Konsumpcja żywności w Polsce w warunkach

Konsumpcja żywności w Polsce w warunkach

MiR_5.qxd
2015-10-04
17:26
Page 31
Artykuły
Krystyna Świetlik
Instytut Ekonomiki Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej — Państwowy Instytut Badawczy
Konsumpcja żywności w Polsce
w warunkach deflacji
Food consumption in Poland during a period of deflation
Uwarunkowania rynkowe dla konsumentów żywności były
w 2014 r. dużo bardziej korzystne niż w roku poprzednim.
Ożywienie gospodarcze, poprawa sytuacji na rynku pracy i niska inflacja doprowadziły do przyspieszenia dynamiki wzrostu dochodów ludności. Wzrost dochodów i nienotowany od
2003 r. spadek cen żywności radykalnie zmieniły sytuację popytową na krajowym rynku żywnościowym. W 2014 r. nastąpiło odwrócenie, utrzymującej się w latach 2011–2013, spadkowej tendencji popytu na żywność. Wzrosła sprzedaż detaliczna żywności i zwiększyły się wydatki gospodarstw domowych na żywność. Wzrósł popyt na usługi gastronomiczne, na
żywność z „wyższych półek”, na produkty wysokoprzetworzone, funkcjonalne, wygodne i jakościowo lepsze. Umocnienie
tych tendencji w pierwszych miesiącach 2015 r. jest obiecującą perspektywą dla rynku żywnościowego w bieżącym roku.
Market conditions for consumers of food in 2014 were much
more favourable than in the previous year. The revival of the
economy, improvement in the labour market and low
inflation resulted in an increase in the growth of personal
income. The growth in income and decrease in the price of
food (unseen since 2003) radically affected demand in the
domestic food market. In 2014 there was a reversal of the
decrease in demand for food which had been the case during
2011-2013. Retail sales of food increased and there was
a growth in household expenditure on food. There was
a growth in demand for catering services, for more exclusive
food products, for highly processed food products, and
for functional, convenience and higher quality food.
A strengthening of this trend in the first months of 2015
provides an encouraging prognosis for the market for food in
the current year.
Słowa kluczowe
Keywords
PKB, ceny żywności, dochody w sektorze gospodarstw domowych,
wydatki na żywność, konsumpcja
GDP, food prices, incomes of the households sector, expenditures
on food, consumption
Spowolnienie tempa wzrostu gospodarczego
w Polsce w latach 2009–2013, a zwłaszcza w dwóch
ostatnich latach tego okresu, znalazło odzwierciedlenie w nasileniu się negatywnych zjawisk na rynku pracy, obniżeniu dynamiki wzrostu dochodów
ludności i spożycia w sektorze gospodarstw domowych. Istotnym czynnikiem hamującym tempo
wzrostu popytu konsumpcyjnego była utrzymująca
się w całym okresie kryzysu gospodarczego wysoka
inflacja, generowana m.in. przez wysoki wzrost cen
żywności i paliw. W latach 2009–2013 średnia stopa inflacji kształtowała się na poziomie 3,0%, a ceny detaliczne żywności rosły w tempie 3,8%. Zjawiska te nie pozostały bez wpływu na konsumpcję
żywności, która po stagnacji w latach 2009–2010,
w latach 2011–2013 uległa bezwzględnej redukcji.
Sytuacja zmieniła się radykalnie w 2014 r., gdy pojawiła się nienotowana od 2003 r. deflacja, w tym
szybki spadek cen surowców rolniczych i produktów ich przerobu. Relatywnemu tanieniu żywości
towarzyszyło ożywienie gospodarcze, zwiększenie
zatrudnienia, spadek bezrobocia i wzrost dochodów
ludności. Oznaczało to całkowitą zmianę uwarunkowań popytowych na krajowym rynku żywnościowym.
Celem prezentowanego opracowania jest wskazanie przyczyn deflacji na rynku żywnościowym
w 2014 r., zobrazowanie zmian cen poszczególnych
grup produktów spożywczych i reakcji konsumentów na spadek cen żywności w warunkach wydatnego wzrostu dochodów. Na podstawie danych z rachunków narodowych GUS oraz wyników badań
budżetów gospodarstw domowych scharakteryzowano główne kierunki zmian popytu na żywność
w ujęciu makro- i mikroekonomicznym. W pracy
wykorzystano specjalistyczne publikacje polskich
i zagranicznych ośrodków naukowych, organizacji
i urzędów statystycznych (Instytut Ekonomiczny
NBP, Biuro Informacji Kredytowej, FAO, Eurostat) oraz wyniki własnych analiz statystyki rynkowej. W badaniach zastosowano głównie metody statystyki opisowej i analizy ekonomicznej.
MARKETING I RYNEK 10/2015
31
MiR_5.qxd
2015-10-04
17:26
Page 32
Artykuły
Rysunek 1. Dynamika światowych cen żywności w latach 2004–2014 (2003 r. = 100)
Ź r ó d ł o: obliczenia własne na podstawie danych FAO.
