoda wykrywania tego nowotworu. Niektóre kobiety są zaniepokojone regularnymi badaniami
tego typu, ponieważ podczas
wykonywania każdego mammogramu piersi są narażone
na niewielką dawkę promieniowania rentgenowskiego.
Jednak korzyści z wykrycia
wczesnego raka piersi znacznie przewyższają znikome
ryzyko spowodowania szkody dla zdrowia przez małą
dawkę promieni.
Ultrasonografia – badanie
to jest bezbolesne i trwa tylko kilka minut. Wykorzystuje
się w nim fale ultradźwiękowe w celu uzyskania obrazu
wnętrza ciała. Badanie ultrasonograficzne stosuje się
zwykle u młodych kobiet (poniżej 35. roku życia), u których
tkanka gruczołu sutkowego
ma zbyt dużą gęstość, aby
można było uzyskać czytelny obraz mammografii. Jest ono także
użyteczne w określeniu, czy guzek jest
lity, czy zawiera płyn (torbiel). Przed badaniem na piersi nakłada się specjalny
żel, a następnie przesuwa się po skórze
nad nimi mały przyrząd, który emituje
fale ultradźwiękowe. Odbita fala jest
przetwarzana przez komputer na obraz
wyświetlany na monitorze.
Biopsja – zmiany w obrębie gruczołu
piersiowego mogą być wykryte podczas
comiesięcznych samodzielnych badań
27
Farmakoterapia
piersi oraz podczas wykonywanych
badań mammograficznych, a następnie zweryfikowane histopatologicznie.
Biopsja to pobranie tkanki z gruczołu
piersiowego do badania mikroskopowego. Dopiero te badania pozwalają
na jednoznaczną diagnozę.
Rodzaje biopsji
Biopsja, czyli pobranie tkanki do badań
mikroskopowych, jest jedyną metodą
umożliwiającą precyzyjną diagnostykę zmian w piersiach. Wykonuje się ją,
aby ocenić podejrzane zmiany wykryte
podczas badania mammograficznego
lub podczas samobadania piersi. Do
niedawna biopsja wymagała zabiegu
w warunkach sali operacyjnej i pobytu w szpitalu. Obecnie wykonywane
są badania tylko w niewielkim stopniu
inwazyjne, które pomagają wykryć raka piersi w bardzo wczesnym stadium.
Takim badaniem jest mammotomiczna
biopsja piersi. Zabieg wykonywany
tą metodą trwa średnio 20–30 minut,
pozostawia nacięcie tak niewielkie, że
zbędne są nawet szwy, a kobiety mogą
wrócić do swoich codziennych zajęć
od razu po zabiegu.
Biopsja chirurgiczna – większość kobiet
wymagających pobrania tkanki do badania poddawana jest otwartej biopsji chirurgicznej, wykonywanej w miejscowym
lub ogólnym znieczuleniu. Procedura ta
rozpoczyna się w pracowni rentgenowskiej, gdzie umieszczany jest w piersi
specjalny marker, aby oznaczyć miejsce
zmiany. Następnie chirurg, wykonując
3–4-centymetrowe nacięcie, pobiera
tkankę do badania. Nacięcie zostaje zamknięte szwem. Choć rekonwalescencja
nie jest długa, większość kobiet narzeka
na ból oraz blizny i deformacje piersi.
Biopsja cienkoigłowa – biopsja cienkoigłowa polega na wprowadzeniu
cienkiej igły do zmiany w piersi. Wykonuje się ją najczęściej w znieczuleniu
miejscowym. Metoda jest szybka i mało
uciążliwa dla pacjentki, jednakże jej naj28
większą wadą jest niedokładność. Za
pomocą cienkiej igły można pobrać do
badania jedynie materiał komórkowy.
Większość lekarzy cytologów dokonujących oceny materiału komórkowego
uważa, że jest on niewystarczający
do postawienia prawidłowej, pełnej
i jednoznacznej diagnozy – potrzebny
jest większy fragment tkankowy, tzw.
bioptat, który ma umożliwić ocenę całej
architektury tkankowej. Mamy wtedy
do czynienia z badaniem histopatologicznym. Obecnie ocenia się, że ok.
20% biopsji pobranych cienką igłą
daje fałszywe wyniki.
W Stanach Zjednoczonych, które
prowadzą jedne z najlepszych na
świecie programów wczesnego
wykrywania nowotworu, biopsja
cienkoigłowa nie jest traktowana
jako standardowa diagnostyka onkologiczna.
Biopsję mammotomiczną wykonuje się
w połączeniu z dwoma uzupełniającymi
się systemami obrazowymi – mammografią cyfrową oraz obrazowaniem USG.
Badania dodatkowe
Jeżeli omówione powyżej badania wykryją raka piersi, to lekarz może uznać
za celowe wykonanie dodatkowych
testów w celu określenia, czy wystąpił
rozsiew choroby (tzn. czy nie pojawiły się przerzuty do innych narządów).
Najczęstsze z nich to:
•badanie ultrasonograficzne wątroby,
•scyntygrafia kości – w celu wykonania tego badania wstrzykuje się dożylnie, zwykle do powierzchniowej
żyły przedramienia, substancję radioaktywną – nieprawidłowa tkanka kostna (np. ognisko przerzutu raka piersi
do kości) gromadzi więcej takiego
znacznika niż zdrowa kość; jest to
dobrze widoczne w obrazie scyntygraficznym oraz umożliwia wykrycie
i dokładne umiejscowienie przerzutów
raka do kośćca,
•badanie rentgenowskie klatki piersiowej – pozwala ocenić stan narządów
klatki piersiowej, zwłaszcza płuc, które są częstym miejscem występowania raka piersi.
Stopnie klinicznego
zaawansowania raka piersi
Badania omówione powyżej umożliwiają nie tylko wykrycie raka piersi
i potwierdzenie wstępnego rozpoznania,
ale w zależności od rozległości choroby rozróżnienie stopnia jej zaawansowania – czyli innymi słowy to, czy rak
rozprzestrzenił się do odległych tkanek
i narządów:
•pierwszy stopień (I): rozmiary guza są
mniejsze niż 2 cm, pachowe węzły
chłonne nie są zajęte przez komórki
raka oraz choroba nie rozprzestrzeniła się do odległych tkanek i narządów
ciała (nie ma przerzutów odległych),
•drugi stopień (II): rozmiary guza są pomiędzy 2 cm a 5 cm i/lub występuje
zajęcie przez nowotwór pachowych
węzłów chłonnych, ale nie ma przerzutów odległych,
•trzeci stopień (III): rozmiary guza przekraczają 5 cm, węzły chłonne pachy
są zwykle zajęte przez nowotwór,
ale nie występują przerzuty odległe,
•czwarty stopień (IV): guz każdych
rozmiarów, węzły chłonne najczęściej
zajęte przez nowotwór i obecność
przerzutów odległych. Ten stopień
zaawansowania choroby określa się
jako „przerzutowy” lub „rozsiany”
rak piersi.
Jakie metody stosuje się
w leczeniu raka piersi?
Chirurgia, radioterapia, leczenie hormonalne i chemioterapia znajdują zastosowanie w leczeniu raka piersi zarówno
jako odrębne metody, jak i w różnych
kombinacjach. W planowaniu leczenia
ważne są różne czynniki: przekwitanie,
ogólny stan zdrowia, rodzaj i rozmiary
guza, jego charakterystyka mikroskopowa i obecność lub nieobecność przerzutów odległych.
mgr farm. Tomasz Mrozowski