docCały raport w formacie pdf
download 
Reklamacja Transkrypt
Cały raport w formacie pdf
ISSN 1509-3603 NR1/2010 Śledzenie zagrożeń w sieci Uaktywnienie subdomen Ethernetowa rewolucja Streaming wideo w Polska.pl 3 W YDARZENIA 3 Polski rejestr przoduje 4 6 8 NASK laureatem „Teraz Polska” 10 Akademia NASK Nowości w ofercie usługowej Jak bezpiecznie surfować 13 13 MICHAŁ CHRZANOWSKI DYREKTOR NASK USŁUGI Ethernetowa rewolucja NASK liderem innowacji NASK zmienia się tak, jak zmianie ulega świat Internetu i telekomunikacji. Od 1 października 2010 roku NASK stał się instytutem 16 16 badawczym. Zmiany ustawowe otwierają przed nami nowe szanse. BE Z P IE C Z E ŃS T W O Staramy się sprostać tym wyzwaniom. Rozszerzamy naszą działalność naukową, prowadzimy wiele projektów badawczych. Z powodzeniem Śledzenie zagrożeń w sieci działamy na rynku komercyjnym, świadcząc szeroki wachlarz usług z dziedziny telekomunikacji. najlepszych w Europie, a w domenie .pl zarejestrowanych jest już prawie 18 18 21 Polski rejestr domen prowadzony przez NASK jest jednym z DOMENY 2 mln adresów. NASK jest liderem w dziedzinie bezpieczeństwa Internetu. W 2010 roku zostaliśmy uhonorowani godłem „Teraz Polska” Uaktywnienie subdomen Wirtualizacja w Dziale Domen w prestiżowej kategorii „Innowacje”. Uznanie jury uzyskał system ARAKIS-GOV skutecznie chroniący zasoby wielu najważniejszych polskich instytucji. Warto podkreślić, iż to rozwiązanie przygotowywane było przy udziale specjalistów między innymi z zespołu CERT Polska 24 24 INTERNE T uznawanego za jeden z najlepszych na świecie, a działającego w ramach NASK. Streaming wideo w Polska.pl Nie zapominamy, że bezpieczeństwo Internetu to także dbałość o bezpieczne korzystanie z sieci przez najmłodszych. Od przeszło pięciu lat realizujemy program Komisji Europejskiej „Safer Internet”, prowadzimy hotline zbierający informacje o nielegalnych treściach w sieci. Naszą 27 27 BADANIA nową inicjatywą jest Akademia NASK. Oferuje ona kursy i szkolenia, między innymi z dziedziny bezpieczeństwa Internetu, informatyki i telekomunikacji, a także bezpiecznego korzystania z Internetu i edukacji medial- Wspomaganie zarządzania kryzysowego nej. Prawie 20 lat temu podłączyliśmy Polskę do sieci. Dziś chcemy być liderem w kreowaniu innowacyjnych rozwiązań technologicznych. Michał Chrzanowski 2 B I U L E T Y N NASK W Y DA R Z ENI A Wysokie tempo wzrostu Polski rejestr przoduje Podsumowując pierwszą poło- Pragniemy podkreślić, że dynamika Drugim wę roku 2010, z satysfakcją przyrostu liczby nazw domeny .pl jest nikiem wpływającym na przyrost możemy stwierdzić, że charak- znacznie wyższa niż w pozostałych nazw domeny .pl w DNS jest liczba teryzowała się ona bardzo dyna- krajach Unii Europejskiej. W ujęciu odnowień, która w roku 2010 zaczę- micznym rozwojem polskiego rocznym wynosi 28 procent, pod- ła wykazywać tendencję wzrostową. rynku domen internetowych. czas gdy w zajmującej drugie miej- Pod koniec drugiego kwartału 2010 r. Co przoduje sce Francji wartość ta kształtuje wskaźnik wśród 10 największych europe- się na poziomie 21 proc. Kolejne 59 proc. jskich rejestrów krajowych pod europejskie rejestry notują znacznie względem dynamiki przyrostu niższe przyrosty, holenderski – 14 Pierwsze półrocze 2010 r. było także liczby nazw domen w DNS. proc., a belgijski i włoski po 13 proc. pomyślne, jeśli chodzi o zaintere- więcej, Polska bardzo ważnym odnowień czyn- osiągnął Ten niezwykle wysoki przyrost sowanie programem partnerskim Pierwsze półrocze 2010 roku zostało zawdzięczamy przede wszystkim NASK. Podpisaliśmy 19 nowych zamknięte imponującą liczbą 1 834 dużej liczbie nowych rejestracji. W umów, w tym aż 8 z podmiota- 726 aktywnych nazw domeny .pl. ciągu pierwszej połowy roku zostało mi zagranicznymi. Świadczy to o Oznacza to przyrost netto aktyw- zarejestrowanych powyżej 500 000 rosnącej popularności nazw domeny nych nazw domeny utrzymywanych nowych nazw domeny .pl. Daje to .pl również poza granicami Polski. w DNS o ponad 200 000 w porów- średnią liczbę 2886 rejestracji na naniu do końca roku 2009. dzień. /ks/ .se .be .dk .es .fr .pl .it .nl .uk .de 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% Dynamika