AUTOREFERAT

Załącznik 3
dr Michał Kupiec
AUTOREFERAT
Zachodniopomorski
Uniwersytet Technologiczny w Szczecinie
Wydział Kształtowania Środowiska i Rolnictwa
Katedra Ekologii, Ochrony i Kształtowania
Środowiska
Szczecin, 24.07.2014
Spis treści:
DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA ................................................................................................. 2
1.
2.
3.
4.
5.
DANE PERSONALNE ............................................................................................................. 2
POSIADANE DYPLOMY, STOPNIE NAUKOWE/ARTYSTYCZNE.......................................................... 2
INFORMACJE O DOTYCHCZASOWYM ZATRUDNIENIU W JEDNOSTKACH NAUKOWYCH/ARTYSTYCZNYCH 2
WYKAZANIE OSIĄGNIĘCIA STANOWIĄCEGO PODSTAWĘ POSTĘPOWANIA HABILITACYJNEGO .............. 2
SYNTETYCZNE OMÓWIENIE ROZPRAWY HABILITACYJNEJ.............................................................. 3
5.1. Wprowadzenie ............................................................................................................ 3
5.2. Założenia metodyczne pracy ....................................................................................... 4
5.3. Syntetyczne omówienie wyników ............................................................................... 6
5.4. Wnioski ...................................................................................................................... 12
6. OMÓWIENIE POZOSTAŁYCH WYNIKÓW DOROBKU NAUKOWEGO ................................................ 15
6.1. Wpływ czynników naturalnych i antropogenicznych na chemizm wód i warunki
funkcjonowania małych zlewni. ....................................................................................... 15
6.2. Przemiany chronostruktury krajobrazu i czynniki je determinujące ........................ 16
6.3. Zarządzanie terenami chronionymi. Turystyczne wykorzystanie zasobów
kulturowych i naturalnych ............................................................................................... 18
6.4. Toksyczne oddziaływanie metali ciężkich na środowisko ......................................... 19
6.5. Problematyka rozwoju lokalnego w krajach rozwijających się ................................. 19
6.6 Prace o charakterze eksperckim i edukacyjnym ........................................................ 20
1
DZIAŁALNOŚĆ NAUKOWA
1. Dane personalne: Michał Stanisław Kupiec
Data i miejsce urodzenia: 10.03.1971, Warszawa
2. Posiadane dyplomy, stopnie naukowe/artystyczne – z podaniem nazwy, miejsca i roku
ich uzyskania oraz tytułu rozprawy doktorskiej
 Magister biologii, Uniwersytet Szczeciński, Wydział Nauk Przyrodniczych, 11.06.
1994, tytuł pracy magisterskiej: „Kompleksowa ocena jakości wód w aspekcie badań
biologicznych i fizykochemicznych Stawów Syrenich w Szczecinie”, promotor: prof.
dr hab. Wawrzyniec Wawrzyniak.
 Doktor nauk rolniczych w zakresie kształtowania środowiska, Akademia Rolnicza w
Szczecinie, Wydział Kształtowania Środowiska i Rolnictwa, 28.11.2001, tytuł pracy
doktorskiej: „Chemizm wód cieków odwadniających obszar Wzgórz Bukowych”,
promotor: prof. dr hab. Zdzisław Zabłocki, recenzenci: prof. dr hab. S. Borowiec,
prof. dr hab. J. Pawlik-Dobrowolski.
 Dodatkowe wykształcenie: studia podyplomowe Urbanistyka i Planowanie
Przestrzenne, Politechnika Wrocławska, Wydział Architektury (2013).
3. Informacje o dotychczasowym zatrudnieniu w jednostkach naukowych/artystycznych
 Asystent (1994 – 1999) w Katedrze Ekologii i Ochrony Środowiska AR Szczecin
 Student studiów doktoranckich (1999-2001) na Wydziale Rolnictwa i Kształtowania
Środowiska AR Szczecin
 Adiunkt (2002-2009) w Katedrze Ochrony i Kształtowania Środowiska, AR Szczecin
 Adiunkt (od 2009) w Katedrze Ochrony i Kształtowania Środowiska, ZUT Szczecin
4. Wykazanie osiągnięcia stanowiącego podstawę postępowania habilitacyjnego
Osiągnięciem naukowym wynikającym z art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 14 marca 2003 roku o
stopniach naukowych i tytule naukowym oraz o stopniach i tytule w zakresie sztuki (Dz. U. Nr
65, poz. 595 ze zm.) jest rozprawa habilitacyjna pod tytułem: „Przemiany krajobrazowe
wybranych dolin rzecznych w Polsce północno – zachodniej, od XIX do początków XXI
wieku”, wydana w 2014 roku w wydawnictwie uczelnianym ZUT w Szczecinie.
2
5. Syntetyczne omówienie rozprawy habilitacyjnej
5.1.
Wprowadzenie
Badania chronostruktury krajobrazu mają istotne znaczenie nie tylko ze względu na
wartość poznawczą w kontekście nauk przyrodniczych czy historycznych, ale przede
wszystkim pomagają zidentyfikować i zrozumieć procesy kształtujące współczesne
krajobrazy. Są istotnym wsparciem w kształtowaniu strategii gospodarowania przestrzenią
oraz zasobami przyrodniczymi. W skali lokalnej umożliwiają identyfikację problemów
przestrzennych i planowanie działań gospodarczych czy ochronnych.
Doliny rzeczne są wyjątkowym przykładem zmienności krajobrazu, ze względu na
dynamikę oddziaływań fluwialnych, która je kształtuje. Historia dolin rzecznych w epoce
nowożytnej jest okresem niezmiernie interesującym ze względu na skalę i skutki zmian jakie
w nich zaszły. W tym okresie, wskutek regulacji koryt, prac melioracyjnych, intensyfikacji
rolnictwa oraz urbanizacji krajobrazu dokonała się zasadnicza transformacja fizjonomii i
sposobu funkcjonowania systemów dolinowych. Paradoksalnie, wysoka dynamika krajobrazu
dolinowego wpłynęła również na szybką renaturyzację części dolin w warunkach osłabienia
ich wykorzystywania gospodarczego oraz objęcia ochroną obszarową.
W pracy przedstawiono przemiany krajobrazu wybranych dolin rzecznych w okresie
XIX-XXI wieku na obszarze północno-zachodniej Polski, zidentyfikowanie na podstawie
archiwalnych i współczesnych materiałów kartograficznych. Głównym motywem podjęcia
badań była chęć wypełnienia luki poznawczej w badaniach krajobrazowych, dotyczącej
terenu badań i charakteru obiektów jakimi są doliny rzeczne średniej i małej wielkości.
Istotnym powodem były także problemy z zagospodarowaniem dolin we współczesnych
realiach gospodarczych i systemie prawnym, zauważane w licznych pracach naukowych oraz
praktyce działania władz samorządowych i instytucji związanych z gospodarką wodną. Należy
podkreślić, że badania prezentowane w pracy są tym bardziej istotne, że główny przedmiot
zainteresowania naukowców stanowią doliny dużych rzek. Bogatą literaturę przedmiotu
posiadają także doliny rzeczne wschodniego i środkowego Pomorza, natomiast w jego
zachodniej części badania krajobrazowe poza pracami autora prowadzono jedynie w zlewni
Parsęty.
