czytaj dalej
Transkrypt
czytaj dalej
FRANKLIN TEMPLETON INVESTMENTS OMÓWIENIE OMÓWIENIE STRATEGII STRATEGII1 24 lutego 2012 r. Rozmiar funduszu we właściwej perspektywie STRESZCZENIE 1. Jesteśmy inwestorami koncentrującymi się na średnioterminowych czynnikach fundamentalnych, a długi horyzont inwestycyjny umożliwia nam wykorzystywanie rozbieżności pomiędzy wyceną a wartością papierów w okresach tymczasowych wahań. 2. Wzrost rynku obligacji światowych jako odrębnej klasy aktywów na przestrzeni ostatniej dekady był dla nas źródłem stale rosnących możliwości inwestowania w instrumenty o odpowiedniej płynności. DR MICHAEL HASENSTAB, Starszy wiceprezes Franklin Advisers, Inc. 3. Rynki swapów stopy procentowej i walutowych kontraktów terminowych są często znacznie głębsze i bardziej płynne w porównaniu z rynkiem obligacji. Znaczący rozwój rynków swapów i kontraktów terminowych zwiększył elastyczność naszej strategii inwestycyjnej, umożliwiając szybkie zmiany pozycjonowania portfela. 4. Możemy wykorzystywać pozycje kontraktów walutowych do zabezpieczania systemowo skorelowanych aktywów, co daje nam większą elastyczność w zarządzaniu portfelami. 5. Zamierzamy zwiększyć rozmiary inwestycji funduszu Templeton Global Bond Fund1 pod względem wielkości aktywów utrzymywanych w portfelu, w celu zwiększenia możliwości dokonywania długofalowych strategicznych inwestycji, umożliwiających niwelowanie niekorzystnego wpływu tymczasowych wahań. 6. Zdywersyfikowana (pod względem typów i krajów pochodzenia inwestorów) i szeroka baza aktywów funduszu zapewnia dodatkową stabilność, ponieważ zachowania różnych klientów DR SONAL DESAI, Zarządzająca portfelami inwestycyjnymi Franklin Advisers, Inc. CFA® i Chartered Financial Analyst® to zastrzeżone znaki handlowe stanowiące własność CFA Institute. z różnych regionów świata zwykle są względnie mało skorelowane. 7. Przykłady historyczne. 8. Intensywne zarządzanie ryzykiem. 1. HORYZONT INWESTYCYJNY Nasz zespół ds. obligacji światowych prowadzi szczegółowe badania czynników fundamentalnych i analizy makroekonomiczne poszczególnych krajów, mając na celu wyszukiwanie zaburzeń równowagi ekonomicznej i dysproporcji w wycenie instrumentów opartych na stopach procentowych, obligacji skarbowych i walut, których normalizacja może potrwać od dwóch do trzech lat. Okresy wzmożonych wahań mogą stanowić źródło okazji do powiększania atrakcyjnych, według nas, pozycji po zaniżonych cenach, gdy ogólne nastroje na rynkach nie pokrywają się z wynikami naszych własnych analiz. Filozofia inwestycyjna naszego zespołu często skłania nas do postępowania wbrew bieżącym trendom, szczególnie w okresach panicznych i bezkrytycznych wyprzedaży. W rezultacie, podczas ostatnich kryzysów, udało nam się powiększyć nasze „ulubione” pozycje, podczas gdy inni pozbywali się swych aktywów. W ten sposób przygotowaliśmy grunt pod potencjalne zyski, które powinny pojawić się gdy wahania nieco osłabną, a wyceny zaczną w większym stopniu odzwierciedlać czynniki fundamentalne. Koncentracja na długofalowych czynnikach fundamentalnych oraz cierpliwość zarządzających pozwoliły funduszowi wykorzystać okazje, jakie pojawiły się w okresie wzmożonej zmienności i paniki w drugiej połowie 2011 r. Niepewność co do prawdopodobieństwa drugiej fali recesji w USA, 1. Subfundusz Franklin Templeton Investment Funds (FTIF) – SICAV z siedzibą w Luksemburgu. Wyłącznie do użytku dystrybutorów i pośredników instytucjonalnych. Nie rozpowszechniać wśród