V Legalne życie społeczne.rtf

Wojciech Jaworski
Legalne życie społeczne Żydów w Zagłębiu Dąbrowskim do 1914 r.
Całość
życia
publicznego
wyznawców
judaizmu
na
obszarze
późniejszego Zagłębia Dąbrowskiego do połowy XIX w. koncentrowała się
wokół gmin żydowskich (kahał)1. W okresie przedrozbiorowym posiadły
one
szerokie
uprawnienia
odnośnie
do
członków
w
zakresie:
administracyjno-skarbowym, sądowniczym, i religijno-oświatowym. Wierni
wybierali rabina oraz świeckie władze kahału - starszych, a także
decydowali o zatrudnieniu pozostałych urzędników religijnych. Na mocy
konstytucji sejmowej z 1764 r. kahały utraciły swe kompetencje o
charakterze
administracyjno-skarbowym
i
sądowniczym.
Po
upadku
Rzeczypospolitej szlacheckiej w 1795 r. i włączeniu późniejszego Zagłębia
Dąbrowskiego do Królestwa Pruskiego w granicach prowincji Nowy Śląsk
władze postanowiły dostosować podstawy prawne działania kahałów do
obowiązujących w pozostałej części państwa. Na mocy zarządzenia króla
Fryderyka Wilhelma III z 1800 r. ograniczyły swą działalność do spraw
religijnych.
W 1807
r. późniejszy
region
znalazł się
w granicach Księstwa
Warszawskiego, a w 1815 r. Królestwa Polskiego. Postanowieniem
Namiestnika Królestwa Polskiego z 1820 r. w miejsce kahałów utworzono
okręgi bożnicze ograniczone do działalności religijnej, oświatowej i
dobroczynnej. Na ich czele stały wybieralne dozory bożnicze. Wierni
również w drodze głosowania powoływali rabina i pozostałych urzędników
1
Zasięg terytorialny Zagłębia Dąbrowskiego pokrywa się z powiatem będzińskim w
granicach z lat 1885-1926.
1
religijnych2.
Pierwsze dane liczbowe dotyczące populacji żydowskiej przyniósł spis z
1765 r. Na obszarze późniejszego Zagłębia Dąbrowskiego mieszkało 1196
wyznawców judaizmu. Ich największymi skupiskami były wtedy: Będzin
(446), Żarki (418), Kromołów (105), Mrzygłód (52) i Modrzejów (25)3. W
zachodniej części regionu obowiązywał zakaz osiedlania się Żydów. Wraz z
rozwojem ekonomicznym od początku XIX w. zaczęła napływać ludność
żydowska w poszukiwaniu źródeł dochodów. Napotykała jednak ona w
latach
1823-1853
formalne
bariery
osadnictwa
ze
strony
władz
państwowych4. Dopiero ukaz cesarza Aleksandra II z 1862 r. wprowadził
równouprawnienie wyznawców judaizmu z chrześcijanami. W 1827 r. w
regionie mieszkało około 1,7 tysiąca Żydów, a w 1857 r. - 5,8. Ich
największymi skupiskami w 1857 r. były: Będzin (2418), Żarki (1544),
Kromołów (517), Modrzejów (358) i Mrzygłód (315)5.
Głównymi zajęciami zawodowymi Żydów do pierwszej połowy XIX w.
były handel i rzemiosło. Pod względem majątkowym w 1789 r. wśród
mieszkających
w Będzinie
65 % było gospodarzami (właścicielami
nieruchomości), 22 % komornikami (najemcami mieszkań), 8 % służbą
domową, a 5 % żebrakami6. Dominowali wśród nich średniozamożni i
zamożni.
2
W. Jaworski, Żydzi w Zagłębiu Dąbrowskim do 1939 roku,[w:] Zeszyty Zagłębiowskie,
nr 2 (1986), s. 33, 35.
3
A. Czuczyński, Spis Żydów województwa krakowskiego z r. 1765,[w:] Archiwum Komisji
Historycznej, t. 8, Kraków 1898, s. 413-414, 417-418.