Zakres historyczny objęty badaniami, obejmuje czas podjęcia masowych prac
regulacyjnych i melioracyjnych w dawnej Prowincji Pomorskiej. Podstawowym celem było
zidentyfikowanie sekwencji przemian, jakie wystąpiły w krajobrazie dolin w ostatnim
dwuwieczu, oraz powiązanie ich z czynnikami (naturalnymi oraz antropogenicznymi)
decydującymi o ich wystąpieniu w danym okresie historycznym. Celem opracowania było
również ukazanie dynamiki krajobrazów dolinowych (zakresu przestrzennego i kierunków
przemian oraz powiązanych z nimi zmian struktury krajobrazu) w warunkach
zróżnicowanego poziomu antropopresji. Szczegółowa analiza chronostruktury krajobrazu
stała się punktem wyjścia dla formułowania wniosków dotyczących nowej hierarchii
funkcji dolin rzecznych we współczesnym krajobrazie i systemie gospodarczym Pomorza.
Badaniami objęto doliny rzeczne położone na obszarze dawnej Prowincji Pomorskiej,
począwszy od prawobrzeżnych dopływów Odry (Myśla, Tywa, Rurzyca), poprzez rzeki
3
odwadniające obszar Niziny Szczecińskiej (Płonia, Ina, Świniec, Gowienica, Rega), po doliny
Parsęty i Grabowej na wschodzie.
5.2.
Założenia metodyczne pracy
Sieć dolinowa obszaru badań ukształtowana została jako efekt procesów
morfologicznych związanych z ostatnim zlodowaceniem. Skutkiem poligenetycznego
pochodzenia dolin rzecznych Pomorza Zachodniego, jest rozwój różnorodnych form
krajobrazu dolinowego: od v-kształtnych odcinków przełomowych o charakterze wąwozów,
poprzez najliczniejsze odcinki dolin wykorzystujące rynny glacjalne, baseny i misy jeziorne
po doliny rozwinięte w odcinkach pradolinowych. Udział odcinków własnych i sukcesyjnych
w badanych dolinach był zróżnicowany, choć ogólna tendencja wskazuje na malejący udział
odcinków sukcesyjnych w kierunku zachodnim. Fizjonomia dolin w znacznym stopniu
determinowała ich pierwotny charakter, możliwości wykorzystania gospodarczego oraz
sekwencję przemian krajobrazu.
Pomorze Zachodnie na początku epoki zmian gospodarczych było regionem dość
zacofanym. Podstawą gospodarki regionu było rolnictwo i rozwój tej dziedziny
zdeterminował przemiany krajobrazowe także na obszarach dolinowych w ciągu ostatnich
dwu stuleci. Od II połowy XVIII wieku rozpoczął się okres szczególnie intensywnych,
intencjonalnych zmian zagospodarowania dolin rzecznych na Pomorzu, wskutek rozwoju
technik hydrotechnicznych i melioracyjnych. Od II połowy XIX wieku programami prac
objęto większość rzek obszaru. Szczyt rozwoju melioracji i regulacji rzek na analizowanym
obszarze przypada na okres 19001918. Rozwój rolnictwa spowodował znaczne odlesienie
całego obszaru oraz zagospodarowanie większości dolin. Po zakończeniu II wojny światowej
państwo polskie przejęło obszar Pomorza z olbrzymimi zniszczeniami infrastruktury.
Odbudowę prowadzono w ciągu lat 50., a następnie przystąpiono do intensyfikacji produkcji
rolniczej m.in. poprzez kolejne wielkie projekty melioracyjne. Największe nasilenie prac
melioracyjnych w okresie powojennym przypadło na lata 70., nie prowadzono natomiast tak
szerokiego jak przed wojną programu regulacji rzek. W ostatnich trzech dekadach głównymi
punktami zwrotnymi rozwoju rolnictwa, których skutki widoczne są także w krajobrazie, była
transformacja ustrojowa po roku 1989 oraz wejście do Unii Europejskiej w 2004 roku.
Efektem ekstensyfikacji produkcji oraz porzucania użytkowania obszarów łąkowych w
dolinach, była powszechna dekapitalizacja systemów melioracyjnych. W ostatnim
dziesięcioleciu na obszarach dolinowych ustala się nowy sposób ich użytkowania,
charakteryzujący się priorytetem funkcji środowiskowych, niską intensywnością rolnictwa
oraz renaturyzacją szaty roślinnej i stosunków wodnych.
Do badań krajobrazowych wyznaczono 22 poligony badawcze obejmujące fragmenty
dolin rzecznych o powierzchni od 14 do 162 km2 i długości od 5 do około 40 km. Badane
odcinki odzwierciedlały zróżnicowanie morfologiczne i fizjograficzne dolin oraz
charakteryzowały się różnym poziomem przekształcenia krajobrazu oraz wykorzystaniem
gospodarczym (ryc. 1). Na podstawie analiz terenu oraz historii gospodarczej regionu, jak
4
również informacji z kartowania i lustracji terenowych wyodrębniono pięć
charakterystycznych grup form dolinowych na badanym terenie:
1. Górne odcinki dolin, charakteryzujące się dużym spadkiem i brakiem terasy
zalewowej (cztery obszary).
2. Doliny o charakterze wąwozu, zwykle o genezie pierwotnej, bez terasy zalewowej,
zwykle silnie zalesione (trzy obszary).
3. Doliny o wąskiej, słabo lub częściowo wykształconej terasie zalewowej, współcześnie
i w przeszłości niezbyt intensywnie wykorzystywane gospodarczo (sześć obszarów).
4. Doliny z typową, szeroką terasą zalewową, o genezie sukcesyjnej, intensywnie
zagospodarowane (siedem obszarów).
5. Duże, dobrze zagospodarowane doliny wykorzystujące rynny o charakterze
pradolinowym (dwa obszary).
Rys. 1. Rozmieszczenie obiektów badawczych
Głównym źródłem danych w pracy były mapy archiwalne, a zasadniczym sposobem ich
analizowania była kartometryczna analiza porównawcza, polegająca na porównaniu cech
pokrycia terenu w serii przekrojów czasowych. Do analiz wybrano trzy serie map
topograficznych:
 niemieckie mapy Urmesstischblatt z lat 30. XIX wieku,
 niemieckie mapy Messtischblatt z lat 30. XX wieku,
 polskie mapy GUGiK z lat 80. i ortofotomapy lotnicze z pierwszych lat XXI wieku.
5
Na ich podstawie wykonano trzy przekroje czasowe określone latami: 1830, 1936 i 2005. W
analizach wykorzystano również szereg map oraz materiałów archiwalnych umożliwiających
uszczegółowienie dokumentacji przemian pomiędzy wybranymi przekrojami czasowymi.
Szeroko wykorzystano także mapy Schmettaua umożliwiające rozpoznanie przemian okresu
II połowy XVIII wieku oraz powojenne zdjęcia lotnicze z lat 40. i 50. Wykorzystywano
również dokumentację projektową zachowaną w zasobach archiwalnych różnych instytucji.
Na skalibrowanych w systemie GIS mapach (po 96 arkuszy map dla dwóch wydań map
niemieckich oraz 59 arkuszy map polskich) digitalizowano kontury obszarów o różnym
pokryciu terenu.
Zasadniczym materiałem porównawczym były przygotowane na podstawie map
archiwalnych cyfrowe mapy pokrycia terenu oraz sieci hydrologicznej. Wykonano 66 map
pokrycia terenu oraz 84 mapy sieci hydrologicznej. Formy pokrycia terenu zgeneralizowano
do podstawowych 12 klas. Na podstawie analizy danych archiwalnych opracowano
chronologię działań regulacyjnych i gospodarczych w badanych odcinkach rzek.
