RElATION Of BRONISłAw PIłSUDSkI wITh ThE SU

Transkrypt

MUZEUM – TRADYCJA | MUSEUM – TRADITION
Jerzy M. Roszkowski
zdjęcie
niedostępne
w wersji
internetowej
Związki Bronisława Piłsudskiego z Podtatrzem
i Muzeum Tatrzańskim (1906-1914)
Relation of Bronisław Piłsudski with the sub-Tatra
region and the Tatra Museum (1906-1914)
Bronisław Piłsudski1 zawitał pierwszy raz do Zakopanego w październiku 1906 roku, czyli niedługo
po przybyciu do Europy, mając za sobą długą podróż z Japonii (Roszkowski 2011). Chciał się
bowiem, po prawie dwudziestu latach rozłąki, jak najszybciej spotkać z przebywającym tu młodszym
bratem Józefem, który też oczekiwał go z niecierpliwością (AAN 62). Podczas tego pobytu Bronisław
zwiedził Muzeum Tatrzańskie i poznał mieszkającego od dłuższego czasu w Zakopanem „kuzyna”
– Stanisława Witkiewicza2 (zob. Wachowicz 1997: 64; Kuczyński 1999), znanego malarza, pisarza,
teoretyka sztuki, twórcę stylu zakopiańskiego, a przede wszystkim najbardziej kompetentnego w tym
czasie znawcę zagadnień góralszczyzny podhalańskiej (Dall 2003: 111).
Bronisław Piłsudski1 visited Zakopane for the first time in October 1906, that is shortly after his arrival
in Europe following a long journey from Japan (Roszkowski 2011). After almost twenty years of
separation, he wanted to meet as soon as possible with his younger brother Józef, residing there, who
also waited for him impatiently (AAN 62). During that visit, Bronisław saw the Tatra Museum and
met his Zakopane “cousin” – Stanisław Witkiewicz (cf. Wachowicz 1997: 64; Kuczyński 1999: 113122)2, a long-time resident of Zakopane, painter, art theoretician, creator of the Zakopane Style, and,
most importantly, the most competent expert in Podhale highland culture at the time (Dall 2003: 111).
Bronisław Piłsudski, fot. z 1910 r., wyk. w paryskim Atelier „F. Bonnet,
J. Stróżecki & P. Choumoff [Szumski]”, ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego.
Bronisław Piłsudski, photo from 1910, taken at studio “F. Bonnet,
J. Stróżecki & P. Choumoff [Szumski]” in Paris, from the collection of the Tatra Museum.
226
1| Bronisław Piłsudski (1866-1918), syberyjski zesłaniec,
wybitny badacz ludów Dalekiego Wschodu, etnograf,
muzeolog i działacz społeczny. Szerzej zob.: ,,Polski
Słownik Biograficzny”, t. 26, Wrocław-Warszawa-Kraków 1981, s. 305-308.
2| Zagadnienie ich pokrewieństwa jest dosyć problematyczne, o ile istniało, to najprawdopodobniej poprzez związki małżeńskie Billewiczów z Piłsudskimi, Szemiothów z Billewiczami lub Witkiewiczów
z Szemiothami.
etnografia nowa | the new ethnography
06|2014
1| Bronisław Piłsudski (1866-1918), Siberian exile,
prominent researcher of the peoples of the Far East,
ethnographer, museologist and social activist. Cf.: “Polski
Słownik Biograficzny”, vol. 26, Wrocław-WarszawaKraków 1981, pp. 305-308.
2| The matter of their affinity, if any, is a bit problematic; most probably they were connected by marriages
of Billewicz and Piłsudski, Szemioth and Billewicz,
or Witkiewicz and Szemioth family members.
227
Relation of Bronisław Piłsudski with the sub-Tatra region...
228
J e r z y M . R o s z kows k i | Związki Bronisława Piłsudskiego z Podtatrzem...
Kolejne pobyty Bronisława Piłsudskiego w Zakopanem miały z jednej strony charakter
wypoczynkowo-zdrowotny, a z drugiej – służyły realizacji jego planów naukowych. Po lekturze
książki Na przełęczy Witkiewicza3 oraz dyskusjach z jej autorem, a także pod wpływem
wrażeń wyniesionych z wycieczek po Zakopanem i okolicy – zainteresował się kulturą ludową
polskich górali, co zachęciło go do jej badania. Zamiarowi temu przyświecała nie tylko pasja
naukowa, ale i względy bardziej praktyczne: dla uzyskania stopnia naukowego Piłsudski
zamierzał rozszerzyć swoją dotychczasową, czyli dalekowschodnią specjalizację ludoznawczą –
pionierską i przynoszącą mu już uznanie w świecie – o poznanie jednego przynajmniej regionu
etnograficznego Polski. Namawiali go do tego krakowscy językoznawcy: Jan Rozwadowski
i Kazimierz Nitsch oraz historyk Karol Potkański. Naukowcy ci, gdy tylko przekonali się o jego
kompetencjach, postanowili dopomóc mu w rozpoczęciu kariery akademickiej, co jednak
wiązało się z koniecznością uzyskania przez Piłsudskiego stopnia doktorskiego.
Bronisław Piłsudski – nie licząc wspomnianego przyjazdu do Zakopanego w październiku 1906 roku i ponownego w okresie Bożego Narodzenia, kiedy spędził wspólnie Święta
z braterstwem – Józefem i Marią (zob. Staszel 2001; Jędrzejewicz 1996), a także dwóch pobytów w 1907 roku – przebywał tu przez dłuższe okresy od 1911 do 1914 roku. Poza Zakopanem, zatrzymywał się również w podtatrzańskim Witowie, gdzie w latach 1912-1913
mieszkał po kilka tygodni w roku u Zychów-Maturów, w chałupie zwanej „Pode Zwónkiem”
(MT-ZA AR/136, k.9; Zborowski 1976: 57).
Zainteresował się wówczas nie tylko góralami z galicyjskiej części Podtatrza, czyli
podhalańskimi, ale także spiskimi i orawskimi, zamieszkującymi jego część węgierską.
Zwrócił również uwagę na ich południowych sąsiadów – Słowaków.
Ponieważ Piłsudski widział potrzebę przeprowadzenia na obszarze całego Podtatrza
szeroko zakrojonych prac dokumentacyjno-badawczych, którym sam nie mógłby podołać,
postanowił swoimi planami zainteresować istniejące już instytucje, przede wszystkim
Muzeum Tatrzańskie4, a także organizacje, zwłaszcza: Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego,
Towarzystwo Tatrzańskie, Związek Górali, Towarzystwo Szkoły Ludowej i Towarzystwo
Przyjaciół Polskiego Ludu Tatrzańskiego (Roszkowski 2011: 160). Ponadto, przystąpił do
kompletowania zespołu ludzi, którzy mieli się zająć wszechstronnym badaniem „ludu
podhalańskiego i w ogóle karpackiego”, upowszechnianiem zebranej o nim wiedzy oraz ochroną
„godnych zachowania jego odrębnych cech”. Grupa ta ostatecznie weszła w skład Towarzystwa
Tatrzańskiego jako jego Sekcja Ludoznawcza (SLTT) (MT-ZA AR/NO/243, k.13-19).
Na zebranie informacyjne w sprawie powołania tego zespołu, które odbyło się 11
listopada 1911 roku w Zakopanem w willi „Tatry”5, zaprosił Piłsudski dwadzieścia kilka osób
spośród miejscowej inteligencji, w tym m.in.: Jana Gwalberta Pawlikowskiego, Konrada
Nikorowicza, Mariusza Zaruskiego, Władysława Skoczylasa, Mieczysława Limanowskiego,
Konstantego Steckiego, Borysa Wigilewa, Feliksa Gwiżdża, Leopolda Winnickiego, Tadeusza
Korniłowicza, Marię Stanisławową Witkiewiczową, Marię Witkiewiczównę i Jadwigę
Jagminównę. Podczas tego zebrania Piłsudski wystąpił z referatem programowym oraz
przedstawił najważniejsze zadania Sekcji, za jakie uważał: 1) opracowanie kwestionariusza
dla badań ludoznawczych; 2) zestawienie bibliografii ludoznawczej Podhala; 3) ujednolicenie
transkrypcji gwarowej; 4) opracowanie mapy gwarowej Podhala; 5) organizowanie odczytów
i pogadanek z dziedziny etnografii; 6) przygotowanie planu wycieczek etnograficznych;
7) zbieranie zdjęć, dokumentujących przejawy kultury ludowej górali; 8) nawiązanie
Successive stays of Bronisław Piłsudski in Zakopane were on the one hand leisure and
health-related, and on the other – devoted to his research projects. After reading Na przełęczy by
Witkiewicz3 and having discussions with its author, and also under the influence of impressions
from his excursions around Zakopane and the surrounding areas, Bronisław took interest in
the folklore of Polish Gorals and became invested in researching this field. His intention was
reinforced not only by the passion for science but also more practical considerations: in order to
obtain a degree Piłsudski wanted to expand his current, i.e. Far Eastern ethnological specialisation
– already pioneer and earning him recognition in the world – by knowledge of at least one Polish
ethnographic region. He was urged to do so by linguists from Kraków: Jan Rozwadowski and
Kazimierz Nitsch as well as historian Karol Potkański. The scientists, as soon as they learned
about his competence, decided to help him start an academic career, which meant the need to
obtain a doctoral degree by Piłsudski.
Bronisław Piłsudski – not including the before-mentioned visit in Zakopane in October 1906
and again during Christmas which he spent together with his brother Józef and brother’s wife
Maria (cf. Staszel 2001: 41-44; Jędrzejewicz 1996), and two stays in 1907 – stayed there for longer
periods from 1911 to 1914. Apart from Zakopane, he also stayed in sub-Tatra village Witów, where
he lived for several weeks a year in 1912-1913 in a cottage owned by the Zych-Matura family and
called “Pode Zwónkiem” [Under the Bell] (MT-ZA AR/136, card 9; Zborowski 1976: 57)4.
He then became interested not only in Gorals from the sub-Tatra part of the Austrian province
of Galicia, that is the Podhale Gorals, but also in Gorals living in Hungarian counties of Szepes and
Orava. He also turned his attention to their southern neighbours – the Slovaks.
Because Piłsudski saw the need for an extensive documentation and research work in the
whole sub-Tatra region, which he could not have managed on his own, he decided to share his plans
with already existing institutions, above all – the Tatra Museum5, as well as various organisations,
especially: The Tatra Museum Society, The Tatra Society, The Gorals Association, The People’s
School Society and The Society of Friends of the Polish Tatra People (Roszkowski 2011: 160).
Moreover, he proceeded to assemble a team, whose task was to conduct a comprehensive study of
the “people of Podhale and Carpathia in general”, disseminate the gathered knowledge, and protect
“their distinct features worthy of preservation”. Eventually, that team formed the Ethnographic
Section of the Tatra Society (ES of TS) (MT-ZA AR/NO/243, cards 13-19).
An organisational meeting concerning the establishment of the team took place on 11
November 1911 in the “Tatry” villa in Zakopane6. Piłsudski invited more than twenty people
3| S. Witkiewicz, ,,Na przełęczy. Wrażenia i obrazy
z Tatr”, wyd. I [książkowe], Warszawa 1891, wyd. II,
Lwów 1906.
4| Funkcjonujące już od 1888/1889 roku.
S. Witkiewicz, “Na przełęczy. Wrażenia i obrazy
z Tatr” [On the Mountain Pass. Impressions and images from the Tatras], first edition [book form], Warsaw 1891, second edition, Lviv 1906.
3|
5| Przy dzisiejszej ul. Droga do Samków 6. W następ-
nych miesiącach zebrania Sekcji odbywały się także
w Dworcu Tatrzańskim, przy Krupówkach.
06|2014
4| Established and operating since 1888/1889.
Today at 6 Droga do Samków Street. The meetings of
the Section were also held at the Tatra Manor by the
Krupówki Street in the subsequent months.
5|
229
stosunków z pokrewnymi instytucjami, przede wszystkim z Muzeum Tatrzańskim; 9)
nawiązanie kontaktów ze znawcami ludu podhalańskiego, w celu gromadzenia materiałów
ludoznawczych; 10) nawiązanie stosunków ze Słowacczyzną; 11) wydawanie, z udziałem
specjalistów, prac członków Sekcji (Zborowski 1976: 48-49).
Piłsudski, jako początkujący badacz góralszczyzny, zwracał się o fachową pomoc do
różnych osób, mniej lub bardziej orientujących się w tej problematyce, m.in. do Kazimierza
Przerwy Tetmajera, pisarza inspirującego się folklorem podhalańskim. Nawiązał także
kontakt z Juliuszem Zborowskim, młodym językoznawcą, który rozpoczął właśnie na
Podhalu badania nad miejscową gwarą, a po I wojnie światowej został dyrektorem Muzeum
Tatrzańskiego. Piłsudski zwrócił uwagę Zborowskiego na polskich górali zamieszkujących
węgierskie Podtatrze oraz zachęcił go do nagrywania muzyki i gwary góralskiej na wałki
fonograficzne. Pod koniec zaś 1913 roku, wprowadził Zborowskiego do Sekcji Ludoznawczej,
a nawet z powodzeniem zarekomendował na członka jej zarządu (Roszkowski 1999a).
25 listopada 1911 roku, zebrał się zarząd nowo powołanej Sekcji, który wybrał
Piłsudskiego jej przewodniczącym. W czasie 3-letniego okresu pełnienia tej funkcji, tj. do
listopada 1914 roku6, wywierał on decydujący wpływ na jej działalność. Ambitny, ale zarazem
całkiem realny program Sekcji, a nawet czynności bardzo pospolite musiał Piłsudski na ogół
wykonywać sam, z powodu bierności większości jej członków. Zabierało mu to wiele czasu,
który mógł wykorzystać z większym pożytkiem na badania7 (zob. Liberak 1997).
Sytuacja ta była dla niego przykrym zaskoczeniem. Znacznie się bowiem różniła od
zasad obowiązujących w „niecywilizowanym” świecie ludów Dalekiego Wschodu, w którym
dotychczas przebywał8. Piłsudski sądził, że wystarczy przedstawić słuszny pomysł i go
uzasadnić, a wszyscy bez zastrzeżeń zaangażują się w jego realizację. Sam, pełen dobrych
chęci, niejednokrotnie napotykał na „mur obojętności” wobec swoich inicjatyw, zarówno
ze strony poszczególnych osób, jak też galicyjskich urzędów. Nie bardzo się też orientował
w ideowo-politycznych sympatiach i antypatiach rodaków, które jakże często stanowiły
przeszkodę w zgodnej współpracy. Nieznajomość realiów tutejszego środowiska i zbytnia
ufność wobec ludzi nie dotrzymujących swoich obietnic powodowały, że wiele jego planów
nie doczekało się realizacji (Sieroszewski 1914-1921; Polakiewicz 1992).
