Pobierz

OID (263) 8/2013
SALMONELLA JAKO PROBLEM W PRODUKCJI
DROBIARSKIEJ
Salmonelle przynależą do rodziny bakterii jelitowych Enterobacteriaceae i stanowią duży rodzaj Salmonella, które są bardzo licznie rozpowszechnione w środowisku naturalnym.
Salmonelle to organizmy jednokomórkowe
o szerokości około 0,5 µm i długości kilku mikrometrów (1 µm = 0,001 mm). Mają pałeczkowaty kształt o zaokrąglonych końcach. Wszystkie szczepy tego rodzaju są zdolne do wywoływania chorób, mają także zdolność do przeżywania wewnątrz komórek żernych organizmu
i powodowania zakażeń wewnątrzkomórkowych. Istnieje około 2,5 tys. różnych serotypów bakterii Salmonella. Szacuje się, że obecnie w krajach Unii Europejskiej około 200 serotypów Salmonella powoduje u ludzi choroby
przenoszone przez żywność.
Rezerwuarem pałeczek Salmonella mogą być
zarówno ptaki hodowlane, jak i wolno żyjące oraz inne zwierzęta stałocieplne. Za duży
wzrost liczby zwierząt zakażonych pałeczkami Salmonella, obserwowany w ostatnich latach, odpowiedzialnych jest wiele czynników.
Do najważniejszych zaliczymy przede wszystkim intensyfikację produkcji zwierzęcej, która wiąże się z dużą koncentracją zwierząt na
małej przestrzeni, co sprzyja obniżeniu naturalnej odporności organizmu. Konsekwencją jest krzyżowe zakażenie patogenami bakteryjnymi. Źródeł zakażeń drobiu należy doszukiwać się także w wylęgarniach oraz w środowisku kurnika, gdzie żywotność pałeczek
Salmonella może utrzymywać się nawet do 3
miesięcy. Fakt, że w kurniku przebywa znaczna
ilość ptaków powoduje, że pałeczki Salmonella w chwili przeniknięcia do środowiska kurnika mają możliwość zainfekowania znacznej
32
liczby ptaków, szczególnie w odchowie brojlerów kurzych i indyków. Na tempo procesu infekcji w kurniku wpływ mają:
• konstrukcja karmideł, umożliwiająca zakażenie paszy poprzez odchody, co sprzyja dalszemu siewstwu zarazka wśród pozostałych ptaków (przykładem mogą być tradycyjne karmidła łańcuchowe);
• konstrukcja poideł - poidła dzwonowe
(okrągłe), tace tłoczące czy nawet mini poidła są tak skonstruowane, że znajdująca
się w nich woda może zostać zabrudzona
(zakażona); taka sytuacja nie będzie miała
miejsca przy zastosowaniu poideł smoczkowych;
• materiał ściółkowy - niektóre rodzaje materiałów ściółkowych, takie jak pocięta słoma, zawierają pewną ilość ziarna (pożywienia); niektóre systemy karmienia pozwalają również na rozrzucanie pokarmu wokół karmidła; w takich sytuacjach ptaki zaczynają grzebać w ściółce, dziobać i zjadać
to, co znajdą; jednocześnie w ściółce mogą
znajdować się odchody skażone Salmonellą.
Opisane sytuacje nie mają już tak istotnego
znaczenia w przypadku klatkowego utrzymania kur niosek. W kurnikach, w których stosuje się utrzymanie bateryjne, jeżeli dojdzie do
infekcji w jednej z klatek, to zwykle przenoszenie się tych bakterii na resztę stada zajmuje więcej czasu.
Niemożliwość odizolowania terenu, gdzie zlokalizowane są fermy drobiarskie, wytwórnie
pasz, czy zakłady przetwórstwa spożywczego,
od ptaków dziko żyjących powoduje, że powinno kłaść się nacisk na maksymalne ograniczenia kontaktu ptaków hodowlanych z środowiskiem zewnętrznym. Równie ważna jest obec-
OID (263) 8/2013
ność na terenie fermy gryzoni, które są często
nosicielami bakterii chorobotwórczych. Istnieje również prawdopodobieństwo aerogennego
szerzenia się bakterii wśród ptaków. W aerogennej (powietrznej) drodze zakażenia biorą
udział cząsteczki podsuszonego kału lub pierza zanieczyszczonego zarazkami.