Identyfikację kierunków i zakresu przestrzennego zmian wykonano metodami GIS dla
wydzielonych obszarów dna i zboczy dolin, przy pomocy retrospektywnej, kartometrycznej
analizy porównawczej. Na podstawie analiz modeli terenu wykonano mapy określające
zasięg dna i zboczy doliny, które posłużyły do wyznaczenia granic porównywanych
obszarów. Przygotowano szereg map pomocniczych, umożliwiających interpretację
przemian: mapy zmian pokrycia terenu, przetrwałości użytków, przyrostu oraz ubytku
zasięgów poszczególnych klas, a także wykresy syntetyzujące uzyskane wyniki.
Identyfikowano główne kierunki przemian oraz obszary o niezmienionym użytkowaniu.
Porównanie z mapami sieci hydrologicznej oraz chronologią prac w dolinach umożliwiło
ustalenie przyczyn i natężenia przemian użytkowania.
Analizę struktury krajobrazu wykonano za pomocą powszechnie stosowanych metryk
krajobrazowych. Wybrano wskaźniki umożliwiające analizowanie głównych procesów
zmieniających strukturę krajobrazu: fragmentacji, zmian kształtu i wielkości płatów,
wzajemnego położenia i sąsiedztwa płatów oraz różnorodności krajobrazu. Wykonano także
analizy stopnia antropogenicznego odkształcenia krajobrazu dolin (hemerobii).
5.3. Syntetyczne omówienie wyników
Analizowane w pracy dwuwiecze charakteryzowało się zmiennym poziomem
oddziaływań antropogenicznych, których skutkiem były różnokierunkowe przekształcenia
pokrycia terenu. Zakres i skala oddziaływań była też zróżnicowana w poszczególnych
poligonach badawczych. W niektórych dolinach oddziaływania te stały się początkiem
ewolucji systemu (wprowadzeniem go w serię stanów prowadzących do osiągnięcia nowego
poziomu równowagi), w innych zaś po osłabnięciu intensywnych oddziaływań
antropogenicznych system powrócił do stanu zbliżonego do wejściowego.
Dzięki rozwojowi hydrotechniki, począwszy od końca XVIII wieku zdobyto
umiejętności kolonizacji niedostępnych obszarów podmokłych. Działania takie objęły w tym
czasie jedynie najbardziej wartościowe gospodarczo, spośród badanych odcinków dolin
6
(środkowa i dolna Płonia oraz środkowa Ina). Krajobraz dolin około 1830 roku
charakteryzował się zrównoważonym poziomem oddziaływań antropogenicznych.
Rolnictwo miało charakter ekstensywny, a zagospodarowanie hydrotechniczne było na
wstępnym etapie rozwoju. Dna dolin były w większości przypadków niedostępne dla
wykorzystania gospodarczego. Okres 18301936 cechował się nasilającym się tempem
rozwoju rolnictwa, ekspansją pól uprawnych i gospodarki łąkowej oraz intensywnym
wylesieniem obszaru Pomorza. W okresie międzywojennym dokonywano znaczącej
przebudowy profili pionowych i planów rzek poprzez prostowanie biegu i budowę piętrzeń
oraz zakładano systemy melioracji (ryc. 2). Największe zmiany tego typu miały miejsce na
środkowej Redze, Inie i Płoni, oraz Leśnicy i Radwi, gdzie lokalnie mogły prowadzić do
skrócenia koryt o około 30%. Po wojnie tak intensywnych programów regulacyjnych już nie
prowadzono. Do 1936 roku wszystkie atrakcyjne gospodarczo doliny rzeczne zostały
zagospodarowane i silnie przekształcone. Sieci rowów w intensywnie wykorzystywanych
odcinkach, takich jak środkowa Ina i Płonia przekraczały długość 400 km. Najważniejszymi
przekształceniami okresu 1830-1936 było zmniejszanie uwilgotnienia dna dolin skutkujące
przemianami mokradeł, lasów podmokłych i łąk podmokłych w łąki użytkowe. Największy
udział miały one w szerokich, zabagnionych odcinkach pradolinowych Świńca i Grabowej
oraz rozległej dolinie środkowej Płoni, gdzie obejmowały powyżej 20% powierzchni dolin. W
ich wyniku średni udział siedlisk uwilgotnionych w dnie doliny (lasów podmokłych,
mokradeł, wilgotnych łąk i wód) zmniejszył się z 76% w roku 1830 do 31% w roku 1936.
Przemiany łąk podmokłych, mokradeł i lasów dolinowych w łąki obserwowano we
wszystkich badanych dolinach z wyjątkiem v-kształtnych odcinków Drawy i Tywy o
pierwotnej genezie. Kryterium wielkości uzyskanego poprzez melioracje obszaru łąk
gospodarczych miało decydujący wpływ na podejmowanie prac. Uzupełniającym ten trend
zjawiskiem były przekształcenia łąk i łąk podmokłych w pola uprawne następujące w miarę
osuszania terenu. Poza dolinami rzek głównym kierunkiem przemian krajobrazu był przyrost
powierzchni gruntów ornych kosztem lasów. Mniejsze doliny ulegały mniej intensywnym
przekształceniom krajobrazu, ale wykorzystywane były gospodarczo z uwzględnieniem
lokalnych potrzeb oraz specyfiki warunków, np. poprzez lokalizację licznych młynów
(mniejsze dopływy rzek, Tywa, dorzecze Drawy) lub jako szlaki transportowe (Drawa,
Parsęta). W okresie międzywojennym wybudowano liczne elektrownie wodne, szczególnie
w dorzeczu Regi i Parsęty.
Okres 1936–2005 charakteryzował się zróżnicowanym i skomplikowanym zakresem
oddziaływań antropogenicznych (ryc. 3). W okresie powojennym generalnie nastąpiła
odbudowa zniszczonych systemów hydrotechnicznych oraz dalszy rozwój zagospodarowania
dolin. Jednak w mniej wartościowych pod względem rolniczym dolinach zaprzestano
eksploatacji sieci melioracyjnych i ekstensyfikowano gospodarkę rolną (m in. w odcinkach
środkowej Regi, Radwi i Leśnicy). Dekady agrokulturowej antropogenizacji krajobrazu
przerwane zostały zastojem lat 80.90. W kolejnych dziesięcioleciach presja rolnicza na
krajobraz miała już mniejszy i wielokierunkowy zakres. Względy ekonomiczne spowodowały
wycofanie się z trudniejszych w eksploatacji, mniej przydatnych terenów, w tym z dolin rzek.
7
Nastąpiła regeneracja lasów podmokłych oraz wtórna paludyfikacja dna dolin, zwłaszcza na
obszarach, gdzie po wojnie nie odbudowano systemów melioracyjnych. We wszystkich
badanych obszarach nastąpił znaczący wzrost lesistości, średnio z 25,7 % do 43,3%. Udział
lasów w silnie przekształconych dolinach grupy 4 i 5 wynosi współcześnie 11-27% a w
małych dolinach grupy 2 i 3 osiąga 37-72%. Okres relaksacji zbiorowisk roślinności na
wilgotnych, żyznych siedliskach dolinowych jest relatywnie krótki, tak więc w 2005 roku
obserwowano nie tyle efekt szczytowego poziomu rozwoju przestrzennego rolnictwa w II
połowie XX wieku, co skutki powolnej samoczynnej renaturyzacji dolin i planowych działań
ochronnych okresu przełomu wieków.
