liturgia słowa w liturgii eucharystycznej kościoła bizantyjskiego

liturgia słowa w liturgii eucharystycznej kościoła bizantyjskiego

Ks. Janusz Czerski
Opole
LITURGIA SŁOWA W LITURGII EUCHARYSTYCZNEJ
KOŚCIOŁA BIZANTYJSKIEGO
W liturgii eucharystycznej wszystkich Kościołów rozróżnia się dwie zasadnicze części: liturgię słowa i liturgię Eucharystii. Terminologia bizantyjska określa
tradycyjnie pierwszą część jako liturgię katechumenów, gdyż w pierwotnym
Kościele mogli w niej uczestniczyć przygotowujący się do chrztu katechumeni.
Prototypem liturgii słowa dla pierwotnego Kościoła było nabożeństwo synagogalne, którego centralnym momentem było czytanie Pisma Świętego, zwłaszcza
Tory. Po czytaniach następowała zwykle homilia, a otoczenie całego nabożeństwa
stanowiły śpiewy psalmów i modlitwy1. Liturgia słowa w Kościele koncentruje
się na proklamacji słowa Bożego obecnego w tekstach Pisma Świętego. Czytania
poprzedzano śpiewami i modlitwami, z czego rozwinęły się na przestrzeni od
czasów starożytnych, poprzez średniowiecze obrzędy wstępne. Pierwotnie liturgię
słowa rozpoczynało uroczyste wejście celebransa z asysty z księgą Ewangelii, który
pozdrawiał wiernych słowami: „Pokój wszystkim”. Śladem tej dawnej tradycji jest
zachowana w liturgiach pontyfikalnych praktyka włączania się biskupa do liturgii
dopiero w czasie procesji z księgą Ewangelii2. Kiedy liturgię eucharystyczna łączy się z nieszporami3, wówczas zajmują one miejsce liturgii słowa. Inaczej jest
w Kościele zachodnim, gdzie elementy nieszporów łączą się z liturgią słowa. Nie
ma natomiast w Kościele bizantyjskim praktyki łączenia jutrzni z liturgią eucharystyczną. Jeżeli – jak jest to praktykowane u Greków – liturgia eucharystyczna
następuje bezpośrednio po jutrzni, to wówczas opuszcza się zakończenie jutrzni,
natomiast nie ma żadnych zmian w liturgii słowa.
OBRZĘDY WSTĘPNE
Celebrans rozpoczyna obrzędy wstępne po zakończeniu proskomidii, czyli
obrzędu przygotowania darów ofiarnych. W liturgii pontyfikalnej obrzędy wstępne
Por. J. Czerski, Słowo Boże w kulcie Starego Testamentu i judaizmu, w: Słowo Boże w liturgii
i życiu Kościoła, red. A. Żądło, („Kościół w Trzecim Tysiącleciu” 5), Katowice 2006, s. 11–14.
2
Por. H.J. Schulz, Die byzantinische Liturgie. Glaubenszeugnis und Symbolgestalt („Sophia.
Quellen östlicher Theologie” 5), Trier 19802, s. 42*, 43*.
3
W wigilie Bożego Narodzenia i Objawienia Pańskiego oraz w Wielki Czwartek i Wielką
Sobotę.
1
2
KS. JANUSZ CZERSKI
prowadzi jeden lub kolejno kilku kapłanów. Celebrans wraz z diakonem stają przed
ołtarzem i diakon rozpoczyna uroczyste kadzenie ołtarza, sanktuarium (prezbiterium) wraz z małym ołtarzem po lewej stronie sanktuarium, na którym uprzednio
zostały przygotowane dary ofiarne, ikony i ikonostas oraz całe zgromadzenie
liturgiczne. Okadzenie stosuje się w każdej liturgii eucharystycznej, gdyż Kościół
bizantyjski nie odróżnia Mszy św. zwykłej od uroczystej. Każda liturgia eucharystyczna ma jednakowo, uroczysty, wzniosły charakter. Woń kadzidła wprowadza
zgromadzenie liturgiczne w atmosferę obecności Boga, który wypełnia świątynię.
Kadzidło przypomina obłok, który w Starym Testamencie unosił się w miejscu
Świętym Świętych i był znakiem obecności Boga. Kadzidło jest również symbolem łask i dóbr, jakimi Chrystus obdarza uczestników liturgii eucharystycznej4.