przyrostu liczby nazw w DND w europejskich ccTLD, rok do roku B I U L E T Y N NASK 3 Zdoby wcy godła promocyjnego NASK laureatem Teraz Polska NASK i ABW zostały tegorocznymi laureatami konkursu „Teraz Polska” w kategorii „innowacje” za system detekcji i wczesnego ostrzegania o zagrożeniach bezpieczeństwa teleinformatycznego sieci administracji państwa ARAKIS-GOV. ARAKIS-GOV jest wspólnym przedsięwzięciem zrealizowanym przez Departament Bezpieczeństwa Teleinformatycznego ABW i Zespół CERT Polska działający w NASK. Jego podstawę stanowi wcześniejszy projekt pod nazwą ARAKIS (Agregacja, Analiza i Klasyfikacja Incydentów Sieciowych) opracowany przez CERT Polska. ARAKIS to unikalny system wczesnego ostrzegania, który w sposób zautomatyzowany wykrywa i opisuje nowe zagrożenia w sieci. Zadania te realizuje za pomocą nowatorskich algorytmów wykorzystujących techniki maszyn uczących się. System umożliwia przetwarzanie dużej ilości danych przy zachowaniu niskiego współczynnika fał- Wykonawcy systemu NASK (Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa) jest instytutem badawczym prowadzącym działalność naukową i wdrożeniową w dziedzinie rozwoju usług teleinformatycznych i systemów bezpieczeństwa ICT. W NASK od 1996 r. działa zespół CERT Polska zajmujący się obsługą incydentów naruszających bezpieczeństwo sieci. ARAKIS to jeden z efektów prac badawczo-wdrożeniowych zespołu CERT Polska. ABW (Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego) jest powołana do ochrony porządku konstytucyjnego Rzeczpospolitej Polskiej. Odpowiada m.in. za ochronę kluczowych systemów i sieci teleinformatycznych państwa. W 2008 r. w strukturze Departamentu Bezpieczeństwa Teleinformatycznego ABW powołano rządowy zespół reagowania CERT.GOV.PL. Jednym z jego zadań jest dalsze wdrożenie ARAKIS-GOV i bieżący nadzór nad systemem. 4 szywych alarmów. Konstrukcja algorytmów sprawia, że ARAKIS potrafi wykrywać zagrożenia niezależnie od ich ciągłej ewolucji. ARAKIS-GOV zabezpiecza sieci teleinformatyczne, uzupełniając działanie standardowych systemów ochrony sieci, takich jak firewall, antywirus czy systemy wykrywania włamań. Ze względu na swoją specyfikę jest stosowany wspólnie z tymi zabezpieczeniami. Unikalną cechą systemu jest to, że nie monitoruje on treści informacji wymienianych przez chronioną instytucję z siecią Internet. Sondy systemu instalowane są poza chronioną siecią wewnętrzną instytucji po stronie sieci Internet. Użytkownik ARAKIS-GOV uzyskuje informację na temat nowych zagrożeń globalnych pojawiających się w sieci Internet, m.in. nowo wykrytych samopropagujących się zagrożeń typu worm (robak sieciowy), nowych typów ataków obserwowanych z poziomu dużej liczby lokalizacji, trendów aktywności ruchu sieciowego na poszczególnych portach i trendów aktywności wirusów rozsyłanych pocztą elektroniczną. ARAKIS-GOV dostarcza też informacji na temat zagrożeń lokalnych związanych z konkretną, chronioną lokalizacją, w tym braku aktualnych szczepionek antywirusowych zainfekowanych komputerów w sieci wewnętrznej, nieszczelnej konfiguracji brzegowych systemów zaporowych czy prób skanowania publicznej przestrzeni adresowej zarówno z Internetu, jak i z sieci wewnętrznej. Obecnie sensory systemu zainstalowane są w ponad 60 urzędach szczebla centralnego, administracji terenowej oraz samorządowej. /mb/ B I U L E T Y N NASK Nowa monografia W Y DA R Z ENI A Naukowcy z NASK publikują W 2009 roku ukazała się praca zbiorowa „Programowanie równoległe i rozproszone” pod redakcją Andrzeja Karbowskiego i Ewy „Programowanie równoległe i rozproszone” Praca zbiorowa pod redakcją Andrzeja Karbowskiego i Ewy Niewiadomskiej-Szynkiewicz Oficyna Wydawnicza PW Niewiadomskiej-Szynkiewicz poświęcona zagadnieniom programowania równoległego i rozproszonego. Autorami książ- ki – wydanej przez Oficynę Wydawniczą PW – są pracownicy Pionu Naukowego NASK i Politechniki Warszawskiej. Problematyka przetwarzania równoległego i rozproszonego stanowi obecnie bardzo ważny obszar badań naukowych i zastosowań praktycznych. Zadecydował o tym przede wszystkim ogromny postęp w zakresie sprzętu komputerowego – obec- nie