Przekształcenia gruntów ornych w lasy stanowią najbardziej charakterystyczny dla
Pomorza kierunek zmian pokrycia terenu w okresie powojennym. Największy obszar zmian
tego typu zaobserwowano w dolinie Grabowej, gdzie lasy powróciły zarówno na obszar
zboczy, jak i dna doliny. Duże powierzchnie zarastające lasem obserwowano także w górnej
Płoni, dolnej Drawie, Rurzycy, górnej i środkowej Redze oraz Parsęcie i Leśnicy. Cennym
kierunkiem przekształceń (ze względu na odtwarzanie naturalnej struktury krajobrazu
dolinowego) była regeneracja lasów podmokłych na obszarach zalewowych. Zjawisko to w
różnym stopniu wystąpiło we wszystkich badanych fragmentach dolin i w wielu
doprowadziło do odtworzenia zwartych ciągów lasów łęgowych wzdłuż koryta rzeki, co
zaobserwowano w dolinach Parsęty, Leśnicy, Radwi, Cieszynki, Tywy, Drawy i dolnym biegu
Płoni.
Bardzo często w tym samym poligonie następowały przekształcenia w przeciwstawnych
kierunkach, mające miejsce w różnych fragmentach lub jedynie przesunięcia form
użytkowania w przestrzeni. Wskutek tego krajobraz dolin wielokrotnie ulegał bardzo
znaczącej przebudowie. Dla obydwu analizowanych okresów (18301936 i 19362005)
obserwowano znacznie intensywniejszą przebudowę pokrycia terenu dna doliny, w
porównaniu ze zboczami.
Wyniki analiz krajobrazowych ukazały nietrwałość efektów zabiegów hydrotechnicznych
w dolinach rzecznych już w kilkudziesięcioletniej perspektywie. Projektowane z założeniem
stałej opieki i 10-20-letniej trwałości systemy melioracyjne, w przypadku braku regularnej
konserwacji stosunkowo szybko traciły funkcjonalność. Prace melioracyjne były wielokrotnie
powtarzane w celu podtrzymania efektu gospodarczego. W przypadku zaniechania prac w
okresie powojennym, doliny powracały do stanu zbliżonego do naturalnego, o ile nie
doprowadzono wcześniej do drastycznej przebudowy koryta (jak w przypadku
„wyprostowanych” koryt Leśnicy i Radwi).
Poza porównaniem przekształceń udziału i lokalizacji poszczególnych typów pokrycia
terenu w dolinach, istotną informację o ekologicznych skutkach przeobrażeń przynosi analiza
struktury płatów. Potwierdzono tezę, że oddziaływania antropogeniczne o niewielkim
natężeniu lub na początkowych etapach ich trwania często pozytywnie wpływają na
zwiększenie różnorodności biologicznej siedlisk i większe zróżnicowanie ich struktury:
początkowy etap ekspansji rolniczej w dolinach przynosił urozmaicenie struktury płatów
poprzez wprowadzenie w jednolicie podmokłych korytarzach dolin elementów łąk, pól
8
uprawnych i plantacji leśnych a także wysokiej zieleni użytkowej. Ważnym skutkiem
oddziaływań antropogenicznych jest również fragmentacja krajobrazu, której przebieg
udokumentowano w większości badanych obszarów. Niemal wszystkie analizowane
fragmenty dolin cechowały się najwyższymi wartościami wskaźników sugerujących
fragmentację krajobrazu w profilu czasowym 1936 roku. Spójny obraz zmian fragmentacji
otrzymano także dla okresu powojennego. Natężenie procesu zmalało, ale wskaźniki nie
powróciły do wartości początkowych, zatrzymując się na poziomie znacząco wyższym od
dziewiętnastowiecznego. Na podstawie analizy metryk krajobrazowych stwierdzono, że
struktura krajobrazu dolin najsilniej narażonych na oddziaływania antropogeniczne (dużych
dolin o rozległych obszarach zalewowych) zapewnia także najbardziej widoczny wpływ
naturalnych procesów regeneracji. Mniejsze doliny, charakteryzujące się znacznie bardziej
naturalnym charakterem są z kolei słabiej predestynowane do roli ostoi krajobrazu, ze
względu na prostą strukturę wewnętrzną lub wręcz jej brak determinowaną znacznie
mniejszymi rozmiarami.
9
2
3
4
5
2010
2000
1990
1980
1970
1960
1950
1940
1930
1920
1910
1900
1890
1880
1870
1860
1850
1840
1830
1820
1810
1800
1790
1780
Nazwa obszaru
1770
Gr Nr
upy
doli
n
1
2
przed17
50
1760
Ryc. 2. Chronologia oraz nasilenie prac melioracyjnych i regulacyjnych w badanych fragmentach dolin rzecznych
Gowienica
8
Górna Płonia
14
Górna Drawa
17
Źródliska Regi
9
Dolna Tywa
13
Śrdk. Drawa
16
Górna Rega
3
Rurzyca
6
Dolna Płonia
10
Śrdk. Tywa
12
Dolna Drawa
18
Cieszynka
21
Leśnica
4
Dolna Ina
5
Środkowa Ina
7
Śrdk. Płonia
11
Myśla
15
Śrdk. Rega
19
Dolna Parsęta
20
Radew
1
Świniec
22
Grabowa
małe
średnie
duże
10
Ryc. 3. Typ oraz intensywność oddziaływań antropogenicznych oraz ich skutków zidentyfikowanych w badanych odcinkach dolin rzecznych
Grupa
Nr poligonu
Nazwa obszaru
1
2
Gowi
enica
8
14
Górna Górna
Płonia Drawa
2
17
Źrd.
Regi
3
9
13
Dln. Śrdk.
Tywa Drawa
18
3
Cie- Rurzy
szy -ca
nka
6
10
Dolna Śrdk.
Płonia Tywa
4
12
Dolna
Drawa
16
21
4
Grn. Leśni- Dln.
Rega ca
Ina
5
Śrdk.
Ina
7
Śrdk.
Płonia
5
11
Myśla
15
Śrdk.
Rega
19
20
Doln Raa
dew
Parsę
ta
1
Świniec
wyprostowanie linii
brzegowej i biegu
koryta
piętrzenie wody,
zabudowa
hydrotechniczna
melioracja dna doliny
umocnienie brzegów i
obniżenie dna (zanik
pulsacji powodziowej)
ograniczenie zasięgu
obszarów zalewowych
Eksploatacja torfu,
gytii, sur. min.
gospodarka łąkowa
uprawa roli na
zboczach i dnie doliny
zanik lasów
aluwialnych
zanik naturalnych
zbiorowisk leśnych
zboczy doliny
fragmentacja siedlisk
ujednolicenie
roślinności
przybrzeżnej
uproszczenie struktury
roślinności dna doliny
ekspansja osadnictwa,
urbanizacja
nasilenie oddziaływania:
silne
umiarkowane
słabe
brak
11
22
Grabowa
5.4. Wnioski
Analizowane doliny rzeczne obrazują różne scenariusze przemian krajobrazowych w
warunkach zróżnicowanej antropopresji. Tor przemian krajobrazu zależał głównie od
uwarunkowań fizjograficznych i wartości gospodarczej dolin (a więc pośrednio od ich
wielkości) oraz uwarunkowań społeczno – ekonomicznych. Długi, ponad dwustuletni
przedział czasu objęty analizami umożliwił prześledzenie dynamiki krajobrazu w okresie
wzrostu a następnie spadku antropopresji.
Wyniki badań dokumentują głęboką ingerencję w system hydrologiczny i strukturę
pokrycia terenu w większych dolinach oraz bardziej dynamiczne, ale dzięki cechom dolin
mniej trwałe przemiany w mniejszych obiektach. Zróżnicowany stopień gospodarczego
wykorzystania dolin umożliwił prześledzenie procesów degradacji i upraszczania struktury
krajobrazu dolin ale także relaksacji, renaturyzacji i powrotu do stanu
niezagospodarowanego.