inwestorów indywidualnych. FRANKLIN TEMPLETON INVESTMENTS OMÓWIENIE STRATEGII ryzyko rozpadu strefy euro oraz obawy przed „twardym lądowaniem” chińskiej gospodarki wywołały tymczasową panikę. Nadmierny, w naszej ocenie, pesymizm rynków zaniżył wyceny instrumentów do poziomów całkowicie rozbieżnych z wynikami analizy fundamentalnej. Nie zmieniliśmy naszych założeń inwestycyjnych i powiększyliśmy nasze najlepsze pozycje po korzystnych cenach, które powinny pójść w górę, gdy rynki odbiją się od dna, a inwestorzy przekonają się, że najgorsze scenariusze nie spełnią się w rzeczywistości. Pierwsze oznaki ożywienia dostrzegamy już teraz. Nasz długi horyzont inwestycyjny pozwala nam zachować cierpliwość – nie jesteśmy skłonni do odwracania naszych ekspozycji pod wpływem tymczasowych zawirowań, o ile nasze długoterminowe przekonania pozostają niezmienne. Co więcej, wielkość naszych inwestycji daje nam komfortową możliwość utrzymywania pozycji przez całe lata do czasu, gdy nasze prognozy inwestycyjne faktycznie się zrealizują. Uważnie monitorujemy także tempo wzrostu naszych aktywów i rozwijamy nasze zasoby z odpowiednim wyprzedzeniem. Sądzimy, że 2 3. RYNKI SWAPÓW STOPY PROCENTOWEJ I WALUTOWYCH KONTRAKTÓW TERMINOWYCH Zasady zarządzania funduszem są bardzo elastyczne i umożliwiają szybkie i skuteczne korygowanie struktury portfela pod kątem założeń makroekonomicznych. Jest to częściowo związane z rynkami swapów stopy procentowej i walutowych kontraktów terminowych, które są często znacznie głębsze i bardziej płynne w porównaniu z rynkiem obligacji. Znaczący rozwój rynków swapów i kontraktów terminowych zwiększył elastyczność naszej strategii inwestycyjnej, umożliwiając szybkie zmiany pozycjonowania portfeli wraz ze zmianami warunków makroekonomicznych. Rynek swapów stopy procentowej i rynek walutowy zanotowały ogromny wzrost na przestrzeni ostatnich 10 lat; w czerwcu 2011 r., ich całkowita wartość sięgała odpowiednio ok. 441,6 bln USD oraz 31,3 bln USD.3 Dlatego, poza rynkiem obligacji rosnącym dzięki ciągłemu rozwojowi i zmianom regulacyjnym, rynki swapów i kontraktów terminowych także oferują skuteczne narzędzia do zarządzania ekspozycjami portfela. nasza infrastruktura jest dostatecznie zaawansowana, by poradzić sobie z dalszym wzrostem naszych aktywów w zarządzaniu w obrębie wszystkich portfeli światowych instrumentów o stałym dochodzie. Rynki walutowych kontraktów terminowych – wartość nominalna: 31,1 bln USD (czerwiec 2011 r.) 2. ROSNĄCA PŁYNNOŚĆ RYNKÓW Wzrost rynku obligacji światowych jako odrębnej klasy aktywów na przestrzeni ostatniej dekady był dla funduszu Templeton Global Bond Fund źródłem stale rosnących możliwości. Liczba krajów oferujących inwestycje stałodochodowe wzrosła w ciągu zaledwie 15 lat z ok. 89 do cały czas rozszerza swe krzywe dochodowości, a ogólna płynność rynków rośnie w imponującym tempie. Choć wartość naszych aktywów w zarządzaniu znacząco wzrosła na przestrzeni ostatnich kilku lat, duża skala działalności nie ograniczyła naszej zdolności do szybkiego otwierania i zamykania pozycji. Światowe rynki papierów dłużnych i walut, na których inwestujemy, należą do najgłębszych i najbardziej płynnych rynków w swych kategoriach. Dzięki Wartość nominalna (w bln USD) 108 (dane na czerwiec 2011 r.).2 Co więcej, wiele rynków wschodzących temu nie napotykamy i przewidujemy żadnych trudności związanych z korygowaniem pozycjonowania naszych portfeli. W czerwcu 2011 r., łączna wartość zobowiązań