większość komputerów osobistych to już maszyny równoległe. Tematem książki jest wykorzystanie maszyn wieloprocesorowych oraz sieci maszyn (klastrów lub gridów) do rozwiązywania złożonych zadań obliczeniowych. Praca jest monografią zawierającą trzy zasadnicze wątki dotyczące wstępnych definicji i pojęć, narzędzi programistycznych oraz algorytmów i metod obliczeniowych. Omawiane są w niej nowe architektury sprzętowe do realizacji obliczeń równoległych i rozproszonych, miary efektywności obliczeń równoległych, a także podstawowe paradygmaty programowania równoległego. Praca zawiera m.in. szczegółowe opisy mechanizmów i narzędzi programowania współbieżnego oraz narzędzi służących do realizacji zdalnych wywołań (architektura klient-serwer). Prezentowane są mechanizmy i techniki programowania z wykorzystaniem narzędzi z różnych klas. Ostatni rozdział zawiera opis wybranych algorytmów z dziedziny algebry liniowej i nieliniowej, w tym także optymalizacji, wraz ze sposobami ich dekompozycji, równoległej imple- mentacji oraz analizą poprawności. Książka jest przeznaczona dla pracowników naukowych różnych specjalności rozwiązujących duże zadania obliczeniowe, pracowników firm zajmujących się budową złożonych systemów informatycznych, studentów studiów magisterskich i doktoranckich na kierunkach informatycznych. Może być również pożytecznym źródłem informacji dla osób zainteresowanych zdobyciem wiedzy w dziedzinie mechanizmów zrównoleglania czesnych obliczeń, metod nowo- numerycznych oraz ich realizacji na maszynach wielordzeniowych, wieloprocesorowych i w sieciach komputerów. Jest przewodnikiem wystarczającym do samodzielnego pisania aplikacji współbieżnych, równoległych i rozproszonych działających w omawianych środowiskach sprzętowych. Omawiane w książce programy można pobrać na stronie www. Informację podała dr hab. inż. Ewa Niewiadomska-Szynkiewicz, Dyrektor ds. Naukowych NASK B I U L E T Y N NASK 5 Szkolenia, edukacja, popular yzacja Akademia NASK Akademia NASK jest nowo powstałym działem, który odpowiada za tworzenie oraz realizację działalności szkoleniowej, edukacyjnej oraz popularyzatorskiej. Kieruje nim Agnieszka Wrońska. W skład działu wchodzą dwa zespoły: Zespół Reagowania na Nielegalne Treści w Internecie – Dyżurnet.pl (kierownik – Marek Dudek), prowadzony w ramach programu europejskiego „Safer Internet” oraz Zespół Szkoleń i Edukacji (kierownik – Anna Rywczyńska). Zespół Dyżurnet monitoruje i dba o usuwanie nielegalnych treści znajdujących się w sieci, które są skierowane przeciwko bezpieczeństwu dzieci, a także innych, niezgodnych z przepisami polskiego prawa, m.in. dotyczących ksenofobii i rasizmu. Prowadzi także działalność na rzecz podwyższania poziomu bezpieczeństwa w Internecie. Do głównych zadań Zespołu Szkoleń i Edukacji należy tworzenie programów oraz realizacja szkoleń i kursów bazujących na wiedzy ekspertów pracujących w NASK. Zespół ten organizuje również przedsięwzięcia we współpracy z partnerami zewnętrznymi. Jednym z istotnych obszarów jego aktywności są działania non-profit realizowane m.in. w ramach programu Komisji Europejskiej „Safer Internet” prowadzonego przez NASK już od 2005 roku. Zespół tworzy także nowe programy edukacyjne obejmujące obszar bezpiecznego korzystania z Internetu, jak również szeroko rozumianej edukacji medialnej. Proponowane szkolenia adresowane są do sektora oświaty – nauczycieli, rodziców, opiekunów oraz dzieci i młodzieży. Zespół Szkoleń i Edukacji Akademii NASK oferuje specjalistyczne szkolenia kierowane do sektora biznesu, administracji publicznej oraz instytucji akademickich. Zakres szkoleń obejmuje wiele obszarów tematycznych, takich jak bezpieczeństwo systemów teleinformatycznych, modelowanie, optymalizacja, sterowanie i zarządzanie sieciami 6 B I U L E T Y N NASK teleinformatycznymi, prowadzenie i utrzymywanie rejestru domen internetowych, metody biometrycznej weryfikacji i identyfikacji tożsamości. Oferta szkoleniowa jest profilowana pod kątem potrzeb i poziomu zaawansowania odbiorców, a zakres tematyczny rozszerzany o nowe zagadnienia. Akademia NASK to również podnoszenie kwalifikacji pracowników. Rozwój kompetencji