Liwowie – ludzie z morskiego brzegu

Liwowie
– ludzie z morskiego brzegu
Miłością mojego życia jesteś ty, moja droga ojczyzno!
Moja ojczyzna, moja ojcowizna i ty ukochany morski brzegu,
Tu gdzie morskie fale pluskają,
A na brzegu kochane sosny rosną
Karis Stalte, „Min Izama, Min Sindima” („Moja ojczyzna, moja ojcowizna”) – hymn liwski
Oprac. Krzysztof Figel
Kazimierz Kleina *
Liwowie to mała grupa etniczna zamieszkująca północną Kurlandię na Łotwie, pomiędzy Windawą (Ventspils) a przylądkiem Kolka. Niewielki to obszar, zważywszy że kilka wieków wcześniej
zajmowali oni terytorium rozciągające się od zachodniej Dźwiny po południową Estonię, a także
Półwysep Kurlandzki. Wielu badaczy przychyla się do tezy, że Liwowie są w prostej linii potomkami
jednego z pierwszych ludów, który pojawił się na wschodniobałtyckim brzegu. Według historyka
Arnolda Spekke w okresie neolitu, 4000-1500 lat p.n.e., ziemie łotewskie zalała fala osiedleńcza
plemion ugrofińskich – Lapończyków i Samojedów; ślady ich pobytu widać m.in. w nazwach jezior
i rzek. Również antropolodzy uważają, że właśnie owi przybysze są przodkami Liwów.
Liwowie nazywali siebie „randalist”, czyli ludźmi z morskiego brzegu, albo „kalamied” – rybakami. Najczęściej
żyli na terenach bezpośrednio położonych nad morzem.
W większości zajmowali się rybołówstwem, w mniejszym
zaś stopniu uprawą roli, hodowlą zwierząt i myślistwem.
W kronikach rzymskich określani byli jako Levioni, Livonim. To miano stało się później nazwą własną całej
społeczności.
Poganie kraju bałtyckiego
Kultura Liwów w znacznej mierze rozwijała się dzięki
kontaktom z innymi ludami. Utrzymywano je z Gotami,
Rusinami i Finami, później zaś ze Szwedami, Duńczykami
i Niemcami. Szczególne piętno odcisnęli ci ostatni, spośród których wywodzili się obrotni kupcy i misjonarze.
Radykalne zmiany w życiu Liwów nastąpiły po przyjęciu
w 1190 roku chrztu przez księcia Kaupo. Większość jego
podwładnych wprawdzie pozostała przy wierze przodków,
jednak nie na długo. Momentem zwrotnym w chrystianizacji tych ziem okazała się poprowadzona w 1200 roku
przez bremeńskiego kanonika Alberta Buksgewdena
wyprawa krzyżowa. Przeciwko Liwom wysłano wówczas
23 okręty z wojskiem. W następnym roku u ujścia Dźwiny
założono chrześcijańską osadę – Rygę. Kolejnym etapem w umacnianiu nowej religii była kampania, zwana
Północną Krucjatą, prowadzona przez rycerzy niemieckich w latach 1206-1207. Tereny Liwonii (albo Liwlandii
– ziemi Liwów – jednej z czterech krain składających
się na współczesną Łotwę) zostały podczas niej niemal
doszczętnie zniszczone i wyludnione. Tę próżnię zapeł-
86
Mapa współczesnej Łotwy. Liwowie i ich język najdłużej przetrwali
na wybrzeżu północnej Kurlandii.
niły plemiona łotewskie: Kurów, Semigalów i Łatgalów,
które zasiedliły większość doliny Dźwiny, przez co Liwowie ze wschodu i zachodu zostali od siebie oddzieleni.
W 1290 roku niemieckie zakony rycerskie ostatecznie
podporządkowały sobie ziemie łotewskie. W ich władaniu
pozostały one aż po wiek XVI.
O krok od wymarcia
Z biegiem czasu Liwowie prawie w całości stopili się
z Łotyszami. Przyczyniły się do tego m.in. wojny prowadzone tu przez Moskwę, Rzeczpospolitą Obojga Narodów i Szwecję. Spustoszenie wśród nich poczyniła też
panująca w latach 1710-1711 epidemia dżumy. Wraz
z zanikaniem dawnej tożsamości ludu, w przeszłość odchodził też jego język. U końca średniowiecza liwskim
pomerania môj 2008
posługiwano się na zaledwie 10 procentach wspomnianego obszaru, przy czym mowa ta była systematycznie
wypierana przez język łotewski. W 1631 roku szwedzki
badacz Burens pisał, że liwskiego używa się w kilku zaledwie wsiach.