wszystkich emitentów z tytułu pozostałych do Źródło: Bank Rozrachunków Międzynarodowych, „Securities Statistics and Syndicated Loans” (dane statystyczne dot. papierów wartościowych i pożyczek konsorcjalnych), grudzień 2011 r. spłaty obligacji wzrosła do ok. 97,6 bln USD, z czego ok. 50,5 bln USD to Pozostałe do spłaty zadłużenie z tytułu obligacji wszystkich emitentów – 97,6 bln USD, dane na czerwiec 2011 r. Zadłużenie pozostałe do spłaty (w bln USD) Liczba krajów oferujących możliwości inwestycyjne Kraje rozwinięte spoza G3 Rynki wschodzące Liczba krajów Rynki swapów stopy procentowej – wartość nominalna: 441,6 bln USD (czerwiec 2011 r.) Wartość nominalna (w bln USD) zadłużenie z tytułu obligacji rządowych.2 Źródło: Bank Rozrachunków Międzynarodowych, „Securities Statistics and Syndicated Loans” (dane statystyczne dot. papierów wartościowych i pożyczek konsorcjalnych), grudzień 2011 r. Źródło: Bank Rozrachunków Międzynarodowych, „Securities Statistics and Syndicated Loans” (dane statystyczne dot. papierów wartościowych i pożyczek konsorcjalnych), grudzień 2011 r. 2. Źródło: Bank Rozrachunków Międzynarodowych, „Securities Statistics and Syndicated Loans” (dane statystyczne dot. papierów wartościowych i pożyczek konsorcjalnych), grudzień 2011 r. 3. Źródło: Bank Rozrachunków Międzynarodowych, półroczne dane statystyczne dotyczące dostępnych w obrocie instrumentów pochodnych, czerwiec 2011 r. Wyłącznie do użytku dystrybutorów i pośredników instytucjonalnych. Nie rozpowszechniać wśród inwestorów indywidualnych. FRANKLIN TEMPLETON INVESTMENTS OMÓWIENIE STRATEGII 4. WYKORZYSTANIE RELACJI POMIĘDZY RYNKAMI względem typów i krajów pochodzenia inwestorów. Przykładowo, Możemy wykorzystywać zależności pomiędzy rynkami walutowymi do w aktywach zarządzanych przez fundusz dobrze reprezentowani są zabezpieczania systemowo skorelowanych aktywów, co daje nam zarówno indywidualni, jak i instytucjonalni inwestorzy. Co więcej, większą elastyczność w zarządzaniu portfelami. Przykładowo, Templeton Global Bond Fund ma klientów z ponad 50 różnych krajów. w drugiej połowie ubiegłego roku, wykorzystaliśmy ujemną ekspozycję Tak zdywersyfikowana baza klientów zapewnia dodatkową odporność na na kurs euro do dolara amerykańskiego (USD), by zabezpieczyć wahania rynkowe, ponieważ zachowania różnych klientów z różnych fundusz przez ryzykiem niewypłacalności Włoch i możliwym wpływem regionów świata zwykle są względnie mało skorelowane. Dzięki stabilnej włoskiego kryzysu na pozostałe aktywa portfela. Z kolei w 2009 r. bazie aktywów, nie musimy zamykać naszych pozycji pod wpływem pozyskaliśmy ujemne ekspozycje na kursy dolara singapurskiego skrajnych emocji na rynkach, ponieważ miesięczny odpływ kapitału nigdy i dolara nowozelandzkiego do USD, by zabezpieczyć cały portfel przed jeszcze nie przekroczył 5% łącznych aktywów w zarządzaniu, nawet ryzykiem przerodzenia się epidemii świńskiej grypy w ogólnoświatową w czasie najsilniejszych wahań i paniki. pandemię, co mogłoby wywołać załamanie gospodarcze w całej Azji. W 2008 r., gdy chcieliśmy zabezpieczyć nasze ekspozycje na waluty 7. PRZYKŁADY HISTORYCZNE z rynków wschodzących przed ryzykiem odpływu kapitału i zaburzeń Fundusz stale zachowuje odpowiednio duże możliwości manewru i nigdy wymiany handlowej, otworzyliśmy długie pozycje kursów japońskiego nie odczuwał negatywnych konsekwencji swego rozmiaru. Przykładowo, jena i franka szwajcarskiego w stosunku do USD, wykorzystując w drugiej połowie 2008 