Przeczytaj fragment

Wstep
˛
Przedmiotem rozprawy jest analiza gwarantowanego w Konstytucji RP oraz
w Kodeksie pracy prawa do wypoczynku w kontekście przepisów o czasie pracy.
Prawo do wypoczynku w najwiekszym
˛
stopniu wyraża funkcje˛ ochronna˛
prawa pracy. Kojarzy sie˛ w pierwszej kolejności z przepisami o urlopach wypoczynkowych, rzadziej natomiast z przepisami o czasie pracy, podczas gdy to
właśnie regulacja czasu pracy ma podstawowe znaczenie dla prawa do wypoczynku. Już pierwsze przepisy tzw. ustawodawstwa fabrycznego, majace
˛ za cel
ograniczenia czasu pracy i tym samym ochrone˛ robotników przed nadmiernym
wyzyskiem i wyniszczeniem, dotyczyły tego, co składa sie˛ na prawo pracownika
do wypoczynku, tj. ograniczenia czasu pracy.
Prawo do wypoczynku jest uznawane za jedno z socjalnych praw człowieka
i rozumiane jako ograniczenie czasu pracy, gwarancja dni wolnych od pracy
oraz urlopu wypoczynkowego.
Czas odpoczynku to przeciwstawny do czasu pracy czas, w którym pracownik jest zwolniony z obowiazku
˛
świadczenia pracy. Dla pracodawcy dłuższy
czas pracy oraz wieksza
˛
elastyczność przepisów o czasie pracy oznacza na ogół
wi˛eksze korzyści ekonomiczne.
Problematyka prawa do wypoczynku pracownika w relacji do czasu pracy, niezwykle istotna z punktu widzenia praw pracowniczych, nie została dotychczas kompleksowo opracowana. Pojawiajace
˛ sie˛ nowe artykuły i monografie
w wi˛ekszości dotycza˛ wyłacznie
˛
czasu pracy albo urlopu wypoczynkowego i,
odnoszac
˛ si˛e do czasu wolnego od pracy, pozostawiaja˛ prawo pracownika do
wypoczynku niejako na drugim planie.
Niniejsza rozprawa ma zatem wypełnić t˛e luk˛e. Zamierzeniem autorki jest
kompleksowe omówienie zagadnienia prawa do wypoczynku w relacji do czasu pracy, wykazanie wad regulacji prawnych i sformułowanie postulatów de
lege ferenda. Oczywiście niezwykle obszerna i złożona problematyka nie pozwala na wyczerpujac
˛ a˛ analize,
˛ w szczególności dlatego, że zagadnienia z zakresu czasu pracy należa˛ do najtrudniejszych, a tym samym i najbardziej
Wst˛ep
11
kontrowersyjnych, wywołujac
˛ liczne komentarze w środowiskach naukowych
i w praktyce.
Autorka koncentruje sie˛ na zagadnieniach ściśle zwiazanych
˛
z elementami
prawa do wypoczynku w kontekście regulacji prawnej czasu pracy, odnoszac
˛
si˛e do poszczególnych instytucji czasu pracy w aspekcie ich wpływu na prawo
do wypoczynku. W szczególności w rozdziale III, poświeconym
˛
relacji czasu
pracy do czasu wolnego od pracy, znalazło sie˛ omówienie podstawowych pojeć
˛
zwiazanych
˛
z czasem pracy (normy i wymiar czasu pracy, rozkłady czasu pracy, systemy czasu pracy) w zakresie niezbednym
˛
do przeprowadzenia tej analizy.
Nie poświ˛econo szczegółowych rozważań sposobom rekompensaty za prace˛ wykonywana˛ ponad normy czasu pracy oraz przepisom pragmatyk pracowniczych.
Tylko marginalnie nawiazano
˛
w rozprawie do regulacji pozakodeksowych, m.in.
do ustawy z 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców1 i ustawy z 27 sierpnia
1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych2 . Jedynie w niezbednym
˛
zakresie odwołano sie˛ także do pozakodeksowej regulacji dyżuru medycznego przy okazji omawiania dyżuru zakładowego
w VII rozdziale ksia˛żki.
