muzeum powstania warszawskiego

DOBRE PRAKTYKI WOLONTARIATU
Wolontariat może być profesjonalny!
MUZEUM
POWSTANIA
WARSZAWSKIEGO
Wstęp: dlaczego dobra praktyka?
Muzeum Powstania Warszawskiego to jedna z najważniejszych i najczęściej
odwiedzanych instytucji kulturalnych w Polsce. Choć istnieje od 2004 roku,
dość szybko – dzięki nowoczesnej ekspozycji i organizacji wielu wydarzeń
na szeroką skalę – zdołało wyrobić sobie markę nie tylko wśród stołecznych
muzeów i wygenerować duże zainteresowanie nie tylko samą instytucją,
ale także tematem Powstania Warszawskiego.
Z tego punktu widzenia interesujący wydaje się fakt, że przy tak wysokim
poziomie profesjonalizmu bardzo istotną sferą funkcjonowania Muzeum jest współpraca z wolontariuszami. Współpraca ta odbywa się
na bardzo szeroką skalę, a wolontariusze mogą uczestniczyć w zasadzie w każdej sferze funkcjonowania Muzeum. Obecnie liczba wolontariuszy jest zbliżona
do liczby stałych pracowników (ok. 140), a nawet nieznacznie ją przekracza.
Nabór wolontariuszy i ich praca są na tyle dobrze usystematyzowane, że nie
dezorganizują pracy instytucji – pomimo tak dużej liczby nieetatowych pracowników. Co więcej, niektóre sekcje Muzeum (w tym tak ważne, jak np. Archiwum Historii Mówionej czy Dział Ekspozycji) w dużej mierze opierają się właśnie
na pracy wolontariuszy.
Warto zwrócić uwagę na:
• Profesjonalizację
pracy
wolontariuszy:
wolontariusze
angażowani
są do wielu zadań, które wymagają doświadczenia, a ci, którzy zostają dłużej, przejdą okres próbny, stopniowo uzyskują dostęp do coraz bardziej skomplikowanych zadań. Wolontariusz ma podpisaną umowę, po zakończeniu wolontariatu otrzymuje referencje, ma też dostęp do szkoleń
i do różnego rodzaju zadań w wielu sekcjach i działach Muzeum.
• Elastyczność instytucji w doborze zadań wolontariuszy: Muzeum Powstania,
zdając sobie sprawę ze swojej popularności i wagi instytucji jako miejsca
pamięci ważnego dla wielu Polaków, stara się umożliwić jak największej
ilości osób zaangażowanie w pomoc nie tylko finansową, dlatego stworzono również przestrzeń dla przestrzeni wolontariatu, angażująca osoby
w bardzo różnym wieku o z różnymi doświadczeniami.
Krótki opis instytucji
Muzeum Powstania Warszawskiego to instytucja kultury poświęcona pamięci
o Powstaniu Warszawskim, otwarta w sześćdziesiątą rocznicę wybuchu Powstania, w 2004 roku. Od razu stało się jedną z najważniejszych placówek kulturalnych w Polsce, nie tylko ze względu na ważne wydarzenie, któremu jest poświęcone, ale też dzięki nowoczesnej, konceptualnej formie, jaką przyjęło. Twórcy
Muzeum przyjęli założenie, że należy połączyć historię z nowoczesnością, miejsce pamięci ze współczesnymi środkami prezentacji i w ten sposób zakorzenić
wydarzenia sprzed 60 lat we współczesnej świadomości narodowej. Aby było
to muzeum nowoczesne, sięgnęli po sprawdzone doświadczenia zagraniczne,
za wzór posłużyły m.in. Holocaust Memorial Museum w Waszyngtonie i Muzeum
Terroru w Budapeszcie. Muzeum chce przede wszystkim oddać klimat tamtego
czasu, odtworzyć atmosferę powstańczej Warszawy, pokazać nie tylko militarne
dzieje 63 dni walk, ale także życie codzienne ludności cywilnej.
Oprócz stałej ekspozycji i organizowania wystaw czasowych, Muzeum znane
jest też z wielu wydawanych jego nakładem publikacji oraz organizacji różnego rodzaju wydarzeń kulturalnych – m.in. obchodów rocznicy Powstania
(1 sierpnia) oraz festiwalu Niewinni Czarodzieje poświęconego historii Warszawy.
Ogólna charakterystyka wolontariatu
Wolontariusze zgłaszający swoją chęć współpracy z Muzeum mają do wyboru bardzo szeroką gamę aktywności i sekcji, z którymi mogą współpracować.