oraz wymiana doświadczeń wewnątrz organizacji to ważny kierunek jej działalności. W najbliższym czasie planowane jest uruchomienie szkoleniowych programów wewnętrznych, dzięki którym pracujący w NASK specjaliści z różnych dziedzin będą mogli dzielić się swoją wiedzą wewnątrz organizacji. /aw/ NASK w ccNSO NASK jako rejestr nazw w domenie .pl został przyjęty do organizacji ccNSO (country code Names Supporting Organisation), która jest częścią ICANN i zrzesza wyłącznie prawidłowo umocowane rejestry krajowe z całego świata. Organizacja ccNSO kreuje politykę ICANN w zakresie krajowych rejestrów domen najwyższego poziomu (ccTLD). Decyzje podejmowane przez Radę Dyrektorów ICANN, mające wpływ na funkcjonowanie Internetu, a które mogą dotyczyć ccTLD (country code Top Level Domains), są konsultowane z członkami ccNSO. W organizacji zrzeszonych jest obecnie 107 rejestrów z całego świata. Liczba jej członków w ostatnim czasie szybko wzrasta – od początku 2010 roku do ccNSO przyjęto siedem kolejnych rejestrów. /ap/ Dla młodych internautów Festiwal Nauki w NASK W ramach XIV Festiwalu Nauki gościliśmy na prelekcjach i warsztatach uczniów warszawskich szkół podstawowych i gimnazjów. We wrześniowych spotkaniach wzięło udział ponad 200 młodych osób. NASK już od wielu lat aktywnie uczestniczy w Festiwalu Nauki, organizując pokazy, lekcje festiwalowe i warsztaty. W tym roku aż trzy prelekcje dotyczyły istotnych spraw związanych z bezpieczeństwem sieciowym. Zespół Metod Bezpieczeństwa Sieci i Informacji, wchodzący w skład Pionu Naukowego NASK, przygotował dwie prelekcje: „Otoczeni przez czujniki” – dla dzieci oraz „Surfuj bezpiecznie!” - dla gimnazjalistów. Uczniowie niezwykle aktywnie uczestniczyli w prowadzonych przez naszych młodych naukowców prezentacjach, którzy z zaangażowaniem dzielili się wiedzą na tematy związane z bezpieczeństwem. Natomiast dla najmłodszych internautów zorganizowany został specjalny warsztat o tym, jak bezpiecznie rozpocząć przygodę z Internetem, co jest najważniejszą zasadą bezpieczeństwa, na kogo trzeba uważać i w jaki sposób bronić się przed sieciowymi zagrożeniami. Podczas kolejnych prelekcji grupa gimnazjalistów zdobyła wiedzę o domenach internetowych oraz o zawartości prowadzonego przez NASK portalu Polska.pl. Dzięki multimedialnej prezentacji uczniowie poznali m.in. tajniki działania systemu rejestracji domen i zasady two- W Y DA R Z ENI A Biometria w praktyce „Czego oczy nie widzą, to biometria wyjaśni” – pod takim hasłem odbywały się pokazy zorganizowane przez pracowników Pionu Naukowego NASK dla uczestników tegorocznego Pikniku Naukowego Polskiego Radia i Centrum Nauki Kopernik. Pracownia Biometrii NASK zorganizowała pokazy testowania systemów biometrycznych wraz z Polską Wytwórnią Papierów Wartościowych S.A. W trakcie testów można było stworzyć m.in. wzorzec własnej tęczówki i odcisku palca, a następnie przejść proces weryfikacji. Dodatkowo na stanowisku NASK można było zaznajomić się z procesem automatycznej identyfikacji tożsamości takich cech biometrycznych, jak geometria dłoni czy podpis odręczny. Testy prowadzono w ramach projektu „Platforma bezpiecznej implementacji biometrii przy realizacji działań związanych z weryfikacją i identyfikacją tożsamości” współfinansowanego przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego, realizowanego w ramach obszaru „Bezpieczeństwo wewnętrzne państwa”. NASK był również instytucją wspierającą organizację Pikniku, która zapewniła wystawcom bezprzewodową łączność z Internetem. /mb/ rzenia atrakcyjnej nazwy internetowej. Zespół Polska.pl zaprosił młodzież gimnazjalną do twórczych warsztatów na temat różnych dziedzin nauki, jakie można znaleźć w serwisie. Poszczególne grupy uczestników festiwalu odkrywały tajemnice archiwów, starych dokumentów miast polskich, poznawały sekrety przyrody, dzieła wielkich twórców literatury, a także techniczne aspekty działania portalu. /am/ B I U L E T Y N NASK 7 Nowości w ofercie usługowej Dla firm z sektora ISP NASK przygotował specjalną ofertę dla firm z sektora ISP w postaci atrakcyjnych cenowo pakietów usług, które pozwalają spełnić wymagania stawiane firmom ISP przez