Prawo do wypoczynku w kontekście regulacji czasu pracy zostało omówione
zarówno na tle miedzynarodowego
˛
prawa pracy, jak i ustawodawstwa unijnego.
Poza analiza˛ obowiazuj
˛ acych
˛
przepisów prawnych wykorzystano także niektóre
nieobowiazuj
˛ ace
˛ już akty prawne. Rozprawa opiera sie˛ głównie na regulacjach
i literaturze z zakresu prawa pracy, aczkolwiek uzupełniajaco
˛ pojawia sie˛ w niej
dorobek innych dyscyplin naukowych, głownie z zakresu ekonomii, zarzadzania,
˛
socjologii i medycyny. W szczególności dla potrzeb przedstawienia negatywnych
skutków braku odpoczynku dla zdrowia pracownika posłużono sie˛ stosownymi
wynikami badań naukowo-medycznych.
Struktura wewnetrzna
˛
ksia˛żki obejmuje osiem rozdziałów, w których zagadnienia sa˛ usystematyzowane tytułami i podtytułami.
W rozdziale I przedstawiono prawo pracownika do wypoczynku w aktach
prawa mi˛edzynarodowego i w prawie Unii Europejskiej. Poszczególne akty prawne zostały omówione wedle porzadku
˛
chronologicznego.
W rozdziale II przedstawiono prawo pracownika do wypoczynku w polskim
prawie pracy. W pierwszej cześci
˛ tego rozdziału zawarto rys historyczny, którego
celem jest zaprezentowanie dorobku legislacyjnego, stanowisk doktryny oraz
orzecznictwa w Polsce w okresie miedzywojennym
˛
i powojennym do 1974 r.
Nast˛epnie omówiono prawo do wypoczynku według obowiazuj
˛ acej
˛ Konstytucji
RP i Kodeksu pracy oraz znaczenie przepisów prawnych o czasie pracy dla
prawa do wypoczynku.
1
2
Dz.U. z 2012 r., poz. 1155, ze zm.
Dz.U. z 2011 r., nr 127, poz. 721, ze zm.
12
Wst˛ep
Przedmiotem analizy w rozdziale III jest relacja czasu pracy i czasu wolnego od pracy. Pierwsza cześć
˛ rozdziału jest poświecona
˛
omówieniu pojecia
˛
czasu
pracy na gruncie Kodeksu pracy. Poszczególne cześci
˛ składowe tego pojecia
˛
zostały poddane szczegółowej analizie; autorka wyartykułowała kwestie sporne,
nierozstrzygniete
˛ w doktrynie i w orzecznictwie, podejmujac
˛ próbe˛ ich wyjaśnienia. Autorka zwraca szczególna˛ uwag˛e na istniejace
˛ w polskim prawie „pośrednie kategorie czasu pracownika”, które nie sa˛ traktowane jako czas pracy,
a jednocześnie niewatpliwie
˛
nie stanowia˛ czasu wolnego (czasu odpoczynku); sa˛
czymś pośrednim miedzy
˛
tymi kategoriami. W polskim ustawodawstwie można
zaliczyć do nich: podróż służbowa,˛ dyżur zakładowy i szkolenia pracownicze.
Nast˛epnie omówiono normy i wymiar czasu pracy oraz systemy czasu pracy
w odniesieniu do prawa pracownika do wypoczynku. W kolejnym podrozdziale
zdefiniowano czas wolny od pracy jako warunek realizacji prawa do wypoczynku. Rozdział ten zamykaja˛ rozważania dotyczace
˛ problemu realizacji prawa do
wypoczynku w przypadku pozostawania w wiecej
˛
niż jednym stosunku pracy
(u tego samego lub innego pracodawcy).
Rozdział IV odnosi sie˛ do odpoczynku dobowego i tygodniowego pracownika. Autorka poddaje szczegółowej analizie konsekwencje prawne nieudzielenia
pracownikowi obligatoryjnego odpoczynku oraz przysługujace
˛ mu z tego tytułu
uprawnienia, odnoszac
˛ sie˛ w tym wzgledzie
˛
do orzecznictwa Sadu
˛ Najwyższego
i Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości.