Są to m.in. dział ekspozycji, sekcja dydaktyczna, dział inwentaryzacji i konserwacji, dział ikonografii, Archiwum Historii Mówionej, dział promocji i rzecznika
prasowego oraz pokój kombatanta.
Standardowy wolontariat trwa zwykle rok (na taki czas podpisywana jest umowa) i obejmuje pracę w wymiarze 24 godziny miesięcznie. Są jednak wyjątki od tej reguły, np. Akademia Wolontariatu (o tym dalej). Okres roku może
ulec przedłużeniu (są wolontariusze, którzy pracują w Muzeum już od czasów
jego powstania, czyli od sześciu lat).
Wolontariusze zgłaszają się do Muzeum poprzez stronę internetową, wypełniając ankietę, potem czeka ich rozmowa kwalifikacyjna. Z reguły raz w miesiącu
w Muzeum pojawiają się nowi wolontariusze.
W Muzeum pracuje obecnie ponad 140 wolontariuszy w przedziale wiekowym od wieku licealnego do seniorów (kombatantów i cywilów, którzy przeżyli Powstanie Warszawskie) – od 14 do 84 roku życia. Szczególnie istotna jest
ta ostatnia grupa wolontariuszy (ok. 20 osób), którzy są najczęściej związani
z Muzeum od początku jego istnienia. Wolontariusze ci spełniają także funkcję
mentorów/opiekunów młodszych wolontariuszy, wprowadzając ich w zadania
(np. w dziale ekspozycji).
Profesjonalizacja pracy wolontariuszy –
wolontariusz (odpowiednio traktowany) jest jak
pełnowartościowy pracownik
Muzeum stara się na różne sposoby o jak największą profesjonalizację pracy
wolontariuszy i włączenie ich do zespołu pracowników jako pełnowartościowych współpracowników. Muzeum daje im więc sposobność dokształcenia
się pod okiem starszych wolontariuszy (dział ekspozycji), wykwalifikowanych
specjalistów (Archiwum Historii Mówionej) lub pracowników ­̶ opiekunów (pozostałe działy). Z czasem wolontariusze mogą zatem wypełniać coraz poważniejsze obowiązki. Z drugiej strony, Muzeum prowadzi profesjonalną rekrutację,
podpisuje z wolontariuszem umowę, a po zakończeniu wolontariatu wystawia
mu referencje.
Osoby, które spełniają się w wolontariacie poza satysfakcją chcą nauczyć się wielu
nowych rzeczy, zyskać nowe umiejętności i kwalifikacji. Ja jestem za – uważam,
że jeżeli ktoś przy okazji wolontariatu chce skorzystać i czegoś się nauczyć, to warto
w taką osobę zainwestować. Coraz trudniej dziś o wolontariuszy-społeczników.
Kierownik Centrum Wolontariatu w Muzeum
Wewnętrzne centrum wolontariatu
Muzeum posiada oddzielną sekcję poświęconą koordynacji wolontariuszy,
a w niej trzech pracowników etatowych, których zadaniem jest rekrutacja
i opieka nad wolontariuszami. Centrum składa się z kierownika i jego dwóch pomocników. Zadaniem Centrum Wolontariatu, oprócz koordynacji bieżącej pracy,
jest także wdrażanie innowacji dotyczących wolontariatu.
Dlaczego to ważne? Skoordynowanie tak skomplikowanego systemu nie byłoby możliwe bez dedykowanej wolontariuszom pracy pracowników etatowych
– inaczej zabierałoby to energię pracowników merytorycznych. Dzięki istnieniu
Centrum wolontariat może cały czas ulegać ulepszaniu i wdrażane mogą być
nowe pomysły na jego funkcjonowanie.
Przemyślana rekrutacja wolontariuszy
Muzeum prowadzi systematyczną, comiesięczną rekrutację wolontariuszy.
Ma ona kilka etapów. Zaczyna się od wypełnienia ankiety na stronie internetowej
i przesłania jej do Muzeum drogą elektroniczną. W ankiecie umieszczono pytania
o umiejętności i kompetencje danego wolontariusza. Jest też (obowiązkowy)
punkt, w którym pyta się o osobę polecającą kandydata. Drugim krokiem jest
właśnie telefon do osoby polecającej. Trzeci krok to rozmowa kwalifikacyjna,
którą prowadzi pracownik Centrum Wolontariatu.
Profesjonalizacja pracy wolontariuszy
Muzeum stara się być elastyczne. Przychodzą tu ludzie w bardzo różnym wieku,
od licealistów do seniorów. Przychodzą też bezrobotni, niepełnosprawni. Rozmowa
kwalifikacyjna ma na celu przede wszystkim znalezienie odpowiedniego miejsca dla
danej osoby.