Okadzanie wiernych ma natomiast charakter aktu powitalnego, pozdrowienia
uczestników zgromadzenia liturgicznego. Zwyczaj ten znany był już w czasach
starożytnych, kiedy to gospodarz okadzał swoich gości wonnościami. Wreszcie
okadzanie jest rodzajem aktu pokutnego, znakiem oczyszczenia, co symbolizuje
ogień płonący w kadzielnicy. W czasie tej czynności diakon lub celebrans, który
okadza, odmawia Ps 50 Zmiłuj się nade mną, Panie, w którym prosi Boga o darowanie przewinień i grzechów. Prośba o oczyszczenie dusz celebrującego kapłana
i całego zgromadzenia liturgicznego występuje też w modlitwie do Ducha Świętego, którą celebrans wraz z diakonem odmawia przed ołtarzem po okadzeniu5:
Królu niebieski, Paraklecie, Duchu prawdy, wszędzie obecny i wszystko wypełniający, skarbnico dóbr i dawco życia, przyjdź i zamieszkaj w nas, i oczyść nas od
wszelkiej zmazy oraz zbaw o Dobry, nasze dusze.
Dołączają jeszcze krótką doksologię: „Chwała na wysokości Bogu, na ziemi
pokój, a w ludziach [Jego] upodobanie” (dwa razy) oraz prośbę „Panie, otwórz
moje wargi, a moje usta będą zwiastować Twoją chwałę”. Następnie celebrans,
czyniąc nad ołtarzem księgą Ewangelii znak krzyża, wygłasza doksologię: „Błogosławione Królestwo Ojca i Syna, i Ducha Świętego. I teraz, i zawsze, i na wieki
wieków”, która przypomina uczestnikom liturgii, że znajdują się w obecności Boga
i w zasięgu mocy Jego królestwa, w obszarze panowania Boga i działania Jego
łask. Na doksologię zgromadzenie liturgiczne odpowiada „Amen”. Ta hebrajska
aklamacja ma wiele znaczeń i nie jest tylko potwierdzeniem w znaczeniu „Niech
się tak stanie”. W liturgii, po doksologiach trynitarnych „Amen” jest wyrazem
wiary w obecność Boga oraz decyzją aktywnego udziału w liturgii6.
4
Por. J. Czerski, Boska Liturgia św. Jana Chryzostoma. Wprowadzenie liturgiczno-biblijne do
Liturgii Eucharystycznej Kościoła Wschodniego („Opolska Biblioteka Teologiczna” 28), Opole
1998, s. 80.
5
Tłumaczenia tekstów na język polski na podstawie Ή Θεία Λειτουργία τοῦ ἐν ἁγίοις Πατρòς
ἡμῶν �ωάννου τοῦ Χρυσοστόμου, Romae 1967.
6
Por. H. Schlier, ἀμήν, w: Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament I, s. 339–342.
LITURGIA SŁOWA W LITURGII EUCHARYSTYCZNEJ KOŚCIOŁA BIZANTYJSKIEGO
3
Po doksologii wstępnej następują ektenie i antyfony. Ektenia, od gr. ἐκτείνω
– rozwijać w szereg, jest to szereg próśb wygłaszanych przez diakona lub kapłana, na które zgromadzenie liturgiczne odpowiada najczęściej „Panie, zmiłuj się”.
Pierwsza, najdłuższa ektenia nazywana jest ektenią pokoju, gdyż przedmiotem
jej pierwszych trzech próśb jest pokój, lub ektenią wielką. Poza tym ma ona uniwersalny i ekumeniczny charakter, obejmuje potrzeby wszystkich ludzi i całego
świata. Składa się na nią szereg krótkich próśb ułożonych w określonym porządku,
od ogólnych do coraz bardziej konkretnych:
• pokój i zbawienie dla całego świata;
• pomyślność dla Kościoła i o zjednoczenie wszystkich chrześcijan;
• za zgromadzenie liturgiczne, za wszystkich chrześcijan, za hierarchię
kościelną, za miejsce, w którym sprawowana jest liturgia; za rządzących
i wojsko;
• za podróżujących, chorych, cierpiących i uwięzionych oraz za wszystkich,
którzy znajdują się w różnych potrzebach.