4
A. Eisenbach, Mobilność terytorialna ludności żydowskiej w Królestwie Polskim, [w:]
Społeczeństwo Królestwa Polskiego, t. 2 red. W. Kula, Warszawa 1966, s. 221-223, 226,
235-237, 239-240.
5
F. Rodecki, Obraz geograficzno-statystyczny Królestwa Polskiego, Warszawa 1830, s. 4;
Kalendarz wydany przez Obserwatorium Astronomiczne Warszawskie na rok zwyczajny
1858, Warszawa 1858, s. 127-137.
6
Lustracja województwa krakowskiego z 1789 roku, wyd. A. Falniowska-Gradowska i I.
Rychlikowa, cz. 1, Warszawa 1962, s. 27-28, 34-36.
2
Po 1862 r. ludność żydowska zaczęła napływać do zachodniej części
Zagłębia Dąbrowskiego, głównie Czeladzi, Koziegłów i Siewierza. Jednak
osiedlała się ona w większości we wschodniej części regionu, co wynikało z
rozwoju
górnictwa
węgla
kamiennego,
hutnictwa
cynku
i
żelaza,
przemysłu, handlu hurtowego i komunikacji kolejowej. W 1864 r.
mieszkało w regionie 9.046 wyznawców judaizmu, w 1891 r. - 13.654, w
1909 r. 53.632, a w 1913 r. - 71.964. Największymi ich skupiskami w
1911 r. były miasta Będzin (24.486) i Sosnowiec (18.012) oraz gminy
administracyjne Kromołów (6357), w tym osada Zawiercie, Żarki (4100) i
Dąbrowa Górnicza (2329)7.
W połowie XIX w. w strukturze społeczno-zawodowej Żydów w Zagłębiu
Dąbrowskim dominowali nadal kupcy i rzemieślnicy. Rozwojowi warstwy
robotniczej wśród ludności wyznania mojżeszowego nie sprzyjały przepisy
religijne. Kopalnie i fabryki w większości były własnością chrześcijan, a
produkcja była w nich prowadzona w soboty i inne dni świąteczne
judaizmu.
warsztatach
Dlatego
robotnicy
żydowscy
rzemieślniczych, małych
zatrudniali
się
z
reguły
w
fabrykach i przedsiębiorstwach
handlowych należących do współwyznawców. Wraz z rozwojem produkcji
przemysłowej, handlu hurtowego i komunikacji kolejowej gwałtownemu
zmniejszeniu w drugiej połowie XIX i na początku XX w. ulegała liczba
rzemieślników wytwarzających towary. Produkowane przez nich wyroby
nie mogły konkurować na rynku z towarami fabrycznymi pod względem
ceny i jakości. Rozwój przemysłu i handlu hurtowego sprzyjał natomiast
pojawieniu się grupy lokalnych przewoźników. Bogaci kupcy zaczęli
inwestować w przemysł i handel hurtowy przekształcając się w burżuazję.
7
Elenchus universis venerabilis cleri saecularis et regularis eius partis Diocesos
Kielcenso-Cracoviensis quo in Regio Poloniae sita est. Pro anno Domini 1864, b.m. i r.w.,
s. 26-38; Obzor Pietrkowskoj Gubernii za 1891 god, Pietrkow b.r.w., s. 23; Kalendarz
Zagłębia Dąbrowskiego na rok przestępny 1912, Sosnowiec 1912, s. 118; Rocznik
statystyczny Królestwa Polskiego z uwzględnieniem innych ziem polskich. Rok 1915,
oprac. E. Strasburger, Warszawa 1916, s. 18.
3
Na przełomie XIX i XX w. w dużych skupiskach ludności żydowskiej
pojawiła
się
aptekarze,
grupa
osób
lekarze)
wykonujących
oraz
wysoko
wolne
zawody
wykwalifikowanych
(adwokaci,
najemnych
pracowników umysłowych (księgowi, inżynierowie, technicy). Dominującą
warstwą społeczną
wśród
Żydów byli
drobni i średni kupcy oraz
rzemieślnicy świadczący usługi.