r., fundusz nie ucierpiał zbytnio podczas głębokie i płynne rynki walutowe do zwiększenia odporności portfela. dramatycznej wyprzedaży, dzięki zdolności do szybkiego zabezpieczenia 3 większości swych pozycji obligacji z rynków wschodzących przed ryzykiem wahań kursów walut oraz ograniczenia ekspozycji na obligacje 5. ZWIĘKSZENIE ROZMIARÓW INWESTYCJI skarbowe. W pierwszym kwartale 2009 r., zdecydowaliśmy się Utrzymujemy duże strategiczne pozycje długoterminowe z wybranej wykorzystać zawirowania na rynkach, wyprzedaż i bezkrytyczne grupy rynków, jednak odsetek tych pozycji jest względnie niski ograniczanie ryzyka, a także wywołaną przez te czynniki przecenę wielu w porównaniu z łącznymi aktywami zarządzanymi przez Franklin obligacji skarbowych i walut z rynków wschodzących, nieuzasadnioną Templeton Global Fixed Income Group. Zamierzamy zwiększyć średnioterminowymi czynnikami fundamentalnymi. W rezultacie, udział rozmiary inwestycji funduszu pod względem wielkości aktywów utrzymywanych w portfelu, w celu zwiększenia możliwości dokonywania długofalowych strategicznych inwestycji, umożliwiających niwelowanie niekorzystnego wpływu tymczasowych wahań. obligacji skarbowych w portfelu wzrósł z 4,0% w trzecim kwartale 2008 r. do 10,4% w pierwszym kwartale 2009 r., a nasze zabezpieczenia przed wahaniami kursów walut z rynków wschodzących zostały rozwiązane. W okresie od września 2008 r. do marca 2009 r., nasza ekspozycja na południowokoreańskiego wona wzrosła z 0,1% do 14,8%, a ekspozycja 6. ZDYWERSYFIKOWANA I WZGLĘDNIE STABILNA BAZA AKTYWÓW na meksykańskie peso wzrosła z -0,2% do 14,1%. Oprócz czynników wymienionych powyżej, dodatkową stabilność portfela zapewnia nam szeroka baza aktywów, zdywersyfikowana pod FTIF Templeton Global Bond Fund: Aktywne zarządzanie strukturą walutową USD 3,2% Ameryki poza USA 15,2% Azja poza Japonią 30,0% USD 26,5% USD 24,4% Ameryki poza USA 10,3% Ameryki poza USA 10,3% Azja poza Japonią 32,9% Azja poza Japonią 49,0% USD 28,0% Ameryki poza USA 22,5% USD 38,6% USD 44,1% Ameryki poza USA 17,6% Ameryki poza USA 15,6% Ameryki poza USA 13,4% Azja poza Japonią 59,7% Azja poza Japonią 53,1% Azja poza Japonią 55,8% Jen –17,7% Jen –13,8% Euro –25,7% Euro –29,7% Europa poza EMU 34,2% Europa poza EMU 40,6% Jen 32,9% Jen 38,6% Azja poza Japonią 81,7% Jen 14,4% Azja poza Japonią 62,3% USD 43,3% Ameryki poza USA 10,1% Euro 0,2% Euro –45,6% USD 37,0% Jen –19,6% Jen –13,5% Euro –56,5% Europa poza EMU 44,0% Jen 4,3% Europa poza EMU 50,5% Euro –18,6% Euro –26,5% Europa poza EMU 28,5% Europa poza EMU 33,3% Euro –9,5% Europa poza EMU 37,3% Europa poza EMU 23,3% USD 32,1% Ameryki poza USA 15,5% Azja poza Japonią 66,1% Jen –16,4% Euro –43,6% Europa poza EMU 46,3% USD Sol peruwiański Peso meksyk. Peso kolumb. Peso chilijskie Dolar kanadyjski Real brazylijski Dong wietnamski Baht tajlandzki Dolar tajwański Rupia lankijska Peso singapur. Peso filipińskie Dolar nowozel. Ringgit malezyjski Won płd.koreański Rupia indonez. Rupia indyjska Yuan chiński Dolar australijski Jen japoński Euro Frank szwajcarski Korona szwedzka Korona słowacka Rubel rosyjski Lej rumuński Złoty polski Korona norweska Tenge kazachs. Szekel izraelski Korona islandzka Forint węgierski Funt egipski Korona duńska Funt brytyjski Strategia alokacji walutowej może zmieniać się w zależności od takich czynników, jak warunki rynkowe czy gospodarcze. Przedstawione dane są informacjami historycznymi i mogą nie odzwierciedlać aktualnej lub przyszłej