regulatorów i zapewniają bezpieczeństwo rozwiązań oferowanych klientom końcowym. NASK proponuje operatorom wysokiej jakości usługi tranzytu ruchu IP, w tym m.in. pełny tranzyt ruchu IP (ruch krajowy i zagraniczny), tranzyt ruchu krajowego IP, tranzyt ruchu zagranicznego IP oraz tranzyt ruchu zagranicznego IP DE-CIX (połączenie z ponad 200 operatorami w punkcie wymiany ruchu we Frankfurcie). Usługi te są realizowane z wykorzystaniem protokołu BGP (Border Gateway Protocol), a ich parametry gwarantowane umowami SLA (Service Level Agreement). W ofercie dedykowanej nie mogło też zabraknąć telefonii: NASK proponuje providerom SIP trunk, usługę połączenia platformy telefonii IP klienta z platformą NASK za pośrednictwem sieci IP – np. w oparciu o tranzyt ruchu IP lub dedykowane dla ruchu głosowego łącze transmisji danych. Operatorom ISP, którzy cenią sobie niezależność oraz planują zwiększenie zakresu działania, NASK proponuje też pomoc w pozyskaniu własnego numeru ASN od organizacji RIPE. W ramach pakietów z atrakcyjnymi rabatami NASK oferuje kwalifikowane reagowanie na incydenty – unikatowe usługi związane z reagowaniem na przypadki naruszenia bezpieczeństwa teleinformatycznego. Zostały one opracowane specjalnie na potrzeby firm ISP – z uwzględnieniem wymagań specyficznych dla providerów oraz charakteru ich działalności. Dodatkowo – również w ramach pakietów – NASK jako ekspert w dziedzinie bezpieczeństwa teleinformatycznego poleca usługę backupu online. Jest ona skierowana do klientów, którzy dbają o ochronę i dostępność swoich danych oraz spełnienie wymagań regulacyjnych. Przedsiębiorcy zainteresowani taką formą współpracy mogą przystąpić do programu partnerskiego dla firm pośredniczących w sprzedaży usług NASK. /jł/ 8 B I U L E T Y N NASK Corporate Token Do oferty produktów bezpieczeństwa NASK dołączyła w tym roku usługa Corporate Token, która pozwala na łatwą i szybką implementację mechanizmów silnego uwierzytelniania bez konieczności wdrażania w infrastrukturze firmy serwera uwierzytelniającego. Corporate Token wykorzystuje produkty renomowanego międzynarodowego dostawcy EMC/RSA Security. Rozwiązanie powstało na bazie tokenów SecurID zapewniających wiarygodne uwierzytelnienie użytkownika wykorzystujące dwa elementy: PIN-kod i zmienną część jednorazowego hasła. W ramach usługi NASK dzierżawi klientom generatory części zmiennej hasła – tokeny EMC/RSA Security SID-700. Usługa Corporate Token świadczona jest w modelu Managed Security Services – pełnego outsourcingu infrastruktury uwierzytelniającej zlokalizowanej w centrum danych NASK. Bazą usługi jest wdrożony w NASK klaster niezawodnościowy zbudowany z serwerów uwierzytelniających EMC/RSA Security Authentication Manager. Jego wieloprocesowa architektura pozwala na obsługę ogromnej liczby użytkowników na pojedynczym serwerze oraz setek jednoczesnych żądań uwierzytelnienia. Corporate Token zapewnia klientom łatwą i szybką implementację mechanizmów silnego uwierzytelniania bez konieczności wdrażania w swojej infrastrukturze serwera uwierzytelniającego. Gwarantuje również utrzymanie systemu przez NASK oraz zapewnia panel administracyjny pozwalający na zarządzanie kontami użytkowników. /jł/ Sukcesy zespołu reagowania Rozwiązanie klasy operatorskiej W Y DA R Z ENI A CERT Polska liderem Portfolio usług transmisji danych NASK zostało wzbogacone o nową usługę – E-Line. Przeznaczona jest ona głównie dla operatorów telekomunikacyjnych i firm outsourcingowych, którym zależy na bezpiecznej, elastycznej i nowoczesnej infrastrukturze sieciowej. E-Line to wysokiej klasy profesjonalna usługa transmisji danych punkt-punkt w protokole Ethernet (EPL, EVPL). Wyróżniają ją między innymi: możliwość konfiguracji trybu Q-in-Q, monitoringu łącza end-to-end w protokole Ethernet oraz tak ważne dla klientów stałe parametry jakościowe transmisji danych. Ponadto oferowane przez NASK E-line ma bardzo szeroki zakres potencjalnych zastosowań. Sprawdza się jako połączenie dwóch fizycznie odległych sieci lokalnych LAN i jako element infrastruktury do realizacji prywatnej telefonii VoIP. Ponadto można stosować ją jako sieć podkładową do budowy rozległej sieci