W działalności Piłsudskiego ciągle splatały się sprawy Sekcji Ludoznawczej i zakopiańskiego
Muzeum (MT-ZA AR/164, k.127). Nie tylko dlatego, że funkcjonowały na tym samym terenie
oraz miały zbliżony charakter i zadania, ale również z tego powodu, że był on równocześnie
sekretarzem Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego (TMT)9 oraz jego członkiem-założycielem.
To wręcz zobowiązywało Piłsudskiego do zajmowania się problemami tej instytucji(zob.
Wójcik 2003; Rokosz 2012). Przede wszystkim pochłaniała go budowa nowej murowanej
siedziby Muzeum (MT-ZA AR/W/25/IV; Sierpińska 1992; Jabłońska 1992; Moździerz
2012: 185), a także jego nowoczesnej organizacji. W tej sprawie wystąpił latem 1913 roku do
Zarządu Muzeum z obszernym memoriałem (Piłsudski 1914-1921: 147)10, zawierającym
from the local intelligentsia to attend it, including among others: Jan Gwalbert Pawlikowski,
Konrad Nikorowicz, Mariusz Zaruski, Władysław Skoczylas, Mieczysław Limanowski,
Konstanty Stecki, Borys Wigilew, Feliks Gwiżdż, Leopold Winnicki, Tadeusz Korniłowicz,
Maria Stanisławowa Witkiewiczowa, Maria Witkiewiczówna and Jadwiga Jagminówna.
During this meeting, Piłsudski presented a paper outlining the agenda and most important
tasks of the Section. He considered them to be: 1) developing a questionnaire for ethnographic
research; 2) summarising the ethnographic bibliography of Podhale; 3) standardising the dialect
transcription; 4) mapping the Podhale dialect; 5) organising readings and talks in the field
of ethnography; 6) preparing a plan of ethnographic trips; 7) collecting photos documenting
the folk culture of the Gorals; 8) establishing co-operation with similar institutions, primarily
the Tatra Museum; 9) establishing contacts with experts in the Podhale people, in order to
collect ethnographic materials; 10) establishing relations with Slovakia; 11) issuing, with the
participation of specialists, papers of the members of the Section (Zborowski 1976: 48-49).
Piłsudski, as a beginner researcher in the field of Polish highlander culture, asked
different people, more or less oriented in the issue, for expertise. Among them was Kazimierz
Przerwa Tetmajer, a writer inspired by the Podhale folklore. Also, he established contact with
Juliusz Zborowski, a young linguist, who has just started research on the local dialect in
Podhale, and after World War I became the director of the Tatra Museum. Piłsudski directed
Zborowski’s attention towards Polish Gorals living in the Hungarian part of the sub-Tatra
region and encouraged him to record their music and speech on phonograph cylinders. At
the end of 1913, he introduced Zborowski to the Ethnographic Section, and even successfully
recommended him for a member of its board (Roszkowski 1999a).
On 25 November 1911, the board of the newly constituted Section held its meeting and
elected Piłsudski for the president. During the 3-year period of performing this function, that
is till November 19146, he exerted a decisive influence on its activities. Both ambitious, but also
quite feasible agenda of the Section, and even very mundane tasks, Piłsudski had to generally
perform on his own because of the passive attitude of the majority of its members. They took
a lot of his time that otherwise he could have devoted to a greater benefit to research7 (cf.
Liberak 1997).
This situation was for him an unpleasant surprise. It was in fact much different from the
rules of the “uncivilized” world of peoples of the Far East, where he had stayed previously8.
Piłsudski believed that it was enough to introduce a reasonable and justified idea and everyone
would engage in its implementation without reservations. Despite his good intentions, he
often met with indifference towards his initiatives, both on the part of individuals, as well as
Kiedy to wyjechał ostatecznie do Wiednia, a nas-tępnie do Szwajcarii.
7| Największą jeszcze pomoc uzyskiwał ze strony
Bronisławy Giżyckiej.
6|
230
When he eventually went to Vienna and then to
Switzerland.
7| Bronisława Giżycka was the one who proved to be
most helpful.
6|
8| Piłsudski tak to kiedyś ze smutkiem skomentował:
„U Ajnów byłoby inaczej i lepiej. Tam zeszliby się
ot, ludzie, powiedzieliby sobie: to a takie nam
potrzebne – i już każdy bez statutu i urzędnika
wiedziałby, co robić. I ot by robili tak” (cyt. za:
Zborowski 1976: 38).
9| Było ono organizatorem i fundatorem tej placówki.
06|2014
8| On one occasion, Piłsudski commented with sadness:
“In would be different and better with the Ainu people.
People would gather there and say: we need such and
such – and then everyone without a statute or any
officer would know what to do. They would simply do
it that way”. As cited in: J. Zborowski, “Z dziejów...”,
op. cit., p. 38.
9| It was the founding body of the Museum.
231
nie tylko wskazówki praktyczne, ale również cele ideowe, którym miała służyć ta instytucja.
Stwierdzał w nim m.in., że: „Stworzenie potężnej, żywej placówki ludoznawczej na Podhalu
będzie ogromną dźwignią w skonsolidowaniu narodu rozdzielonego sztucznymi, narzuconymi
nam granicami, które jednak zdążyły rozluźnić więzy spajające w jedną całość naszą piękną
ziemię. Zbiorowa dusza narodu musi przyswoić sobie wszystkie tradycye, wierzenia duchowe
i materyalne wyniki pracy ludu podhalskiego, koło wysokich Tatr osiedlonego i dać ze swojej
skarbnicy w zamian to wszystko, czego brakło naszym dzielnym góralom” (ibidem: 149-150).
Na początku memoriału przedstawił powody, które skłoniły go do zabrania głosu: „Muzeum
im. Dra Chałubińskiego w Zakopanem – stwierdzał – wstępuje w nowy okres swego rozwoju.
Z ukończeniem zaprojektowanego budynku nastąpi troska inna, nie mniej ważna, staranie
o należyte urządzenie Muzeum, o danie mu podstawy do najlepszego wypełniania swego
zadania” (ibidem: 147). Wskazał również na swoje kompetencje w dziedzinie gromadzenia
i udostępniania eksponatów, które, upoważniają go niejako do zajęcia się tymi sprawami na
gruncie zakopiańskim. Wspomniał o swoim przygotowaniu teoretycznym wyniesionym
z lektury różnych publikacji poświęconych tej dziedzinie, a także praktycznym, tj. trzyletniej
pracy na stanowisku kustosza w muzeum we Władywostoku. Wymienił też kraje, gdzie
zwiedzał muzea: Japonię, Stany Zjednoczone, Anglię, Francję, Niemcy i Austrię. Podkreślił
jednocześnie, że z myślą o nowej organizacji zakopiańskiej placówki, dodatkowo zapoznawał
się jeszcze z działalnością i zbiorami muzeów w Pradze, Szwajcarii i Belgii (ibidem: 148).
Jego pierwszym postulatem organizacyjnym był wniosek o powołanie w Towarzystwie
Muzeum Tatrzańskiego dwóch Komisji dla opieki nad działami: ludoznawczym i przyrodniczym.
Jednocześnie nie omieszkał zaznaczyć, że chociaż nic nie ma przeciwko powiększaniu działu
przyrodniczego, który już wówczas przedstawiał „pewną wartość naukową”, to jednak w Muzeum
„pierwsze miejsce powinno zająć ludoznawstwo”. Uważał, że do tej pory etnografia była w tej
placówce „upośledzona”, nawet pod względem publikacji z tej dziedziny, których brakowało
w bibliotece Muzeum. „Poznać otaczającą nas przyrodę – dowodził – jest rzeczą ciekawą,
przyjemną, nieraz korzystną. Lecz poznać współczesnych nam ludzi, należących do jednej
wspólnej ojczyzny, jest poza tym wszystkim wielkim naszym obowiązkiem”. Na poparcie swojej
tezy o wyższości roli ludoznawstwa nad naukami przyrodniczymi przytoczył wypowiedź Ernesta
Renana11: „Nie, to ani ziemia, ani rasa nie tworzą narodu. Ziemia dostarcza substratu, pola walki
i pracy; człowiek jest wszystkiem w ukształtowaniu tej świętej rzeczy, którą nazywamy narodem”
(ibidem: 148-149).
the Galician authorities. Not very well versed in the ideological and political sympathies and
antipathies of his fellow countrymen, Piłsudski often found them as obstacles to harmonious
co-operation. Unfamiliarity with the reality of the local environment and excessive trust in
people who did not adhere to their promises meant that many of his plans have never been
implemented (Sieroszewski 1914-1921; Polakiewicz 1992: 6-10).
Piłsudski’s actions constantly intertwined with those of the Ethnographic Section and the
Museum in Zakopane (MT-ZA AR/164, card 127). The reason behind it was not only because they
functioned in the same area and had similar agenda but also because Piłsudski was at the same
time a secretary of the Tatra Museum Society (TMS)9 and its founding member. That fact simply
obliged Piłsudski to deal with issues of that institution (cf. Wójcik 2003; Rokosz 2012). First of all,
he got absorbed in the construction of a new brick building of the Museum (MT-ZA AR/W/25/IV;
Sierpińska 1992; Jabłońska 1992; Moździerz 2012: 185), as well as in its modern organisation. He
raised this issue with the Board of the Museum in the summer of 1913 in a comprehensive open
letter (Piłsudski 1914-1921: 147)10, which contained both practical guidance and ideological goals
which were to be pursued by this institution. It stated, inter alia, that: “The creation of a powerful,
living ethnographic facility in Podhale is going to be a huge lever in consolidating the nation
divided by artificial, imposed borders, which, however, had time to loosen the ties bonding together
our beautiful land. The collective soul of the nation must understand all traditions, spiritual beliefs
and material results of work of the people of Podhale populating the land near the High Tatras and
give in return everything needed by our brave Gorals” (ibidem: 149-150).
At the beginning of the letter, he presented reasons which had led him to address the matter:
“The Dr Chałubiński Museum in Zakopane – he stated – enters a new period of its development.
With the completion of the designed building there will come another problem, no less important,
an endeavour for proper organisation of the Museum in order to provide it with the framework
to best fulfil its purpose” (ibidem: 147). He also highlighted his expertise in the field of collecting
exhibits and making them available, which in his opinion entitled him to deal with these matters in
Zakopane. Also, he mentioned his theoretical knowledge gained from reading various publications
devoted to this field, as well as practical experience, i.e. three years as curator at a museum in
Vladivostok. Moreover, he indicated some of the countries in which he had visited museums:
Japan, the United States, England, France, Germany and Austria. Piłsudski stressed that in view
of the new organisation of the Zakopane facility he had additionally become acquainted with
activities and collections of museums in Prague, Switzerland and Belgium (ibidem: 148).
His first organisational proposal was the establishment of two Committees within the Tatra
Museum Society: for the departments of ethnography and of natural history. At the same time, he
did not fail to point out that although he was not against developing the natural history department,
which had already presented “a scientific value”, the Museum should have “prioritised the folklore”.
He believed that so far ethnography had been “impaired” in this establishment, even in terms of
publications in this field, which were missing from the library of the Museum. “To get to know the
nature that surrounds us – he explained – is interesting, pleasant and sometimes advantageous. But
to get to know the people of today, belonging to one common homeland, is on top of these a great
duty of ours”. In support of his claim of the superior role of ethnology over the natural sciences he
quoted Ernest Renan, saying11: “No, it is no more soil than it is race which makes a nation. The
soil furnishes the substratum, the field of struggle and of labour; man furnishes the soul. Man is
everything in the formation of this sacred thing which is called a people” (ibidem: 148-149).
Due to the limitations imposed by a form of an article, it is impossible to even summarise
here the numerous detailed instructions and system solutions recommended by Piłsudski in his
Miał on się stać podstawą dyskusji na walnym
zgromadzeniu Towarzystwa Muzeum Tatrzańskiego,
zaplanowanego na 27 sierpnia 1913 roku.
11| E. Renan (1823-1892), francuski historyk, filozof,
10|
232
It was to become the basis for discussion at the
general meeting of the Tatra Museum Society,
planned for 27 August 1913.
10|
filolog i orientalista.
06|2014
11| E. Renan (1823-1892), French historian, philosopher, philologist and expert in oriental studies.
233
Z powodu ram, jakie nakłada forma artykułu, nie sposób nawet w skrócie przedstawić tu
licznych szczegółowych wskazówek i systemowych rozwiązań zalecanych przez Piłsudskiego
w jego ponad 40-stronicowym opracowaniu. Pewien obraz wszechstronnego podejścia do
zagadnienia, jaki cechuje ten tekst, mogą dać tytuły podrozdziałów memoriału: 1) Technika
wystawy muzealnej; 2) Pomoce naukowe muzeum; 3) Rejestrowanie i katalogowanie; 4)
Przechowywanie przedmiotów12; 5) Podział muzeum. W tej ostatniej części zaproponował
Piłsudski problematykę, która, jego zdaniem, powinna być uwzględniona na ekspozycji
ludoznawczej Muzeum Tatrzańskiego:












