zdrowa watroba ulotka ALKOHOL mini

Transkrypt

zdrowa watroba ulotka ALKOHOL mini
ZDROWY STYL ŻYCIA
SKUTKI ZDROWOTNE
SPOŻYWANIA
ALKOHOLU
Dofinansowane przez:
Więcej na:
www.zdrowawatroba.uml.lodz.pl
Ocenia się, że w Polsce
4 mln osób pije alkohol
codziennie, a 800 tys.
(tj. 2%) ludzi jest od
niego uzależnionych.
Alkohol jest toksyną wielonarządową.
Szkodliwe oddziaływanie alkoholu
dotyczy całego organizmu: mózgu,
serca, układu mięśniowego, krwiotwórczego, a w szczególności przewodu
pokarmowego i układu trawiennego.
Alkohol predysponuje do rozwoju
refluksu żołądkowo – przełykowego,
odpowiada za 30 – 40% przypadków
ostrego zapalenia trzustki i 65 – 95%
przewlekłego zapalenia trzustki.
Istnieje ścisły związek między piciem
alkoholu w sposób szkodliwy, a rakiem:
przełyku, gardła, jamy ustnej i wątroby.
Wpływ alkoholu na układ pokarmowy
zależy od: rodzaju i ilości alkoholu,
czasu i sposobu jego spożywania, płci,
predyspozycji genetycznych, zażywanych leków, chorób współistniejących
i palenia tytoniu.
Do narządów najbardziej wrażliwych
na toksyczne działanie alkoholu należy
wątroba. Wątroba jest głównym
miejscem metabolizowania alkoholu, a
najważniejszy jego metabolit: aldehyd
octowy jest 30-krotnie bardziej toksyczny niż alkohol.
Alkohol jest metabolizowany również
w nabłonku żołądka i jelit. U osób
nadużywających alkoholu może dojść
do uszkodzenia wątroby, chociaż
u większości osób spożywających
go w nadmiarze nie rozwija się istotna
patologia wątrobowa.
W rzeczywistości tylko u ok. 25%
występuje objawowa postać alkoholowej choroby wątroby (ALD).
Stwierdzono potencjalną hepatotoksyczność (szkodliwe oddziaływanie
na wątrobę) dawek etanolu powyżej
30 g dziennie u mężczyzn i powyżej
20 g dziennie u kobiet. Ilościowy
próg hepatotoksyczności alkoholu
wykazuje duże różnice osobnicze.
Przewlekłe nadużywanie alkoholu
w ilości 80 g /dobę (2 l piwa, 1 l
wina, 5 – 6 drinków) zwiększa ryzyko
chorób wątroby; u kobiet dawka jest
mniejsza i wynosi 20 – 40 g. Zdolność wątroby do metabolizowania
alkoholu zmienia się z wiekiem.
Do najczęściej występujących chorób
wątroby będących skutkiem działania
alkoholu zalicza się: stłuszczenie
wątroby, stłuszczeniowe zapalenie
wątroby, marskość wątroby oraz
całkowitą niewydolność wątroby.
Uszkodzenie wątroby rozwija się
etapowo, a niektóre stadia niekiedy
występują równocześnie.