Przemiany społeczno-gospodarcze spowodowały polaryzację dochodów
wyznawców judaizmu. Obok nielicznej grupy bogatych i zamożnych, stale
rosła liczebnie warstwa biednych kosztem zmniejszającej się grupy
średniozamożnych. Wśród członków Sosnowieckiego Okręgu Bożniczego w
latach 1912-1913 było 43 % Żydów ubogich, 50 % średniozamożnych i 7
% zamożnych i bogatych8.
Rozwój
osadnictwa
żydowskiego
warunkował
tworzenie
gmin
wyznaniowych. Pierwszy kahał na obszarze późniejszego regionu powstał
w Będzinie przed 1583 r. Prawdopodobnie na przełomie XVI i XVII w.
założono gminę żydowską w Żarkach. W XVIII w. utworzono filie kahału
będzińskiego w Modrzejowie, a lelowskiego w Kromołowie. Przed 1828 r.
podkahał kromołowski przekształcono w samodzielny okręg bożniczy. W
1866 r. władze państwowe wyraziły
wstępna zgodę na powstanie
Modrzejowskiego Okręgu Bożniczego, ale nie doprowadzono wówczas do
jego utworzenia. Starania wznowiono w 1885 r., które zakończyły się
powodzeniem dopiero w 1910 r. Wobec ukształtowania się nowych skupisk
wyznawców judaizmu nastąpił rozwój sieci okręgów bożniczych. Gminę
żydowską w Sosnowcu założono w 1898 r., a w Dąbrowie Górniczej w
1910 r. Około 1912 r. powstała filia gminy będzińskiej w Czeladzi. W
końcu XIX w. przeniesiono siedzibę dozoru i rabina Kromołowskiego
Okręgu Bożniczego do Zawiercia9.
8
9
W. Jaworski, Żydzi.., s. 37.
W. Jaworski, Władze żydowskich gmin wyznaniowych w Modrzejowie i Sosnowcu,
Rocznik Sosnowiecki 1999 (t. 7), s. 159-160; tenże, Żydowskie gminy wyznaniowe w
Zagłębiu Dąbrowskim,[w:] Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego (BŻIH) 1988,
4
W
społeczności
żydowskiej
w
Zagłębiu
Dąbrowskim
dominowali
przywiązani do tradycji kulturalno-religijnej ortodoksi, którzy wywodzili się
ze wszystkich warstw społecznych. Ich językiem codziennego użytku był
jidysz, a hebrajski miał charakter liturgiczny. Pod wpływem ideologii
pozytywistycznej na przełomie XIX i XX w. ukształtowała się grupa Żydów
postępowych, skłaniających się ku asymilacji pro polskiej. Pod względem
społeczno-zawodowym byli to w większości przedstawiciele wolnych
zawodów i wykształceni pracownicy najemni. Natomiast wyznawcy, którzy
przybyli do regionu z zachodnich guberni z byłych Kresów
Wschodnich
opowiadali się za asymilacją pro rosyjską (“Litwacy”). Na początku XX w.
ujawniła
się
grupa
zwolenników
nowoczesnej
ideologii
narodowej
(syjonizmu), postulujących odbudowę własnego państwa w Palestynie i
nadanie językowi hebrajskiemu charakteru narodowego. W środowisku
najemnych
pracowników
fizycznych
i
umysłowych
pojawiło
się
zainteresowanie socjalizmem. Międzynarodowy charakter regionu, w tym
głównie Sosnowca, na przełomie XIX i XX w. skłaniał wielu przedstawicieli
średniej
i
wielkiej
burżuazji
żydowskiej
do
przyjęcia
postaw
kosmopolitycznych.
W końcu XIX w. narastała pauperyzacja części szybko rosnącej populacji
żydowskiej w Zagłębiu Dąbrowskim. Istniejące okręgi bożnicze nie były w
stanie realizować - zgodnie z potrzebami - zadań związanych z pomocą
społeczną.
Do
wybuchu
I
wojny
światowej
panowało
powszechne
przekonanie o obowiązku właścicieli środków produkcji do wspierania
ubogich.