Zajęcia ludu (myślistwo, rybołówstwo, pszczelarstwo);
Rolnictwo;
Pasterstwo;
Gospodarka leśna;
Przemysł i rękodzielnictwo ludowe;
Przewóz i przenoszenie ciężarów;
Chaty i zabudowania ludowe;
Sprzęty domowe;
Pieczywo i potrawy;
Ubiory i stroje;
Sztuka ludowa;
Muzyka i śpiew;
over 40-page long report. Some picture of his comprehensive approach presented in the text may
be drawn on the basis of titles of subsections in the letter: 1) Exhibition method; 2) Educational
aids; 3) Recording and cataloguing; 4) Storage of objects12; 5) Division of the Museum. In the
last part Piłsudski proposed topics, which, in his opinion, should be included in the ethnographic
exhibition of the Tatra Museum:
 Folk activities (hunting, fishing, beekeeping);
 Agriculture;
 Herding;
 Forestry;
 Industry and folk crafts;
 Transportation and handling of loads;
 Cottages and folk buildings;
 Household appliances;
 Bread and dishes;
 Clothing and costumes;
„ Produkcje artyzmu” poświęcone Podhalu (przede wszystkim dzieła sztuki
profesjonalnej inspirowane tematyką tatrzańską i góralszczyzną);
 Gry i zabawy ludowe;
 Obrządki i zwyczaje;
 Religia i wierzenia;
 Prawo i administracja (atrybuty władzy, pieczęcie, medale, dokumenty);
13
 Zjawiska społeczno-ekonomiczne współczesnego Podhala ;
 Medycyna i higiena;
 A
ntropologia (m.in. fotografie i portrety charakterystycznych typów
góralskich);
 Antropogeografia;
 Historia (pamiątki, dokumenty, zabytki historyczne, zwłaszcza dotyczące
udziału Podhalan w życiu ogólnonarodowym);
 Życie i kultura Polaków z Orawy, Spisza i Liptowa;
 K
ultura Słowaków (porównanie dwóch kultur: podhalańskiej i słowackiej
„tak sobie bliskich i tak wzajemnie się przenikających”);
 Historia i rozwój Zakopanego, jako „gminy specyalnie wybitnej, posiadającej
swe życie samoistne i swe cechy odrębne” (powinny się tam także znaleźć
pamiątki po dr. Tytusie Chałubińskim, patronie Muzeum;
 Współmieszkańcy Podhalan (Cyganie, Żydzi i in.);
 Osobna wystawa depozytów muzealnych;















12| Uważał, że powinno się: a) stosować szafy zamykane hermetycznie; b) dokładnie oczyszczać kolekcje
przed umieszczeniem ich w szafach; c) umieszczać co
jakiś czas kamforę w szafach; d) stosować przeciwko
owadom siarczek węgla (Piłsudski 1921: 167-168).
234
12| He believed that the Museum should: a) use
hermetically sealed cabinets; b) thoroughly clean
collections before placing them in cabinets; c) place
camphor in cabinets from time to time; d) use carbon sulphide against insects (Piłsudski 1914-1921:
167-168).

Folk art;
Music and singing;
A
rtistic creations’ devoted to Podhale (especially works of professional art inspired
by the Tatra and Goral motifs);
Folk games and entertainments;
Rites and customs;
Religion and beliefs;
Law and administration (attributes of power, seals, medals, documents);
Socio-economic phenomena of contemporary Podhale13;
Medicine and Hygiene;
Anthropology (including photographs and portraits of typical Gorals);
Human geography;
H
istory (souvenirs, documents, historical artifacts, especially regarding
the participation of Podhale inhabitants in national affairs);
Life and culture of Poles from Orava, Szepes and Liptov;
C
ulture of Slovaks (comparison of two cultures: the Podhale and Slovak, “so
close and intermingling”);
H
istory and development of Zakopane, as an “outstanding commune, having life
13| W tym przypadku jest to propozycja utworzenia
osobnego działu archiwalnego, który by gromadził
różnego rodzaju dokumenty (ibidem: 177).
06|2014
13| What is meant in this case is the establishment of
a separate department of archives that would collect
various documents (ibid.: 177).
235
zdjęcia
niedostępne
w wersji
internetowej
2
1
3
4
1. Dworzec kolejowy w Zakopanem, fot. z ok. 1900 r.,
ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego.
2. Nowy budynek Muzeum Tatrzańskiego przy Krupówkach, fot. H. Schabenbecka z 1923 r.,
3. Dolne Krupówki. Po lewej (w głębi) – Dworzec
Tatrzański, z prawej – Szkoła Przemysłu Drzewnego. Między tymi budynkami została wzniesiona
w latach 1913-1920 nowa murowana siedziba
Muzeum Tatrzańskiego, fot. z ok. 1906 r.,
4. Chałupa Tomka Chyca-Olesiaka w Zakopanem.
Miejsce spotkania Bronisława i Józefa Piłsudskich
w 1906 roku, fot. z ok. 1935 r., ze zbiorów Muzeum Tatrzańskiego.
236
1. Train station in Zakopane, photo from ca. 1900,
from the collection of the Tatra Museum.
2. The new building of the Tatra Museum by the
Krupówki Street, photo by H. Schabenbeck from
1923, from the collection of the Tatra Museum.
3. Lower Krupówki. On the left (in the
background) – the Tatra Manor, on the right –
the Wood Industry School. A new brick building
of the Tatra Museum was built between the two
in the years 1913-1920, photo from ca. 1906,
4. Tomek Chyc-Olesiak’s cottage in w Zakopane.
Meeting place of Bronisław and Józef Piłsudski
in 1906, photo from ca. 1935, from the collection
of the Tatra Museum.
M