Objawy kliniczne zależą od stadium
choroby, chociaż nie ma ścisłej zależności między nasileniem objawów
i stopniem uszkodzenia wątroby. Są to:
uczucie zmęczenia
nudności, wymioty
brak apetytu
ból pod prawym łukiem żebrowym
powiększenie wątroby
nagromadzenie płynu w jamie brzusznej
żółtaczka
encefalopatia wątroby (zaburzenia
neuropsychiczne towarzyszące ostrym
i przewlekłym chorobom wątroby)
krwawienia z przełyku lub brzucha
POSTACI KLINICZNE
ALKOHOLOWEJ CHOROBY WĄTROBY
Alkoholowe stłuszczenie wątroby
Stłuszczenie wątroby jest obecne
u 60 – 90% osób z alkoholową
chorobą wątroby i u ponad 90%
alkoholików. Rozwój alkoholowego
stłuszczenia wątroby może nastąpić
nawet po 3 – 7 dniach znacznego
nadużywania alkoholu; jednorazowe
wypicie 400 g czystego alkoholu
wystarczy, by w hepatocytach (komórkach wątroby) zgromadziły się wakuole tłuszczu. Proces chorobowy
najczęściej przebiega bezobjawowo,
czasem pojawia się osłabienie,
zmęczenie, brak apetytu. W badaniach USG obserwuje się umiarkowane powiększenie narządu i ewentualnie niewielki wzrost aktywności
transaminaz (próby wątrobowe) we
krwi. Stłuszczenie alkoholowe wątroby
jest chorobą całkowicie odwracalną
w przypadku zaprzestania picia alkoholu.
Alkoholowe zapalenia wątroby
Zapalenie alkoholowe wątroby jest
spowodowane nie tylko działaniem
toksycznym alkoholu i aldehydu
octowego, ale również działaniem
toksyn bakterii jelitowych przenikających w nadmiernych ilościach do
układu wrotnego. Zapalenie stłuszczeniowe wątroby może okresowo
przybierać postać niewydolności
wątroby z dekompensacją metaboliczną. Klasycznymi objawami dekompensacji metabolicznej wątroby są:
zażółcenie powłok skórnych i skaza
krwotoczna.
Alkoholowa marskość wątroby
Czynnikami ryzyka marskości wątroby są: płeć żeńska, niedożywienie,
otyłość, cukrzyca, współistniejące
zakażenie wirusem HBV lub HCV.
W alkoholowej marskości wątroby
dominuje proces włóknienia narządu,
zmniejsza się ilość czynnego miąższu
wątroby.
Osoby z alkoholową marskością
wątroby skarżą się na osłabienie,
nietolerancję wysiłku, utratę łaknienia,
spadek masy ciała. Często towarzyszy temu żółtaczka. U chorych
występują obrzęki, wybroczyny
(„głowa Meduzy” – poszerzenie żył
wokół pępka). U mężczyzn pojawiają się zaburzenia potencji. W badaniach laboratoryjnych krwi obserwuje
się małopłytkowość, anemię, podwyższone wartości transaminaz oraz
wysoki poziom trójglicerydów.
Uszkodzenie wątroby spowodowane
marskością jest nieodwracalne.
Właściwe leczenie (abstynencja
alkoholowa, dieta, leczenie farmakologiczne) może zapobiec lub spowolnić proces chorobowy, a także
przeciwdziałać powikłaniom.
Śmiertelnymi powikłaniami marskości
mogą być krwotoki z żylaków przełyku, zakażenia bakteryjne, encefalopatia oraz niewydolność nerek. Poza
tym marskość wątroby stanowi
czynnik ryzyka rozwoju raka wątroby.
Ryzyko jest szczególnie wysokie
u mężczyzn powyżej 50 roku życia
oraz u chorych jednocześnie zakażonych wirusem HCV lub HBV.
PROFILAKTYKA
I LECZENIE
We wczesnych stadiach
zaniechanie picia
alkoholu, zmiana stylu
życia oraz dieta mogą
powstrzymać rozwój
powikłań i poprawić
funkcje wątroby.
Sposoby leczenia alkoholowej
choroby wątroby obejmują:
zmianę stylu życia
dietę
terapię farmakologiczną
a czasem nawet transplantację
wątroby (w przypadku marskości)
Dieta
Alkoholicy ok. 50% dziennego
zapotrzebowania energetycznego
przyjmują z alkoholem, często
zaniedbując odżywianie. Alkohol
zaburza proces odżywiania,
oddziałuje niekorzystnie na trawienie, magazynowanie i wydalanie
składników pokarmowych (np. upośledza magazynowanie witaminy A,
zwiększa wydalanie tłuszczu).