IP/MPLS czy do zestawiania dedykowanych kanałów transmisyjnych na potrzeby łączenia systemów informatycznych. Działający przy NASK zespół CERT Polska jest obecnie światowym liderem w dziedzinie reagowania na zagrożenia bezpieczeństwa w sieci. W tegorocznym raporcie na temat stanu cyberbezpieczeństwa w Europie przedstawionym przed brytyjską Izbą Lordów CERT Polska został wskazany jako wzorcowy przykład dla nowo powstających zespołów o tym charakterze. CERT Polska wniósł znaczący wkład merytoryczny w program międzynarodowej konferencji FIRST, która odbyła się w czerwcu br. w Miami. Organizatorem tego dorocznego wydarzenia jest FIRST (Forum for Incident Response and Security Teams). Organizacja ta zrzesza ponad 200 zespołów z sześciu kontynentów działających przy uczelniach i rządach wielu państw w sektorze bankowym i w wielkich korporacjach (CERT Polska jest członkiem FIRST od 1997 r.). Podczas konferencji wiele miejsca poświęcono tematom związanym z bezpieczeństwem i prywatnością w systemach cloud computing. Omawiano kwestie ataków dedykowanych, zaprezentowane zostały również przykłady rozwiązań organizacyjnych i technicznych związanych z bezpieczeństwem i reagowaniem na incydenty. Projekt WOMBAT wraz z demonstracją API został także przedstawiony na towarzyszącym konferencji FIRST spotkaniu zespołów narodowych. Od kilku lat spotkania te organizuje ośrodek koordynacyjny zespołów reagowania CERT/CC. rozwiązanie – dzięki zastosowaniu zarządzalnych urządzeń Ethernet Demarcation Device – pozwala na jednoznaczne rozgraniczenie sieci rozległej Ethernet NASK i sieci LAN klienta oraz zdalny monitoring usługi w protokole Ethernet. Usługa E-Line jest następcą usług dzierżawy kanałów cyfrowych w sieciach PDH/ SDH oraz połączeń CES (Circuit Emulation Service) w sieciach ATM, w których tworzeniu NASK jest pionierem w skali kraju. Członkowie zespołu podczas konferencji wygłosili szereg wykładów i prezentacji dotyczących projektów badawczo-rozwojowych prowadzonych w związku ze wzrostem zagrożeń bezpieczeństwa w Internecie, współpracy i samoregulacji polskich dostawców usług internetowych w zakresie zwalczania przestępczości online oraz międzynarodowych projektów FISHA i WOMBAT, w których CERT Polska uczestniczy. /jł/ /pj, am/ B I U L E T Y N NASK 9 W Y DA R Z ENI A Jak W świecie Internetu bezpiecznie surfować Już po raz czwarty w Warszawie odbyła się międzynarodowa konferencja poświęcona bezpiecznemu wykorzystywaniu Internetu i nowych mediów przez dzieci i młodzież. Tematem wiodącym tegorocznej edycji było bezpieczeństwo użytkowników w serwisach społecznościowych oraz zagadnienia ochrony prywatności online. Organizatorem konferencji jest Polskie Centrum Programu Safer Internet prowadzone przez Naukową i Akademicką Sieć Komputerową (NASK) i Fundację Dzieci Niczyje (FDN) oraz klicksafe – organizacja Marcin Bochenek, Zastępca Dyrektora NASK ds. Projektów Strategicznych otwiera konferencję wprowadzająca w życie podobny program na terenie Niemiec. Konferencja odbywa się każdego roku w ramach programu Komisji Europejskiej „Safer Internet”. W tym roku poparcia udzieliła jej Neelie Kroes, wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej i komisarz europejska ds. agendy cyfrowej. Głównym partnerem wydarzenia była Fundacja Orange. Konferencję zaadresowaliśmy przede wszystkim do przedstawicieli sektora edukacyjnego, organizacji pozarządowych, instytucji wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania oraz dostawców usług i treści internetowych. Większość uczestników konferencji to osoby zaangażowane w działania na rzecz bezpieczeństwa online w swoich lokalnych społecznościach. Zdobytą podczas konferencji wiedzę wykorzystują podczas szkoleń, zajęć z dziećmi, organizacji lokalnych wydarzeń i kampanii. Ta aktywność jest szczególnie zauważalna podczas corocznych obchodów Dnia Bezpiecznego Internetu – relacjonuje Agnieszka Wrzesień z FDN, przewodnicząca konferencji. 