Problem występowania pałeczek Salmonella
w produkcji drobiarskiej jest ważny z dwóch
powodów.
Pierwszym z nich jest fakt, że niektóre rodzaje (serotypy) Salmonella mogą powodować poważne choroby ptaków hodowlanych. Konsekwencją są znaczne straty ponoszone przez hodowców drobiu i obniżenie opłacalności produkcji. W skali światowej ważnymi pod tym
względem serotypami są: S. Pullorum oraz S.
Gallinarum, które wywołują odpowiednio: białą biegunkę piskląt (pulorozę) i tyfus ptaków.
W czasie zarażenia chorobowego lub nosicielstwa w 1 gramie wydalanego przez ptaka kału
może znajdować się 107 - 109 komórek tego zarazka.
W Polsce do najczęściej występujących u drobiu należą: S. Typhimurium, S. Enteritidis, S.
Dublin, i S. Gallinarum - Pullorum, u indyków S. Infantis, S. Saint - Paul, S. Typhimurium, S. Enteritidis, S. Meleagridis i S. Amsterdam, u gęsi S. Enteritidis i S. Typhimurium, natomiast u kaczek S. Enteritidis.
Dla drobiu najgroźniejszymi szczepami są S.
Gallinarum i S. Pullorum. Są to serotypy wysoce inwazyjne. W stadach ptaków szczepy te szerzą się drogą pionową poprzez zakażoną wodę,
paszę, ściółkę oraz przenoszone są przez gryzonie. Nie są one przyczyną zachorowań u ludzi, ani u innych gatunków zwierząt. Puloroza jest chorobą atakującą ptaki w młodym wieku, z bardzo ciężkim przebiegiem i dużym odsetkiem śmiertelności, zarówno w momencie
inkubacji jaj, jak i w krótkim czasie po wylęgu. Generalnie uważa się, iż za sprawą tej cho34
roby hodowcy drobiu (poczynając od początku wieku) ponieśli największe straty materialne. Zakażenie S. Gallinarum wywołuje u ptactwa chorobę zwaną tyfusem kur. Wrażliwość
na zakażenie tym serotypem jest wysoka, bez
względu na wiek ptaków, bowiem chorobę tę
identyfikowano w stadach kur we wszystkich
okresach nieśności. Upadki spowodowane zakażeniem S. Gallinarum dochodzą nawet do
kilkudziesięciu procent stada. Jeżeli dochodzi
do stwierdzenia tych zakażeń w stadach rodzicielskich kur niosek, tracą one rangę stada wylęgowego, ponieważ bakteria przenoszona jest
drogą pionową.
S. Enteritidis i S. Typhimurium w stadach drobiu rozprzestrzeniają się jednocześnie dwiema drogami: pionową (ze stada rodzicielskiego na potomstwo), i poziomą (ze skażonego środowiska na drób). S. Enteritidis, niezależnie od drogi infekcji, zasiedla przewód pokarmowy i wydalana jest wraz z kałem. W organizmie wnika do komórek nabłonka jelitowego i do narządów miąższowych, takich jak
śledziona i wątroba. Jej obecność wykrywano również w jądrach u kogutów oraz w jajnikach i jajowodach kur. S. Typhimurium i S. Enteritidis są szczególnie niebezpieczne dla młodych indyków, mogą bowiem powodować wysoką śmiertelność, dochodzącą w stadzie nawet do 80% ptaków. Problem ten nie dotyczy
tylko hodowli krajowej, bowiem drobnoustroje te izolowano w pierwszych trzech dobach życia, również u piskląt pochodzących z importu. Z drugiej strony, równie niebezpieczny jest
fakt izolacji tych bakterii od ptaków w ostatnim okresie odchowu, ponieważ mogą one stać
się przyczyną endogennych (pierwotnych) zanieczyszczeń tuszek. Dodatkowo, oddziaływanie na ptaki czynników stresowych w obrocie
przedubojowym (transport, załadunek, wyładunek), doprowadza do zmniejszenia odpornościowych błony śluzowej przewodu pokarmowego (GALT) i do przełamania bariery jelitowej, a w konsekwencji transferu pałeczek Sal-
OID (263) 8/2013
monella do krwi i organów wewnętrznych ptaków. W zwykłych warunkach bakterie te byłyby zwalczone przez system obronny organizmu.