Ceny żywności w roku 2014
W latach 2004–2014 utrzymywała się w Polsce
tendencja relatywnego drożenia żywności. Sprzyjały
jej zarówno czynniki wewnętrzne, koniunkturalne,
związane z produkcją i podażą surowców rolniczych,
jak i zewnętrzne, związane ze wzrostem cen artykułów rolno-spożywczych na rynkach światowych (rysunek 1). Rosnące ceny żywności i paliw były głównym czynnikiem inflacjogennym. Stosunkowo wysoki wzrost cen towarów i usług konsumpcyjnych,
generowany przez zwyżki cen artykułów rolno-spożywczych, napojów alkoholowych i tytoniu oraz nośników energii i paliw charakteryzował lata ostatniego kryzysu gospodarczego. Efektem drożenia nośników energii i paliw był m.in. wydatny wzrost cen
usług bytowych, istotnie obciążający budżety rodzin. W 2013 r., w porównaniu z 2003 r., przy wzroście łącznych cen towarów i usług konsumpcyjnych
o 32,2% ceny żywności i napojów bezalkoholowych
zwiększyły się o 45,7%, w tym żywności o 47,3%, ceny alkoholu i tytoniu podniosły się o 51,6%, towarów i usług związanych z użytkowaniem mieszkania
i nośnikami energii o 65,8%, w tym nośników energii o 70,3%, a ceny paliw do prywatnych środków
transportu o 73,9% (rysunek 2).
Do 2013 r. Polska wśród państw Unii Europejskiej należała do krajów o najwyższej inflacji i najwyższym wzroście cen żywności. W 2014 r. tendencje te uległy odwróceniu. Od grudnia 2013 r. do
grudnia 2014 r. ceny detaliczne żywności i napojów
bezalkoholowych obniżyły się o 3,2%, w tym żywności o 3,5% (rysunek 3), przy spadku łącznych cen
towarów i usług konsumpcyjnych o 1,0%. Spadek
średniego rocznego poziomu cen artykułów żywnościowych i napojów bezalkoholowych w 2014 r.,
w porównaniu z rokiem poprzednim, wyniósł 0,9%,
32
przy zerowej stopie średniorocznej inflacji. Deflacja na rynku żywnościowym była zjawiskiem nienotowanym od lat 2002–2003 (w Polsce w 2002 r.
ceny żywności i napojów bezalkoholowych obniżyły się o 0,7% w stosunku do roku poprzedniego,
a w 2003 r. spadły o 1,0%) (GUS, 2009), a skala obniżek cen żywności — największa wśród państw
UE (Pavlova, 2015). Według danych Eurostatu
w grudniu 2014 r., w porównaniu z grudniem 2013 r.,
w UE-28 ceny żywności i napojów bezalkoholowych obniżyły się o 0,8%, przy spadku cen towarów i usług konsumpcyjnych o 0,1%. W Polsce, według tej metodologii (HICP), spadek cen żywności
wyniósł 3,1%.
Głównymi czynnikami wpływającymi na spadek
cen żywności w 2014 r. były:
z wzrost krajowej produkcji i spadek cen większości
podstawowych surowców roślinnych i zwierzęcych;
z obniżka kosztów produkcji zwierzęcej w rolnictwie
spowodowana zmniejszeniem się cen zbóż i pasz;
z spadek cen energii i paliw, będący następstwem
spadku cen ropy naftowej na rynkach światowych, który przełożył się na obniżkę kosztów
produkcji rolniczej, przetwórstwa i obrotu;
z ograniczenia eksportowe związane z afrykańskim pomorem świń (ASF), czarnym PR polskiej
żywności (w Czechach, na Słowacji, w Wielkiej
Brytanii i Irlandii) oraz rosyjskim embargiem na
import towarów rolno-spożywczych z Polski;
z spadek cen artykułów rolno-spożywczych na
rynkach światowych (według FAO w 2014 r.
światowe ceny żywności były o 3,8% niższe niż
w 2013 r.; FAO, 2015);
z dekoniunktura na światowym rynku żywności
i skurczenie się rynków zbytu (zakaz eksportu
wprowadzony przez Rosję dotknął nie tylko Polskę, ale też wszystkie kraje UE, USA, Kanadę
MARKETING I RYNEK 10/2015
MiR_5.qxd
2015-10-04
17:26
Page 33
Artykuły
Rysunek 2. Wskaźniki cen wybranych grup towarów i usług konsumpcyjnych
w latach 2004–2014 (2003 r. = 100)
Ź r ó d ł o: obliczenia własne na podstawie danych GUS.
Rysunek 3. Wskaźniki cen żywności i napojów bezalkoholowych
(XII poprzedniego roku = 100)
Ź r ó d ł o: opracowanie własne na podstawie danych GUS.
i Australię, wskutek tego w wielu państwach wytworzyła się nadwyżka żywności);
z spadek cen importowanych towarów w wyniku
okresowego umocnienia się złotego (wynikający
z silniejszego niż rok wcześniej kursu złotego
względem dolara).