10 B I U L E T Y N NASK Głos zabiera Richard Swetenham, przedstawiciel Komisji Europejskiej W ciągu dwóch dni ponad 500 delegatów z 30 państw dyskutowało o bezpieczeństwie dzieci i młodzieży w Internecie. Uczestnicy wzięli udział w specjalistycznych sesjach prowadzonych przez uznanych ekspertów z Polski i zagranicy, którzy zaprezentowali szereg innowacyjnych działań edukacyjnych podejmowanych w celu Eksperci o szkodliw ych treściach ochrony najmłodszych w wirtualnym świecie – dodaje Anna Rywczyńska z NASK, wiceprzewodnicząca konferencji. Nie sposób wymienić wszystkich prezentacji, które odbywały się podczas sesji plenarnych i sesji równoległych. Ważnym punktem programu było wystąpienie Richarda Swetenhama z Komisji Europejskiej, który przedstawił założenia Porozumienia dotyczącego samoregulacji w zakresie bezpieczeństwa w portalach społecznościowych, podpisanego ponad półtora roku temu. Podczas konferencji można było ocenić, w jaki sposób zapisy dokumentu były wdrażane przez czołowe portale społecznościowe, takie jak nk.pl czy Stardoll.com. Uczestnicy konferencji również standardy stron kierowanych do dzieci – swoimi John Carr z eNACSO (Wielka Brytania) podjął temat zagrożeń płynących z portali społecznościowych, zajął się także potencjalnym niebezpieczeństwem, które grozi użytkownikom systemów lokacyjnych w telefonach komórkowych. Helen Whittle z CEOP (Wielka Brytania) i Birgit Echtler z pro familia Bayern (Niemcy) podjęły temat wpływu nowych mediów na seksualizację młodych ludzi i związane z tym zagrożenia. doświadczeniami podzielili się twórcy stron dziecięcych, takich jak Ciufcia.pl, Jojo.pl i słowacka Ovce.sk. O tym, jak projektować strony internetowe dla dzieci niewidomych i niedowidzących, opowiedział z kolei przedstawiciel Fundacji Widzialni. Przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości i organów ścigania szczególnie zainteresować mogły wystąpie- Prelegenci z Rumunii i Finlandii opowiedzieli o angażowaniu dzieci w projekty edukacyjne oraz o tym, jak dużą rolę w kształtowaniu odpowiedzialnych postaw online odgrywa edukacja rówieśnicza. Specjaliści z Fundacji Dzieci Niczyje zaprezentowali m.in. nowe kursy e-learningu dla dzieci i profesjonalistów oraz bezpieczną przeglądarkę internetową dla dzieci BeSt. Jedną z kwestii dyskutowanych podczas tegorocznej konferencji były Polskie Centrum Programu Safer Internet powołane zostało w 2005 r. w ramach programu Komisji Europejskiej „Safer Internet”. Tworzą je Fundacja Dzieci Niczyje oraz Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa – koordynator Centrum. Centrum podejmuje szereg kompleksowych działań edukacyjnych na rzecz bezpieczeństwa dzieci i młodzieży korzystających z Internetu i nowych technologii. W ramach Centrum działają również zespoły: Dyżurnet.pl - polski punkt ds. zwalczania nielegalnych treści w Internecie oraz Helpline.org.pl - punkt pomocy dla dzieci, rodziców i profesjonalistów w przypadkach zagrożeń w Internecie. Więcej informacji o programie w Polsce: www.saferinternet.pl nia dotyczące treści szkodliwych, które do tej pory nie doczekały się jeszcze penalizacji w polskim prawie. Organizatorzy konferencji wraz z przedstawicielem policji opowiedzieli także o przebiegu i efektach niedawno przeprowadzonej kampanii spo- łecznej „Każdy ruch w Internecie zostawia ślad”. Honorowy patronat nad konferencją objęli: prof. Barbara Kudrycka - Minister Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Katarzyna Hall - Minister Edukacji Narodowej, Krzysztof Kwiatkowski - Minister Sprawiedliwości, Anna Streżyńska - Prezes Urzędu Komunikacji Elektronicznej, Jerzy Miller - Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji. /ar, jg/ B I U L E T Y N NASK 11 W Y DA R Z ENI A Rejestracje w świetle statystyk K ATARZYNA SOBCZYK Polska domenowa Dane dotyczące utrzymania NASK utrzymuje już 1,84 miliona nazw domeny .pl, z czego prawie 1,76 miliona stanowią nazwy domeny, do których przypisane są krajowe dane adresowe. Na początku sierpnia bieżącego roku NASK dokonał analizy liczby zarejestrowanych nazw domeny .pl w poszczególnych województwach i powiatach Polski.