Dieta powinna być indywidualnie
dostosowana i zależna od m.in.
stopnia niedożywienia będącego
wynikiem długotrwałego przebiegu
choroby alkoholowej oraz stopnia
wyrównania lub niewydolności
wątroby. Dieta zależy także od
dolegliwości lub schorzeń współtowarzyszących tj. występowania żółtaczki,
żylaków przełyku, encefalopatii,
występowania zaburzeń czynnościowych ze strony pęcherzyka żółciowego
i wydzielania zewnętrznego trzustki.
Energia
Wartość energetyczna diety powinna
uwzględniać stan odżywienia chorego.
Oceny tej dokonuje lekarz lub dietetyk.
Ocenia się, że u 65 do 95% osób
z alkoholową chorobą wątroby
występuje niedożywienie białkowo –
energetyczne. Do najważniejszych
przyczyn niedożywienia należą:
nieprawidłowa dieta, zaburzenia
łaknienia, szybkie uczucie sytości
po posiłku, zaburzenia wchłaniania,
obniżona tolerancja węglowodanowa,
zwiększony katabolizm.
Pomimo, że 1 g alkoholu dostarcza
7,5 kcal, to energia ta zużywana jest
na energetycznie kosztowny metabolizm
alkoholu. Ponadto alkohol zastępuje inne
produkty w diecie. Stąd u osób
z chorobą alkoholową występuje mechanizm błędnego koła, prowadzący do
postępującego deficytu energetycznego.
Zapotrzebowanie energetyczne osoby
ze stwierdzonym niedożywieniem jest
zwiększone i wynosi 42 – 45 kcal/kg
masy ciała/dobę, podczas gdy
u osób prawidłowo odżywionych wynosi
30 – 40 kcal/kg masy ciała/dobę.
Otyłość u osób z alkoholową chorobą
wątroby i związane z nią stłuszczenie
hepatocytów (komórek wątroby) jest
niekorzystna i zalecana jest powolna
redukcja masy ciała (0,5 - 1,0 kg/
tydzień).
Białko
Alkohol upośledza syntezę białek
z aminokwasów. Dodatkowo,
przy niedożywieniu dieta powinna
dostarczać większych niż przeciętne
ilości białka, bo ok. 1,5 g/kg masy
ciała/dobę. Białko powinno być
pełnowartościowe. Nabiał i białko
pochodzenia roślinnego wydają się
być lepiej tolerowane niż mięso,
ryby i jaja.
Osoby prawidłowo odżywione, ze
skompensowaną (wyrównaną) marskością wątroby powinny otrzymywać
1,2 g białka/kg masy ciała/dobę.
Węglowodany
W alkoholowej chorobie wątroby,
jak i innych chorobach wątroby
istnieje prawdopodobieństwo
występowania zaburzeń w gospodarce węglowodanowej.
Alkohol ma wpływ na poziom
glukozy: powoduje albo spadek,
albo wzrost glikemii. Hiperglikemia
spowodowana jest zaburzeniem
w wydzielaniu insuliny, hipoglikemia
– niedożywieniem lub współistniejącą cukrzycą. Węglowodany powinny stanowić 50 – 55% dziennego
zapotrzebowania energetycznego.
Spożycie ich w ciągu doby powinno
wynosić 300 – 400 g. Głównym
źródłem węglowodanów złożonych
(bo takie są zalecane) są: pieczywo,
makaron, drobne kasze, ziemniaki.
Cukry proste (słodycze, napoje
słodzone, owoce, cukry dodawane)
należy w diecie ograniczyć.
Nie powinno być ich więcej niż
50 g/dobę. Nadmiar spożycia
prowadzi do stłuszczenia wątroby.
Jednocześnie warto wiedzieć, że zbyt
niski udział węglowodanów w diecie
niekorzystnie wpływa na procesy
regeneracyjne wątroby.
Tłuszcze
Przemiana tłuszczu u osób z marskością wątroby nie jest zaburzona.