uzeum „na otwartym powietrzu” (tj. skansen podhalański) (ibidem: 170-181).
Przedstawiony przez Piłsudskiego wachlarz tematów ekspozycyjnych może nawet
dzisiaj budzić uznanie ze względu na swoją wszechstronność. Jednak, jak nietrudno
zauważyć, wiele z nich wykracza poza zakres etnografii. Ponadto, niektóre z proponowanych
zagadnień, chociaż bezsprzecznie ważne, są trudne do uchwycenia i zaprezentowania na
wystawie muzealnej.
Piłsudski do swojego memoriału dołączył bibliografię „najlepszych prac z zakresu
muzealnictwa”, zawierającą zagraniczne publikacje wydane wlatach 1892-1910. Składała się ona
z dwudziestu pozycji; 15 w języku niemieckim, 4 – francuskim i 1 – angielskim. Najwięcej, gdyż
trzy, było autorstwa niemieckiego przyrodnika i antropologa Adolfa Bernharda Meyera (18401911)Należy podkreślić, że Piłsudski we wspomnianym piśmie oraz w swoich listach postrzegał
rolę Muzeum Tatrzańskiego nie tylko jako placówki gromadzącej i udostępniającej zbiory, ale
także jako instytucji prowadzącej szeroko zakrojoną działalność dokumentacyjną i badawczą.
W swej działalności na rzecz Muzeum Tatrzańskiego nie ograniczył się jedynie do
„sekretarzowania” i przedstawiania rozwiązań koncepcyjnych. Zebrał on bowiem i przekazał
do działu ludoznawczego sporą liczbę eksponatów. W sumie pozyskał 168 okazów, z których
najwięcej, bo aż 132 pochodziło z Podhala, 14 z Orawy, 13 z Zagórza i 2 ze Spisza, a 7 nie
posiadało swojej metryki (Błaszczyk-Żurowska 1999: 144).
of its own together with distinct features” (it should also include memorabilia
of Dr Tytus Chałubiński, patron of the Museum);
 Other peoples of Podhale (Gypsies, Jews, and others);
 Separate exhibition of museum deposits;
 Open-air museum (i.e. Podhale skansen) (ibidem: 170-181).
The range of exhibition topics presented by Piłsudski may be appreciated even today because
of their versatility. However, as one might easily notice, many of them go beyond the scope of
ethnography. In addition, some of the proposed issues, although clearly important, are difficult to
encompass and present in an exhibition.
Piłsudski’s open letter was accompanied by a bibliography of “best works in the field of
museology”, including foreign publications issued in the years 1892-1910. It consisted of 20 titles:
15 in German, four in French, and one in English. As many as three publications were written by the
German natural scientist and anthropologist Adolf Bernhard Meyer (1840-1911).
It should be emphasised that in the above-mentioned open letter and in his other letters
Piłsudski saw the role of the Tatra Museum not only as a place that collects items and makes
those collections available but also as an institution that conducts extensive documentation
works and research activities.
In his work for the Tatra Museum he did not limit himself only to acting as a “secretary” and
to presenting conceptual solutions. He collected a large number of exhibits and donated them to
the ethnographic department. He gathered a total of 168 items, of which as many as 132 were from
Podhale, 14 from Orava, 13 from Zagórze and two from Szepes. Seven exhibits were of unknown
origin (Błaszczyk-Żurowska 1999: 144).
Bronisław Piłsudski already in 1912 tried to convince the members of the Tatra Museum
Society of the need to issue a regional permanent scientific publication. At the same time, he was
winning over members of the Ethnographic Section of TS and a variety of powerful patrons
06|2014
237
238
Bronisław Piłsudski już od 1912 roku przekonywał członków Towarzystwa Muzeum
Tatrzańskiego o konieczności wydawania stałego organu naukowego o regionalnym charakterze. Jednocześnie zjednywał dla tego pomysłu także członków Sekcji Ludoznawczej
TT oraz różnych możnych protektorów, którzy mieli sfinansować przedsięwzięcie. Działał
w tej sprawie na wielu płaszczyznach, z ogromnym entuzjazmem oraz iście „litewskim”
uporem. W 1913 roku szczegółowo nakreślił koncepcję pisma i rozesłał ją w formie litografowanej kopii różnym instytucjom oraz prywatnym osobom. W projekcie tym uzasadniał
potrzebę powołania „lokalnego wydawnictwa”, które publikowałoby „materiały naukowe”
dotyczące szeroko pojętego Podhala. Za wzór miały tu służyć regionalne periodyki, „poświęcone specjalnym badaniom oddzielnych prowincji” czy „odrębnych etnograficznie
obszarów”, jakie od wielu lat ukazywały się we Francji, Anglii, Niemczech, Czechach,
Rosji i Finlandii, a także na ziemiach polskich; np. „Gryf ”, „Zaranie Śląskie”, „Rocznik
Towarzystwa Naukowego w Przemyślu” oraz „Litwa i Ruś” (Piłsudski 1992; Kuczyński
1999: 118).
Piłsudski zakładał, że „Rocznik Podhalański”, bo taki ostatecznie tytuł otrzymało
to pismo, będzie poświęcony nie tylko problematyce podhalańskiej, ale również spiskiej
i orawskiej. Miał się on przyczynić do skupienia wszelkich poczynań badawczych nad
góralszczyzną. Obok rozpraw naukowych, pismo zamieszczałoby również drobne teksty,
wyniki rozpisywanych ankiet, roczne sprawozdania towarzystw naukowych, kulturalnych
i gospodarczych oraz bibliografię. Pomysłodawca sądził, że dzięki jego inicjatywie
wydawniczej uda się nawiązać bliższą współpracę między badaczami regionu a redakcją, co
m.in. zaowocowałoby pozyskaniem przedstawicieli miejscowej inteligencji, których wiedza
o regionie zostałaby utrwalona na łamach pisma w postaci artykułów, przyczynków lub
komunikatów. Gdyby natomiast zabrakło na Podhalu regionalnego periodyku naukowego –
dowodził – nie byłoby okazji do takiej pożytecznej współpracy (Roszkowski 1999b).
W zamyśle Piłsudskiego „Rocznik Podhalański” miał być nie tylko organem samego
Muzeum Tatrzańskiego, ale wszystkich innych organizacji i instytucji działających na rzecz
kultury Podhala, a więc również Sekcji Ludoznawczej TT, Towarzystwa „Sztuka Podhalańska”
oraz ruchu Zjazdów Podhalan. Bardzo cieszyło go też to, że myśl wydawania takiego czasopisma
już dojrzała wśród podhalańskiej inteligencji i wszystkich tych, którym „leży na sercu poznanie
przeszłości i współczesnego stanu kultury Podhala” (MT-ZA AR/164, k. 61-67).
Niestety, z powodu braku funduszy sprawa druku się przeciągała. Z pomocą przyszedł
jednak, niezawodny w takich sytuacjach, hrabia Władysław Zamoyski, który udzielił poręczenia
finansowego i zapłatę rozłożono na trzy raty. Na początku maja 1914 roku Piłsudski dokonał
wyboru tekstów do wydawnictwa i krakowska drukarnia Anczyca przystąpiła do składania
tomu. Mogłoby się więc zdawać, że inicjator tego przedsięwzięcia wreszcie dopiął swego celu.
Jednakże, jak się okazało – nie do końca. Niebawem bowiem wybuchła wojna i drukarnia
wstrzymała dalsze prace nad „Rocznikiem”. Sam zaś Bronisław Piłsudski wyjechał za granicę,
skąd miał już nigdy nie powrócić do kraju i nie zobaczyć swego dzieła, gdyż zmarł w Paryżu
w 1918 roku (Roszkowski 1999b: 312-313).
Po wojnie sprawę wydania „Rocznika Podhalańskiego” przyjęło na siebie Muzeum
Tatrzańskie, co ostatecznie, po pokonaniu dalszych problemów finansowych, zakończyło
who were to finance the project. This matter occupied him on many levels; he acted with great
enthusiasm and truly “Lithuanian” stubbornness. In 1913, he outlined in detail the concept
of the periodical and sent it as lithographic prints to various institutions and individuals. The
project included his justifications for the need for a “local publication” that would publish
“academic materials” on broadly defined Podhale. Several regional periodicals, “dedicated
to special research of separate provinces” or “separate ethnographic areas”, were to serve as
inspirations. Such journals had been published for many years in France, England, Germany,
the Czech Republic, Russia and Finland, as well as in Poland, for example. “Gryf ”, “Zaranie
Śląskie”, “Rocznik Towarzystwa Naukowego w Przemyślu” or “Litwa i Ruś” (Piłsudski 1992;
Kuczyński 1999: 118).
Piłsudski assumed that “Rocznik Podhalański” [The Podhale Annual], because that was
the title this journal ultimately received, would be dedicated not only to the issues concerning
Podhale but also Szepes and Orava. It was meant to help and concentrate all research
endeavours on the highland culture. In addition to scientific papers, the annual would also
publish minor texts, results of surveys, and annual reports of scientific, cultural and economic
societies, as well as references to works concerned. The initiator thought that through his
publishing project, closer co-operation between researchers of the region and editors could
be established, which would subsequently attract the local intelligentsia, whose knowledge
of the region would have been preserved in the journal in the form of articles, contributions
or news. If, however, such Podhale regional scientific journal had not been established – he
reasoned – there would have been no common ground for such a beneficial co-operation
(Roszkowski 1999b).
Piłsudski’s intention was to dedicate “Rocznik Podhalański” to both the Tatra Museum
and other organisations and cultural institutions of Podhale, that is the Ethnographic Section
of TS, “Sztuka Podhalańska” Society and the Podhale Congress movement. Moreover,
he enjoyed that the idea of publishing such a magazine had matured among the Podhale
intelligentsia and all those who “care about the knowledge of the past and the contemporary
state of the culture of Podhale” (MT-ZA AR/164, cards 61-67).
Unfortunately, due to lack of funds the print issue dragged on. However, Count Władysław
Zamoyski, always reliable in such situations, came to the aid, offered surety and the payment was
divided into three instalments. At the beginning of May 1914, Piłsudski made the choice of texts for
publishing and printing office Anczyca from Kraków proceeded to typeset the volume. It would,
therefore, seem that the initiator of this project had finally achieved his goal. However, as it turned
out – not fully. The war broke out soon after and the printing office stopped any further work on