Drugim powodem są zatrucia pokarmowe
u ludzi, za które odpowiedzialny jest przede
wszystkim szczep S. Enteriditis. Trzeba również pamiętać, że w korzystnych warunkach
środowiskowych wiele innych serotypów również może wywoływać zatrucia. Cechą charakterystyczną tej bakterii jest również możliwość
wielokrotnego zainfekowania osób, które zachorowały na salmonellozę, pod warunkiem
jednak, iż każdorazowo zakażenie powodowane jest antygenowo innym szczepem. Wśród
odzwierzęcych serotypów Salmonella w skażeniu żywności czołowe miejsce zajmują właśnie bakterie izolowane od ptaków. Szczególne miejsce w rozprzestrzenianiu się pałeczek
Salmonella zajmują jaja. Z zainfekowanych jaj
znoszonych przez kury ze stad reprodukcyjnych i zarodowych wykluwają się zakażone pisklęta. Za ich pośrednictwem zakażenie jest
przenoszone na stada towarowe, które są źródłem żywności dla ludzi. Jaja i tuszki drobiowe
są bowiem obecnie istotnym składnikiem diety człowieka w Europie i Ameryce. Dogodnym
środowiskiem stanowiącym idealna pożywkę
dla rozwoju salmonelli jest również gotowane
mięso ptaków oraz śmietana i mleko. W produktach tych Salmonella namnaża się w postępie geometrycznym.
Do zakażenia mięsa drobiowego pałeczkami
Salmonella dochodzi również wskutek tzw. zanieczyszczeń krzyżowych. Sprzyja temu wiele operacji technologicznych stosowanych
w ubojniach drobiu (np. patroszenie, oparzanie lub immersyjne schładzanie tuszek). Nie
należy zapominać, ze nawet niewielka liczba
pałeczek Salmonella obecna w tuszkach drobiowych sprzyja ich przenoszeniu do pomieszczeń kuchennych, gdzie może dojść do zakażenia innych produktów spożywczych, często
już przygotowanych do bezpośredniego spoży36
cia. Jak wykazały badania, podłożem większości zatruć pokarmowych jest właśnie żywność
przygotowana w gospodarstwach domowych.
Metody zapobiegania salmonellozom
w produkcji drobiarskiej
Produkcja drobiarska zarówno w Polsce, jak
i pozostałych krajach Unii Europejskiej prowadzona jest zgodnie z wymogami prawnymi,
których celem jest uzyskanie wysokiej jakości
produktów żywnościowych.
W tym zakresie Unia Europejska opracowała
i wdrożyła ogólny schemat działań podejmowanych w celu ograniczenia rozpowszechniania salmonelli w produkcji drobiarskiej, który
składa się z czterech głównych obszarów działań (Rozporządzenie (WE) nr 2160/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 17 listopada 2003 r. w sprawie zwalczania salmonelli i innych określonych odzwierzęcych czynników chorobotwórczych przenoszonych przez
żywność (Dz. Urz. UE L 325 z 12.12.2003,
z późn. zm.):
• określenie celu wspólnotowego - określenie
i przyjęcie celów w odniesieniu do ograniczenia rozpowszechniania Salmonelli u drobiu: na poziomie produkcji pierwotnej oraz
na innych etapach łańcucha pokarmowego,
łącznie z paszą i żywnością;
• programy kontrolne - określenie i zatwierdzenia programów kontroli ustanowionych
przez Państwa Członkowskie i przedsiębiorstwa paszowe;
• metody kontroli - określenie i przyjęcie
szczególnych zasad dotyczących niektórych metod kontroli, stosowanych w zakresie ograniczania rozpowszechniania Salmonelli w stadzie drobiu (kur i indyków);
• regulacja handlu - określenie i przyjęcie zasad dotyczących handlu wewnątrzwspólnotowego i przewozu drobiu i produktów drobiarskich z państw trzecich.
Zgodnie z powyższym rozporządzeniem kraje członkowskie Unii Europejskiej ustanawia-
OID (263) 8/2013
ją krajowe programy zwalczania w odniesieniu
do każdej choroby odzwierzęcej i odzwierzęcego czynnika chorobotwórczego wymienionych
w załączniku I do tego rozporządzenia. Programy takie są ustanawiane corocznie.
Restrykcyjne wymogi prawa żywnościowego spowodowały, iż stworzone zostały zasady mające na celu pomóc hodowcom zajmującym się utrzymaniem drobiu, przeznaczonego
do spożycia przez ludzi w zapobieganiu wprowadzania, rozprzestrzeniania i utrzymywania
się chorób oraz w ograniczaniu występowania
skażeń, które mogłyby mieć wpływ na bezpieczeństwo mięsa drobiowego przeznaczonego
do spożycia przez ludzi.