Kierownik Centrum Wolontariatu w Muzeum
Koordynatorka wolontariuszy podczas rozmowy stara się wziąć pod uwagę
dwa czynniki – to, żeby dana osoba mogła się spełnić w swojej roli (tu patrzy
na preferencje i zainteresowania kandydata), oraz to, czy jej praca będzie
Muzeum potrzebna (tu patrzy na kompetencje i kwalifikacje).
Po rozmowie wolontariusz jest przydzielany do konkretnego działu i rozpoczyna 30-dniowy okres próbny. Podpisywana jest też umowa wolontariacka. Jeżeli
okres próbny przebiega pomyślnie dla obydwu stron, ta umowa przedłużana
jest na okres roku (jest to średni czas trwania wolontariatu w Muzeum, choć
są w nim też wolontariusze, którzy współpracują od samego początku, czyli
od sześciu lat).
Szkolenia dla wolontariuszy
W niektórych sekcjach wymagających dodatkowych umiejętności organizowane
są szkolenia dla początkujących wolontariuszy. Takimi sekcjami są Archiwum
Historii Mówionej oraz dział ekspozycji.
Wolontariusze w Archiwum Historii Mówionej, zanim zaczną pracę, przechodzą darmowe szkolenie prowadzone przez profesjonalnych dziennikarzy współpracujących z Muzeum. Po odbyciu szkolenia, wolontariusz jedzie na wywiad
w roli słuchacza (sytuacja ta powtarza się trzykrotnie). Później, przeprowadzając
swój pierwszy wywiad, ma możliwość spotkania ewaluacyjnego z udziałem starszego wolontariusza: wywiad jest odsłuchiwany, omawia się błędy, odpowiada
na pytania.
Wolontariusz działu ekspozycji po miesiącu wykonywania prostych zadań może
przejść kurs na przewodnika (pięć popołudni). Po takim kursie następuje egzamin na przewodnika, teoretyczny (pisemny) i praktyczny (oprowadzanie w towarzystwie historyka-specjalisty). Po przejściu takiego trybu szkoleniowego wolontariusz może oprowadzać samodzielnie po ekspozycji.
Opieka nad wolontariuszami
Profesjonalizacja pracy wolontariuszy
O wolontariuszy, szczególnie tych początkujących, dbają nie tylko pracownicy
Centrum Wolontariatu, ale także wolontariusze starsi stażem. W dziale ekspozycji, gdzie pracuje najwięcej wolontariuszy-seniorów (także takich, którzy
przeżyli Powstanie), starsi wolontariusze oprowadzają nowych po ekspozycji
i opowiadają o misji Muzeum.
To robi duże wrażenie, kiedy na początku wolontariatu widzi się, jak energiczny
siedemdziesięciolatek, który przeżył Powstanie, mówi mi, że jest takim samym wolontariuszem jak ja.
wolontariuszka Muzeum
Dobry system komunikacji
W profilu Muzeum na Facebooku jest oddzielna grupa dla wolontariuszy, która
ma ułatwić im komunikację. Ważna jest także komunikacja bezpośrednia: w razie problemów czy wątpliwości wolontariusz ma do dyspozycji zarówno samych
pracowników swojego działu, starszych wolontariuszy, jak i dostępnych cały czas
pracowników Centrum Wolontariatu.
Dlaczego to ważne: wolontariusze (zwłaszcza ci początkujący) nie czują się
dzięki temu pozostawieni samym sobie.
Aby zmotywować wolontariuszy i zacieśnić więzy między nimi, organizuje się
wyjazdy integracyjne (średnio raz do roku, w 2011 planowany jest wyjazd do
Żelazowej Woli na zakończenie Roku Chopina). Muzeum daje też przestrzeń do
uczestniczenia w dodatkowych akcjach (np. wolontariusze Muzeum w 2010 roku
uczestniczyli w WOŚP). Wolontariusze uczestniczą również w specjalnych spotkaniach całego zespołu Muzeum (np. w spotkaniu wigilijnym). Muzeum stara
się ich cały czas motywować bezpośrednio, tłumacząc, że ich praca jest bardzo
ważna i, nawet gdy są to małe zadania, zawsze składają się na realizację większej całości.
„Akademia wolontariatu”
Muzeum odpowiada na potrzeby wolontariuszy i pozwala im się rozwijać.
