Show publication content!

DACH W POLSKIM BUDOWNICTWIE
WIEJSKIM
11.
GERARD
3. K S Z T A Ł T Y
Na
kształt
czynników,
D A С H O W.
dachów
wpływa
omawianych
szereg
uprzednio:
sy­
s t e m wiązania, p o k r y c i e , c z y n n i k i k l i m i tyczne,
urządzenia
tradycja
ogniowe
miejscowa
i
w y n i k a , że konstrukcje t y p u
archaiczne-
j a k socha
i luźny
rozpiętość
zrąb
żnaby
Ustrój
pewnego wymiaru
ustalić
8
I
7 0 cm
["NIEDŹWIEDŹ
550600ram
sta­
który m o -
P.
K Ę P N O
9 0 cm
DUBOWE
600¬
650 mm
P.
I-
DZISNA
przeciętnie
podczas g d y rozpiętość k r o k w i o w e g o
chu
P. K O Ł O
ograniczały
dachów.
t y c z n y t y c h typów n i e pozwalał n a prze­
kroczenie
B I E L E
obyczaj.
dachowych
znacznie
450¬
500 mm
wreszcie
i panujący
Z przeglądu systemów w i ę ź b
'go,
CIOŁEK
kurpiowskiego
wynosi
da­
przeciętnie
9 m , a więc jest d w u k r o t n i e większa ).
5
Zależność
kształtu
ł ą c z y się z j e d n e j
ścią w i ą z a n i a ,
dachu
strony z
od
pokrycia
wytrzymało­
a z drugiej strony
wiąże
1 3 5 cm
650¬
700 mm
się z c z y n n i k a m i k l i m a t y c z n y m i , a z w ł a s z ­
cza
z opadami atmosferycznymi.
Istnieje
R Y C . 21
R O C Z N E OPADY
ATMOSFERYCZNE
MURZASICHLE 126%
1 5 5 cm
P. N O W Y T A R G
CZARNA
120%
P. K O Ń S K I E
900¬
1000 m m .
ISTEBNA
P. C I E S Z Y N
NIEGOWONICEIOO /,
0
RYC.
P. BĘDZIN
ZAWADA
P. B R Z E Z I N Y
22
80°/„
SPADKU
stała k o r e l a c j a p o m i ę d z y p r z e c i ę t n ą
wy­
sokością o p a d ó w a t m o s f e r y c z n y c h ( w sto­
s u n k u rocznym), a n a c h y l e n i e m dachów,
(ryc. 21). P o z a t y m
d a c h y k r y t e słomą są
naogół bardziej strome, zwłaszcza w
DACHY : KROKWIE
P O K R Y C I E : GONT
12
rach,
aniżeli
istnieje
dachy
niewątpliwa
gontowe.
gó­
Podobnie
współzależność
po-
między wysokością opadów
atmosferycz­
n y c h , a wysunięciem okapów
dachowych
( r y c . 2 2 ) . D l a chałup s t a r e g o t y p u i s t n i e j e
moduł,
ustalający
długością
Wyraża
zależność
krokwi
a
pomiędzy
rozpiętością
dachu.
się o n s t o s u n k i e m 3:4 l u b 4:5°).
Wśród
kilku
wyróżniają
typów
kształtu
się z a r ó w n o
pod
dachów
względem
cech zasadniczych, j a k i obszaru występo­
wania dachy czterospadowe
we
i dachy
dwuspadowe
czyli
albo
brogo-
siodłowe.