Szczególnie problem nędzy był nasilony w kształtujących się wielkich
skupiskach ludności wyznania mojżeszowego, w Będzinie, Sosnowcu i
Zawierciu. Niewystarczająca pomoc charytatywna wiązała się w przypadku
dwóch ostatnich ośrodków także z brakiem początkowo odrębnego okręgu
nr
1-2,
s.
131-138;
D.
Rosińska,
Żydowskie
(Kromołowie) i Żarkach,[w:] BŻIH 1999, nr 2, s. 3-8.
5
gminy
wyznaniowe
w
Zawierciu
bożniczego. Prawdopodobnie już w 1894 lub 1897 r. rozpoczął w
Sosnowcu nieformalna działalność “komitet pomocy biednym Żydom”,
który na początku 1901 r. przekształcono w legalne Towarzystwo Pomocy
Biednym
Wyznania
Mojżeszowego
(Towarzystwo
Dobroczynności
Wyznania Mojżeszowego). Jego prezesami byli przemysłowcy Bernard
Oppenheim
(1901-1905)
i
Stanisław
Jarmułowicz
(od
1905
r.).
Organizacja utrzymywała przedszkole i dom sierot, a w latach 1911-1913
wzniosła
szpital
żydowski
w
mieście.
Udzielała
ona
stałych
i
jednorazowych zapomóg pieniężnych oraz prowadziła tanią kuchnię, w
której wydawano obiady za symboliczna opłatę. Do chwili zbudowania
szpitala
towarzystwo
utrzymywało
ambulatorium,
gdzie
udzielano
bezpłatnych porad lekarskich. W 1901 r. należało do niego 139 kupców,
przemysłowców oraz osób wykonujących wolne zawody10.
W założeniu Towarzystwa Pomocy Biednym Wyznania Mojżeszowego w
Będzinie, obok przedstawicieli burżuazji i wolnych zawodów udział wziął
miejscowy rabin Berek Graubart. Statut organizacji zatwierdzono 24
lipca/6 sierpnia 1899 r. W 1901 r. należało do niej 182 członków
rzeczywistych (wnoszących pełna składkę) i 174 wpierających (niepełną
składkę). Na czele jego zarządu stał wówczas lekarz dr Salomon
Weinzieher11.
Kupcy i przemysłowcy doprowadzili do rejestracji 23 października/5
listopada 1908 r. Żydowskiego Towarzystwa Dobroczynności w Zawierciu.
Po
10
nieznacznych
zmianach
dokonanych
w
statucie
organizacji
Obzor Pietrkowskoj Gubernij za 1901 god, Pietrkow brw, s. 93; „Przemysłowo-
Handlowy Kurier Sosnowiecki” (PHKS) 1901, nr 25 (16/29 czerwca); 1904, nr 13 (20
marca/2 kwietnia); 1905, nr 19 (7/20 maja); W. Jaworski, Organizacje żydowskie w
Zagłębiu Dąbrowskim do 1939 roku,[w:] Zaranie Śląskie 1987, nr 3-4, s. 364.
11
Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie (AGAD), Kancelaria Generał-Gubernatora
Warszawskiego (KGGW), sygn. 2803; Archiwum Państwowe w Łodzi (APŁódź), Rząd
Gubernialny Piotrkowski-Kancelaria Prezydialna (RGP-Prez), sygn. 294; PHKS 1901, nr
23 (2/15 czerwca); 1903, nr 3 (4/17 stycznia); W. Jaworski, Organizacje..., s. 365.
6
zatwierdzono nowy, 3/16 grudnia 1910 r. Jego prezesem w latach 19081910 był fabrykant Maurycy Weintrab12.
Obok
ogólnych
największych
powstawać
rosnących
organizacji
skupiskach
wyznawców
wyspecjalizowane
potrzeb
charytatywnych
judaizmu,
organizacje.
społeczności
działających
Działo
żydowskiej
na
zaczęły
się
w dwóch
również
tak
wskutek
obszarze
Zagłębia
Dąbrowskiego. Z inicjatywy grupy przedstawicieli wolnych zawodów
związanych w większości z postępową demokracją 16/29 października
1909 r. wpisano do rejestru Towarzystwo Udzielania Pomocy Medycznej
Biednym Chorym Żydom w Będzinie i Będzińskim Okręgu Bożniczym.