Obniżki cen poszczególnych grup artykułów
żywnościowych były zróżnicowane, a największe
dotyczyły: cukru, jaj, mięsa i tłuszczów wieprzowych oraz owoców, warzyw i ziemniaków. Wzrosły
natomiast ceny produktów mlecznych, masła, cze-
kolady i wyrobów cukierniczych, przy stabilizacji
cen ryb i owoców morza oraz pieczywa i produktów
zbożowych (tablica 1).
Zmiany cen pozostałych grup towarów i usług konsumpcyjnych były w 2014 r. różnokierunkowe, z przewagą tendencji spadkowych. W stosunku do roku poprzedniego istotnie obniżyły się ceny odzieży i obuwia (o 4,7%),
towarów i usług związanych z edukacją (o 3,8%) oraz
transportem (o 2,3%, w tym paliw do prywatnych środków transportu o 3,4%). Nieznacznie zmalały ceny towarów i usług związanych z wyposażeniem mieszkania
MARKETING I RYNEK 10/2015
33
MiR_5.qxd
2015-10-04
17:26
Page 34
Artykuły
Tablica 1. Wskaźniki cen detalicznych w latach 2009–2014
2009
Wyszczególnienie
2010
2011
2012
2013
2014
100,9
103,5
102,0
102,2
101,1
110,7
147,6
102,2
101,8
101,1
102,1
102,2
93,3
98,3
91,7
100,3
100,0
103,7
99,1
99,1
100,1
96,4
92,8
97,2
98,9
100,0
99,7
103,8
93,7
93,5
71,2
99,7
rok poprzedni = 100
Towary i usługi konsumpcyjne
Napoje alkoholowe i wyroby tytoniowe
Żywność i napoje bezalkoholowe
Żywność
Pieczywo i produkty zbożowe
Ziemniaki, warzywa, grzyby i przetwory
ziemniaki
Owoce i przetwory
Mięso, podroby i przetwory
Ryby i przetwory
Tłuszcze jadalne
Mleko i przetwory
Jaja
Cukier, wyroby cukiernicze i miód
cukier
Napoje bezalkoholowe
103,5
109,4
104,1
104,1
103,5
104,5
105,9
95,8
108,4
108,4
101,8
97,4
108,7
106,5
114,9
103,5
102,6
105,3
102,7
102,8
102,8
114,1
128,1
109,2
98,6
103,8
105,5
101,9
105,4
99,1
89,3
101,9
104,3
103,7
105,4
105,6
109,4
96,1
104,0
109,3
105,2
106,2
107,6
104,3
98,5
114,3
148,2
103,8
103,7
104,1
104,3
104,3
102,7
93,6
62,1
101,8
108,4
108,5
103,7
103,3
131,9
103,0
98,4
104,3
Ź r ó d ł o: opracowanie własne na podstawie danych GUS.
i prowadzeniem gospodarstwa domowego (o 0,1%). Wolniejszy niż przed rokiem był wzrost cen towarów i usług
związanych z mieszkaniem (1,1% wobec 1,7%). Minimalnie podrożały nośniki energii (o 0,1%) oraz towary i usługi związane ze zdrowiem (o 0,2%) (GUS, 2015c).
Spadek cen żywności i paliw pozytywnie oddziaływał na dochody realne gospodarstw domowych, przyczyniając się do wzrostu konsumpcji. Sprawiał, że konsumenci mogli więcej pieniędzy przeznaczyć na zakup
innych towarów. W przeciwieństwie do lat poprzednich, nie musieli bowiem oszczędzać na żywności, aby
zaspokoić potrzeby bytowe (związane m.in. z użytkowaniem mieszkania, nośnikami energii i transportem), stanowiące sztywną pozycję w strukturze wydatków domowych.
Dochodowe uwarunkowania
konsumpcji w roku2014
Dochody obok cen są głównym czynnikiem makroekonomicznym decydującym o popycie. Są one
pochodną PKB. W 2014 r. polska gospodarka pozostawała pod wpływem negatywnych oddziaływań
globalnych. Kryzys rosyjsko-ukraiński i napięta sytuacja polityczna na Wschodzie, słabe ożywienie gospodarcze w strefie euro i związane z tym obniżenie
popytu na polski eksport oraz embargo nałożone na
niektóre polskie towary przez Rosję i inne państwa
Wschodu, nie osłabiły jednakże ogólnej kondycji
makroekonomicznej. Utrzymało się, obserwowane
od II kwartału 2013 r., ożywienie gospodarcze,
a wzrost gospodarczy w kolejnych okresach miał
34
zrównoważony charakter (Polskie Radio, 2015).
Zdaniem Ministra Finansów przewagę nad innymi
krajami dał Polsce duży rynek wewnętrzny, samodzielna waluta oraz relatywnie niskie zadłużenie.