Efemeryczność krajobrazu dolinowego, wskazywana jako organiczna właściwość tego
typu krajobrazu jest najważniejszą jego cechą także w warunkach antropopresji.
Zagospodarowanie dolin w analizowanej perspektywie 200-lecia nie powoduje stabilizacji
struktury krajobrazu, szczególnie w mniejszych obiektach. Przy tak długim okresie badań
szczególnie widoczna jest nietrwałość zabudowy hydrotechnicznej (np. funkcjonowanie
wielu generacji urządzeń melioracyjnych nie wywołujących efektu krajobrazowego przy
długich odstępach pomiędzy pracami), w warunkach zmiennych uwarunkowań
gospodarczych i historycznych. Jednakże konsekwentne, silne przekształcenie warunków
hydrologicznych dna, w dolinach z wykształconą równiną zalewową wpływa na osłabienie
dynamiki krajobrazu dolinowego. Zagospodarowane tereny rolnicze o utrwalonym
użytkowaniu, odcięte od wpływu hydrosystemu rzeki
zatracają cechy dynamizmu
charakterystyczne dla krajobrazu doliny rzecznej.
Dwudziestowieczny krajobraz kulturowy pomorskich dolin miał charakter otwarty.
Dlatego też cechą najbardziej rzucającą się w oczy wobec odbudowy lasów, a zwłaszcza
zalesienia obszarów zalewowych, jest zmiana fizjonomii tych krajobrazów pociągająca za
sobą szereg konsekwencji ekologicznych. Efektem prac regulacyjnych było powstanie
otwartych zespołów siedlisk obszarów zalewowych. Ich charakterystycznymi elementami
były m.in. dziesiątki sztucznych starorzeczy, oraz regularnie wykaszane łąki. Wykształcały się
na nich cenne, traktowane obecnie jako priorytetowe zbiorowiska łąkowe. Są to typy siedlisk
zanikające wraz z „dziczeniem” nieużytkowanego krajobrazu dolinowego. Ochrona obszarów
dolinowych powinna mieć na celu wspomaganie odtwarzania pełnowartościowych ich
składników. W kontekście strategii ochrony przyrody powstaje kluczowe pytanie: które typy
siedlisk są zatem najcenniejsze dla odtworzenia walorów przyrodniczych dolin? Czy
zaprzestanie użytkowania rolnego nie poparte działaniami ochronnymi jest więc kierunkiem
pro- czy antykrajobrazowym? Problem ten jest szczególnie zasadny w przypadku dolin, które
w przeszłości intensywnie wykorzystywano i silnie przekształcono, a współcześnie nie
posiadają już potencjału umożliwiającego regenerację do postaci pierwotnej. Regeneracja w
postaci zdegradowanej, obserwowana w dolinach Świńca, Grabowej, środkowej Iny i Płoni,
12
nie jest optymalna zarówno pod względem środowiskowym jak i gospodarczym. Należy więc
zadać pytanie o kierunek i metody działań ochronnych na obszarach dolinowych, wobec
dużej dynamiki przekształceń pokrycia terenu i nowej hierarchii funkcji dolin we
współczesnym systemie przyrodniczym. Jeśli więc celem jest otwarty krajobraz kulturowy z
ekstensywnym rolnictwem, samorzutne procesy regeneracji krajobrazu mogą wręcz
zmniejszać jego wartość przyrodniczą. Bez wątpienia XX-wieczną przemianę krajobrazów
dolinowych Pomorza (szczególnie uwidocznioną w prezentowanych wynikach w okresie
1830-1936), której skutkiem była przebudowa warunków hydrologicznych oraz struktury
pokrycia terenu, można określić mianem antykrajobrazowej. Podobnie dla tendencji
odbudowy naturalnych warunków funkcjonowania dolin mającej miejsce w ostatnich
dziesięcioleciach
narzuca się interpretacja prokrajobrazowa, ale skutki zarzucania
zagospodarowania dolin są wielopłaszczyznowe. Faktycznie spadek antropopresji umożliwił
odtwarzanie pierwotnych stosunków hydrologicznych oraz spowodował przebudowę
struktury terenu z większym udziałem jego naturalnych elementów. Należy również zwrócić
uwagę na zubażające aspekty przemian w kontekście funkcjonowania krajobrazu
kulturowego, zwłaszcza przy pozostawieniu dolin bez kompleksowego programu ochrony.
Zasadniczymi formami oraz narzędziami ochrony rzek i ich dolin we współczesnym
systemie ochrony są sposoby instytucjonalne (system obszarów chronionych, akty prawne
dotyczące zasobów wodnych, zagospodarowania przestrzennego i ochrony środowiska), oraz
działania techniczne w dolinach i korytach rzek, zwykle będące częścią programów
użytkowania wód. System obszarowych form ochrony przyrody w północno – zachodniej
Polsce, ukształtowano w ostatnich dziesięcioleciach. Doliny rzeczne tworzą jego podstawową
strukturę przestrzenną. Związane z jego funkcjonowaniem ograniczenia i regulacje prawne są
jednym z najważniejszych czynników kształtujących współczesne procesy krajobrazowe w
dolinach. W badanych obiektach wyraźnie widoczny jest już ich wpływ w postaci
zahamowania działalności inwestycyjnej. Działanie tego systemu znacząco wspomaga
naturalne zdolności regeneracyjne systemów dolinowych. Większość badanych dolin
znajduje się w granicach jednej lub kilku form ochrony, czego konsekwencją są odmienne
procedury inwestycyjne, zasady utrzymywania infrastruktury hydrotechnicznej oraz celowe
działania ochronne. Poza systemem ochrony pozostają jedynie silnie przekształcone, wciąż
intensywnie użytkowane fragmenty dolin (m. in. środkowa i dolna Ina, Świniec, Grabowa)
oraz liczne drobne dopływy rzek, często wciąż o dużych walorach przyrodniczych. Doliny
pozostałych głównych rzek niemal w całości pozostają w granicach ostoi Natura 2000 i
innych form ochrony, co w połączeniu z uwarunkowaniami gospodarczymi praktycznie
wyklucza kontynuację kierunku rolniczego zagospodarowania dolin z funkcjonującymi
rozbudowanymi systemami melioracyjnymi. Nie sprzyja temu również sytuacja ekonomiczna
rolnictwa. Programy działań lokalnych samorządów, organizacji pozarządowych i instytucji
związanych z gospodarką wodną priorytetyzują osłonę przeciwpowodziową dolin, rozwój
funkcji rekreacyjno – turystycznych, poprawę jakości wody, rewitalizację miast i
wykorzystanie zasobów energetycznych rzek.
13
Liczne programy rewitalizacyjne w dolinach zbiegły się z trendem proekologicznego
kształtowania dolin rzecznych. Należy jednak oceniać je z pewną ostrożnością, pamiętając, że
są często inną, nowocześniejszą formą działalności inżynierskiej, a nie wieloaspektowym
działaniem ochronnym czy renaturyzacją sensu stricto. Biorąc pod uwagę podkreślaną w
pracy dynamikę procesów krajobrazowych nawet w silnie odkształconych dolinach, można
postulować, aby działania techniczne ograniczyć jedynie do zainicjowania, intensyfikowania i
kierunkowania procesów naturalnych. Przedsięwzięcia renaturalizacji rzek, często bardziej
kosztowne niż pierwotna regulacja i melioracja, wymagają więc szerokiego,
interdyscyplinarnego podejścia do formułowania celów projektów i metod jego realizacji.