Natomiast grupy ortodoksyjnych kupców i fabrykantów z rabinem B.
Graubartem doprowadziły do zalegalizowania w Będzinie 3/16 grudnia
1910 r. Towarzystwa Pomocy Sierotom i Dzieciom Biednych Żydów oraz
13/26 maja 1911 r. Towarzystwa Pomocy Biednym Chorym Żydom “Linas
Hacedek”. Na czele zarządu pierwszej organizacji będzińskiej stał dr S.
Weinzieher, a ostatniej podrabin Kisiel Zielman Graubart. W Sosnowcu
ortodoksyjni kupcy założyli Żydowskie Towarzystwo Wzajemnej Pomocy w
Chorobie “Linas Hacholim” zatwierdzone 9/22 sierpnia 1907 r. Jego
prezesem był Jakub Dawid Brauer13.
Problem opieki zdrowotnej w środowisku ubogich Żydów chciano
rozwiązać w oparciu o organizację samopomocową. Grupa handlarzy i
rzemieślników próbowała utworzyć w 1902 r. Towarzystwo Wzajemnej
Pomocy Medycznej w Będzinie14.
Napływający
do Zagłębia Dąbrowskiego żydowscy kupcy i osoby
wykonujące wolne zawody z różnych części Królestwa Polskiego i
zachodnich guberni Cesarstwa Rosyjskiego byli pozbawieni w części
rodzin. Jednocześnie posiadali oni środki materialne i wolny czas by
12
AGAD, KGGW, sygn. 7867; APŁódź, RGP-Prez, sygn. 644.
13
APŁódź, RGP-Prez, sygn. 500, 748, 867, 914; W. Jaworski, Organizacje..., s. 365.
14
APŁódź, Rząd Gubernialny Piotrkowski-Wydział Administracyjny (RGP-Adm), sygn.
6742.
7
powołać do życia odrębną organizację towarzyską. Prawdopodobnie nie
dopuszczano ich do członkostwa w działających: Zebrania Towarzyskiego
w Sosnowcu od 1873 r., Resursy w Dąbrowie Górniczej od 1884 r. oraz
Będzińskiego Zebrania Towarzyskiego z siedzibą w Sielcu (od 1902 r.
dzielnicy Sosnowca) od 1885 r. Władze ignorując istniejącą sytuację
odmówiły prośbie Żydów z 1898 r. o zgodę na utworzenie Klubu
Kupieckiego w Sosnowcu15. W odpowiedzi na zabiegi drobnomieszczan w
1914 r. utworzono w Zawierciu oddział żydowskiej Resursy Rzemieślniczej
w Częstochowie16.
Aktywność społeczna wyznawców judaizmu przejawiała się także w
ruchu zawodowym. Hurtownicy i fabrykanci doprowadzili do wpisania
13/26 czerwca 1913 r. Stowarzyszenia Kupców w Będzinie, obejmującego
swym zasięgiem żydowskich przedsiębiorców mieszkających w całym
regionie. Żydowskie Stowarzyszenie Zawodowe Właścicieli Piekarni w
Częstochowie skupiało Żydów z powiatów będzińskiego, częstochowskiego
i radomszczańskiego. W 1908 r. powstał jego oddział w Będzinie, ale
wobec braku działalności został on zamknięty w 1910 r. Chęć rozwoju
współpracy produkcyjnej i handlowej skłonił do podjęcia próby założenia w
1913 r. Spółdzielni Pracy Stolarzy “Zgoda” w Będzinie. Poza właścicielami
środków produkcji także najemni pracownicy przedsiębiorstw handlowych i
fabryk
chcieli
bronić
swoje
interesy
ekonomiczne.
Stowarzyszenie
Zawodowe Subiektów i Subiekten w Będzinie zatwierdzono 1/14 września
1907
r.
Jednak
samolikwidacja.
wobec
Urzędnicy
braku
i
członków,
robotnicy
młyna
w
1910
r.
zbożowego
nastąpiła
i
olejarni
utworzyli Kasę Zapomogowo-Pożyczkową Pracowników Firmy “Izrael
Dawid Potok i Synowie” w Małobądzu (obecnie dzielnica Będzina)
zarejestrowane 13/26 czerwca 1913 r.17.