W ostatniej prośbie poleca się wszystkie intencje Bogurodzicy Maryi oraz
wyraża całkowite oddanie „Chrystusowi, naszemu Bogu”. Wielką ektenię kończy
modlitwa celebransa, skierowana do Boga, „którego potęga jest niewyobrażalna,
a chwała niepojęta, którego miłosierdzie jest bezgraniczne, a miłość do ludzi
niewysłowiona”, aby wejrzał na modlące się zgromadzenie liturgiczne i okazał
swoje „obfite miłosierdzie i litość”. Modlitwę kończy głośna aklamacja (ekfoneza)
trynitarna, która stwierdza, że tylko samemu Bogu należy się „wszelka chwała,
cześć i uwielbienie”, na którą chór lub wierni odpowiadają „Amen”.
Po ektenii wielkiej śpiewa się trzy antyfony. Są to wersety psalmów z krótkim
refrenem, który powtarza się po każdym wersecie7. Antyfony należą wprawdzie
do zmiennych części liturgii eucharystycznej, lecz praktycznie zmieniają się
tylko w wielkie święta. Pierwszą antyfoną w niedziele są urywki Ps 65 [66],1-4,
a w dni powszednie Ps 91 [92],1-2.16, z refrenem „Przez modlitwy Bogurodzicy,
Zbawco, zbaw nas”. Drugą antyfoną są wersety Ps 92,1.5 z refrenem: „Przez
modlitwy Twoich świętych, Zbawco, zbaw nas”. Do drugiej antyfony dołącza się
jeszcze krótki hymn chrystologiczny, który wspomina życie Jezusa od Wcielenia
do Zmartwychwstania, Jego dzieło zbawcze oraz pozycję jako Boga równego
Ojcu i Duchowi Świętemu. Trzecią antyfonę stanowią urywki Ps 94,1.2-3.4-5
z refrenem: „Zbaw nas, Synu Boży, który powstałeś z martwych, śpiewających
Tobie Alleluja” (w niedziele) lub „Zbaw nas, Synu Boży, przedziwny w swoich
świętych, śpiewających Tobie Alleluja” (w dni powszednie lub święta poza niedzielami, o ile nie mają one specjalnych refrenów wspominających tajemnicę święta).
Czasem zamiast pierwszej antyfony śpiewa się Ps 102 [103], zamiast drugiej Ps
145 [146], a w miejsce trzeciej – błogosławieństwa Mt 5,3-12. W Kościołach
tradycji greckiej w niedziele i święta trzecią antyfonę lub błogosławieństwa zastę7
Por. K. Onasch, Liturgie und Kunst der Ostkirche in Stichworten, Leipzig 1981, s. 31.
4
KS. JANUSZ CZERSKI
puje troparion. Celem antyfon jest uwielbienie Boga, Jego potęgi, mocy, piękna,
miłosierdzia i dobroci oraz ożywienie miłości do Boga8.
Po pierwszej i drugiej antyfonie diakon lub kapłan śpiewa krótką ektenię, która
zawiera tylko trzy prośby. Każdej z nich towarzyszy modlitwa celebransa, którą
kończy głośna doksologia trynitarna.
PROCESJA Z KSIĘGĄ EWANGELII
Podczas śpiewu trzeciej antyfony celebrans i diakon przygotowują się do
procesji z księgą Ewangelii. W bizantyjskiej terminologii liturgicznej procesja ta
nazywana jest „małym wchodem”, w odróżnieniu od „wielkiego wchodu”, czyli
procesji z darami ofiarnymi na początku liturgii Eucharystii. Mały wchód polega na
wyniesieniu księgi Ewangelii do wiernych i zaniesieniu jej znowu do sanktuarium.
Pierwotnie księga Ewangelii nie była niesiona w procesji, lecz przechowywana
w szafie obok ołtarza lub za ołtarzem, skąd wyjmowano ją przed liturgią słowa9.
Obecnie księga Ewangelii znajduje się zawsze na ołtarzu. Przed wyniesieniem
księgi Ewangelii celebrans wraz z diakonem czynią trzy pokłony, następnie kapłan
całuje księgę i ołtarz, bierze ją z ołtarza i przekazuje diakonowi, a gdy nie ma diakona, sam idzie z nią za ołtarz i wychodzi z sanktuarium do wiernych drzwiami po
lewej stronie ikonostasu. Procesja odbywa się często przez cały kościół, a na jej
czele idzie ministrant z krzyżem. Małe wejście ma także znaczenie symboliczne.