Wymaga to głębokiej wiedzy o środowisku rzeki i interdyscyplinarnego zespołu specjalistów.
U progu XXI wieku doliny rzeczne na Pomorzu Zachodnim wskutek ukształtowania się
nowej hierarchii ich funkcji weszły w kolejny etap rozwoju krajobrazu. Przy osłabieniu funkcji
gospodarczych coraz ważniejsza staje się ich strukturalna rola w systemie ochrony
różnorodności biologicznej oraz samoregulacji środowiska, szczególnie w rolniczym
krajobrazie kulturowym. Zmniejszenie funkcji w rolniczym systemie produkcyjnym
zastępowane jest funkcjami turystyczno – rekreacyjnymi oraz kluczową rolą środowiskową. Z
bazy paszowej i produkcyjnej dla rolnictwa stają się raczej korytarzami ekologicznymi,
strefami buforowymi na drodze zanieczyszczeń obszarowych czy ostojami bioróżnorodności.
Z historii krajobrazu dolin w ostatnim dwuwieczu można wnioskować o ich wzrastającym
przyrodniczym i społecznym potencjale w przyszłych dziesięcioleciach.
Za najważniejsze osiągnięcia w mojej pracy uważam:
1. Wykonanie po raz pierwszy kompleksowych, przekrojowych badań chronostruktury
krajobrazu średniej wielkości oraz małych dolin rzecznych na dużej powierzchni i w
wielu zróżnicowanych obszarach.
2. Wykazanie zróżnicowania kierunków i tempa przemian w różnych warunkach
społeczno-gospodarczych i przyrodniczych oraz zróżnicowania nasilenia oddziaływań
antropogenicznych.
3. Charakterystykę przebiegu oraz ocenę przyrodniczych skutków ponad 200 lat działań
gospodarczych w dolinach rzek Pomorza Zachodniego.
4. Udokumentowanie skali procesów renaturyzacyjnych w dolinach w ostatnich
dziesięcioleciach oraz potwierdzenie zdolności regeneracyjnych systemów
dolinowych.
5. Wykorzystanie w dużej skali najstarszych materiałów kartograficznych jako źródła
danych w badaniach krajobrazowych i środowiskowych.
14
6. Omówienie pozostałych wyników dorobku naukowego
W 1994 roku ukończyłem studia na kierunku Biologii, na Wydziale Nauk
Przyrodniczych Uniwersytetu Szczecińskiego. Wykonałem pracę magisterską z zakresu
hydrobiologii w Katedrze Ekologii Zwierząt i Parazytologii. Po ukończeniu studiów
rozpocząłem pracę naukową w Katedrze Ekologii i Ochrony Środowiska na ówczesnej
Akademii Rolniczej w Szczecinie. Przez lata pracy w tej jednostce zajmowałem się
różnorodną tematyką badawczą z zakresu ochrony i kształtowania środowiska, ze
szczególnym uwzględnieniem tematyki związanej z funkcjonowaniem i kształtowaniem
terenów wiejskich. W trakcie swojej pracy naukowej stopniowo ewoluowałem od
początkowo jednolitej tematyki hydrochemicznej, do szerokiego wachlarza zainteresowań
naukowych, związanych z historycznym i przyrodniczym aspektem funkcjonowania
rolniczych krajobrazów kulturowych, oraz szeroko rozumianej tematyki ochrony środowiska,
zarządzania środowiskiem i gospodarowania przestrzenią.
Realizowaną przez mnie tematykę badawczą można podzielić na następujące bloki
tematyczne:
6.1. Wpływ czynników naturalnych i antropogenicznych na chemizm wód i warunki
funkcjonowania małych zlewni.
W początkowych latach działalności koncentrowałem się głównie na tematyce
hydrochemicznej, zwłaszcza wpływie zanieczyszczeń obszarowych na chemizm wód oraz
warunkach funkcjonowania małych zlewni w młodoglacjalnym krajobrazie Pomorza.
Uczestniczyłem w wieloletnich programach monitoringu jakości wód na terenach rolniczych,
realizowanych w Katedrze oraz prowadziłem badania indywidualne. Badania monitoringowe
dotyczyły wpływu zanieczyszczeń obszarowych na chemizm wód odprowadzanych z
intensywnie użytkowanych obszarów Równiny Pyrzyckiej oraz otoczenia aglomeracji
szczecińskiej. Efektem prac były rokrocznie publikowane raporty na temat wpływu
zanieczyszczeń obszarowych na chemizm wód na obszarze województwa szczecińskiego oraz
publikacje naukowe dotyczące chemizmu wód Równiny Pyrzyckiej i Goleniowskiej oraz okolic
Szczecina (3.1, 3.2, 4.8). Badania te udokumentowały stopniową poprawę jakości wód pod
względem obciążenia biogenami następują wraz ze zmianami strukturalnymi i
ekonomicznymi w rolnictwie. Udokumentowały również dynamikę składu chemicznego wód
w małych zlewniach i jej uzależnienie od czynników mikroklimatycznych, topograficznych
oraz struktury użytkowania zlewni.
W pracy doktorskiej zajmowałem się tematyką wpływu naturalnych czynników
geopochodnych oraz użytkowania zlewni na chemizm wód odwadniających mezoregion
Wzgórz Bukowych. Praca wykazała ścisłą zależność chemizmu wód drobnych cieków
odwadniających ten obszar od skomplikowanej budowy geologicznej determinującej
zasobność i dostępność składników mineralnych oraz rzeźby terenu zlewni. Jednolite, leśne
użytkowanie szeregu zlewni umożliwiło udowodnienie związku między sposobem zasilania
zlewni (m.in. poprzez różne typy źródlisk oraz efekty związane z rzeźbą terenu) a składem
chemicznym wód. Prześledziłem również wpływ obecności zróżnicowanych utworów
15
geologicznych na ładunek jonów odprowadzanych ze zlewni w różnych warunkach
meteorologicznych. Zidentyfikowałem wpływ rolniczych zanieczyszczeń obszarowych w
warunkach ekstensyfikacji rolnictwa oraz urbanizacji przedpola Puszczy Bukowej. Tematykę
związaną z wodami Wzgórz Bukowych kontynuowałem w kolejnych pracach (3.4, 3.5, 4.104.13) koncentrując się na badaniu specyficznej morfologii zlewni tego obszaru, związanej z
genezą Wzgórz oraz jej wpływowi na hydrologię oraz chemizm wód.
W tym okresie byłem również członkiem zespołu badawczego złożonego z
pracowników Wydziału Kształtowania Środowiska i Rolnictwa, realizującego tematy
badawcze z zakresu monitoringu oddziaływań pozarolniczych na środowisko, głównie
przemysłowych zanieczyszczeń atmosferycznych. Uczestniczyłem w badaniach
wykorzystujących metody biomonitoringu (fitomonitoring, lichenoindykacja) do oceny
oddziaływania imisji z dużych zakładów przemysłowych regionu (m.in. Z.Ch. Police, fabryka
kabli Załom, Huta Szczecin, Elektrownia Dolna Odra) na otoczenie. Efektem badań były
coroczne raporty dokumentujące wpływ Z.Ch. Police oraz ZE Dolna Odra na elementy
środowiska. W ramach badań monitorowano wpływ imisji przemysłowych na chemizm wód
opadowych oraz wód cieków oraz stężenia fluoru, związków siarki, azotu oraz metali
ciężkich w szpilkach drzew iglastych, warzywach oraz zbożach w otoczeniu zakładów.