W s z y s t k i e i n n e t y p y są r e z u l t a t e m s k r z y ­
żowania
czych,
elementów
obu typów
a pod względem
dorównują. D a c h b r o g o w y
stał
niewątpliwie
dzie
sochy,
zasadni­
zasięgu
i m nie
( r y c . 23) p o w -
na p i e r w o t n y m
ślemienia
i kluczyn;
r
ukła­
podob­
n i e i d a c h n a l u ź n y z r ą b dać m ó g ł tę sa­
mą b r y ł ę , k t ó r a
zmianie
konstrukcji
Obejmuje
on
łudniową
gając
Usz
u t r z y m a n a została
i
na
krokwiową )
7
wr z'w э. г t y m
środkową
zflsi^cju. p o ~
połać
n a zachód i północ
Toruń
Ciechanów
tern n r a w v m b r z e a i e m
kraju,
Wołynia
i Łomże
Formą
wego
B u m . zeiść n a n o
od
dachu
dwuspadowego
czyli
wego jest dach półszczytowy
nikowy
albo
dym­
owej
jest
w
okolicach
niektórych
gdy
zwyczaj
mieszkalną
n a d częścią
zostaje
brogoszczyto­
(ryc. 24). Poświadczeniem
przejściowości
częścią
wpłab
i U k r a i n y (ryc. 30).
przejściową
do
Ka
bv DO"
4
Podola
się­
DO Slask
l u d n i e i rn nr7e trWnić sie d a l e k o
Z
przy
stosowania
dymnika
budynku,
inwentarską
jako brogowy
nad
podczas
dach
po­
(ryc. 27). Półszczyt
p i e r w o t n i e służy z a t y m j a k o o t w ó r w d a ­
chu
do
wypuszczania
dymu,
snującego
się n a p o d d a s z u w chałupach b e z k o m i n o wych.
Potwierdzają
to obserwacje
czy­
n i o n e n a P o d h a l u , G ó r n y m Śląsku i P o d ­
lasiu
gdzie dachv
te licznie
wvsteouia
różniąc sie m n i e i l u b b a r d z i e i
wykształ-
półszczytu (ryc. 31).
Dachy
naczółkowe
powszechnione
w
( r y c . 25), d o ś ć
krajach
chodniej, najniezawodniej
tąd
do
wano
Dachy
na
Polski ).
te
„dachem
i
roz­
Za­
przyszły stam­
XVIII wieku
nazy­
łamanym p r u s k i m " ) .
9
występują
zachodzie
Większe
W
8
go
Europy
przede
w
ugrupowania
wszystkim
środku
mamy
krajumiędzy
13
R Y C . 28
Wartą,
i
Pilicą
wschód
32).
Wisłą,
Warszawy,
Krakowskim,
(ryc.
i
od
północ
Lubelskim,
Poznańskim i n a
Charakterystyczne
naczółkowe
n a pobrzeżu
różniają
bowiem
kami
na
w
się
tworząc
od
dachy
morskim, wy­
innych
jakgdyby
wo-dymnikowy
Pomorzu,
są
typ
dymni­
naczółko-
R Y C . 30
( r y c . 26).
D a c h d w u s p a d o w y c z y l i s z c z y t o w y jest
charakterystyczny
przede w s z y s t k i m dla
P o l s k i z a c h o d n i e j i północnej, lecz sięga
też
n a południe
do Podgórza
włącznie
i d o Z a m o j s z c z y z n y ( r y c . 33). W
jego
w
zasięgu
widłach
ważają
znajduje
Pilicy
się
obrębie
duża
i Wisły,
wyspa,
gdzie
prze­
d a c h y b r o g o w e a w s a m y c h gó­
rach Świętokrzyskich d a c h y
dymnikowe.
Z e w z g l ę d u n a kształt r o z r ó ż n i a m y d w a
zasadnicze
licujący
typy
szczytów:
się ze ścianą d o m u ,
1.
Szczyt
oddzielony
o d n i e j deską p o z i o m ą , osłaniającą
szalowania
ka (ryc
ze
28)
zrębem
пv
2- S z c z y t n a s u n i ę t y
l u b d w u k r o t n i e p r z e d l i c e ścia-
Nćisuniecići
szczvtowkach
nrofilowanvchnierzenie
styk
deszczów­
typ powszechny w centrum
i na zachodzie k r a j u
jedno
t. z w .