15
AGAD, KGGW, sygn. 2803; APŁódź, RGP-Adm, sygn. 5997, 6097; APŁódź, RGP-Prez,
sygn. 294.
16
Tamże, sygn. 968.
17
AGAD, KGGW, sygn. 7445; APŁódź, RGP-Adm, sygn. 8749; APŁódź, RGP-Prez, sygn.
8
Biednych rodziców nie było stać na to, aby posyłać swoje dzieci do
prywatnych elementarnych szkół religijnych (cheder). Pragnąc zachować
silne więzi społeczne grupa ortodoksyjnych kupców doprowadziła do
legalizacji 5/18 lipca 1908 r. Żydowskiego Towarzystwa “Talmud Tora” w
Sosnowcu, którego zadaniem było założenie i utrzymanie chederu. Jego
prezesami byli przedsiębiorca Berek Warszawski (1908-1911) i podrabin
Lejb Englard (od 1911 r.). Aby zapewnić odpowiedni poziom nauczania w
chederach w 1907 r. przy dozorze Sosnowieckiego Okręgu Bożniczego
powstał Komitet Szkolny. W jego skład wchodzili lekarze dr Adolf Lakiernik
i dr Abram Perlman, przemysłowcy Salezy Majmon, Maksymilian Reicher i
Bernard Oppenheim oraz bankier Adolf Landau18.
Grupy
sympatyków
syjonizmu,
wśród
przedsiębiorców
i
osób
wykonujących wolne zawody, założyły Towarzystwo Muzyczno-Literackie
“Hazomir” w Będzinie oraz Żydowskie Towarzystwo Muzyczno-LiterackoDramatyczne “Hazomir” w Sosnowcu zarejestrowane jednocześnie 5/18
lipca 1908 r. Na czele organizacji będzińskiej stał fabrykant Salomon
Gutman, a sosnowieckiej dr A. Perlman. Ich celem było propagowanie
języka hebrajskiego i kultury narodowej19.
Obok tworzenia samodzielnych organizacji społecznych Żydzi w Zagłębiu
Dąbrowskim podejmowali współpracę z Polakami oraz członkami innych
narodowości
na
gruncie
wspólnoty
interesów
ekonomicznych
i
społecznych. Mieszczanie żydowscy wspólnie z polskimi oraz rosyjskimi
urzędnikami
państwowymi
doprowadzili
do
powstania
w
1881
r.
Ochotniczego Towarzystwa Pożarnego w Będzinie. Jednak po kilku latach
entuzjazm minął i w 1890 r. nastąpiła likwidacja straży. Do jej restytucji w
520, 619, 1091, 1096; W. Jaworski, Organizacje..., s. 357.
18
AGAD, KGGW, sygn. 7445; Archiwum Państwowe w Katowicach, Akta miasta Będzina,
sygn. 3210; APŁódź, RGP-Prez, sygn. 623; W. Jaworski, Organizacje..., s. 362.
19
AGAD, KGGW, sygn. 7445; APŁódź, RGP-Prez, sygn. 626, 628; W. Jaworski,
Organizacje..., s. 368; tenże, Żydowskie organizacje kulturalne i towarzyskie w
Królestwie Polskim (1906-1914),[w:] Kwartalnik Historii Żydów 2004, nr 2, s. 162.
9
1901 r. przyczynili się Polacy i Żydzi. Identyczny był skład założycieli i
członków Ochotniczego Towarzystwa Ogniowego w Żarkach utworzonego
w 1905 r. i w Sosnowcu w 1910 r.20.
Mieszczanie żydowscy uczestniczyli w powołaniu do życia i działalności
organizacji wspierających niezamożnych uczniów. Towarzystwo Pomocy
Biednym Uczniom Szkoły Realnej w Sosnowcu założonego w 1901 r., a
Towarzystwa
Pomocy
Biednym
Uczniom
(Siedmioklasowej)
Szkoły
Handlowej w Będzinie w 1907 r. W będzińskim stowarzyszeniu obok
Żydów byli Polacy, a sosnowieckim Niemcy, Polacy i Rosjanie21.