“Rocznik”. Furthermore, Bronisław Piłsudski went abroad, from where he never returned to see
his work, as he died in Paris in 1918 (Roszkowski 1999b: 312-313).
After the war, the Tatra Museum assumed the issuing of “Rocznik Podhalański”, which
eventually, after overcoming further financial problems, ended in success. In 1921, the first
volume of “Rocznik” was published – the first item of the Dr T. Chałubiński Tatra Museum
in Zakopane Publications series.
Bronisław Piłsudski, as already mentioned, decided to address also the Slovak folk culture
for comparative purposes. To that end, he established contacts with Slovak native folklore
enthusiasts (Zborowski 1976: 46). One of them was Kornel Stodola living in Liptovský
Svätý Mikuláš, who invited the president of the Ethnographic Section and its members to
06|2014
239
się powodzeniem. W 1921 roku ukazał się I tom „Rocznika”, jako pierwsza pozycja serii
Wydawnictwa Muzeum Tatrzańskiego im. dra T. Chałubińskiego w Zakopanem.
Bronisław Piłsudski, jak już wspomniano, postanowił dla celów porównawczych zająć się
również słowacką kulturą ludową. Dlatego też nawiązał kontakty ze słowackimi miłośnikami
rodzimego folkloru (Zborowski 1976: 46). Jednym z nich był mieszkający w Św. Mikulaszu
Kornel Stodola, który zapraszał przewodniczącego Sekcji Ludoznawczej i jej członków do
odwiedzenia Liptowa. Na marginesie listu Stodoli, umieścił Piłsudski m.in. adnotację: „gdzie
są Polacy, w jakich wsiach?” (MT-ZA AR/164, k. 93-94), co by wskazywało, że nosił się również
z zamiarem dotarcia do liptowskich miejscowości zasiedlonych przez ludność polską14.
Poznawanie Słowacczyzny, czyli wówczas Górnych Węgier15, miało się zatem dokonywać
m.in. poprzez wycieczki naukowe. Jedną z nich był wyjazd do „różnych punktów Orawy”,
który odbył się 26-27 maja 1912 roku, podczas Zielonych Świąt. Zamierzano wykorzystać
tę okazję do dokonania etnograficznych obserwacji wśród tamtejszej ludności, udającej się
wówczas w odświętnych strojach ludowych do tradycyjnych miejsc kultu religijnego, a także
do zarejestrowana związanych z tym świętem zwyczajów. Główną atrakcją wspomnianej
wycieczki miała być jednak położona na południe od Orawy miejscowość pielgrzymkowa
Stare Góry (Staré Hory)17, gdzie znajdował się cudowny wizerunek gotyckiej Madonny,
a także źródełko, z którego woda, według ludowych wierzeń, miała cudowne właściwości
(Vlastivedný slovník obcí na Slovensku, 1978). Na zakończenie wycieczki, niektórzy jej
uczestnicy mieli jeszcze odwiedzić m.in. Zamki Orawskie (MT-ZA AR/NO/239, k. 293;
AR/164, k. 29; Zborowski 1976: 45).
Piłsudski planował ponadto zorganizowanie wycieczki do ówczesnego centrum
słowackiego ruchu narodowego, czyli Św. Marcina Turczańskiego (Martina) (MZTA AR/164, k. 109). Odbyła się ona, chociaż bez jego udziału17, 5-7 sierpnia 1913 roku
Niewielkie, czteroosobowe grono wzięło wówczas udział w kilku imprezach corocznego
Zjazdu Słowaków, m.in. w walnym zgromadzeniu Słowackiego Stowarzyszenia
Muzealnego, a także zwiedziło tamtejsze muzeum. Polscy miłośnicy folkloru szczególnie
zainteresowali się działem etnograficznym tej placówki, który, według ich opinii, należał
do „najbogatszych zbiorów kultury podtatrzańskiej”. W drodze powrotnej zwiedzili Zamki
Orawskie wraz z tamtejszym muzeum, przechowującym m.in. okazy etnograficzne.
Ciekawych obserwacji dokonywali też podczas podróży. Jej uczestnik relacjonował bowiem:
„Liczni górale słowaccy i polscy, jadący koleją, stanowili żywy materyał do spostrzeżeń.
Chętnie wchodzą w rozmowę i dają możność zrozumienia niejednej cechy, dotąd przez
książki nieujętej”(„Zakopane”).
visit Liptov. On the margins of Stodola’s letter, Piłsudski put, among others, the following
note: “Where are the Poles, in which villages?” (MT-ZA AR/164, cards 93-94), which would
indicate that he also had the intention of reaching Liptov villages inhabited by Polish people.14
Exploration of Slovakia, the then Upper Hungary15, was therefore to be achieved through,
among others, study trips. One of them was a trip to “different points of Orava” which took place on
26–27 May 1912, during Pentecost. It created the opportunity to make ethnographic observations
of the local population visiting traditional places of worship in festive costumes, as well as to record
customs associated with this holiday. The main attraction of that trip, however, was the pilgrimage
town Stare Hory [Old Mountains] located south of Orava16, with its miraculous image of Gothic
Madonna and spring, water from which, according to folk beliefs, had miraculous properties
(Vlastivedný slovník obcí on Slovensku, 1978). At the end of the trip, some of the participants had
yet to visit, among others, the Orava Castle (MT-ZA AR/NO/239, card 293; AR/164, card 29;
Zborowski 1976: 45).
Piłsudski planned to organise an additional trip to the then centre of the Slovak national
movement, that is Turčianský Svätý Martin (Martin) (MZ-TA AR/164, card 109). It was held,
although without his participation17on 5-7 August 1913. A small, four-person group took then
part in several events of the annual Congress of Slovaks, including the general meeting of the
Slovak Museum Association, as well as visited the local museum. Polish folklore enthusiasts were
especially interested in the ethnographic department of the institution, which, in their opinion,
was one of the “richest collections of the sub-Tatra culture”. On their way back, they visited
the Orava Castle together with the local museum, which stored, among others, ethnographic
specimens. They were making interesting observations during that trip. One participant
reported that: “The many Slovak and Polish highlanders met on the train were living material
for observations. They are happy to enter into conversation and give us a chance to understand
many characteristics never outlined by any book” (Zakopane).
In 1912, Piłsudski went hiking alone on a journey across Slovakia, venturing as far as the
vicinity of Pressburg, i.e. today’s Bratislava. Of course along the way, as was his habit, he visited
villages, talked with their residents, and took notes. His unusual, especially for a foreigner, behaviour
aroused suspicions of Hungarian law enforcement officers, known for their exceptional vigilance
in this regard. He got arrested on suspicion of practicing Pan-Slavic propaganda detrimental to the
integrity of the Kingdom of Hungary. Fortunately, during the hearing gendarmes determined that
although Piłsudski was a Russian subject, he was at the same time in opposition to the tsarist regime
and its victim, because he had been involved in an attempt on Alexander’s III life, for which he had
suffered a penalty of deportation to Siberia. This story made a strong impression on the officers,
since anti-Russian feelings were strong among the Magyars, well remembering about Russian role
in the suppression of the Hungarian uprising (1848-1849). It allowed Piłsudski to easily gain their
appreciation and he was released from custody (Zborowski 1976: 45). Upon his return, he presented
14| Były to: Huty, Borowe Wielkie (obecnie: Veľké Borové), Borowe Małe (Malé Borové), Osada Liptowska
(Liptovská Osada), Rewuce Liptowskie (Liptovské Revúce) i Łużna Liptowska (Liptovská Lužná).
15| Posługiwanie się tym terminem jest dla tego okresu jak najbardziej właściwe, ponieważ w skład Górnych Węgier, poza przeważającymi pod względem
obszaru i ludności ziemiami zamieszkałymi przez
Słowaków, wchodziły także tereny zwartego osadnictwa niemieckiego, rusińskiego (rusnackiego, łemkowskiego), a także polskiego.
16| W żupie zwoleńskiej, koło Bańskiej Bystrzycy.
17| W tym czasie przebywał za granicą. Szerzej
o tym pobycie w krajach Europy Zachodniej (zob.
Staszel 2003).
240
They were: Huty, Veľké Borové, Malé Borové,
Liptovská Osada, Liptovské Revúce and Liptovská
Lužná (current names).
15| The use of this term is most appropriate for this
period as Upper Hungary, apart from the predominant
part, in terms of area and population, of the lands that
were inhabited by Slovaks, also included areas of
compact German, Ruthenian (Rusyn, Lemko), as
well as Polish settlements.
16| In the Zvolen county, near Banská Bystrica.
17| At that time he stayed abroad. More on his visit to
Western European countries (cf. Staszel 2003).
14|
06|2014
241
242
W 1912 roku Piłsudski wybrał się samotnie w pieszą podróż w poprzek Słowacczyzny,
zapuszczając się aż w okolice Pożonia, czyli dzisiejszej Bratysławy. Oczywiście po drodze, jak
to było w jego zwyczaju, odwiedzał wioski, rozmawiał z ich mieszkańcami, robił notatki. To
nietypowe, zwłaszcza jak na obcokrajowca, zachowanie wzbudziło podejrzenia węgierskich
stróżów porządku, znanych z wyjątkowej pod tym względem czujności. Został więc przez
nich zatrzymany pod zarzutem uprawiania godzącej w integralność Królestwa Węgierskiego
propagandy panslawistycznej. Na szczęście podczas przesłuchania żandarmi ustalili, że
chociaż Piłsudski jest poddanym rosyjskim, to jest jednocześnie przeciwnikiem caratu i jego
ofiarą, gdyż był zamieszany w zamach na Aleksandra III, co odpokutował zesłaniem na Syberię.
Historia ta wywarła mocne wrażenie, gdyż antyrosyjskie uczucia były silne u Madziarów, dobrze
pamiętających o roli Rosji w tłumieniu powstania węgierskiego (1848-1849), dzięki czemu
Piłsudski łatwo wzbudził ich sympatię i został zwolniony z aresztu (Zborowski 1976: 45). Po
powrocie, swoje etnograficzne obserwacje z tej wyprawy przedstawił w wykładzie pt. „Wrażenia
z wycieczki na Słowacczyznę” (MT-ZA AR/NO/234, k. 15).
Piłsudski „nie patrzył na naukę jako na abstrakcję oderwaną od współczesnego położenia
narodu” (Zborowski 1976: 61). Stąd też nie uchylał się od uczestniczenia w rozwiązywaniu
ważkich problemów stojących przed Polakami. Nie przyjął więc postawy obojętnej również
wobec sytuacji, w jakiej znalazła się ludność polska na Górnych Węgrzech, gdzie jej rola