WSDćirte
frvr
zwłaszcza
ша
пэ.
t
9Q1
Tvn
г
z w
zatU
szrzvh,
t p t l
31
bogato
maia one na celu
powierzchni
rUzczPrn
Sćł
niejednokrotnie
RYC
Ь
kurpiowszczyzny
nrzed
я г а
к(Р
spoi>•-
R Y C . 29
R Y C . 32
czowskich
ną
k o n c e p c j i , przechodzą
ewolucję
pod względem
z a w s z e zresztą s z c z ę ś l i w ą
wątpliwie
duży
udział
w
ogrom­
formy,
nie
(ryc. 35). N i e ­
kształtowaniu
R Y C . 33
Ostatnie
dziesiątki
ekspansji
dachów
rających
starsze
wych
na
na
to
poddasza,
które
dowych
przy
w
dym­
Mazowszu ).
1 0
jest
ogólną
użytkowości
typach
dachach
w dachach szczytowych
dawniej­
czterospa^
dachy,
obserwujemy
pod
na
kształtowa­
na
wpływem
R Y C . 34
co'
(ryc. 34). W p ł y w
ekonomicznego
dachu
gdzie
brogo^
n i e dawały t y c h możliwości,
czynnika
nie
i
zwiększania
zwłaszcza
wypie­
lub
spowodowane
do
okresem
dachów
Podlasiu
tendencją
szych,
typy
północo-wschodzie
nikowych
Zjawisko
lat były
szczytowych,
dachów
wiejskich
miejskie
oraz
bierze
mechaniczne
budownictwo
i
Podhalu,
tyczne
witkiewi­
dowlanej, którego rezultatem jest
stosowanie
bezkry­
przepisów u s t a w y b u ­
wzno-
R Y C . 35
15
gactwo f o r m jest stosunkowo
pochodzenia
z
i
wzrost
pojawieniem
wiejskiego,
szego
co
szczytów
mógł
być
( r y c . 43)
szenie j e d n o s p a d o w y c h ,
chów, o t o c z o n y c h
ogniowymi.
z trzech stron
Wprowadzają
w s i , zwłaszcza
podmiejskich,
w
p u l p i t o w y c h da­
one
dotyczy
element
murami
w
kraj­
to
obcy,
44)
zdobnic­
na
chałupy
obsza­
się
przy­
dla
nich
podcieniowej
drugiej
połowie
początku X I X w i e k u chałupy
podcieniowe
R Y C . 36
obraz
i w
dla
nasuwa
(ryc. 42). W z n o s z o n e w
XVIII
łatwiej­
pierwowzorem
szczyt
się
cieśli
poszukiwaniu
ozdobnych
Niżu
że
puszczenie,
ręku
możność
deski. W
północnego
łączy
w
tworzywa
mianowicie
genezy
piły
dało
wyrobu
twa,
rze
się
niedawnego
jego
na terenie Pomorza,
i zachodniego
przez
cieśli
pana
wsi
nych
domostw
1 2
)
Kujaw
M a z o w s z a (ryc.
miejskich
wyróżniały
пэ
się
wyposażeniem
zlecenie
od
in­
planu
okolic
przykry
s w y m p r y m i t y w i e , przy w s z e l k i c h po­
zorach
prawidłowego
nicznego
4.
rozwiązania
tech­
(ryc- 36).
O z d o b y
Szczyty
d a c h o w e .
dachów
regionu, mniej
bywają,
zależnie
l u b bardziej
bogato
od
zdo­
bione. Zasięg szczytów z d o b i o n y c h
obej­
muje
część
przede
kraju,
cej
wszystkim
dochodząc
się
z
zasięgu
dachów
szarze
tym
a
nia
w
puszcza
szczytów
pokrywają­
zwartego
dwuspadowych.
dużym
się
W
Kurpiowska
Zachodnim
d y m n i k o w e mają
R Y C . 37
ob­
Mazowsze,
nasileniem
zdobionych.