Według wstępnych danych GUS w 2014 r. tempo
wzrostu polskiego PKB wyniosło 3,4%, wobec 1,7%
w 2013 r. i 1,8% w 2012 r. (GUS, 2015c). Dane te
były lepsze od oczekiwań i założeń w ustawie budżetowej na 2014 r. (2,5%). W 2014 r. Polska należała do najszybciej rozwijających się państw Unii
Europejskiej (Eurostat, 2015). Wyższe tempo wzrostu notowano jedynie w Irlandii (4,8%), na Węgrzech (3,6%) i na Malcie (3,5%).
Wzrost aktywności gospodarczej znalazł odzwierciedlenie w poprawie sytuacji na rynku pracy. W końcu 2014 r. liczba pracujących w gospodarce narodowej była o 1,2% większa niż w końcu 2013 r., a przeciętne zatrudnienie w sektorze przedsiębiorstw (w
jednostkach o liczbie pracujących powyżej 9 osób)
wzrosło o 1,4%, przy umacnianiu się jego dynamiki
w kolejnych kwartałach. Wzrost liczby pracujących,
przy spadku ogólnej liczby ludności i wzroście współczynnika aktywności zawodowej, przełożył się na obniżenie stopy bezrobocia do 11,5% w grudniu 2014 r.,
z 13,4% w analogicznym okresie przed rokiem (GUS,
2015b; NBP, 2015a). Głównym czynnikiem wzrostu
podaży pracy była rosnąca aktywność osób w wieku
przedemerytalnym. Według danych GUS w IV kwartale 2014 r. współczynnik aktywności zawodowej
ukształtował się na poziomie 56,3%, wobec 56,1%
w analogicznym okresie przed rokiem.
Stabilny wzrost gospodarczy (w I kwartale 2014 r.
wzrost PKB wyniósł 3,5%, w II kwartale 3,6%,
MARKETING I RYNEK 10/2015
MiR_5.qxd
2015-10-04
17:26
Page 35
Artykuły
Tablica 2. Podstawowe wskaźniki makroekonomiczne w latach 2009–2014
2009
Wyszczególnienie
2010
2011
2012
2013
2014
rok poprzedni = 100
PKBa
Przeciętne zatrudnienie w gospodarce
narodowej
w tym: w sektorze przedsiębiorstwb
Stopa bezrobocia rejestrowanego
(w końcu roku)
Przeciętne wynagrodzenie realne brutto
w gospodarce narodowej
w tym: w sektorze przedsiębiorstwb
Realne dochody do dyspozycji brutto
w sektorze gospodarstw domowychc
Spożycie ogółema
w tym: spożycie w sektorze gospodarstw
domowych
102,6
103,7
104,8
101,8
101,7
103,4
98,1
98,8
102,4
100,8
101,0
103,2
99,6
100,1
100,5
99,0
101,1
100,6
12,1
12,4
12,5
13,4
13,4
11,5
102,0
101,1
101,4
100,8
101,4
100,9
100,1
99,8
102,8
102,0
103,4
103,7
103,5
103,5
102,0
102,8
100,9
101,7
100,8
100,7
102,0
101,4
103,1
103,4
103,3
102,5
103,0
101,0
101,2
103,1
a Zgodnie z metodologią Europejskiego Systemu Rachunków Narodowych i Regionalnych (ESA 2010).
b W jednostkach o liczbie pracujących powyżej 9 osób.
c Od 2011 r. dane zgodne z metodologią ESA 2010.
Ź r ó d ł o: opracowanie własne na podstawie danych GUS.
a w III i IV po 3,3%), ożywienie rynku pracy i niska
inflacja skutkowały istotnym przyspieszeniem dynamiki wzrostu dochodów realnych do dyspozycji
brutto sektora gospodarstw domowych. Pozytywny
wpływ na wielkość tej kategorii miał wzrost dochodów z pracy najemnej i świadczeń społecznych oraz
z pracy na własny rachunek poza rolnictwem, jak
również wzrost wartości kredytów konsumpcyjnych w systemie bankowym. Hamująco na tempo
wzrostu funduszu nabywczego gospodarstw domowych oddziaływał natomiast spadek dochodów ludności utrzymującej się z pracy w gospodarstwach
indywidualnych w rolnictwie, dochodów z własności oraz wartości transferów pieniężnych od osób
pracujących za granicą (Świetlik, 2015).
W 2014 r. wzrost płac realnych brutto w gospodarce wyniósł 3,4%, wobec 2,8% w 2013 r. i 0,1%
w 2012 r. W sektorze przedsiębiorstw, w jednostkach zatrudniających powyżej 9 osób, przeciętne
miesięczne wynagrodzenia realne brutto zwiększyły się o 3,7%, podczas gdy przez rokiem wzrosły
o 2,0%. Z rachunków narodowych GUS i badań
NBP wynika, że w okresie trzech pierwszych kwartałów 2014 r., w porównaniu z analogicznym okresem 2013 r., dochody z działalności gospodarczej
prywatnych przedsiębiorców (osób fizycznych)
zwiększyły się realnie o 3,0%, podczas gdy odpowiednio rok wcześniej wzrosły o 1,2% (NBP,
2015b). Są to dochody z nadwyżki operacyjnej brutto. Podwyższone tempo wzrostu tej kategorii obserwuje się od połowy 2013 r.