coraz bardziej ograniczała się do dostarczania „materiału ludzkiego” innym narodom,
głównie słowackiemu. Zorientował się, że ludności tej – której cechy świadczące o polskości
(język, kultura materialna i duchowa oraz miejsce skąd pochodzili przodkowie) były
niepodważalne – grozi definitywne oderwanie od własnych korzeni. Stąd też, tak jak kiedyś
na Dalekim Wschodzie przejął się losem ginących Ajnów, to podobnie i teraz postanowił
pomagać Polakom ze Spisza i Orawy, którym co prawda nie zagrażało jak tamtym widmo
unicestwienia biologicznego, ale narodowego i kulturowego (Roszkowski 2003).
Zagadnienie polskiej ludności na Górnych Węgrzech poznawał z autopsji, konfrontując
jednocześnie swoje obserwacje z dotychczasowym dorobkiem naukowym na ten temat (MTZA AR/164, k.82). Konsultował się też osobiście z wieloma specjalistami, takimi chociażby jak
Roman Zawiliński, Jan Rozwadowski, Władysław Gumplowicz, Kazimierz Nitsch, Antoni
Łukasiewicz, Leon Wasilewski, Edmund Kołodziejczyk (zob. Zborowski 1976: 40-42; MT-ZA
AR/164, k. 29, k. 109; MT-ZA AR/163, k. 11) oraz działaczami zajmującymi się już od kilku
lat „budzeniem” świadomości narodowej wśród polskich górali na Spiszu i Orawie, tj. Janem
Bednarskim, Tomaszem Bułą, Janem T. Dziedzicem, Bolesławem Wysłouchem, Feliksem
Gwiżdżem, Aleksandrem Matonogiem, Eugeniuszem Sterculą i Ferdynandem Machayem.
Piłsudski przy różnych okazjach wskazywał na potrzebę kompleksowych badań
krajoznawczo-etnograficznych, „nie tylko na dzisiejszym tzw. Podhalu, lecz i na Spiszu i Orawie”.
Zabiegał też o środki finansowe na „zakupienie całkowitej, systematycznie zebranej kolekcji,
ilustrującej kulturę Podhala, Spisza i Orawy” (MT-ZA AR/164, k.84). Jednocześnie dostrzegał
wagę polityczną problemu „zatatrzańskich rodaków” (MT-ZA, AR/164, k.52-53) i podkreślał
konieczność „patriotycznej pracy zachowania ich dla Polski”(Zborowski 1976: 61-62).
his ethnographic observations from the expedition in the lecture entitled: Impressions from a trip to
Slovakia (MT-ZA AR/NO/234, card 15).
Piłsudski “did not perceive science as an abstract concept detached from the modern
situation of the people” (Zborowski 1976: 61). Hence, he did not avoid participation in solving
important problems faced by the Poles. For example, he did not adopt a neutral position with
regard to the situation of the Polish people in Upper Hungary, where their role was becoming
more and more limited to the provision of “human resources” to other nations, mainly the
Slovaks. He realised that that indisputably Polish (in terms of language, material and spiritual
culture, and land of their ancestors) population was in danger of definitive detachment from its
own roots. Therefore, as he did once for the endangered Ainu people in the Far East, also in this
case he decided to help the Poles from Szepes and Orava, who admittedly were not threatened
with biological extinction as such, but with national and cultural one (Roszkowski 2003).
He got to know the issue of the Polish population in Upper Hungary from his own
experience, at the same time confronting his observations with scientific achievements on this
subject to date (MT-ZA AR/164, card 82). Also, he personally consulted the problem with many
specialists, such as Roman Zawiliński, Jan Rozwadowski, Władysław Gumplowicz, Kazimierz
Nitsch, Antoni Łukasiewicz, Leon Wasilewski, Edmund Kołodziejczyk (cf. Zborowski 1976:
40-42; MT-ZA AR/164, card 29, card 109; MT-ZA AR/163, card 11), and activists who had
tried to “awaken” the national consciousness among Polish highlanders in Szepes and Orava
for several years, i.e. Jan Bednarski, Tomasz Buła, Jan T. Dziedzic, Bolesław Wysłouch, Feliks
Gwiżdż, Aleksander Matonog, Eugeniusz Stercula and Ferdynand Machay.
Piłsudski on various occasions pointed out to the need for comprehensive heritage and
ethnographic research, “not only in today’s, so-called, Podhale, but also in Szepes and Orava”.
Moreover, he sought to obtain funds to “purchase total, systematically acquired collection,
illustrating the culture of Podhale, Orava and Szepes” (MT-ZA AR/164, card 84). At the same
time he saw the political importance of the issue of “countrymen on the other side of the Tatras”
(MT-ZA, AR/164, cards 52-53) and stressed the need to “preserve them for Poland by patriotic
work” (Zborowski 1976: 61-62).
In 1913, he even considered the possibility to live in some Podhale village in Szepes or
Orava to observe up close the highland culture and to conduct educational activities. He asked
Bronisława Giżycka for advice in this matter, who answered him: “You asked for a quiet
village where you could work – but are you thinking about Austria (i.e. Galicia), or Szepes,
or Orava? I have not seen as beautifully situated village as Piekielnik in Orava, near Czarny
Dunajec – a village on the border between Austria and Hungary; a few hundred steps from here
is Załuczne, already in Poland – the people are nice, polite and mostly Slovak now – they speak
Polish well, but do not know how to read so well so they pray from Slovak books18. There you
could do multilateral work, but I am actually not sure if it suits you” (MT-ZA AR/164, card 21).
Bronisław Piłsudski repeatedly travelled alone or in company, usually of Bronisława Giżycka
or August Zając, through Orava. Among his most important Orava “trips” one should include the
excursion to Podvlk and Jabłonka in December 1913. During this trip he visited, along with Bronisława
Giżycka, Divéky’s Manor in Podvlk19 and its hosts of the time, Anna and Gyula. Their son – Adorján,
active spokesman for closer Polish-Hungarian relations, Piłsudski had probably already met (cf.
Roszkowski 1998). In Podvlk he also met Aleksander Matonog, a local activist whose goal was to
“awaken” the national consciousness among Polish highlanders in Orava (MT-ZA AR/NO/Zb. 166).
Next, Piłsudski went through Orawka to Jabłonka, where he stopped at another “awakener”, and local pharmacist, Eugeniusz Stercula, close associate of Matonog. Stercula’s
06|2014
243
W 1913 roku brał nawet pod uwagę możliwość zamieszkania w jakiejś podhalańskiej,
spiskiej lub orawskiej wsi, by z bliska obserwować kulturę góralską i prowadzić działalność
oświatową. W tej sprawie radził się Bronisławy Giżyckiej, która odpowiadając mu, pisała:
„Zapytuje Pan o jakąś cichą wioskę, gdzie mógłby Pan pracować – ale czy to ma być w Austrii
(tj. Galicji) – czy na Spiżu, czy na Orawach? Nie widziałam równie ładnie położonej wsi, jak
Piekielnik na Orawach, blisko Czarnego Dunajca – wieś na granicy Austrii i Węgier, o kilkaset
kroków tuż jest Załuczne, już w Polsce – lud miły, uprzejmy i bardzo zesłowaczony – mówią
dobrze po polsku, a czytać nie umieją tak dobrze, że się modlą na słowackich książkach18.
Tam można by wielostronnie pracować, ale właściwie nie wiem, czy to dogadzałoby Panu?”
(MT-ZA AR/164, k. 21).
Bronisław Piłsudski wielokrotnie przemierzał Orawę samotnie oraz w towarzystwie
– zazwyczaj Bronisławy Giżyckiej lub Augusta Zająca. Do jego ważniejszych „wypraw”
orawskich zaliczyć należy wyjazd w grudniu 1913 roku do Podwilka i Jabłonki. Podczas tej
wizyty odwiedził w Podwilku, wraz z Bronisławą Giżycką, dwór Divékych19 i jego ówczesnych
gospodarzy, Annę i Gyulę. Ich syna – Adorjána, aktywnego rzecznika polsko-węgierskiego
zbliżenia, prawdopodobnie poznał już wcześniej (zob. Roszkowski 1998). W Podwilku spotkał
się też z Aleksandrem Matonogiem, miejscowym działaczem, który zapoczątkował na Orawie
akcję „budzenia” świadomości narodowej wśród polskich górali (MT-ZA AR/NO/Zb. 166).
Następnie udał się Piłsudski przez Orawkę do Jabłonki, gdzie zatrzymał się u innego
„budziciela” tamtejszego aptekarza – Eugeniusza Sterculi, bliskiego współpracownika Matonoga.
Dom Sterculi, mieszczący również aptekę „Pod Zbawicielem”, znajdował się w tym miejscu,
gdzie jest obecnie apteka pod tą samą nazwą. Dla Piłsudskiego był Stercula źródłem informacji
ludoznawczej i przewodnikiem po wsi. W jego towarzystwie oglądał w Jabłonce typową gazdówkę
orawską, wraz z jej sprzętami domowymi i gospodarczymi. Ponieważ Stercula interesował się
rodzimą kulturą orawską, a także fotografował i rysował, Piłsudski udzielił mu wielu praktycznych
rad, np. co i jak ma fotografować, by zdjęcia posiadały odpowiedni walor dokumentacyjny.
Zachęcał go też do zbierania eksponatów dla Muzeum Tatrzańskiego i prowadzenia badań
etnograficznych, podsuwając jednocześnie kilka tematów do wyboru. Poza tym, pozostawił mu,
dla pogłębienia wiedzy etnograficznej, dwie książki: jedna z nich dotyczyła Hucułów20, a drugą
była opracowana przez Józefa Kantora monografia Czarnego Dunajca21.
Sugestie Piłsudskiego padły na podatny grunt. Stercula napisał dwa artykuły ludoznawcze.
Jeszcze w tym samym roku przesłał do teki redakcyjnej „Rocznika Podhalańskiego” tekst „Zioła
lecznicze używane przez lud w Jabłonce”, a w następnym – „Potrawy ludności góralskiej
w Jabłonce”, wraz z 22 własnymi rysunkami22. Pozostawił też po sobie wartościową kolekcję zdjęć
i negatywów, obrazujących orawską architekturę ludową, krajobrazy, sceny rodzajowe i stroje.
Podczas swej grudniowej wizyty poznał Piłsudski wiele znanych na Orawie osób:
proboszcza z Orawki – ks. Marcina Jabłońskiego23, dyrektora banku w Jabłonce – Jana
Piekarczyka24, alumna seminarium duchownego – Antoniego Sikorę25 oraz innych działaczy.
Jednym z efektów prowadzonych z nimi rozmów było zaangażowanie się Piłsudskiego
w dostarczanie czytelnikom na Orawie polskiej prasy (Roszkowski 1999c; 1999a).
house, which also served as a pharmacy “Pod Zbawicielem” [Under the Saviour], was located where today’s pharmacy under the same name still operates. For Piłsudski, Stercula was a great source of ethnographic information and a guide around the village. In
his company, he got to see in Jabłonka a typical highland house of Orava with its household and agricultural appliances. As Stercula was interested in native culture of Orava, as