W rozdziale V omówiona została praca nocna, ze wskazaniem na szczególne
zagrożenie prawa do wypoczynku oraz zdrowia pracownika wynikajace
˛ z przepisów polskiego prawa pracy pozwalajacych
˛
na nielimitowana˛ prace˛ w nocy.
W rozdziale VI jest zawarte omówienie dni wolnych od pracy wynikajacych
˛
z zasady pi˛eciodniowego tygodnia pracy oraz dni wolnych określonych ustawowo i przypadków dopuszczalności pracy w te dni. Zaprezentowano ewolucje˛
przepisów Kodeksu pracy dotyczacych
˛
ustalania ilości dni wolnych od pracy
w danym okresie rozliczeniowym w przypadku wystapienia
˛
świeta
˛ w dniu, który dla pracownika jest dniem wolnym od pracy z tytułu zasady przecietnie
˛
pi˛eciodniowego tygodnia pracy. W cześci
˛ dotyczacej
˛ pracy w niedziele i świeta
˛
autorka szczegółowo analizuje przypadki, w których Kodeks pracy dopuszcza
prac˛e w te dni, szczególna˛ uwag˛e poświecaj
˛ ac
˛ dopuszczalności pracy w niedziele i świ˛eta w placówkach handlowych.
Przedmiot rozważań rozdziału VII stanowi prawo do wypoczynku w kontekście szczególnych obowiazków
˛
pracownika, tj. pracy w godzinach nadliczbowych, dyżurów pracowniczych, podróży służbowych oraz udziału w szkoleniach
pracowniczych. Autorka przedstawia podstawy prawne pracy w godzinach nadliczbowych oraz dokonuje charakterystyki obowiazku
˛
wykonywania pracy ponadwymiarowej przez pracownika. Przedstawia także przypadki bezwzglednych
˛
Wst˛ep
13
i wzgl˛ednych zakazów zatrudniania w godzinach nadliczbowych, limity tej pracy, a także – aczkolwiek w ograniczonym, niezbednym
˛
dla potrzeb publikacji
zakresie – sposoby jej rekompensowania.
W dalszej cześci
˛
rozdziału autorka skupia sie˛ na omówieniu szczególnych
obowiazków
˛
pracownika: odbywania podróży służbowej, dyżuru zakładowego
i udziału w szkoleniach pracowniczych, które z natury koliduja˛ z prawem do
wypoczynku. Jednocześnie czas podróży służbowej, dyżuru zakładowego i czas
poświ˛econy na szkolenia pracownicze stanowia˛ „pośrednie kategorie czasu pracownika” ulokowane pomiedzy
˛
czasem pracy a czasem wolnym od pracy (czasem odpoczynku). Autorka ukazała bogactwo pogladów
˛
doktryny oraz niekonsekwentne i kontrowersyjne orzecznictwo Sadu
˛ Najwyższego, w szczególności
odnoszace
˛ sie˛ do kwestii zaliczania czasu podróży służbowej do czasu pracy. Ta
cz˛eść pracy skłania do krytyki obowiazuj
˛ acej
˛ regulacji prawnej oraz stanowiska
judykatury.
Ostatni rozdział został poświecony
˛
urlopowi wypoczynkowemu. Zaprezentowano w nim charakter i zasady udzielania urlopu, zwracajac
˛ uwag˛e na kontrowersje zwiazane
˛
z udzielaniem urlopu i określeniem dnia urlopowego dla
pracowników zatrudnionych w systemie zmianowym, a także watpliwości
˛
zwia˛
zane z udzielaniem urlopu na żadanie
˛
pracownikom tzw. niepełnoetatowym
oraz zatrudnionym w równoważnych systemach czasu pracy. W końcowej cześci
˛
rozdziału autorka zwraca uwag˛e na problem udzielania urlopu pracownikowi
zatrudnionemu w wiecej
˛
niż jednym stosunku pracy (u macierzystego lub innego pracodawcy).
Prac˛e zamyka zakończenie, w którym podsumowano dotychczasowe rozważania, dokonano oceny aktualnego stanu prawnego i zaproponowano postulaty
de lege ferenda.