Niemieccy, polscy i żydowscy urzędnicy i dyrektorzy przedsiębiorstw
utworzyli w 1904 r. Stowarzyszenie Wzajemnej Pomocy Pracowników
Handlowych i Przemysłowych w Sosnowcu22.
Polscy i żydowscy rzemieślnicy wspólnie doprowadzili do zalegalizowania
w 1907 r. Stowarzyszenia Zawodowego “Związek Fryzjerów i Cyrulików
Powiatu Będzińskiego” z siedzibą w Będzinie. Jednak wkrótce stracili
zainteresowanie
działalnością organizacji
i
w 1908
r. została ona
zlikwidowana23.
Na fali dążeń demokratycznych mieszczanie polscy i żydowscy założyli w
1907 r. Związek Właścicieli Przedsiębiorstw Handlowych i Nieruchomości w
Sosnowcu. Jego celem było: podniesienie ogólnego rozwoju członków,
urządzanie
odczytów
oświatowych,
otwarcie
bibliotek
i
czytelni,
prowadzenie biura handlowego oraz porad prawnych. W następnym roku
przekształcono organizację w Związek Właścicieli Nieruchomości, który
miał stanowić reprezentację mieszkańców miasta wobec administracji
20
APŁódź, RGP-Adm, sygn. 1521, 1593, 1585, 1708, 2789, 3035, 3287, 3364, 3378,
3407, 3534, 3635, 3732, 3865, 4246; T. Olejnik, Towarzystwa Ochotniczych Straży
Ogniowych w Królestwie Polskim, Warszawa 1996, s. 241, 256, 318.
21
AGAD, KGGW, sygn. 7445; APŁódź, RGP-Adm, sygn. 6549, 7414; APŁódź, RGP-Prez,
sygn. 368/b, 548.
22
APŁódź, RGP-Adm, sygn. 7186.
23
AGAD, KGGW, sygn. 7445; APŁódź, RGP-Prez, sygn. 537.
10
państwowej i wnosić projekty zmian w różnych dziedzinach. Czyniło to z
organizacji namiastkę nieistniejących w Kongresówce rad miejskich. W
konsekwencji władze zlikwidowały związek w 1908 r. pod zarzutem
wchodzenia w ich kompetencje. Również mieszczanie polscy i żydowscy
powołali do życia w 1910 r. Towarzystwo Ozdabiania i Upiększania Miasta
Będzina
24
.
Średni i drobni przedsiębiorcy polscy i żydowscy doprowadzili do
powstania w 1900 r. Towarzystwa Wzajemnego Kredytu w Będzinie, a w
1902
w Sosnowcu. Obie organizacje służyły niskooprocentowanymi
pożyczkami
swym
członkom.
W
latach
1900-1905
żydowscy
drobnomieszczanie, w większości szewcy chcieli założyć Towarzystwo
Pożyczkowo-Oszczędnościowe w Żarkach. Odmowa władz wynikała z
istnienia w osadzie ogólnodostępnej kasy gminnej25.
Zasymilowani żydowscy przedstawiciele wolnych zawodów i burżuazji
oraz Polacy związani z postępową demokracją próbowali utworzyć w 1906
r. Uniwersytet Ludowy Powiatu Będzińskiego, który miał prowadzić akcje
oświaty
pozaszkolnej dla dorosłych. Ostatecznie przystąpili
oni do
Towarzystwa “Uniwersytet dla Wszystkich” w Warszawie, o identycznych
celach.
Oddziały skupiające Polaków i Żydów powstały w latach 1906-
1907 w Będzinie, Sosnowcu i Zawierciu. Ujawniali w nich swe wpływy
socjaliści i socjaldemokraci. Po likwidacji przez władze towarzystwa w
1908 r., postępowi Żydzi i Polacy utworzyli w trzech miejscowościach w
latach 1909-1910 oddziały Towarzystwa Kultury Polskiej w Warszawie,
24
AGAD,. KGGW, sygn. 7318; APŁódź, RGP-Prez, sygn. 457, 747; Archiwum Państwowe
w Kielcach, Urząd Gubernialny Kielecki do spraw Stowarzyszeń, sygn. 10; Archiwum
Państwowe
w
Warszawie
(APWar),
Warszawski
Urząd
Gubernialny
do
spraw
Stowarzyszeń (WGUds.Stow), sygn. 612.