Rok 2014 był rekordowy, jeśli chodzi o liczbę
i wielkość kredytów konsumpcyjnych (ratalnych
i gotówkowych). Dane Biura Informacji Kredytowej
pokazują, że w 2014 r. banki i SKOK-i udzieliły
7,7 mln kredytów konsumpcyjnych, tj. o 13,6% więcej niż w 2013 r., a wartość tych kredytów wyniosła
77,8 mld zł, wobec 70,2 mld zł w roku poprzednim.
W ujęciu wartościowym sprzedaż kredytów konsumpcyjnych w 2014 r. była najwyższa w historii
i o 3,0% przewyższyła poziom z 2008 r. (75,5 mld
zł), tj. szczytowego okresu poprzedniej koniunktury kredytowej (Biuro Informacji Kredytowej, 2015).
Uwzględniając wszystkie rodzaje dochodów, GUS
szacuje, że w 2014 r., w porównaniu z 2013 r., realne dochody do dyspozycji brutto w sektorze gospodarstw domowych zwiększyły się o 3,1%, wobec
wzrostu o 2,0% odpowiednio rok wcześniej
i o 0,8–0,9% w latach 2011–2012.
Wzrost siły nabywczej dochodów i poprawa nastrojów konsumentów przyczyniły się do przyspieszenia realnej dynamiki spożycia w sektorze gospodarstw domowych. Z rachunków narodowych GUS
wynika, że w 2014 r., w stosunku do roku poprzedniego, popyt konsumpcyjny sektora gospodarstw
domowych mierzony wielkością wydatków z dochodów osobistych (w cenach stałych) zwiększył się
o 3,1%, wobec wzrostu o 1,2% w 2013 r. i o 1,0%
w 2012 r. (tablica 2). Spożycie prywatne stało się
głównym motorem wzrostu gospodarczego, w przeciwieństwie do dwóch poprzednich lat, kiedy głównym stymulatorem PKB był eksport netto.
MARKETING I RYNEK 10/2015
35
MiR_5.qxd
2015-10-04
17:27
Page 36
Artykuły
Spożycie żywności
według rachunków narodowych
i bilansów produktów rolniczych
Wyższy niż w roku poprzednim wzrost dochodów
ludności i absolutny spadek cen żywności radykalnie zmieniły sytuację popytową na krajowym rynku
żywnościowym. W 2014 r. nastąpiło odwrócenie
spadkowej tendencji popytu na żywność utrzymującej się w latach 2011–2013. Szacuje się, że w 2014 r.
spożycie żywności i napojów bezalkoholowych
w sektorze gospodarstw domowych (w cenach stałych) mierzone wielkością wydatków z dochodów
osobistych ukształtowało się na poziomie o 1,5%
wyższym niż w 2013 r., podczas gdy w trzech poprzednich latach zmalało o 5,8% (rysunek 4).
Potwierdzeniem tych tendencji są statystyki
sprzedaży detalicznej. W 2014 r. sprzedaż detaliczna żywności, napojów i wyrobów tytoniowych
(w przedsiębiorstwach o liczbie pracujących powyżej 9 osób) w cenach stałych była o 4,8% większa
niż w 2013 r., wobec spadku o 1,8% w latach
2011–2013. W 2014 r. tempo wzrostu sprzedaży
żywności było blisko dwukrotnie wyższe niż sprzedaży detalicznej ogółem i przyspieszało w kolejnych
kwartałach. W I półroczu wyniosło 3,3% r/r, a w II półroczu 6,3% r/r, przy czym w IV kwartale wzrost
sprzedaży w ujęciu rocznym wyniósł 7,6%, wobec
spadku o 0,3% w analogicznym okresie przed ro-
kiem. Wprawdzie dane te nie dotyczą wszystkich
placówek handlowych, ale są wyraźnym sygnałem
ożywienia krajowego popytu na żywność.
W 2014 r. wzrostowi globalnego popytu na żywność, mierzonego realną wartością wydatków
w sektorze gospodarstw domowych, towarzyszyły
istotne zmiany jego rzeczowej struktury pod wpływem zróżnicowanej podaży i cen na rynkach poszczególnych produktów (tablica 3). Z analizy bilansów produktów rolniczych wynika, że pod wpływem wzrostu produkcji i spadku cen żywca wieprzowego nastąpiło zwiększenie konsumpcji wieprzowiny oraz tłuszczów wieprzowych surowych
i topionych. Efektem zwiększenia produkcji i podaży oraz spadku cen detalicznych wołowiny był
wzrost spożycia mięsa wołowego, notowany po raz
pierwszy od 2004 r. Wzrosła także konsumpcja mięsa drobiowego, lecz w tempie wolniejszym niż w latach wcześniejszych, głównie ze względu na wzmożenie eksportu.