Monitoring umożliwił udokumentowanie procesu polepszania się stanu środowiska wokół
zakładów wraz z wdrażaniem nowych technologii ochrony atmosfery oraz stanowił materiał
badawczy w badaniach długotrwałych efektów oddziaływań przemysłowych na środowisko.
Przedstawiona tematyka w dalszym ciągu stanowi element moich badań w aspekcie
krajobrazowym (m in. w badaniach funkcjonowania zlewni miejskich w ramach systemu
zieleni miejskiej, 3.6) oraz użytkowym (poprzez wykorzystywanie badań w opracowaniach o
charakterze eksperckim, popularyzatorskim i edukacyjnym).
6.2. Przemiany chronostruktury krajobrazu i czynniki je determinujące
Po ukończeniu doktoratu, w związku z tematyką prowadzonych przez mnie zajęć
dydaktycznych, doświadczeniami zdobytymi w trakcie staży naukowych oraz
zainteresowaniami osobistymi, coraz ważniejszym tematem działalności naukowej stawały
się zagadnienia związane z tematyką ekologii krajobrazu oraz wykorzystaniem narzędzi GIS i
teledetekcji do analiz przestrzeni. Szczególnie interesowały mnie zagadnienia wpływu zmian
krajobrazowych na funkcjonowanie agroekosystemów Pomorza Zachodniego.
Uwarunkowania historyczne sprawiły, że obszar ten został objęty szczególnymi
przekształceniami użytkowania, będącymi efektem takich czynników jak: wymiana ludności,
kolektywizacja rolnictwa, intensyfikacja produkcji rolniczej lat 70. i późniejsze jej załamanie i
przekształcenia, czy też naturalne uwarunkowania przyrodnicze. Pomorze stanowi bardzo
interesujący obszar badań nad chronostrukturą krajobrazu, ponieważ procesy przemian mają
inny przebieg i nasilenie w porównaniu z pozostałymi częściami Polski. Tematykę tą
podejmowałem zarówno w badaniach naukowych, pracach magisterskich wykonywanych
pod moim kierunkiem jak i opracowaniach o charakterze eksperckim i popularnonaukowym.
Szczególnie interesującymi mnie tematami były:
16
 Fragmentacja obszarów leśnych i jej wpływ na funkcjonowanie ekosystemów:
badałem zmiany zasięgu lasów na podstawie map archiwalnych oraz zależność
fragmentacji płatów leśnych od różnych czynników (rzeźba i morfologia terenu, typy
gleb, osadnictwo, czynniki gospodarcze). Wynikiem badań było m. in. stwierdzenie
ścisłej zależności fragmentacji obszarów leśnych od uwarunkowań fizjograficznych,
rozpoznanie dynamiki zmian powierzchni leśnych w wybranych mezoregionach
Pomorza, powiązanie tempa zanikania obszarów leśnych z warunkami glebowymi czy
określenie stopnia fragmentacji drzewostanów w mezoregionach Pomorza (3.7, 3.9,
3.10, 3.11, 4.1, 4.2).
 Krajobrazowy aspekt procesów sukcesji: szczególnie interesowały mnie skutki
naturalnych procesów sukcesji w krajobrazach związanych z wodą. Interesujące
rezultaty przyniosły badania procesów zarastania jeziora w rezerwacie ornitologicznym
Świdwie, które umożliwiły prześledzenie dynamiki procesu na tle najpierw antropizacji
krajobrazu a następnie działań naprawiających zaburzone procesy hydrologiczne w
zlewni jeziora. Innym interesującym mnie obszarem była dolina Dolnej Odry, gdzie
zajmowałem się zmianami sieci hydrologicznej oraz zagadnieniem ekspansji lasów i
zadrzewień, spowodowanej zmianami sposobu użytkowania obszaru i objęciem go
ochroną. Badania te ujawniły wyraźnie rozbieżne kierunki ewolucji krajobrazu
dolinowego w polskiej i niemieckiej części tego jednolitego przyrodniczo obszaru,
spowodowane różnicami w gospodarce wodnej i rolnej a także innym statusem ochrony
i związanymi z tym regulacjami prawnymi. (3.3, 3.9, 3.10, 3.13, 4.4)
 Dynamika zanikania oczek wodnych i użytków ekologicznych w krajobrazach
rolniczych: tematyka związana z oczkami wodnymi jest ważnym elementem prac
zespołu badawczego pracowników Katedry Ekologii, Ochrony i Kształtowania
Środowiska. Moje badania dotyczyły ekologicznych i krajobrazowych konsekwencji
procesu zanikania tych zbiorników w agroekosystemach Pomorza, oraz strategii ich
ochrony, a zwłaszcza wyboru kluczowych dla podtrzymania ich roli obiektów.
Interesowały mnie szczególnie problemy związane z badaniem roli poszczególnych
obiektów w sieci powiązań ekologicznych badanego obszaru, co ma kluczowe znaczenie
w wyborze obiektów o szczególnym znaczeniu dla funkcjonowania ekosystemu. (3.7,
3.11, 4.2).
 Przemiany krajobrazowe dolin rzecznych: publikacje dotyczące dolin Tywy oraz Regi
wpłynęły na wybranie przez mnie tematu rozprawy habilitacyjnej oraz stanowiły poligon
doświadczalny metod badawczych i rozwiązań technicznych związanych z analizami map
historycznych. Przy wykonywaniu badań do tych tematów poznałem historię kartografii
Pomorza oraz doskonaliłem metody wykorzystujące mapy archiwalne w systemach GIS.
Liczne prace w terenie uczuliły mnie na współczesne problemy zagospodarowania dolin
w zmieniającej się sytuacji gospodarczej. Prace te po raz pierwszy wykazały procesy
relaksacji i renaturyzacji w dolinach Pomorza oraz utrzymującą się pomimo antropizacji
dynamikę krajobrazu dolinowego. Publikacja dotycząca doliny Rurzycy umożliwiła
szerszą prezentację wyników i materiałów archiwalnych zebranych w ramach prac nad
17
rozprawą habilitacyjną, w odniesieniu do jednej doliny o wciąż widocznych cechach
regionalnego krajobrazu kulturowego, zachowanych dzięki podtrzymaniu rolniczego
użytkowania części obszaru (3.9, 3.13, 4.3).
 Krajobraz kulturowy – identyfikacja jego cech regionalnych, kształtowanie i ochrona:
szczególnym zainteresowaniem darzę także problematykę wpływu działalności ludzkiej
na krajobraz oraz regionalne cechy takich działań w zachodniej części Pomorza.
Interesującym przykładem takich badań jest analiza zmian linii brzegu morskiego na
obszarze Świnoujścia, wykonana przy pomocy serii kilkunastu map i dotycząca okresu od
XVII wieku, ze szczególnym uwzględnieniem procesu rozbudowy świnoujskiego portu
oraz instalacji uzdrowiskowych. Jest to pierwsze tak szerokie omówienie tej
problematyki, wykorzystujące pełny zakres dostępnych map historycznych oraz badania
morfologiczne z ostatnich lat. Podobny charakter miały badania dotyczące wód jako
elementu projektów fortyfikacyjnych w miastach regionu. Wykorzystanie elementów
hydrogra cznych w projektach miast twierdz było powszechne i różnorodne. W efekciei
ukształtowało także współczesny urbanistyczny obraz szeregu miast dawnej Prowincji
Pomorskiej po obu stronach granicy (3.8, 3.12, 4.2, 4.4).
6.3.