Beskidzie
dachy
linii,
granicą
wyróżnia
zwłaszcza
Pomorze
do
południową
północną
oraz
występowa­
Na
i
południu
na
Podhalu
zdobione
SZCZy
—
c i k i (ryc. 52).
Szczyt
chałupy
kurpiowskiej
37—39), w y k o n a n y
w
desenie,
z
z desek,
(ryc.
układanych
zastosowaniem
uskoków
R Y C . 38
na jego powierzchni i nadwieszony z lek­
ka
przed
lice
ściany,
jest
szczególnej t r o s k i o j e g o
przedmiotem
reprezentacyjny
wygląd, a zarazem p o w o d e m
ciciela
d o m u , rywalizującego
mi
do
co
pomysłowości
w y k o n a n i a ozdób
Podobne
chałup
tak
16
w
u
jednak
z
sąsiada­
staranności
)
charakterze
pomorskich
bogate
i
d u m y właś­
( r y c . 40
są
szczyty
i
41), n i e
j a k k u r p i o w s k i e . Bo­
R Y C . 39
i
i
kompozycją
ciesiołką
wy
ludu
a
i musiały
wpływ
jest
bryły,
w
wywrzeć
zakresie,
najbardziej
styczny: w zakresie
przede
i
wszystkim
niewątpli­
który u naszego
może
charaktery¬
zdobnictwa.
R Y C . 46
Obok
bienie
dachów
szczytów
dwuspadowych
obejmuje
dachy
n i k o w e , zwłaszcza w r e g i o n a c h
W
Żywieckim
chata
bywa
zwrócona do d r o g i szczytem,
ral
R Y C . 42
z
stara
się
tej s t r o n y
przyozdobić
domu
zdo­
dym­
górskich.
zazwyczaj
przeto
szczyt
gó­
dachu
(ryc- 4 5 ) . C z y n i
to,
17
RYC. 50
P
A
Z
DORV
слот
R Y C . 49
wycinając
w
ozdobne
i
je
listwami
obijając
płaszczyzny
Śląsku
trójkąta
przypomina
laskowanie
).
deski
Zdobnictwo
szczytowego
w
szczytów
łów w p i o n o w y m
motywy
1 3
pewnej
na
mierze
gotyckich
kościo­
rytmie listew
przewią­
zanych u s k o k a m i p o z i o m y m i pasami (ryc.
47).
Na
szczyty
(ryc
Podhalu
ozdobione
48)
dopiero
pojawia'się
racyjnych,
neczka"
duże
wśród
oraz
stanowisko
chałupy
starsze
skromnie w
mają
„jodełkę'
od połowy X I X w i e k u
bogactwo
których
form
deko­
motyw
„sło­
fryzu arkadowego
dominujące
(ryc
zajmuje
49)
Z zasięgiem o z d o b n y c h szczytów w da­
chach
dwuspadowych
powanie
ków
1 4
„śparogów",
łączy
czyli
się
wystę­
rogowni-
) l u b rogaczy *). Ozdoba ta w y n i k a
1
R Y C . 51
18
{
!
nych
n a t o m i a s t częściach
się s p o r a d y c z n i e ,
w
chów szczytowych
Obok
wymienić
pazdury, wieńczące
się
tywów
(ryc.
szczyty,
ogromnym
51).
pojawia
zasięgu da­
( r y c . 52)-
rogowników
czające
kraju
granicy
należy
a
odzna­
bogactwem
Na
nizu
mo­
występuje
pazdur niezależnie l u b jednocześnie z r o gownikami
i wykonany
powiednio
wyrzezanej
szczytu.