charakterystyki portfela. Wyłącznie do użytku dystrybutorów i pośredników instytucjonalnych. Nie rozpowszechniać wśród inwestorów indywidualnych. FRANKLIN TEMPLETON INVESTMENTS OMÓWIENIE STRATEGII Następnie, w czwartym kwartale 2009 r., pozycjonowanie portfela Kluczowym elementem zarządzania ryzykiem płynności są bieżące zostało szybko skorygowane w sposób umożliwiający zarabianie na przeglądy dokonywane przez komitet Franklin Templeton ds. rosnącej rentowności obligacji. Niektóre gospodarki rozwinięte i rynki monitorowania wyceny i płynności (VLOC - Valuation Liquidity Oversight wschodzące, które na początku kryzysu nie były nadmiernie uzależnione Committee). VLOC prowadzi nadzór nad polityką i procedurami od lewarowania, zaczęły notować znacznie szybsze ożywienie szacowania wartości godziwej i płynności papierów utrzymywanych napędzane popytem krajowym. Dynamiczny wzrost skłaniał władze tych w portfelach Franklin Templeton. Zadania te obejmują formalne krajów do zaostrzania polityki pieniężnej i podnoszenia stóp wcześniej, wskazywanie papierów, które zostały uznane za niedostatecznie płynne, niż nastąpiło to w świecie rozwiniętym. W rezultacie, w ciągu zaledwie tzn. które nie mogą być sprzedane po cenie rynkowej w ciągu siedmiu kilku miesięcy, skróciliśmy średni czas trwania obligacji w portfelu z 5,5 l. dni roboczych. 4 do 4,0 l., sprzedając papiery z takich krajów, jak Chile czy Korea Południowa, gdzie rentowność spadła do rekordowo niskich poziomów, Światowe rynki obligacji rządowych i rynki walutowe, na których fundusz a odbicie gospodarcze było bardzo prawdopodobne. Ponadto, inwestuje, należą do największych i najbardziej płynnych rynków na szukaliśmy tanich sposobów na zabezpieczenie się przed wzrostem świecie. Ogólnie rzecz biorąc, staramy się unikać aktywów, których rentowności na rynkach rozwiniętych, pozyskując ujemne ekspozycje na ograniczona płynność mogłaby zmusić nas do ich sprzedaży po kurs japońskiego jena do USD. W ciągu jednego kwartału, z długiej zaniżonej cenie. Fundusz nigdy dotąd nie miał większych problemów pozycji jena o udziale w portfelu na poziomie 4,3% przeszliśmy do z płynnością i nie spodziewamy się tego typu kłopotów także ujemnej ekspozycji sięgającej 9,2%. w przyszłości, niezależnie od warunków ekonomicznych. FTIF Templeton Global Bond (TGB) Fund: Aktywne zarządzanie czasem trwania obligacji, przy jednoczesnym poszukiwaniu atrakcyjnych dochodów JAKIE JEST RYZYKO? Inwestycje wszelkiego rodzaju wiążą się z ryzykiem. Ceny obligacji generalnie poruszają się w kierunku przeciwnym do kierunku zmian stóp Rentowność do wykupu (YTM) Czas trwania obligacji procentowych. Gdy zatem rynkowe ceny obligacji utrzymywanych w portfelu będą korygowane pod wpływem podwyżek stóp procentowych, wartość portfela może pójść w dół. Inwestowanie w instrumenty zagraniczne wiąże się z dodatkowym ryzykiem, np. dotyczącym wahań kursów wymiany, niestabilności gospodarczej czy zmian na arenie politycznej. Inwestycje na rynkach wschodzących obarczone są większym ryzykiem wynikającym z powyższych czynników, oprócz typowych dla nich ryzyk związanych z względnie niewielkimi rozmiarami, mniejszą płynnością i brakiem odpowiednich ram prawnych, politycznych, biznesowych i społecznych dla rynków papierów wartościowych. Takie inwestycje zawsze mogą podlegać wzmożonym wahaniom wyceny TGB - YTM TGB – czas trwania rynkowej. Wyniki historyczne nie gwarantują wyników przyszłych. Dane o rentowności nie stanowią wskaźnika