Zarządzanie terenami chronionymi. Turystyczne wykorzystanie zasobów
kulturowych i naturalnych
W związku z licznymi kontaktami z władzami samorządowymi oraz instytucjami
zarządzającymi terenami chronionymi, istotnym elementem mojej tematyki badawczej były
zagadnienia zagospodarowania walorów przyrodniczych i kulturowych oraz zarządzania ich
zasobami. Dzięki wykonywaniu szeregu opracowań dotyczących rewitalizacji parków
podworskich, zajmowałem się tematyką inwentaryzacji, rewitalizacji i określania nowych
funkcji dla takich obiektów na Pomorzu (3.14). Tematykę tą kontynuowałem w odniesieniu
do terenów zieleni miejskiej. Wykazałem różnice w strukturze zieleni zakładanej na terenach
mieszkaniowych w różnych okresach oraz zwracałem uwagę na skutki pomijania terenów
zielonych w strukturze nowoczesnych osiedli mieszkaniowych (3.19). We współpracy z
Wolińskim Parkiem Narodowym zajmowałem się również monitoringiem ruchu
turystycznego oraz jego wpływem na przedmioty ochrony Parku (3.17).
Kolejnym kierunkiem, wynikającym z mojej działalności pozanaukowej były
zagadnienia ochrony i zagospodarowania obiektów dziedzictwa kulturowego. We
współpracy z samorządami lokalnymi oraz Muzeum Wojska Polskiego w Kołobrzegu
wykonałem geograficzną bazę danych obiektów związanych z Pozycją Pomorską, wraz z
waloryzacją ich historycznej i turystycznej wartości oraz określeniem walorów
przyrodniczych ich otoczenia (3.16). Podobny charakter miała waloryzacja pola bitewnego
pod Sarbinowem w kontekście jego przemian krajobrazowych oraz możliwości
zagospodarowania turystycznego obiektów tego typu (3.18).
Ważnym elementem mojej działalności jest współpraca z proekologicznymi
organizacjami pozarządowymi w projektach dotyczących udziału społeczeństwa w
zarządzaniu systemem ochrony przyrody. Jej efektem są publikacje dotyczące m in. analiz
18
konfliktów inwestycji drogowych z obszarami chronionymi. Publikacja ta powstała na bazie
doświadczeń współpracy z NGO, jako wskaźnik ważnego dla społeczeństwa problemu
dotyczącego zarządzania przestrzenią oraz zasobami przyrody. Na bazie doświadczeń z
uczestnictwa w działaniu organizacji proekologicznych powstała także publikacja omawiająca
wykorzystanie Participatory GIS oraz form współpracy NGO z organami zarządzającymi
obszarami chronionymi. Na bazie medialnego konfliktu pomiędzy NGO a Ministerstwem
Ochrony Środowiska przedstawiono w niej wartość organizacji pozarządowych jako
czynników monitorujących wykonywanie zapisów prawa ochrony środowiska oraz możliwość
wykorzystywania wolontariuszy tych organizacji w powiązaniu z możliwościami pGIS oraz
urządzeń komunikacyjnych w monitoringu obszarów chronionych. Praca ta zwracała też
uwagę na konieczność dialogu między stronami konfliktów przyrodniczych (3.15, 4.5, 4.6,
4.7).
6.4. Toksyczne oddziaływanie metali ciężkich na środowisko
Zagadnienia związane z rozpoznaniem i monitorowaniem wpływu metali ciężkich na
organizmy żywe wiążą się w mojej tematyce badań z uczestnictwem w pracy
interdyscyplinarnego zespołu badawczego zajmującego się tą tematyką. Z badaniami
dotyczącymi metali ciężkich miałem styczność na początku pracy naukowej w związku z
monitorowaniem imisji przemysłowych. Moje wcześniejsze badania wykorzystujące
lichenoindykację znalazły wyraz w publikacji dotyczącej biochemicznych mechanizmów
wiązania metali ciężkich przez porosty i ich wpływu na wykorzystywanie tych organizmów
jako bioindykatorów (1.1). Wykorzystując analizy GIS zajmowałem się także ustaleniem
lokalizacji punktów badawczych oraz identyfikacją obszarów zagrożeń związanych z
depozycją metali ciężkich pochodzących z działalności przemysłowej. Kolejne publikacje
omawiały mechanizmy wiązania metali ciężkich, tym razem do bioremediacji
zdegradowanych gruntów z wykorzystaniem słonecznika (1.2) oraz dotyczyły toksycznego
oddziaływania metali ciężkich na zwierzynę leśną (1.3). Mój udział w pracach zespołu
związany był przede wszystkim z opracowywaniem przestrzennego kontekstu zagrożenia
pozostałościami metali ciężkich w środowisku. W ostatnich latach szczególnie interesuje
mnie tematyka zagrożeń związanych z dawną działalnością przemysłową na obszarach
przeznaczonych do zabudowy mieszkalnej czy usługowej we współczesnym krajobrazie
miejskim. Dalsze publikacje dotyczące tej dziedziny znajdują się obecnie w przygotowaniu.
6.5.
Problematyka rozwoju lokalnego w krajach rozwijających się
Dodatkowym aspektem moich zainteresowań naukowych jest tematyka rozwoju
globalnego. Od roku 2007 uczestniczyłem jako ekspert i koordynator w przygotowaniu oraz
realizacji trzech grantów finansowanych z programu Polska Pomoc MSZ (we współpracy ze
związkiem stowarzyszeń Polska Zielona Sieć), dotyczących aktywizacji społeczności wiejskich
w regionie Volty (Ghana). Kilkukrotny pobyt w tym regionie posłużył także do zbierania
danych i prowadzenia badań naukowych dotyczących użytkowych aspektów gleb regionu
oraz społecznych uwarunkowań rozwoju rolnictwa i rzemiosła (3.20, 3.21, 4.9). Tematyka ta
19
zajmuje także ważne miejsce w mojej pozauczelnianej działalności organizacyjnej,
popularyzatorskiej i edukacyjnej, jako członka zarządu fundacji "Artykuł 25" zajmującej się
problematyką rozwojową oraz współpracownika organizacji pozarządowych.
6.6 Prace o charakterze eksperckim i edukacyjnym
Jako członek zespołów badawczych uczestniczyłem w licznych działaniach o
charakterze eksperckim oraz edukacyjnym. Dotyczyły one przede wszystkim wykonywania
różnych form dokumentacji związanej z ochroną środowiska w procesie inwestycyjnym
(raporty oddziaływania na środowisko, karty informacji o przedsięwzięciach, inwentaryzacje
przyrodnicze, opinie). Szczególnie cennym doświadczeniem były badania wykonywane w
związku z przygotowaniem raportów oddziaływania na środowisko farm wiatrowych,
przygotowaniem wojewódzkiego programu gospodarki odpadami oraz liczne inwentaryzacje
zabytkowej zieleni. W pracach tych często wykorzystywałem narzędzia GIS do wykonywania
analiz przestrzennych oraz przygotowania baz danych, co wobec prowadzenia zajęć
dydaktycznych związanych z tą tematyką było szczególnie przydatnym doświadczeniem
praktycznym. Byłem również współautorem skryptu dotyczącego powyższej tematyki oraz
licznych opracowań o charakterze edukacyjnym w programach prowadzonych m.in. przez
organizacje pozarządowe (Liga Ochrony Przyrody, Greenpeace, Gaja, Polska Zielona Sieć)
oraz samorządy lokalne. W ramach tej działalności przygotowywałem broszury edukacyjne,
scenariusze zajęć, ścieżki edukacyjne oraz prowadziłem zajęcia i warsztaty.
20