Przeciwnie, tłuszcz jest preferencyjnym
źródłem energii. Udział tłuszczu
w diecie powinien stanowić 30 – 35%
energii dziennej racji pokarmowej.
Zaleca się by na 1 kg masy ciała
przypadał 1 g tłuszczu, co średnio
stanowi 70 g/dobę.
Wskazane jest spożywanie tłuszczów
jedno – i wielonienasyconych. Zaleca
się tłuste ryby (śledź, łosoś, makrela),
olej lniany, które zawierają kwasy
tłuszczowe z rodziny omega-3,
wykazujące działania przeciwzapalne.
Jednonienasyconych kwasów tłuszczowych dostarczają natomiast: olej
rzepakowy, oliwa z oliwek, orzechy.
Wskazane są także wysokogatunkowe
miękkie margaryny bez izomerów trans.
Zaleca się dodawać tłuszcz do
niektórych potraw, np. do zupy, ale
nie poddawać ich obróbce termicznej.
Dodatek lekkostrawnych tłuszczów
uatrakcyjnia potrawy, podnosi ich
wartość odżywczą i energetyczną,
ale przede wszystkim walory smakowe,
co przy braku apetytu odgrywa
ważną rolę.
Błonnik pokarmowy
W diecie osób, które mają skłonność
do wzdęć lub biegunek, zaleca się
ograniczenie błonnika. Z diety
wyklucza się: pieczywo razowe,
otręby, grube kasze, surowe warzywa i owoce. Eliminuje się również
warzywa wzdymające, tj.: kapustę,
kalafiora, warzywa strączkowe
(groch, fasolę) oraz cebulę. Spośród
owoców przeciwwskazane są: śliwki,
gruszki, czereśnie, winogrona.
Mikroelementy
Przy alkoholowej chorobie wątroby
dochodzi do niedoborów składników
mineralnych, szczególnie: cynku
i selenu. Obserwuje się również
częste niedobory elektrolitów: fosforu
i magnezu. Suplementację diety tymi
mikroelementami należy stosować
indywidualnie pod kontrolą lekarza.
Alkohol zwiększa wchłanianie
jelitowe żelaza, stąd preparaty
wielowitaminowe zawierające żelazo
i witaminę C nie powinny być
stosowane przez chorych z alkoholową chorobą wątroby.
W diecie należy ograniczyć sól
i słone produkty. Uszkodzenie
wątroby powoduje, że organizm źle
wydala sól. Potrawy należy przyprawiać ziołami. Niewskazane są ostre
przyprawy, tj.: pieprz, ocet, chilli,
curry, ketchup, chrzan, ćwikła.
Witaminy
U osób z alkoholową chorobą
wątroby występują niedobory witaminowe (jawne, utajone). Najczęściej
dochodzi do niedoborów witaminy
B1 (tiamina). Dodatkowo może
wystąpić niedobór innych witamin
z grupy B (pirydoksyny, niacyny,
kwasu foliowego), witaminy C oraz
witamin rozpuszczalnych w tłuszczach:
A, D, E, K. Niedobory witamin należy
uzupełnić spożywaniem warzyw
(surówki, sałatki z dodatkiem oleju),
a także stosując smaczną, urozmaiconą i zbilansowaną dietę. Dobrym
źródłem witaminy B są drożdże piwne
– do 50 g/dobę. Należy uważać na
suplementację witaminy A, która może
być toksyczna w połączeniu z alkoholem. Powinny przyjmować ją tylko
te osoby, które rzeczywiście mają jej
niedobory i przestały pić alkohol.
Płyny
W wyrównanej marskości wątroby nie
należy ograniczać płynów. Wskazana
jest woda mineralna niegazowana,
soki warzywne, napoje mleczne.
Przeciwwskazane są: kawa, mocna
herbata, kakao.
Częstotliwość
przyjmowania potraw
Oporność na insulinę powoduje
zmniejszenie wykorzystania glukozy
oraz zubożenie zapasów glikogenu
w wątrobie i mięśniach. Następstwem
tego jest wzmożony katabolizm białek
i tkanki tłuszczowej, zwłaszcza
w okresie głodzenia nocnego.