dury
podhalańskie,
wykonane
czterostronnie,
0 motywie lilii —
PAZDURY
'
Nawet
1 form
dachów
stwierdzenia
„wiatrówek"
osłaniających
desek,
końce
oraz p o k r y c i e o d s t r o n y szczytu. N a
morzu
wają
deski
te, z w a n e
pozbawione
szechnie
formy,
rogów
„wietraki",
ozdób
jednak wycinane
wśród
których
(ryc. 40),
są w
łat
Po­
by­
pow­
ozdobne
przeważa
motyw
l u b łba k o ń s k i e g o , m a j ą c e g o
być
mają
do
paz­
z klocka,
najczęściej
„leluji".
t a k pobieżny
przegląd
wiejskich
zarówno
i zasięgu t e r e n o w e g o
ze s k r z y ż o w a n i a u s z c z y t u d w ó c h
przybitej
chaiakter
ROCOWMKI
R Y C . 52
i
Odmienny
opracowanego
A
jest z d e s k i od­
daje
typów
możność
ich bogactwa,
jak
poszczególnych ele­
mentów składowych, stanowiących w d u ­
żej m i e r z e
nych
o regionalnych cechach
kręgów
Wydaje
się
budownictwa
zatym
rzeczą
pew­
ludowego,
słuszną,
aby
współczesne p l a n o w a n i e o d b u d o w y i prze­
b u d o w y w s i , wprowadzając wszelkie
bycze cywilizacyjne
i techniczne,
zywało jednak do t y c h elementów,
zdo­
nawią­
które
echem pogańskiego k u l t u boga
Swaroży-
orzeszły
skutecznie
przez
doświadczenie
ca
jest
wieków
i
które
nadają
( r y c . 50). C h a r a k t e r y s t y c z n e
pienie
zowszu
się
zasięgu
północnym
rogowników
sku­
n a K4a-
i na Pomorzu,
w in­
temu
pokoleń
wyraz
co sie k r v i e p o d pojęciem P O L S K A
WIEŚ.
P R Z Y P I S Y :
5) PIASCIK F. Budownictwo Puszczy Kurpiowskiej. Rkp. 1939. 54.
6) Moduł ten uzyskałem przez analizę chałup pomorskich (patrz Ciołek Gerard. Chałupy podcieniowe
na Pomorzu. Biul. H. S. i K. 1939. I I . 169) oraz podczas rozmów z cieślami na Podhalu w 1942 r.
7) DMOCHOWSKI Z. Ze studiów nad poleskim budownictwem drzewnym. Warszawa 1937. 13.
8) ibid.
9) MOSZYŃSKI о. c. 489.
10) GLOGER Z. Budownictwo drzewne i wyroby z drzewa w dawnej Polsce.. Warszawa 1907 I . GLO­
GER Z. Encyklopedia staropolska. Warszawa 1900. I . 298.
11) PASCIK о. c. 66.
12) CIOŁEK о. c.
13) UDZIELA S. Górale od Żywca. Wierchy 1924. 152.
14) Nazwa używana we wsi Kruhlo, pow. Sokółka. Zakład Arch. Pol. i Hist. Szt. Polit. Warsz. Inwent.
wsi nr 90.
15) Nazwa używana we w s i ' Żebry-Perosy, pow. Maków Mazowiecki, ibid. inw. 142.
Fotografie w y k o n a n e przez autora w 1946 i 1947 roku. W s z y s t k i e r y s u n k i i mapy opracowane przez
autora według materiałów ze zbiorów
Zakładu A r c h i t e k t u r y Polskiej i Historii Sztuki P o l i t e c h n i k i
W a r s z a w s k i e j w l a t a c h 1941 — 1943 oraz 1946 — 1947.
LE
TOIT
DANS
LES CONSTRUCTIONS
RUR ALES
POLONAISES.
*Dans cette seconde partie de son article, l'auteur definit les differents types de toits, indique dans
quelles regions ils se trouvent en Pologne et explique la genese de leurs differentes formes. I I etudie
aussi l'ornementation qui accompagne certaines formes de toits.
19