Wiosną 1846 roku na obszary dawnej Liwonii udała się
ekspedycja z Petersburskiej Akademii Nauk. Jej uczestnicy natknęli się w okolicach rzeki Salach na liwskie imiona
i nazwy zagród. Spotkali też ludzi, którzy wprawdzie znali
ten język, lecz posługiwali się nim niechętnie. Obawiając
się izolacji, szybko przechodzili w rozmowie na łotewski.
Ostatnim mówiącym po liwsku w tej okolicy był Gusts
Bistnieks. Gdy zmarł (pochowany został na cmentarzu
w Salacgriva), młody łotewski poeta z sąsiedniej gminy,
Mikelis Krogzemis-Auseklis, napisał o nim wiersz elegijny
„Dumania ostatniego Liwa na dopływem rzeki Salaca”.
W II połowie XIX wieku język i kultura Liwów znikły w Liwonii, jednakże w dialekcie liwońskim języka łotewskiego
zachowało się wiele zapożyczeń z rodzimej mowy Liwów,
a inne jej wpływy są widoczne w nazwach geograficznych.
Pierwsza książka napisana alfabetem łacińskim w języku liwskim ukazała się w Londynie w 1863 roku. Była nią
„Ewangelia św. Mateusza”.
Mowa i tradycje Liwów najdłużej – aż do XX wieku
– trwały na krańcu Półwyspu Kurlandzkiego, nazywanym
Wybrzeżem Liwońskim bądź Liwskim Brzegiem. Pewnie
dlatego, że od reszty kraju był on oddzielony gęstymi lasami i bagnami. Ponadto mieszkańcy tej ziemi utrzymywali
znacznie więcej kontaktów z Estończykami z wyspy Saaremaa, położonej na północ od Zatoki Ryskiej, niedaleko
przylądka w Kolce, jednej z osad Liwów.
Liwskie odrodzenie
W 1918 roku powstała Republika Łotewska, a Wybrzeże Liwońskie stało się częścią jej terytorium. Młode
państwo wspierało działania mające na celu odrodzenie
języka i kultury Liwów. 2 kwietnia 1923 roku powołano
Wspólnotę Liwońską, skupiającą reprezentację narodu
liwońskiego. Istniał przy niej chór, zaczęto organizować
festiwale pieśni Liwów. W tym samym roku Karis Stalte
napisał słowa liwskiego hymnu – „Min Izama, Min Sindima” („Moja ojczyzna, moja ojcowizna”). Później przyjęto projekt flagi, zielono-biało-niebieskiej, o proporcjach
2:1:2. Owe trzy kolory oznaczają: lasy (zieleń), plaże (biel)
i morze (niebieski), a podział podobny do występującego
na fladze Łotwy symbolizował związki z tym krajem.
Liwski Dom Narodowy, dziś nazwany Domem Liwów
Fot. archiwum
rybak, szkutnik, liwski działacz narodowy i publicysta.
Zrzeszonych było w niej ponad 80 rybaków. W roku
1929 roku – na podstawie projektu i pod kierownictwem
D. Volganskisa – rozpoczęli oni w Kosrags budowę mola,
które miało ułatwić dobijanie łodzi motorowych, a także
zbieranie wodorostów służących jako nawóz. O swoich
doświadczeniach z zakresu budowania i eksploatacji łodzi rybackich Volganskis pisywał do miesięcznika „Vestnesis Zvejniecibas” („Goniec Rybacki”). Z jego inicjatywy
23 czerwca 1930 roku spółdzielnia zorganizowała święto
rybackie z zawodami na morzu.
Centrum życia gospodarczego i kulturalnego społeczności było Mazirbe, w latach 30. ubiegłego stulecia duża
wieś o zabudowie osiedlowej. Znajdował się w niej kościół, urząd pocztowy, stacja kolejowa, cegielnia i tartak.
Swoją siedzibę miały tu władze Związku Liwów, redakcja
miesięcznika „Livli”. W 1936 roku miejscowość odwiedził
łotewski prezydent Karlis Ulmanis, a 9 sierpnia tegoż roku
odbyło się Święto Morza, w ramach którego odprawiono
nabożeństwo oraz zorganizowano zawody wioślarskie
i żeglarskie.
6 sierpnia 1939 roku w Mazirbe otwarty został – zbudowany z inicjatywy D. Volganskisa – Liwski Dom Narodowy
(Libiestu Tautas Nams). Powstał on dzięki zbiórce funduszy na terytorium Łotwy, Estonii, Finlandii i Węgier.
Powojenne zawirowania
Chociaż rząd w Rydze zabronił Liwom zorganizowania
niezależnego kościoła luterańskiego, to jednak zaakceptował wprowadzenie ich języka jako przedmiotu wybranego w szkołach podstawowych na Wybrzeżu Liwońskim.