Księga Ewangelii jest bowiem ikoną Chrystusa obecnego w swoim słowie, stąd
wyniesienie księgi Ewangelii do wiernych symbolizuje przyjście Chrystusa do
zgromadzenia liturgicznego, aby do niego przemówić. Przed wejściem do prezbiterium celebrans odmawia modlitwę małego wchodu, której treść nie nawiązuje do
księgi Ewangelii, lecz wyraża prośbę, aby wejściu kapłana i asysty do sanktuarium
towarzyszyli „święci i aniołowie wraz z nami sprawowali liturgię”. Potem diakon
lub sam celebrans wygłasza aklamację: „Oto Mądrość. Powstańmy”, na co chór
odpowiada: „Przyjdźcie, pokłońmy się i upadnijmy na twarz przed Chrystusem”.
Jest to zarazem wyznanie wiary w obecność Chrystusa w słowie Ewangelii. Po
aklamacji chóru następuje śpiew troparionów i kontakionów10.
W tym czasie celebrans odmawia modlitwę, która przygotowuje do śpiewu
hymnu Trisagionu11. Treść tej modlitwy wprowadza w atmosferę świętości,
Por. J. Czerski, Boska Liturgia..., s. 86.
Por. М.М. Соловій, Божественна Літургія. Історія – розвиток – пояснення („Записки
ЧСВВ” XX), Рим 1964, s. 239.
10
Troparion jest to krótki hymn modlitewny o prostej strukturze rytmicznej , który wyraża główną myśl obchodzonego święta lub pochwałę świętego. Kontakion jest inną formą krótkiego hymnu
liturgicznego na cześć świętego lub święta, ułożonego według innych zasad muzyki bizantyjskiej.
Por. A. Znosko, Mały słownik wyrazów starocerkiewno-słowiańskich i terminologii cerkiewno-teologicznej, Warszawa 1983, s. 154, 325.
11
Hymn ku czci Trójcy Przenajświętszej, w którym trzykrotnie powtarza się zwrot: „Święty
Boże, Święty Mocny, Święty Nieśmiertelny, zmiłuj się nad nami”.
8
9
LITURGIA SŁOWA W LITURGII EUCHARYSTYCZNEJ KOŚCIOŁA BIZANTYJSKIEGO
5
obecności Boga, budzi ducha bojaźni i pobożności. Rozpoczyna się ona inwokacją „Boże Święty”. Wobec świętości Boga człowiek odczuwa swoją niegodność
i grzeszność, ale Bóg „nie gardzi grzesznikiem, lecz wzywa do nawrócenia, aby
go zbawić”. Celebrans prosi dalej Boga, aby nawiedził zgromadzenie liturgiczne,
przebaczył grzechy, uświęcił i pozwolił służyć Mu w pobożności. Modlitwę kończy
się trynitarną doksologią: „Bo jesteś Święty, Boże nasz, i Tobie chwałę przesyłamy,
Ojcu i Synowi, i Świętemu Duchowi, teraz i zawsze, i na wieki wieków”, która
wprowadza w śpiew Trisagionu.
CZYTANIA PISMA ŚWIĘTEGO
Pod koniec śpiewu Trisagionu celebrans udaje się za ołtarz, gdzie w absydzie, na podwyższeniu znajduje się katedra – siedzenie biskupa12 oraz siedzenia
dla koncelebrujących kapłanów. Katedra biskupa symbolizuje tron Zbawiciela
w chwale i majestacie, co przypomina ustawiona zazwyczaj na siedzeniu biskupa
ikona Chrystusa. W drodze do tronu celebrans odmawia po cichu krótką modlitwę
i błogosławi tron, a chór lub lektor śpiewa prokimenon. Są to wersety psalmów
ułożone w formie antyfony, podobnie jak psalmy responsoryjne w liturgii rzymskiej. Termin „prokimenon” pochodzi od greckiego czasownika πρόϰειμαι – wystawiać przed czymś. Prokimenon, który wyprzedza pierwsze czytanie, wprowadza
w sakrament słowa, przemawia nie tylko do rozumu, lecz do całego człowieka,
do jego serca i woli13.
Kościoły wschodnie miały początkowo pięć czytań, ale w Jerozolimie już
w V wieku zredukowano je do dwóch, a w Konstantynopolu do trzech. Czytano
tu proroków (I czytanie), Dzieje Apostolskie lub listy apostołów (II czytanie)
oraz Ewangelię. Kościół bizantyjski usunął jednak ostatecznie czytania ze Starego Testamentu z porządku czytań liturgii eucharystycznej, za wyjątkiem liturgii
św. Jakuba. Czytania ze Starego Testamentu zachowały się natomiast w liturgii
godzin, a w liturgii eucharystycznej stosuje się je tylko wówczas, gdy łączy się
ona z nieszporami14.