well as photography and drawing, Piłsudski gave him a number of practical pieces of advice, for example, what he should record and how he should take photos so that they were
of significant documentary value. He also encouraged him to collect exhibits for the Tatra Museum and conduct ethnographic research, suggesting several topics to choose from. Besides, he left
him two books so he could deepen his ethnographic knowledge: one concerned the Hutsuls19,
and the other was a monograph of Czarny Dunajec compiled by Józef Kantor20.
Piłsudski’s suggestions were taken to heart. Stercula wrote two ethnographic articles. Still
in the same year he sent to the editorial of “Rocznik Podhalański” paper “Medicinal plants used
by the people in Jabłonka”, and in the subsequent year – “Food of the highland population in
Jabłonka” along with 22 own drawings22. He also left behind a valuable collection of photos and
negatives, showing Orava folk architecture, landscapes, genre scenes and costumes.
During his December visit, Piłsudski met many people famous in the Orava region: parish-priest
of Orawka – Marcin Jabłoński23, director of the bank in Jabłonka – Jan Piekarczyk24, alumnus of the
seminary – Antoni Sikora25 and other activists. One of the results of the talks held with them was
Piłsudski’s involvement in providing readers from Orava with Polish press (Roszkowski 1999c; 1999a).
18| Od kilku pokoleń byli bowiem pod wpływem od-
działywania słowackich księży i nauczycieli.
19| Szlachty węgierskiej, skoligaconej z polskimi rodzinami.
20| Prawdopodobnie był to jeden z tomów pracy:
W. Szuchiewicz, ,,Huculszczyzna”, t. 1-4, Lwów
1902-1908.
21| J. Kantor, ,,Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna przez...”, Kraków 1907.
244
For several generations it had been under the influence of Slovak priests and teachers.
19| Hungarian nobility, connected by marriage with
Polish families.
20| Probably it was one volume from the collection: W.
Szuchiewicz, “Huculszczyzna”, vol. 1-4, Lviv 19021908.
21| J. Kantor, “Czarny Dunajec. Monografia etnograficzna przez...”, Kraków 1907.
18|
Ani pierwszy, ani drugi nie znalazły się jednak
w t. 1 „Rocznika Podhalańskiego”. Dopiero po 65 latach ukazały się ,,Potrawy ludności” (zob. „Rocznik
Podhalański” t. 2, 1979, s. 191-200), a ,,Zioła lecznicze” aż po 81 latach (zob. „Rocznik Podhalański” t. 6,
1994, s. 143-148).
23| Historyk-amator, badacz przeszłości Jabłonki
i Orawki.
24| Cztery lata później (5 listopada 1918 r.), stanął on na
czele górno-orawskiej Rady Narodowej, która wystąpiła
z apelem o przyłączenie Górnej Orawy do Polski.
25| Od czerwca 1912 r. kierował młodzieżowym kołem samokształceniowym w Jabłonce, które nosiło
nazwę Towarzystwa Miłośników Języka Polskiego.
W latach 1919-1920 był działaczem Spisko-Orawskiego Komitetu Plebiscytowego w Nowym Targu.
22|
06|2014
22| Neither the first nor the second paper was published
in the first volume of “Rocznik Podhalański”. Only 65
years later was “Food” finally published (cf. “Rocznik
Podhalański” vol. 2, 1979, pp. 191-200), while “Medicinal plants” had to wait 81 years for publication (cf.
“Rocznik Podhalański” vol. 6, 1994, pp. 143-148).
23| Amateur historian, researcher of the past of Jabłonka and Orawka villages.
24| Four years later (5 November 1918) he presided
over the National Council of Upper Orava, which called for joining Upper Orava and Poland.
25| Since June 1912 he managed a self-study circle in
Jabłonka, which was called the Society of Polish Language. During years 1919-1920 he was actively participating in the Szepes and Orava Plebiscite Committee
in Nowy Targ.
245
zdjęcia
niedostępne
w wersji
internetowej
1
2
3
4
1. P
olscy działacze spisko-orawscy przed apteką
w Jabłonce. Siedzą (od lewej): J. Bednarski,
M. Sterculowa i J. T. Dziedzic. Stoją: Eugeniusz
Stercula, T. Buła i A. Matonog, fot. z 1912 r.,
2. B
ronisław Piłsudski, fot. z ok. 1890 r.,
3. D
wór Divékych w Podwilku, fot. G. Divékyego
z ok. 1910 r., ze zbiorów M. Lorencowicz.
4. Z
amki Orawskie, fot. G. Divékyego z ok. 1910 r.,
ze zbiorów M. Lorencowicz.
246
1. Polish activists from Szepes and Orava in front
of the pharmacy in Jabłonka. Sitting (from the
left): J. Bednarski, M. Sterculowa and
J. T. Dziedzic. Standing: Eugeniusz Stercula,
T. Buła and A. Matonog, photo from 1912,
2. Bronisław Piłsudski, photo from ca. 1890,
3. Divéky’s Manor in Podvlk, photo by G. Divéky
from ca. 1910, from the collection of
M. Lorencowicz.
4. Orava Castle, photo by G. Divéky from ca. 1910,
from the collection of M. Lorencowicz.
Bronisław Piłsudski – pomimo pewnego zagubienia w galicyjskiej rzeczywistości, a także
zmuszony do częstego odrywania się do innych zajęć – rozwinął na Podtatrzu wielostronną
i bardzo pożyteczną działalność, której rezultaty są widoczne do dzisiaj. Świadczy o tym
chociażby powołany przez niego do życia „Rocznik Podhalański”, zgromadzone eksponaty,
czy jego rola w budowie murowanej siedziby Muzeum Tatrzańskiego oraz opracowanie
nowoczesnego programu funkcjonowania tej placówki. Swoje zaś podhalańskie badania
i obserwacje zawarł w jednym tylko artykule, poświęconym pasterstwu w polskich Tatrach
(Piłsudski 1916).
Mniej może obecnie zauważalne, niemniej bardzo ważne, były jego inicjatywy organizacyjne, zmierzające do stworzenia środowiska naukowego dla badań nad podtatrzańską i podbabiogórską góralszczyzną oraz wytyczone kierunki prac dokumentacyjnych, badawczych
i kolekcjonersko-wystawienniczych. Godne podkreślenia jest również to, że w jego działaniach zawsze ważną rolę odgrywało dążenie do ratowania polskości Kresów Południowych.
Wywarł on też bezsprzecznie wpływ na spore grono osób, realizujących jeszcze przez wiele lat jego założenia, do których przede wszystkim należeli: Juliusz Zborowski, Bronisława
Giżycka, Eugeniusz Stercula, Józef Zych i Józef Stokłosa (zob. Zborowski 1976; Stokłosa
1987). Ponadto, co należy podkreślić, jego nowoczesna, jak na owe czasy, koncepcja urządzenia działu ludoznawczego Muzeum Tatrzańskiego była w znacznym stopniu realizowana
i twórczo rozwijana przez dyrektora Juliusza Zborowskiego.
Bronisław Piłsudski – despite being somehow confused with the Galician reality, and
forced to frequently divert his attention from his work – developed in the sub-Tatra region
a multilateral and very useful activity, the results of which are visible even today. Evidence for
this may be, among others, the establishment of “Rocznik Podhalański”, collected exhibits, or
his role in construction of the brick building of the Tatra Museum and the development of
modern program of operation of the facility. His Tatra research and observations were concluded
by him in a single article devoted to herding in the Polish Tatra Mountains (Piłsudski 1916).
Less noticeable nowadays, but equally very important, were his organisational initiatives
aimed to create an environment for scientific research on sub-Tatra and sub-Beskid highland
culture and establishing directions for documenting, conducting research, collecting and
exhibiting. It is also worth emphasising that through his actions he always sought to rescue
the Polish identity in Southern Borderlands. Also, he undoubtedly influenced a large group of
people, who pursued his ideas for many subsequent years, i.e.: Juliusz Zborowski, Bronisława
Giżycka, Eugeniusz Stercula, Józef Zych and Józef Stokłosa (cf. Zborowski 1976; Stokłosa
1987). Moreover, it should be stressed that his modern, at the time, concept of establishing the
Ethnographic Department of the Tatra Museum was realised at large and creatively developed
by its director, Juliusz Zborowski.
Przeł./transl. Katarzyna Skoczyńska
06|2014
247
Bibliografia / Bibliography:
Dr hab. Jerzy M. Roszkowski
historyk, bibliotekoznawca, archiwista
i muzealnik. Absolwent UAM w Poznaniu (1975),
gdzie się też doktoryzował (1991). W 2012 roku
habilitował się na UP w Krakowie. Od 1991 roku
pracuje w Muzeum Tatrzańskim w Zakopanem.
Prowadzi badania nad historią polityczną
Europy XIX i XX w., dziejami nowożytnymi
i najnowszymi Podhala, Spisza, Orawy oraz
Pomorza Zachodniego i północnej Wielkopolski,
a także genealogią rodów szlacheckich. Zajmuje
się ponadto etnohistorią Karpat i edycją
źródeł historycznych. Jest autorem dwóch
książek i ponad stu artykułów naukowych i ok.
czterdziestu popularnonaukowych. Od 2001 roku
redaguje „Rocznik Orawski”.
248
ph.d Jerzy M. Roszkowski
historian, library scientist, archivist and
museologist. He graduated from the Adam
Mickiewicz University in Poznań (1975), where
he also received his doctorate degree (1991).
In 2012, he completed his habilitation at the
Pedagogical University of Cracow. He has been
working in the Tatra Museum in Zakopane since
1991. His research interests include: political
history of Europe in the 19th and 20th century,
modern and contemporary history of Podhale,
Szepes/Spiš, Orava and Western Pomerania and
northern Wielkopolska, as well as genealogy of
noble families. Also, he deals with ethnohistory
of the Carpathians and is involved in editing
historical sources. He is the author of two books
and over 100 scientific and approx. 40 popular
science articles. Since 2001 he is editor of “Rocznik
Orawski”.
Hanna Błaszczyk-Żurowska, 1999, Działalność kolekcjonerska Bronisława Piłsudskiego w Zakopanem, „Literatura Ludowa”, R./vol. 43, z./no. 4-5, Wrocław: Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze, ss./pp. 137-145.
Lesław Dall, 2003, Bronisław Piłsudski w Zakopanem [w/in:] Bronisław Piłsudski (1866-1918).
Człowiek – Uczony – Patriota, red./eds A. Liscar i/and M. Sarkowicz, Zakopane:
Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego, ss./pp. 109-118.
Teresa Jabłońska, Listy Franciszka Mączyńskiego i Stanisława Witkiewicza w sprawie projektu
i budowy murowanego gmachu Muzeum Tatrzańskiego, „Rocznik Podhalański”, t./vol.
5, Zakopane: Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego, ss./pp. 269-295.