Wyższe krajowe zbiory i ograniczenia w eksporcie przyczyniły się do znaczącego wzrostu podaży, redukcji cen i zwiększenia spożycia warzyw
oraz owoców. Duży spadek cen detalicznych i poprawa jakości doprowadziły do wzrostu spożycia
ziemniaków, co było zjawiskiem nienotowanym
od 2008 r. Poprawa sytuacji materialnej gospodarstw domowych, zwiększenie i rozszerzenie
oferty asortymentowej podaży ryb i przetworów
rybnych oraz dostosowanie jej do potrzeb i prefe-
Rysunek 4. Dynamika PKB i spożycia indywidualnego w sektorze gospodarstw domowych
w latach 2004–2014 (w cenach stałych, 2003 = 100)a b
a PKB i spożycie w sektorze gospodarstw domowych według ESA 2010.
b Spożycie żywności i napojów bezalkoholowych w 2014 r. — szacunek.
Ź r ó d ł o: obliczenia własne na podstawie danych GUS.
36
MARKETING I RYNEK 10/2015
MiR_5.qxd
2015-10-04
17:27
Page 37
Artykuły
Tablica 3. Spożycie niektórych artykułów żywnościowych (według danych bilansowych, na 1 mieszkańca)
Wyszczególnienie
Ziarno 4 zbóż w przeliczeniu na przetworyb — w kg
Ziemniakic — w kg
Warzywa — w kg
Owoce — w kg
Mięso i podrobyd — w kg
w tym: mięso — w kg
wieprzowe — w kg
wołowe — w kg
drobiowe — w kg
Ryby i przetworye — w kg
Tłuszcze jadalnef
zwierzęce — w kg
roślinne
masło — w kg
Mleko krowieg — w l
Jaja kurze — w szt.
Cukier — w kg
2008
2009
2010
2011
112
118
115
55,0
75,3
71,2
42,7
3,8
24,1
13,7
31,5
6,4
20,8
4,3
182
205
38,4
111
116
116
55,5
75,0
70,8
42,4
3,6
24,0
13,3
31,8
6,0
21,1
4,7
187
206
38,8
108
110
106
44,0
73,7
69,9
42,2
2,4
24,6
13,1
32,1
6,3
21,5
4,3
189
202
39,9
108
111
104
42,0
73,4
70,1
42,5
2,1
25,0
12,2
32,0
6,1
21,9
4,0
194
172
39,4
2012
108
111
103
46,0
71,0
67,3
39,2
1,6
26,1
11,7
32,1
6,0
22,2
4,1
193
140
42,5
2013
2014a
108
102
102
46,0
67,5
63,8
35,5
1,5
26,5
12,2
31,8
5,1
22,6
4,1
206
148
41,9
107,5
103
104
48,0
71,0
67,5
38,5
1,6
26,9
13,2
32,6
5,5
23,0
4,1
205
148
43,6
a Szacunek.
b Dane dotyczą lat gospodarczych, tzn. obejmują okres od 1 lipca danego roku kalendarzowego do 30 VI roku następnego.
c Szacunek IERiGŻ-PIB.
d Łącznie z mięsem i podrobami przeznaczonymi na przetwory
e W wadze żywej.
f W wadze handlowej, od 2005 r. szacunek IERiGŻ-PIB.
g Łącznie z mlekiem przeznaczonym na przetwory, bez mleka przerobionego na masło.
Ź r ó d ł o: dane GUS, Morskiego Instytutu Rybackiego oraz szacunki i prognozy własne.
rencji nabywców znalazły odzwierciedlenie we
wzroście spożycia tych produktów. Wydatnie
wzrosło spożycie cukru, wspierane głęboką redukcją cen detalicznych oraz niskimi cenami owoców i warzyw skłaniającymi do domowego przetwórstwa. Utrzymujące się korzystne tendencje
w eksporcie skutkowały spadkiem krajowej podaży, wzrostem cen i ograniczeniem spożycia artykułów mleczarskich. Obniżyła się także bilansowa konsumpcja produktów zbożowych. Takie samo jak w 2013 r. było natomiast spożycie jaj i masła przy niewielkim wzroście konsumpcji tłuszczów roślinnych.
Konsumpcja żywności
według badań budżetów
gospodarstwach domowych
Z prowadzonych przez GUS badań budżetów gospodarstw domowych wynika, że w 2014 r. przeciętne miesięczne nominalne wydatki w przeliczeniu
na 1 osobę w gospodarstwach domowych ogółem
były o 1,6% większe niż w roku poprzednim. Przy
zerowej stopie inflacji wzrost wydatków realnych
był taki sam jak nominalnych. Przeciętne miesięczne nominalne wydatki gospodarstw domowych na
żywność były nieznacznie mniejsze niż rok wcześniej (o 0,4%), a realne wzrosły o 0,5%.