Do głównych zaleceń w zapobieganiu zakażeniom stad pałeczkami Salmonella u drobiu możemy zaliczyć:
• system chowu powinien opierać się na dewizie „cała ferma pełna - cała ferma pusta”;
• ferma przewidziana dla stad reprodukcyjnych musi spełniać warunki organizacyjno-technologiczne odpowiednie dla tego
typu produkcji drobiarskiej oraz dopełniać
zasady izolacji i ochrony sanitarno-weterynaryjnej;
• kurnik powinien być łatwy w oczyszczaniu
i dezynfekcji;
• zebrane jaja powinny być zdezynfekowane
i przechowywane w magazynie jaj;
• w budynku powinno wydzielić się pomieszczenie do dezynfekcji rąk, zmiany obuwia
i odzieży na ochronną dla personelu i osób
kontrolujących;
• w żywieniu stad drobiu zabrania się stosowania pasz zawierających białko zwierzęce;
• jeżeli pasze produkowane są na fermie każda partia komponentów używana do ich
wytworzenia powinna być zbadana (tyczy
się to głównie stad reprodukcyjnych);
• pasze skarmiane w żywieniu stad reprodukcyjnych bez względu gdzie powstały powin38
ny zawierać atest „Pasza wolna od zanieczyszczeń pałeczkami Salmonella”;
• zaleca się podawanie preparatów zawierających fizjologiczną mikroflorę jelitową:
w pierwszych godzinach życia piskląt, po
każdym leczeniu chemioterapeutykami,
przy zmianie paszy, przy zmianie warunków środowiskowych, przed i po transporcie, przed i po szczepieniu, a także przy każdym stresie;
• szczepieniom podlegają stada rodzicielskie,
a dokumentacja dotycząca tych szczepień
powinna być zachowana przez właściciela
przez 3 lata i udostępniona do wglądu Inspekcji Weterynaryjnej.
Oczywiście trzeba mieć świadomość, iż przestrzeganie tych zasad jest konieczne, jakkolwiek samo w sobie nie wystarczy do całkowitego wyeliminowania zakażeń we wszystkich
sytuacjach, a w szczególności na tych fermach,
gdzie zakażenia maja charakter nawracający.
W przypadku, gdy stosowanie podstawowych
wytycznych nie przynosi pożądanych rezultatów, niezbędna jest dogłębna analiza problemu
i korekcja procedur kontrolnych.
Nie należy również zapominać o prawidłowej
lokalizacji ferm w terenie, izolacji obiektów
drobiarskich za pomocą systemu śluz sanitarnych (ferma - sektor - budynek) w celu dezynfekcji pojazdów i ludzi wchodzących na teren
fermy oraz szeroko rozumianej higienie bytowania ptaków. Sprowadza się ona, najogólniej
mówiąc, do zasiedlania kurników pisklętami
zdrowymi, jednodniowymi, wolnymi od Salmonelli (tzn. pochodzących z rejonów i ferm
niezakażonych) oraz dokładnym oczyszczeniem i dezynfekcją pomieszczeń, w celu eliminacji drobnoustrojów chorobotwórczych, które mogły namnożyć się w czasie wcześniejszego odchowu ptaków. Natomiast w przypadku
budynków otwartych dla drobiu, takich jak np.
stodoły dla indyków lub kurników dla brojlerów mających zasłony, siatka powinna być za-
OID (263) 8/2013
wsze w dobrym stanie i wszelkie uszkodzenia
powinny być natychmiast naprawiane.
Kolejnym aspektem w celu ograniczenia występowania Pałeczek Salmonella jest jakość mikrobiologiczna wody i pasz. Szczególną uwagę należy zwracać na zabezpieczenie surowców
paszowych w czasie transportu, ponieważ stopień zanieczyszczenia pałeczkami Salmonella
może nasilić się nawet dwukrotnie w trakcie
ich transportu do wytwórni.