W tym celu od 2011 roku prowadzi Akademię Wolontariatu – system dodatkowych szkoleń, mających pozwolić wolontariuszom rozwinąć różne umiejętności. Muzeum stara się w doborze szkoleń i zagadnień odpowiadać na potrzeby
wolontariuszy: przeprowadzono audyt, w którym zapytano wolontariuszy, czego najbardziej chcieliby się nauczyć. Na jego podstawie stworzono listę zagadnień, które w 2011 roku staną się tematami cyklicznych, comiesięcznych szkoleń. Pierwsze z nich będą dotyczyły zarządzania projektem, zarządzania kulturą.
Zajęcia prowadzić będą osoby z zewnątrz, aktywne zawodowo w jakiejś dziedzinie, które chcą zaangażować się we współpracę z Muzeum, ale życie zawo-
Profesjonalizacja pracy wolontariuszy
dowe nie pozwala im na włączenie się w normalny wolontariat (takich osób,
ze względu na popularność Muzeum, zgłasza się bardzo dużo). Dla nich będzie
to też forma wolontariatu.
Mamy poczucie, że jesteśmy specjalnym miejscem, ważnym dla wielu Polaków. Dlatego staramy się każdemu dać możliwość pomocy. Wiele osób ma mocną potrzebę,
żeby pomagać, więc jeżeli ktoś może nas wesprzeć ale tylko raz na jakiś czas, to też
jest cenne. Stąd pomysł, aby stworzyć Akademię Wolontariuszy, w której te osoby,
które są bardzo aktywne zawodowo, mogą się realizować. Pomagać Muzeum można
też wspierając wolontariuszy.
Kierownik Centrum Wolontariatu w Muzeum
Zakończenie wolontariatu
Po odbyciu rocznego wolontariatu wolontariusz otrzymuje referencje na piśmie.
Czasami dyrektor przygotowuje specjalne prezenty dla szczególnie zasłużonych
osób. Osoby, które się sprawdziły, mogą również przedłużyć umowę na kolejny
rok – w ten sposób tworzy się więź wolontariuszy z instytucją. Muzeum zyskuje
też dzięki temu doświadczonych wolontariuszy, którzy mogą zająć się nie tylko
normalnymi zadaniami, ale także pomóc w opiece nad początkującymi wolontariuszami i wprowadzaniu ich w pracę.
PODSUMOWANIE
KORZYŚCI Z WOLONTARIATU DLA INSTYTUCJI
• Dobrze zorganizowany i szeroko dostępny wolontariat tworzy dodatkowe
środowisko osób związanych z instytucją i zwiększa jej popularność.
• Jeżeli nie boimy się powierzyć odpowiedzialnych zadań wolontariuszom
i zaoferować im samodzielności (oczywiście po odpowiednim przygotowaniu), mogą oni wykonać kolosalną pracę, a nawet stworzyć cały ważny dział
(patrz: Archiwum Historii Mówionej).
• Tworząc szeroką gamę zadań i potencjalnych form współpracy możemy
wciągnąć do wolontariatu nie tylko studentów, ale także wykwalifikowanych
pracowników i specjalistów, którzy będą chcieli poświęcić chociaż część swojego czasu naszej instytucji (patrz: Akademia Wolontariuszy).
KORZYŚCI Z WOLONTARIATU DLA WOLONTARIUSZA
Wolontariat w Muzeum jest na tyle dobrze i profesjonalnie zorganizowany,
że czujemy się tutaj potrzebni i widzimy, że instytucja ma do nas zaufanie. Możemy
się wiele nauczyć, mamy dostęp do różnych zadań. Dla nas, w porównaniu z innymi
wolontariatami, czy nawet z pracą w korporacji, czas spędzony na wolontariacie w
Muzeum to przyjemność i pożytek w jednym.
Małżeństwo wolontariuszy odbywające wspólnie staż
CO WARTO ZAPAMIĘTAĆ?
• Wolontariat to także sposób na rozszerzenie środowiska skupionego wokół
instytucji i na większe włączenie i zaangażowanie jej sympatyków.
• Wolontariusze mają różne umiejętności i kwalifikacje – często równie wysokie, jak normalni kandydaci na pracowników, więc warto dać im możliwość
ich realizacji.
• Wolontariusze mogą pracować nie tylko na rzecz instytucji, ale także wspomagać innych wolontariuszy, na przykład prowadząc dla nich szkolenia.
• Zadowoleni wolontariusze to „chodząca reklama” instytucji.
Opisy dobrych praktyk zostały przygotowane w ramach projektu
„Kurs na Wolontariat – badania, analizy, rekomendacje”
współfinansowanego ze środków PO Fundusz Inicjatyw Obywatelskich”