Aby zapobiec temu nasilonemu
katabolizmowi zaleca się spożywanie
4 – 6 posiłków w ciągu dnia, w tym
– późnym wieczorem – posiłku bogatego w węglowodany.
Przerwy między posiłkami powinny
wynosić ok. 3 godzin, co wpływa
na poprawę bilansu energetycznego
oraz białkowego (azotowego).
Sposób przyrządzania potraw
Osoby z alkoholowym uszkodzeniem
wątroby powinny stosować dietę
lekkostrawną. Poleca się: gotowanie
w wodzie, na parze, pieczenie
w folii lub pergaminie, duszenie
bez tłuszczu. Przeciwwskazane
jest tradycyjne smażenie.
Styl życia
Zmiana stylu życia osób z alkoholową chorobą wątroby obejmuje:
• zaprzestanie bądź redukcję
spożycia alkoholu
• zaprzestanie palenia papierosów
• redukcję masy ciała u osób otyłych
• aktywność fizyczną
Abstynencja alkoholowa
Na każdym etapie alkoholowej
choroby wątroby zaprzestanie bądź
redukcja spożycia alkoholu jest
istotnym elementem w zapobieganiu
uszkodzeniom wątroby oraz zmniejszeniu ryzyka raka wątroby.
Rzucenie palenia papierosów
Wiele osób spożywających alkohol
pali papierosy, które w połączeniu
z alkoholem przyspieszają proces
bliznowacenia (marskości) wątroby.
Palenie papierosów zwiększa również
ryzyko raka wątroby, gdyż dym
papierosowy zawiera liczne związki
rakotwórcze, które metabolizowane
są w wątrobie.
Dieta osób z alkoholową chorobą
wątroby powinna być:
regularna
lekkostrawna
zbilansowana
wysokobiałkowa
z ograniczeniem
cukrów prostych
Redukcja masy ciała
Otyłość sprzyja stłuszczeniu wątroby
oraz zapalnym stłuszczeniom wątroby
o etiologii niealkoholowej, które
przypominają alkoholowe choroby
wątroby. Osoby, które chcą zapobiec
dalszym uszkodzeniom wątroby
powinny zrzucić zbędne kilogramy.
Aktywność fizyczna
U osób otyłych, w początkowych
stadiach alkoholowej choroby
wątroby, uprawiających regularny
wysiłek fizyczny, zmniejsza się
zawartość trójglicerydów w hepatocytach nawet o 20 – 40% w stosunku
do stanu wyjściowego, a przy włączeniu diety niskoenergetycznej zmiana
ta może sięgać nawet do 60%. Efekt
leczniczy występuje również wtedy,
gdy nie obserwuje się spadku masy
ciała i nie zmienia się procentowa
zawartość tłuszczu w ciele. Wątroba
jako pierwsza reaguje na zwiększoną
aktywność fizyczną.
Osoby w zaawansowanych stadiach
alkoholowej choroby wątroby źle
tolerują wysiłek fizyczny. Dla tych
osób wskazana jest mniejsza aktywność fizyczna i psychiczna.
Opracowanie: mgr Jolanta Krzyżanowska
Dofinansowane przez:
Biuro Projektu:
Wydział Zdrowia i Spraw Społecznych
Departament Komunikacji
Społecznej i Zdrowia
Urząd Miasta Łodzi
ul. Zachodnia 47, 91-066 Łódź
tel.: 42 638 47 34; fax: 42 638 47 74
e-mail: [email protected]
www.zdrowawatroba.uml.lodz.pl
Projekt pn. „Łódź kontra choroby wątroby” finansowany jest ze środków Norweskiego Mechanizmu Finansowego 2009-2014
oraz budżetu państwa w ramach Programu PL13 Ograniczanie społecznych nierówności w zdrowiu.