W celu eliminacji zagrożenia zakażenia pasz
pałeczkami Salmonella mogą być wykorzystywane zarówno zabiegi termiczne i fizyczne,
jak i dodatki chemiczne. Z dodatków chemicznych dodawanych do pasz najbardziej skuteczne w zwalczaniu Salmonelli okazały się: kwas
mrówkowy, kwas solny, azotowy, propionowy,
siarkowy, fosforowy, alkohol mrówczany, izopropylowy oraz fosforan trójsodowy. W przeciwdziałaniu skażenia pasz bakteriami Salmonella znaczną rolę odgrywa prawidłowy proces technologiczny produkcji mieszanek paszowych, a przede wszystkim hydrotermiczna
obróbka pasz. W temperaturze przewyższającej 83°C Salmonella unieszkodliwiana jest już
w trakcie granulowania. Trzeba jednak pamiętać, że wilgotność pasz modyfikuje efektywność granulowania. W paszy dla drobiu
zawierającej 15% wody badania wykazały tylko zmniejszenie ilości S. Enteritidis, natomiast
przy wilgotności wynoszącej 5% zakażenia paszy wyeliminowano. Dlatego też, istotne znaczenie w produkcji pasz ma łączenie zabiegów
chemicznych i termicznych.
Bardzo skuteczną metodą wydaje się również
być naświetlanie pasz promieniami gamma.
Skuteczność tego promieniowania w eliminacji problemu bakterii Salmonella w paszach dowiodły, iż wystarczającą dawką tego promieniowania w celu całkowitej eliminacji bakterii Salmonella jest zakres od 15 do 35 kGy (kilogray).
Również hodowcy poprzez zakwaszanie mie40
szanek paszowych i wody mogą ograniczyć
rozwój bakterii Salmonellana fermach. Dodatek kwasów organicznych (kwas octowy, mlekowy) do wody obniża poziom bakterii Salmonella u ptaków w jelitach ślepych oraz wolu.
Stosowane kwasy muszą mieć jednak odpowiednie stężenie, z tego względu powinny być
one stosowane tylko i wyłącznie okresowo.
Inną możliwością hamowania rozwoju bakterii
patogennych jest stosowanie preparatów probiotycznych, obejmujących zwykle jedną, bądź
kilka różnych kultur bakterii fermentacji mlekowej. Wiele tego typu produktów jest używanych w żywieniu drobiu. W ich skład wchodzi
mieszanka beztlenowych bakterii otrzymanych z treści jelit ślepych, ścian jelit bądź z obu
tych miejsc równocześnie, ptaków domowych
i badanych na obecność ludzkich i ptasich patogenów.
Zwiększeniu odporności na infekcje sprzyja dodatek preparatów prebiotycznych. Nie
zawierają one żadnych mikroorganizmów,
a jedynie substancje stymulujące. Standardowe
prebiotyki, to: frukto- i mannanooligosacharydy. Ich korzystne oddziaływanie opiera się
na stymulacji rozwoju bakterii probiotycznych:
Bifidobacterium sp. i Lactobacillus sp., co prowadzi do zahamowania namnażania bakterii
Salmonella. W kurniku mogą być zastosowane wielokierunkowo: podawane w wodzie do
picia, w paszy bądź też rozpylone w powietrzu.
Kolejnym kierunkiem działań podejmowanym
w celu ograniczenia zakażeń bakteriami Salmonella jest stosowanie dodatków zwiększających odporność u ptaków. U kur zakażonych
pałeczkami Salmonella stwierdza się zwiększony poziom przeciwciał (IgA, IgG, IgM). Dlatego też zastosowanie w żywieniu drobiu dodatków, które stymulują wzrost odporności, może
przynieść pozytywne efekty w ograniczeniu tej
bakterii. Badania dowiodły, iż odporność humoralną kurcząt można pozytywnie oddzia-
OID (263) 8/2013
ływać wzbogacając ich dietę w selen. Bada się
również możliwość wykorzystania w żywieniu
drobiu roślin transgenicznych posiadających
przeciwciała zwrócone przeciw bakteriom Salmonella, co jednak wydaje się kontrowersyjne.
Dodatkami, które selektywnie niszczą patogeny jelitowe są dodatki oparte na związkach
nitrowych i chloranach. Działanie chloranów
polega na tym, że przedostają się do wnętrza
komórek bakteryjnych, gdzie następnie przy
udziale enzymu (reduktazy azotanowej), są
redukowane do powodujących śmierć komórek chlorynów. Bakterie z rodziny Enterobacteriaceae, w tym Salmonella, posiadają właśnie
ten enzym w komórkach, podczas gdy pożądane bakterie jelitowe nie. Dodatkowo, podanie
kurczętom brojlerom przed aplikacją chloranów azotanu sodu może spowodować znaczne zahamowanie rozwoju bakterii patogennych
S. Typhimurium. Jednakże, w świetle obecnego
stanu wiedzy niezbędne są dalsze badania dotyczące efektywności i bezpieczeństwa stosowania wymienionych wyżej substancji.