25
APŁódź, RGP-Adm, sygn. 6464, 6735, 6782, 7354;
Zbiór praw guberni Królestwa
Polskiego za wiek XX, wyd. S. Godlewski, t. 4, Warszawa 1904, s. 39; Zbiór praw
obowiązujących w guberniach Królestwa Polskiego, seria II, wyd. S. Godlewski, t. 32,
Warszawa 1903, nr 468, s. 1136-1187.
11
które
podejmowały
stowarzyszeniu
działania
dominowały
oświatowe
wpływy
wśród
postępowych
dorosłych.
W
demokratów,
ale
występowały także lewicowe. Również i ono zostało zamknięte przez
władze w 1913 r.26.
Przedstawiciele
doprowadzili
burżuazji
wyznania
katolickiego
i
mojżeszowego
do zarejestrowania w 1911 r. Polskiego Towarzystwa
Teatralnego w Sosnowcu. Miało ono urządzać amatorskie przedstawienia
dramatyczne oraz wieczory literacko-muzyczne27.
Wobec narastających nacjonalizmów część polskiej i zasymilowanej
żydowskiej inteligencji twórczej oraz zawodowej widziała możliwość ich
osłabienia we wprowadzeniu sztucznego języka(esperanto). Z inicjatywy
Polaków i Żydów powstały oddziały warszawskiego Polskiego Towarzystwa
Esperanckiego28: w 1908 r. w Będzinie, Dąbrowie Górniczej i Sosnowcu, a
w 1910 roku w Zawierciu.
W
latach
1899-1913
w
Zagłębiu
Dąbrowskim
utworzono
13
legalnych żydowskich organizacji społecznych, w tym 7 dobroczynnych, 2
zawodowe,
2
kulturalne,
1
oświatową
oraz
1
pracowniczą
kasę
zapomogowo-pożyczkową. Najwięcej powstało ich po wprowadzeniu 4/17
marca 1906 r. tymczasowych przepisów o stowarzyszeniach i związkach,
które rozpoczęło okres liberalizacji polityki władz wobec legalnych struktur
życia społecznego. W organizacjach ujawniły się wpływy różnych nurtów
26
AGAD, KGGW, sygn. 2714, 2803, 2804, 4349, 7193, 7209 7331; APŁódź, RGP-Prez,
sygn. 335, 466; APWar, WGUds.Stow, sygn.
89, 170, 171, 172, 173; J. Bem,
Towarzystwo Kultury Polskiej,[w:] Nasza walka o szkołę polska 1901-1917, t. 2, red. B.
Nawroczyński, Warszawa 1934; s. 186-188, 192-194; J. Grzywna, Robotnicze i liberalnomieszczańskie stowarzyszenia oświatowe na kielecczyźnie 1905-1918,[w:] Kieleckie
Studia Historyczne, t. 2 (1977), s. 21-24; tenże, Robotniczy ruch oświatowo-kulturalny
na Kielecczyźnie do 1918 roku, Kielce 1989, s. 40-42; J. Miąso, Uniwersytet dla
Wszystkich, Warszawa 1960, passim.
27
APŁódź, RGP-Prez, sygn. 913.
28
AGAD, KGGW, sygn. 7430; APŁódź, RGP-Prez, sygn. 605; APWar, WGUds.Stow, sygn.
374.
12
ideologicznych występujących wśród ludności wyznania mojżeszowego w
regionie na przełomie XIX i XX w. (ortodoksi, postępowi demokraci,
syjoniści). Żydzi podjęli także współpracę z Niemcami, Polakami i
Rosjanami w ramach różnego typu organizacji społecznych. Najbardziej
aktywna w niej była część wyznawców judaizmu odwołująca się do
ideologii pozytywistycznej.
13