dochodu, jaki można uzyskać z danej inwestycji. DEFINICJE 8. ZARZĄDZANIE RYZYKIEM Średni czas trwania: czas trwania obligacji odzwierciedla wrażliwość Zespół ds. globalnego zarządzania ryzykiem Franklin Templeton, czyli Grupa Analiz i Ryzyka Inwestycyjnego Portfela (PAIR – Portfolio Analysis and Investment Risk), to niezależna od zespołu inwestycyjnego wartości aktywów netto funduszu na zmiany stóp procentowych. Im dłuższy jest średni czas trwania obligacji w portfelu funduszu, tym większa jest jego wrażliwość na zmiany stóp. grupa specjalistów ds. monitorowania ryzyka i badania płynności naszej Rentowność do wykupu (YTM): roczna stopa zwrotu, jaką uzyskałby strategii inwestycyjnej zarówno w normalnych, jak i w skrajnych inwestor utrzymując papier do czasu jego wykupu. warunkach rynkowych. Szacowane wskaźniki możliwej zmienności i ryzyka oraz czynniki mające kluczowy wpływ na te szacunki są omawiane z zespołem inwestycyjnym podczas regularnych zebrań komitetu ds. strategii inwestycyjnej. W sierpniu i wrześniu 2011 r., skrajne wahania rynkowe oraz powszechna ucieczka inwestorów w kierunku aktywów postrzeganych jako „bezpieczne przystanie” zafundowały naszej strategii zarządzania ryzykiem praktyczny „test wytrzymałościowy”. Nasze założenia dotyczące ryzyka i płynności za poprzedni rok okazały się generalnie słuszne, a fundusz nie miał żadnych problemów z płynnością, pomimo tymczasowych wahań na wielu rynkach walut i papierów dłużnych. Wyłącznie do użytku dystrybutorów i pośredników instytucjonalnych. Nie rozpowszechniać wśród inwestorów indywidualnych. FRANKLIN TEMPLETON INVESTMENTS OMÓWIENIE STRATEGII Niniejszy dokument został sporządzony wyłącznie do celów informacyjnych i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej ani oferty sprzedaży ani zachęty do kupna tytułów uczestnictwa jakiegokolwiek funduszu zarejestrowanej w Luksemburgu spółki SICAV Franklin Templeton. Żadnych informacji zawartych w niniejszym dokumencie nie należy traktować jako porady inwestycyjnej. Wszelkie informacje zawarte w niniejszym dokumencie zostały zebrane przez Franklin Templeton Investments z zachowaniem zasad profesjonalizmu i należytej staranności. Niemniej jednak, dane pochodzące z zewnętrznych źródeł mogły zostać wykorzystane na potrzeby opracowania niniejszego dokumentu. Takie dane nie zostały odrębnie zweryfikowane, potwierdzone ani poddane kontroli przez Franklin Templeton. Opinie zawarte w niniejszym dokumencie mogą ulegać zmianom bez odrębnego powiadomienia. Wszelkie badania i analizy uwzględnione w niniejszym dokumencie zostały opracowane na potrzeby i do wyłącznych celów Franklin Templeton Investments i mają charakter informacji pobocznych. Franklin Templeton Investments nie ponosi żadnej odpowiedzialności wobec odbiorców niniejszego dokumentu ani żadnych innych osób czy podmiotów z tytułu nieścisłości, błędów lub pominięć w treści niniejszego dokumentu, niezależnie od przyczyn takich nieścisłości, błędów lub pominięć. Dokument wydany przez Franklin Templeton Investments Poland Sp. z o.o. Franklin Templeton Investments Poland Sp. z o.o.; Rondo ONZ 1; 00-124 Warszawa - Tel.: +48 22 337 13 50 - Faks: +48 22 337 13 70. www.franklintempleton.pl Prawa autorskie © 2012 Franklin Templeton Investments. Wszelkie prawa zastrzeżone. Wyłącznie do użytku dystrybutorów i pośredników instytucjonalnych. Nie rozpowszechniać wśród inwestorów indywidualnych. © 2012 Franklin Templeton Investments. Wszelkie prawa zastrzeżone. 5