Czytania z Dziejów Apostolskich i listów Nowego Testamentu określa się ogólnie jako czytanie „Apostoła” i taki tytuł nosi też księga zawierająca te czytania.
Czytania zaczynają się od Dziejów Apostolskich w Niedzielę Wielkanocy i czyta
się je systematycznie aż do Niedzieli Pięćdziesiątnicy. Po okresie paschalnym czyta
się w formie lectio continua listy Nowego Testamentu w trzech cyklach: (1) w dni
powszednie od poniedziałku do piątku; (2) w soboty i (3) w niedziele15.
W każdym kościele.
Por. J. Czerski, Boska Liturgia..., s. 91.
14
Por. tamże, s. 93.
15
Por. J. Czerski, Czytania biblijne w Liturgii Mszy św. Kościoła bizantyjskiego, „Studia liturgiczno-pastoralne” 1 (1988), s. 192–204.
12
13
6
KS. JANUSZ CZERSKI
Po pierwszym czytaniu chór śpiewa „Alleluja”, a diakon lub celebrans, gdy
nie ma diakona, okadza w tym czasie główny ołtarz, prezbiterium, ikonostas i lud.
Przed proklamacją Ewangelii celebrans odmawia modlitwę, która spełnia podobną
funkcję jak epikleza w modlitwie eucharystycznej. Wyraża ona prośbę, aby Duch
Święty przyszedł, przemienił wiernych, uzdolnił do zrozumienia słów Jezusa
i pobudził do zmiany życia, aby mogli „wkroczyć na drogę życia duchowego”16.
Cztery Ewangelie czyta się w ciągu jednego roku w formie lectio continua w następującym porządku: Jan – Mateusz – Marek – Łukasz. Perykopy podzielone są
również na trzy cykle: (1) dni powszednie od poniedziałku do piątku; (2) soboty
i (3) niedziele17.
Stół słowa Bożego jest obficie zastawiony. Systematyczny udział w codziennej
liturgii pozwala w ciągu roku poznać cały Nowy Testament. Większość chrześcijan
uczestniczy jednak w liturgii tylko w niedziele i dla nich właśnie przeznaczony jest
odrębny cykl czytań. Nie jest on wprawdzie kompletny, lecz ciągły. Wydobywa
najistotniejsze tematy Nowego Testamentu, jakie mają wpływ na kształtowanie
postawy i duchowości chrześcijańskiej.
Po Ewangelii następuje homilia, która jest świadectwem, że słowo Boże zostało usłyszane, zrozumiane i przyjęte. Homilia już w pierwotnym Kościele była
organicznie związana z czytaniami biblijnymi i stanowiła istotną część liturgii18.
Zakończenie liturgii słowa stanowią dwie ektenie: (1) nieustanna; (2) za katechumenów, po której następuje rozesłanie katechumenów. Ektenia nieustanna
lub „usilnego błagania” obejmuje wszystkie potrzeby i jest jedyną ektenią, do
której można wprowadzać aktualne, własne prośby. Na poszczególne prośby lud
lub chór odpowiada trzykrotnym: „Panie, zmiłuj się”. Ektenia za katechumenów
jest zabytkiem praktyki pierwotnego Kościoła, w którym istniała instytucja katechumenatu, regulowana specjalnymi przepisami odnośnie do udziału w liturgii
kandydatów do chrztu. Nie wolno im było uczestniczyć w liturgii Eucharystii
i praktyki tej trzymano się przynajmniej do VII wieku19. Każda litania kończy
się cichą modlitwą celebransa i głośną ekfonezą. Na tym kończy się bizantyjska
dydaktyczna część liturgii eucharystycznej, czyli liturgia słowa.
A. Schmemann, L’Eucharistie. Sacrement du Royaume, Paris 1985, s. 75.
Por. J. Czerski, Czytania biblijne..., s. 206.
18
Por. A. Schmemann, L’ Eucharistie..., s. 75, 76.
19
N. Edelby, Liturgikon. „Messbuch” der byzantinischen Kirche, Recklinghausen 1967,
s. 391.
16
17