Pozytywny efekt w eliminacji Salmonelli wydaje się mieć dodatek aktywowanego węgla
drzewnego do paszy, który jak ogólnie wiadomo absorbuje wiele patogenów jelitowych. Jak
dowiedziono, zastosowanie w mieszankach dla
kurcząt dodatku aktywnego węgla drzewnego,
zawierającego płynny ocet drzewny, wpłynęło
na zahamowanie rozwoju bakterii S. Enteritidis
po dwuch tygodniach od aplikacji.
Korzystny wpływ na ograniczenie rozwoju bakterii Salmonella w przewodzie pokarmowym mają także wszystkie czynniki ograniczające ryzyko wystąpienia problemu tzw.
„mokrej ściółki”. Jako przykład, można podać
m.in. unikanie zbyt dużej ilości soli w paszy,
eliminację mikotoksyn z pasz, poprawę jakości tłuszczu, ograniczanie udziału takich zbóż
jak pszenżyto i jęczmień, profilaktykę infekcji
wywoływanych między innymi przez bakterie
E. coli i C. jejuni. Nie bez znaczenia pozostają
42
też czynniki, takie jak: używanie złej jakości
ściółki czy nieszczelności systemu pojenia, co
powoduje jej zawilgocenie.
Podniesienie odporności u ptaków na infekcję
jest ostatnią barierą, która może uchronić drób
od zakażenia Salmonellą. W praktyce oznacza
to stosowanie szczepionek. Sprawdzoną i dobrą
metodą jest również hodowla ptaków odporniejszych na zakażenia, a szczególnie na infekcje pałeczkami Salmonella. Szczepionki przeciw Salmonelli możemy podzielić na dwa zasadnicze rodzaje: żywe i martwe. Aby działanie
szczepionki było efektywne, muszą być spełnione następujące warunki:
• ptaki w stadzie powinny mieć sprawny
układ odpornościowy, który prawidłowo
zareaguje na szczepionkę,
• szczepionka powinna być podana prawidłowo wszystkim ptakom w kurniku.
Ważną kwestią w przypadku zastosowania
żywych szczepionek przeciwko Salmonelli
jest również fakt, iż szczep, który znajduje się
w szczepionce, nie może przeżyć w organizmie
ptaka, gdyż może zostać wykryty w testach laboratoryjnych.
Szczepionki martwe są z kolei mniej odpowiednie do stosowania w przypadku kurcząt broilerów, ale odgrywają ważną rolę w ograniczaniu
Salmonelli u kur niosek oraz w przypadku stad
rodzicielskich.
Idealna szczepionka przeciwko Salmonellozie
drobiu powinna:
• zapewnić ochronę przed wydalaniem zarazka z kałem;
• nie wywoływać choroby u ptaków;
• być trwale niechorobotwórcza dla człowieka;
• chronić ptaki przed wieloma różnymi serotypami;
• dawać możliwość odróżnienia jej od szczepów terenowych;
• być łatwa w stosowaniu;
• dawać możliwość jednoczesnego stosowa-
OID (263) 8/2013
nia innych sposobów zwalczania.
Bakterie Salmonella są w środowisku szeroko
rozpowszechnione, a zapobieganie skażeniu
stad drobiu to niezwykle ważny aspekt komercyjnej produkcji żywności pochodzenia zwierzęcego. Z tego powodu cały czas opracowywane są procedury bezpieczeństwa biologicznego,
które stosowane na fermach drobiu maksymalnie ograniczają potencjalne ryzyko zakażenia
stada czynnikami wywołującymi choroby odzwierzęce, takimi jak Salmonella. Optymalny
poziom skuteczności w eliminacji tej bakterii
jest możliwy do osiągnięcia pod warunkiem,
że wszyscy producenci żywności pochodzenia
drobiowego stosować będą najlepsze praktyki
zarządzania.
dr hab. inż. Tomasz Mituniewicz
Katedra Higieny Zwierząt i Środowiska
Wydział Bioinżynierii Zwierząt
UWM w Olsztynie
44