Znacząco wzrosły wydatki gospodarstw domowych na żywienie poza domem, powodując wzrost
udziału gastronomii w zaspokojeniu żywnościowych potrzeb ludności. W trzech pierwszych kwartałach 2014 r. przeciętne miesięczne wydatki na gastronomię w przeliczeniu na 1 osobę w gospodarstwach domowych ogółem były nominalnie i realnie
o 49,4% większe niż w analogicznym okresie przed
rokiem. Blisko dwukrotnie zwiększyły się wydatki
na żywienie w stołówkach, o 30,0% wydatki na żywienie w barach szybkiej obsługi i na żywność kupowaną na wynos, a o 11,0% wydatki na żywienie
w restauracjach. Obniżyły się natomiast wydatki
na żywność konsumowaną w kawiarniach i herbaciarniach. W porównywanych okresach udział wydatków na żywienie poza domem w wydatkach gospodarstw domowych na żywność i napoje bezalkoholowe zwiększył się z 10,5% do 15,6%.
Wzrósł popyt gospodarstw domowych na produkty o wyższym stopniu przetworzenia. Znacząco
MARKETING I RYNEK 10/2015
37
MiR_5.qxd
2015-10-04
17:27
Page 38
Artykuły
Tablica 4. Przeciętne miesięczne nominalne i realne wydatki na wybrane artykuły żywnościowe
w gospodarstwach domowych ogółem (w zł na 1 osobę)
2014
Wyszczególnienie
Wydatki realnea
Wydatki nominalne
w liczbach bezwzględnych
Pozostałe wyroby piekarskieb
Pizza i inne półprodukty mączne
Inne przetwory mięsnec
Przetwory z ryb i owoców morzad
Napoje i inne produkty mlecznee
Warzywa i grzyby mrożone
Pozostałe przetwory warzywne i grzybowe
Chipsy
Czekolada
Żywność dla dzieci
Gotowe dania
Lemoniady, oranżady, coca-cola, napoje energetyzujące, toniki
Soki owocowe
12,22
2,26
3,44
2,49
2,92
1,05
4,09
1,14
4,13
2,64
1,22
6,36
2,42
2013 = 100
104,5
109,7
106,5
106,0
107,4
104,0
104,3
107,6
105,6
111,9
104,3
102,6
103,0
103,7
107,7
106,5
105,7
103,7
102,3
101,3
105,8
105,0
108,6
102,2
102,1
103,0
a Wskaźniki wydatków nominalnych korygowane odpowiednimi wskaźnikami cen detalicznych artykułów żywnościowych.
b Pieczywo chrupkie, chleb tostowy, chałki, bułeczki i rogale maślane, krakersy, paluszki, herbatniki, pierniki, gofry, placki, ciasta,
ciasteczka, babeczki, groszek ptysiowy itp.
c Konserwy mięsne, pasztety i wyroby garmażeryjne z mięsa.
d Konserwy rybne, kawior, marynaty, pasztety rybne, ryby panierowane, kotlety rybne, półprodukty rybne, ryby z warzywami, w ga-
larecie, po grecku, pasty rybne itp.
e Napoje mleczne (kefir, maślanka), desery mleczne („danonki”, desery twarogowe, serki „danio”, serki homogenizowane smakowe itp.).
Ź r ó d ł o: obliczenia własne na podstawie niepublikowanych danych GUS.
zwiększyły się realne wydatki na zakup pieczywa
cukierniczego, pizzy, półproduktów mącznych,
przetworów mięsnych, przetworów z ryb i owoców
morza, serków twarogowych smakowych, deserów
i napojów mlecznych, mrożonek warzywnych i innych przetworów z warzyw, chipsów, czekolad,
żywności dla dzieci, dań gotowych, napojów bezalkoholowych i soków owocowych (tablica 4). Zmniejszyła się wartość żywności pozyskiwanej z produkcji własnej. Spadek samozaopatrzenia został zrekompensowany przez wzrost zakupów rynkowych
żywności.
Szczegółowa analiza budżetów gospodarstw domowych ujawniła charakterystyczne przemiany poziomu i struktury konsumpcji żywności dokonujące
się pod jednoczesnym wpływem deflacji, wzrostu siły nabywczej dochodów i zmian preferencji konsumentów. Spadek cen żywności nie spowodował
zwiększenia ogólnej masy artykułów spożywczych
konsumowanych w gospodarstwach domowych.