Wacław Jędrzejewicz, 1996, Józef Piłsudski 1867-1935. Życiorys, London.
„Kochany Wujaszku”. Listy Bronisława Piłsudskiego do Stanisława Witkiewicza, 1999, „Literatura
Ludowa”, wstępem opatrzył/with an introduction by A. Kuczyński, R./vol. 43, z./no
4-5, Wrocław, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, ss./pp. 113-122.
Adam Liberak, 1997, Piłsudski nieznany, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego”, t./vol.
6, Kraków: Polskie Towarzystwo Tatrzańskie. Tatrzański Parki Narodowy, ss./pp. 222-228.
Zbigniew Moździerz, 2012, Budynki Muzeum Tatrzańskiego i ich twórcy, [w/in:] O ojcach
założycielach i pierwszych budowniczych Muzeum Tatrzańskiego, red./ed. M. Rokosza,
Zakopane: Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego im. Dra Tytusa Chałubińskiego,
ss./pp. 170-214.
Bronisław Piłsudski, 1916, Almen-Viehzucht im Tatra-Gebirge in Polen, „Schweizerisches Archiv
für Volkskunde”, t./vol. 20, Basel: Schweizerische Gesellschaft für Volkskunde, ss./pp.
236-245, wersja elektroniczna/digital edition: http://dx.doi.org/10.5169/seals-111846
Bronisław Piłsudski, W sprawie Muzeum Tatrzańskiego (O urządzeniu działu ludoznawczego),
„Rocznik Podhalański, t./vol. 1, Kraków - Zakopane: Muzeum Tatrzańskie im. Dra
T. Chałubińskiego, 1914-1921, ss./pp. 147-188.
Bronisław Piłsudski, 1992, Projekt Podhalańskiego Rocznika Naukowego” [faksymile/
facsimile], „Rocznik Podhalański”, t./vol. 5, Zakopane: Muzeum Tatrzańskie im. Dra
T. Chałubińskiego, ss./pp. 13-16.
Wacław Polakiewicz, 1992, Był także Bronisław, „Rocznik Podhalański, t./vol. 5, Zakopane:
Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego, ss./pp. 5-12.
Mieczysław Rokosz, 2012, Bronisław Piłsudski i jego praca na rzecz Muzeum Tatrzańskiego
w latach (1906) 1911-1914, [w/in:] O ojcach założycielach i pierwszych budowniczych
Muzeum Tatrzańskiego, red./ed. M. Rokosz, Zakopane: Tatrzański Park Narodowy, ss./
pp. 124-135.
Jerzy M. Roszkowski, 1998, Rola Adoriána Divékyego w polskiej akcji „budzicielskiej” na Górnych
Węgrzech 1910-1920, „Rocznik Orawski”, R./vol. 2, Zubrzyca Górna: MuzeumOrawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, ss./pp. 33-48.
Jerzy M. Roszkowski, 1999a, Bronisław Piłsudski i jego związki z Orawą, „Orawa”, nr/no 37,
Kraków: Towarzystwo Przyjaciół Orawy, ss./pp. 116-124.
Jerzy M. Roszkowski, 1999b, Funkcja „Rocznika Podhalańskiego”, jako naukowego organu
regionalnego, [w/in:] Małopolska. Regiony – regionalizmy – małe ojczyzny, t./vol. 1, red./
eds E. Chudzińskiego, ks. W. Pilarczyka i in./et al., Kraków: Małopolski Związek
Regionalnych Towarzystw Kultury, ss./pp. 311-314.
Jerzy M. Roszkowski, 1999c, Relacja Eugeniusza Sterculi o pobycie Bronisława Piłsudskiego
06|2014
249
na Orawie, „Literatura Ludowa”, nr/no 4-5, Wrocław: Polskie Towarzystwo
Ludoznawcze, ss./pp. 129-134.
Jerzy M. Roszkowski, 2003, Bronisław Piłsudski wobec polskich Kresów Południowych
i Słowacczyzny, [w/in:] Bronisław Piłsudski (1866-1918). Człowiek – Uczony –
Patriota, red./eds A. Liscar i/and M. Sarkowicz, Zakopane: Towarzystwo Muzeum
Tatrzańskiego, ss./pp. 119-130.
Jerzy M. Roszkowski, 2011, „Zapomniane Kresy”: Spisz, Orawa, Czadeckie w świadomości
i działaniach Polaków 1895-1925, Nowy Targ – Zakopane: Polskie Towarzystwo
Historyczne.
Wacław Sieroszewski, 1921, Bronisław Piłsudski, „Rocznik Podhalański”, t./vol. 1914 – 1921,
Kraków – Zakopane: Muzeum Tatrzańskie im. Dra T. Chałubińskiego, ss./pp. V-XXX.
Jolanta Sierpińska, Budynek Muzeum Tatrzańskiego jako przykład architektury murowanej w stylu
zakopiańskim, „Rocznik Podhalański”, t./vol. 5, Zakopane: Muzeum Tatrzańskie im.
Dra T. Chałubińskiego, ss./pp. 95-122.
Jan Staszel, 2001, Bronisław Piłsudski i jego związki z Akademią Umiejętności w Krakowie, „Rocznik
Biblioteki PAU i PAN w Krakowie”, r./vol. XLVI, Kraków: Polska Akademia Umiejętności.
Jan Staszel, 2003, Związki Bronisława Piłsudskiego z Akademią Umiejętności w Krakowie,
[w/in:] Bronisław Piłsudski (1866-1918). Człowiek – Uczony – Patriot, red./eds A. Liscar
i/and M. Sarkowicz, Zakopane: Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego, ss./pp. 161-168.
Józef Stokłosa, 1987, Zdobnictwo i budownictwo ludowe na Spiszu (Szkice z wycieczki
w 1909 r.), „Rocznik Podhalański”, t./vol. 4, Zakopane: Muzeum Tatrzańskie im. Dra
T. Chałubińskiego, ss./pp. 143-157.
Vlastivedný slovník obcí na Slovensku, 1978, t./vol. 3, Bratislava: Veda.
Barbara Wachowicz, 1997, „Na łasce wichru i na woli burzy”, [w/in:] Stanisław Witkiewicz.
Człowiek – Artysta – Myśliciel. Materiały z sesji zorganizowanej w osiemdziesiątą rocznicę
śmierci artysty. Zakopane, 20-22 października 1995, red./ed. Z. Moździerz, Zakopane:
Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego, ss./pp. 63-74.
Zbigniew J. Wójcik, 2003, Muzea i muzealnictwo w działalności Bronisława Piłsudskiego,
[w/in:] Bronisław Piłsudski (1866-1918). Człowiek – Uczony – Patriota, red./eds A. Liscar
i/and M. Sarkowicz, Zakopane, Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego, ss./pp. 109-118.
„Zakopane”, nr/no. 18, 14 VIII 1913.
Juliusz Zborowski, 1976, Z dziejów ludoznawstwa i muzealnictwa na Podhalu: Sekcja Ludoznawcza Towarzystwa Tatrzańskiego (1911 – 1919), „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, t./vol. 6, Kraków: Muzeum Etnograficzne im. Seweryna Udzieli
w Krakowie, ss./pp. 35-115.
Materiały Archiwalne / Archival Materials
Archiwum Akt Nowych w Warszawie (The Central Archives of Modern Records in Warsaw,
AAN), Akta Bronisława Piłsudskiego / Records of Bronisław Piłsudski, sygn./ref. no
62, s./pp. 11-13, list Józefa Piłsudskiego do brata Bronisława, [Zakopane, październik,
1906] / Józef Piłsudski’s letter to his brother Bronisław, [Zakopane, October, 1906].
MT-ZA - Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem, zbiory archiwalne / The Tatra Museum in
Zakopane, archival collection:
MT-ZA, sygn./ref. no AR/W/25/IV, list B. Piłsudskiego do S. Witkiewicza, [Zakopane] 28 VII
1912 / B. Piłsudski’s letter to S. Witkiewicz, [Zakopane] 28 July 1912.
250
MT-ZA, sygn./ref. no AR/164, k./card 127, Projekt uregulowania stosunków pomiędzy Tow.
[arzystwem] Muzeum im. Chałubińskiego i Sekcją Ludoznawczą Tow.[arzystwa]
Tatrzańskiego, [Zakopane] 1912 / Project of regulating relations of the Chałubiński
Museum Society with the Ethnographic Section of the Tatra Society, [Zakopane] 1912.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/136, k./card 9, relacja Józefa Zycha z 1918 r. / account of Józef Zych
from 1918.
MT-ZA, sygn. AR/163, k./card 11, Księga Protokołów Sekcji Ludoznawczej TT, Protokół nr
5 z 6 VII 1912 i in. / Minute Book of the Ethnographic Section of TS, Record no 5 of
6 July 1912 and others.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/164, pismo prezesa TT, W. Szajnochy do Węgierskiego Towarzystwa
Karpackiego, Kraków 14 V 1912 / official letter of the President of TS, W. Szajnocha,
to the Carpathian Society of Hungary, Kraków 14 May 1912.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/164, k./card 21, list B. Giżyckiej do B. Piłsudskiego, [Zakopane?] 29
IV 1913 / B. Giżycka’s letter to B. Piłsudski, [Zakopane?] 29 April 1913.
MT-ZA sygn./ref. no AR/164, k./card 29, list W. Gumplowicza do B. Piłsudskiego, b.m. 15 V
1912 / W. Gumplowicz’s letter to B. Piłsudski, n.p. 15 May 1912.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/164, k./cards 52-53, list B. Piłsudskiego do Zarządu Towarzystwa
Przyjaciół Ludu Tatrzańskiego we Lwowie, Zakopane 3 V 1912 / B. Piłsudski’s letter
to the Management Board of Friends of the Tatra People Society in Lviv, Zakopane
3 May 1912.
MT-ZA, sygn./ref no AR/164, k./cards 61-67, Projekt „Podhalańskiego Rocznika Naukowego”,
Zakopane 1 VIII 1913 / Project of “The Podhale Scientific Annual”, Zakopane
1 August 1913.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/164, k./card 82, list B. Piłsudskiego do S. Rudzkiego, 23 V 1914 /
B. Piłsudski’s letter to S. Rudzki, 23 May 1914.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/164, k./card 84, list B. Piłsudskiego do S. Rudzkiego, Kraków 2 VI
1914 / B. Piłsudski’s letter to S. Rudzki, Kraków 2 June 1914.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/164, k./cards 93-94, list K. Stodoli do B. Piłsudskiego, Św. Mikulasz
27 V [1912] / K. Stodola’s letter to B. Piłsudski, Svätý Mikuláš 27 May [1912].
MT-ZA, Korespondencja do Juliusza Zborowskiego / Correspondence to Juliusz Zborowski,
sygn./ref. no AR/NO/Zb.166, b. pag./n. pag., list Eugeniusza Sterculi do Juliusza
Zborowskiego, Jabłonka 26 X 1918 / Eugeniusz Stercula’s letter to Juliusz Zborowski,
Jabłonka 26 October 1918.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/164, k./card 109, list J. Zycha do B. Piłsudskiego, Kraków 4 VII 1912
/ J. Zych’s letter to B. Piłsudski, Kraków 4 July 1912.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/NO/239, k./card 293, pismo SLTT do Wydziału TT, Zakopane
9 V 1912 / official letter of ES of TS to the Department of TS, Zakopane 9 May 1912.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/NO/243, k./cards 13-19, Sprawozdanie Sekcji Ludoznawczej
Towarzystwa Tatrzańskiego, za okres od 25 XI 1911 do 31 XII 1912 / Report of the
Ethnographic Section of the Tatra Society for the period of 25 November 1911 to 31
December 1912.
MT-ZA, sygn./ref. no AR/NO/243, k./card 15, Sprawozdanie Sekcji Ludoznawczej
Towarzystwa Tatrzańskiego, za okres od 25 XI 1911 do 31 XII 1912 / Report of the
Ethnographic Section of the Tatra Society for the period of 25 November 1911 to 31
December 1912.
06|2014
251

RElATION Of BRONISłAw PIłSUDSkI wITh ThE SU

Transkrypt

Podobne dokumenty

Józef Klemens Piłsudski 1867 – 1935

Józef Piłsudski – symbol i mit

Painting “Caricature of Stanislaw Witkiewicz” by Kazimierz Sichulski

Józef Piłsudski pseud. Wiktor, Mieczysław (1867 - zsp

czytaj - Gmina Kramsk

Leszek Moczulski Legiony – główne narzędzie odzyskiwania

Działalność konspiracyjna II Rzeczpospolita