Według spisu z 1935 roku na 892 osoby tam mieszkające
znajomość liwskiego zadeklarowało 514, tj. 58 procent.
Sprawy religijne natomiast uregulowano, tworząc dwie
parafie (w Kolce i Mazirbe) w ramach łotewskiego kościoła luterańskiego.
Liwowie, niestety, nie cieszyli się długo swoim domem
narodowym. W 1940 roku Łotwa, podobnie jak Litwa
i Estonia, zajęta została przez Armię Czerwoną. W tym
samym roku władze sowieckie rozwiązały Wspólnotę
Liwońską, a wielu działaczy dotknęły szykany. Wszelkie przejawy niezależnej działalności kulturalnej zostały
zabronione. Rdzennych mieszkańców Wybrzeża Liwońskiego wysiedlano. Większość z nich wojnę przeżyła
w Rydze bądź w Kurlandii, część uciekła przez Morze
Bałtyckie na Gotlandię. Pod koniec wojny Półwysep
Kurlandzki stał się miejscem zaciętych walk. Broniące
go oddziały niemieckie i łotewskie skapitulowały dopiero
5 maja 1945 roku.
W 1923 roku powstała w rejonie Dundaga spółdzielnia rybacka o nazwie „Kala” („Ryba”), której pierwszym
przewodniczącym został Didriks Volganskis, znakomity
Po ponownym wprowadzeniu władzy sowieckiej Liwom zabroniono trudnienia się rybołówstwem, wielu
z nich zostało wywiezionych na Syberię. W 1949 roku
pomerania môj 2008
87
objęci zostali kolektywizacją – utworzono wówczas kołchoz rybacki „Banga” („Bałwan morski”). Sześć lat później w rejonie tym powstała baza wojskowa. Ostatecznie
wszystkie wsie z zachodniej części liwońskiego wybrzeża
zostały przez mieszkańców opuszczone po utworzeniu
przez Rosjan „zamkniętego obszaru granicznego na wybrzeżu Kurlandii”.
Od wczesnych lat 70. sytuacja powoli zaczęła się
zmieniać. Najpierw rodzimi śpiewacy otrzymali od władz
pozwolenie na założenie chóru Livlist w Windawie,
a w okresie gorbaczowskiej pierestrojki utworzono Wspólnotę Kultury Liwońskiej, przemianowaną wkrótce na
Unię Liwońską. Latem 1989 roku w Mazirbe odbyły się
pierwsze, jeszcze bardzo skromne, uroczystości z okazji
rocznicy 50-lecia otwarcia Liwskiego Domu Narodowego,
którego gmach, mimo wielu zawirowań historii, ocalał.
Po rozpadzie Związku Sowieckiego w 1991 roku Łotwa
odzyskała niepodległość. Dzięki temu Liwowie ponownie zostali uznani za mniejszość etniczną, której język
i kultura muszą być chronione i rozwijane. Zwrócono im
nieruchomości odebrane w okresie okupacji, w tym budynek domu narodowego, który przekształcono w muzeum historyczne, nazwane Domem Liwów. Język liwski
na Wybrzeżu Liwońskim został wprowadzony do szkół
podstawowych jako przedmiot obowiązkowy. Jest też
wykładany na uniwersytecie w Rydze. Według danych
z 1995 roku, używało go 35 osób, z czego 15-20 w stopniu
płynnym. Znacznie więcej ludzi identyfikuje się z liwską
wspólnotą narodową.
25 października 1991 roku, dekretem łotewskiej Rady
Ministrów, utworzony został obszar chronionego krajobra-
88
Członkowie Wspólnoty Kultury Liwońskiej podczas nauki języka
liwskiego w Sikradze
Fot. Renâte Blumberga
zu kulturalno-przyrodniczego, nazwany Wybrzeżem Liwońskim (Livod Randa). W jego granicach leży 12 wiosek:
Luzna, Mikeltornis, Lielirbe, Jauciems, Sikrags, Mazirbe,
Kosrags, Saunags, Vaide, Kolka, Pitrags i Melnsils. Nie
można tu zakładać hoteli, restauracji ani innych obiektów,
które mogłyby naruszać dziedzictwo kulturowe Liwów.
Naród liwski liczy obecnie około 2000 osób, z czego
1700 żyje we wspomnianych, miejscowościach. Pozostali
mieszkają głównie w Rydze. (-)
* Krzysztof Figel jest Konsulem Honorowym Republiki
Łotewskiej na Pomorzu, zaś Kazimierz Kleina – senatorem RP i przewodniczącym Grupy Polsko-Łotewskiej.
pomerania môj 2008