Gospodarstwa domowe, dysponując większą siłą
nabywczą, ograniczyły spożycie wielu pospolitych
grup produktów, w tym m.in. pieczywa, kasz, dżemów, marmolad, margaryn i mleka spożywczego
pitnego. Zwiększyły konsumpcję produktów, któ-
38
rych ceny znacząco spadły, tj. owoców, warzyw i cukru. Zaoszczędzone na obniżkach cen żywności
kwoty pieniężne gospodarstwa domowe przeznaczyły na zakup artykułów żywnościowych jakościowo lepszych, o wyższej wartości odżywczej i wyższej
cenie jednostkowej, bądź produktów wyżej przetworzonych, o wyższej wartości dodanej, wygodnych w użyciu, oszczędzających czas potrzebny na
przygotowanie posiłków, wpływających na urozmaicenie diety (takich jak: półprodukty mączne, pizza,
kanapki, dania gotowe, żywność dla dzieci, gotowe
surówki i sałatki, mrożonki warzywne itp.) (Świetlik, 2015). Spadek cen wieprzowiny skutkował
wzmożeniem popytu na wołowinę i ryby, obniżka
cen kurczaków znalazła odzwierciedlenie we wzroście popytu na mięso gęsi, kaczek i indyków, spadek
cen tłuszczów roślinnych i wieprzowych umożliwił
utrzymanie konsumpcji drożejącego masła na niezmienionym poziomie. Oszczędności z tytułu obniżek cen innych grup produktów pozwoliły m.in. na
stabilizację spożycia serów dojrzewających oraz
zwiększenie konsumpcji galanterii mlecznej, tj.
produktów, których ceny wydatnie wzrosły.
Przy konstruowaniu nowego koszyka żywnościowych zakupów w 2014 r. ujawniły się wyraź-
MARKETING I RYNEK 10/2015
MiR_5.qxd
2015-10-04
17:27
Page 39
Artykuły
nie dochodowe i substytucyjne efekty obniżenia
ceny (Beggi in., 2014; Nasiłowski, 2002). Dowodzą one, że w Polsce poprawa sytuacji dochodowej
ma wciąż znaczący wpływ na popyt rodzin o niższych i średnich dochodach na usługi gastrono-
miczne, żywność z wyższej półki, na produkty wysokiej jakości, funkcjonalne, wygodne. Jednocześnie wskazują one na wysoką skłonność tych grup
ludności do absorbcji innowacji w zakresie zaspokajania potrzeb żywnościowych.
Bibliografia
Begg, D., Vernasca, G., Fischer, S. i Rudiger, D. (2014). Mikroekonomia. Warszawa: PWE.
Biuro Informacji Kredytowej (2015). Kredyt Trendy. Raport Biura Informacji Kredytowej. Warszawa: Biuro Informacji Kredytowej. Pozyskano z:
http: //www.bik.pl (7.04.2015).
Eurostat (2015). Real GDP growth rate-volume (tec00115). Pozyskano z: http://ec.europa.eu/eurostat/data/database (1.05.2015).
FAO (2015). FAO Food Price Index. Pozyskano z: http://www.fao.org/worldfoodsituation/foodpricesindex/en (2.05.2015).
GUS (2009). Ceny w gospodarce narodowej w 2008 r. Warszawa: GUS.
GUS (2015a). Informacja Głównego Urzędu Statystycznego w sprawie zaktualizowanego szacunku PKB według kwartałów za lata 2013–2014. Warszawa:
GUS. Pozyskano z: http://stat.gov.pl/obszary-tematyczne/rachunki-narodowe/kwartalne-rachunki-narodowe (1.05.2015).
GUS (2015b). Kwartalna informacja o rynku pracy. Warszawa: GUS. Pozyskano z: http://stat.gov.pl/kwartalna_informacja_o_rynku_pracy_w_iv_kwartale_2014_r_.pdf (21.04.2015).
GUS (2015c). Informacja o sytuacji społeczno-gospodarczej kraju w 2014 roku. Warszawa: GUS.
Nasiłowski, M. (2002). System rynkowy. Podstawy mikro- i makroekonomii. Warszawa: Key Text.
NBP (2015a). Kwartalny raport o rynku pracy w IV kw. 2014 r. Warszawa: NBP.
NBP (2015b). Sytuacja finansowa sektora gospodarstw domowych w III kw. 2014 r. Warszawa: Instytut Ekonomiczny NBP. Pozyskano z: http://www.nbp.
pl/publikacje/domowe/domowe_3_2014.pdf (2.03.2015).
Pavlova, S. (2015). Harmonised Indices of Consumer Prices — December 2014. Eurostat. Pozyskano z: http://ec.europa.eu/eurostat/documents/4168041/6534860/KS-QA-15-001/a1880df2-790f 47e9-91f4-d8ca1874fbcc (2.05.2015).
Polskie Radio. (2015). Gospodarka, Informacje: GUS: PKB w IV kwartale 2014 r. w górę o 3,1 proc. rdr. Szczurek: to solidny wzrost. Pozyskano z:
http: //www.polskieradio.pl/gospodarka/informacje/Szczurek:solidnywzrost (27.02.2015).
Świetlik, K. (red.) (2015). Popyt na żywność. Stan i perspektywy. Warszawa: IERiGŻ-PIB, ARR, MRiRW.
MARKETING I RYNEK 10/2015
39