* nazw domen w poszczególnych częściach kraju wykazują ścisłą zależność Poniższa mapa ukazuje procentowy podział utrzymywanych polskich nazw domeny w 16 województwach. Wyniki analizy pokazują, że najwięcej nazw domeny .pl zarejestrowanych jest w województwie mazowieckim – 27,15 proc., a następnie w śląskim – 10,50 proc., małopolskim – 9,80 proc., wielkopolskim – 8,26 proc. i dolnośląskim – 7,90 proc. Najmniej, czyli poniżej 2 proc. utrzymywanych nazw domeny .pl odnotowano w województwie opolskim – 1,68 proc. i województwie świętokrzyskim – 1,32 proc. pomiędzy liczbą domen a poziomem rozwoju społeczno-gospodarczego danego regionu. zachodniopomorskie 4,63% pomorskie 6,08% warmińsko-mazurskie 2,42% kujawsko-pomorskie 3,99% lubuskie 2,56% wielkopolskie 8,26% dolnośląskie 7,90% podlaskie 2,23% mazowieckie 27,15% w tym Warszawa 19,15% łódzkie 5,20% opolskie 1,68% śląskie 10,50% lubelskie 3,27% świętokrzyskie 1,32% małopolskie 9,80% podkarpackie 3,00% Sytuacja w poszczególnych powiatach jest bardzo zróżnicowana, zależy głównie od gęstości zaludnienia oraz rozwoju gospodarczego. Najwięcej nazw domeny rejestrowanych jest w miastach na prawach powiatu. Udział powyżej 1 proc. odnotowano w 13 dużych miastach Polski. Prym wiedzie Warszawa, gdzie zarejestrowanych jest 19,15 proc. nazw domeny .pl. Na następnych miejscach plasują się: Kraków – 5,37 proc., Wrocław – 4,26 proc. i Poznań – 3,57 proc. Obecnie w 205 powiatach utrzymywanych jest poniżej 0,1 proc. nazw domeny. Najmniejszy udział – 0,01 proc. ma powiat grudziądzki w województwie kujawsko-pomorskim. % rejestracji domen .pl w województwach <1 1-3 3-5 5-8 8-10 10-20 20-40 40-70 >70 * Dane z pierwszej połowy sierpnia br. Autorka jest kierownikiem Zespołu Rozwoju Programu Partnerskiego DNS w NASK 12 B I U L E T Y N NASK Budowa sieci klienckich USŁUGI MICHAŁ ROTNICKI Ethernetowa rewolucja T echnologia połączeń sieciowych Ethernet to w świecie nowoczesnych technik telekomunikacyjnych i informatycznych swego rodzaju relikt, żeby nie powiedzieć dinozaur. A jednak – mimo ciągłego poszukiwania nowych rozwiązań dla transmisji danych – oparła się ona upływowi czasu i nadal jest jedną z najbardziej dynamicznie rozwijanych technik sieciowych. „Rewolucji nie robi się ani nie zatrzymuje dobrowolnie” Napoleon Bonaparte Technika Ethernet została opracowana w roku 1976 (czyli już 34 lata temu) w ośrodku badawczym XEROX PARC przez Roberta Metcalfe’a z myślą o realizacji połączeń na krótkich odcinkach pomiędzy niewielkimi liczbami komputerów. Od tego momentu Ethernet rozpoczął swój podbój świata sieci lokalnych, udowadniając, że jest najprostszą i najbardziej użyteczną techniką budowy sieci LAN. Niedługo potem zaczęły pojawiać się (i znikać) kolejne techniki wspierane przez gigantów branży – jak choćby Token Ring opracowany przez firmę IBM. O większości konkurencyjnych rozwiązań nikt już nie pamięta, a sieci Ethernet wciąż używamy w każdym niemal biurze i domu. Proste rozwiązania Można przypuszczać, że powszechność technologii Ethernet wynika z jej ogromnej użyteczności. Wystarczy pospinać komputery kablami, dołożyć switche… i sieć zaczyna działać. Trochę lepiej lub trochę gorzej, ale w pierwszym ruchu nic więcej robić nie trzeba. Jakie są ograniczenia tego rozwiązania? Powszechnie zakładano, że tak zbudowana sieć LAN przestanie poprawnie działać, jeśli jej wysycenie zbliży się do około 70 proc. Nowoczesna implementacja technologii Ethernet umożliwia zastosowanie nowych sposobów transmisji danych, takich jak oferowane przez NASK usługi E-Line i Metro VPN. Jednocześnie rozwój technik przesyłu danych w rozległych sieciach telekomunikacyjnych szedł zupełnie inną ścieżką – skupiano się na projektowaniu i budowie sieci zapewniających wysoką jakość transmisji. Operatorzy telekomunikacyjni zbudowali sieci SDH/SONET, które umożliwiają realizację kanałów doskonale przenoszących bity na największe odległości, pojawiły się też rozwiązania mieszane B I U L E T Y N NASK 13 Realizacja połączeń Ethernet – sieci FR/ATM, w których przełączano pakiety – ale ich minusem było to, że nadal trzeba było ściśle definiować wirtualne kanały, które łączyły określone punkty sieci (VC). Dwa światy – z jednej strony techniki stosowane przez administratorów sieci LAN, z drugiej zaś sieci WAN – musiały się w końcu spotkać. Wszak liczba kłopotliwych dla telekomów pytań w stylu „Czy pomiędzy oddziałami mojej firmy można zestawić sieć Ethernet, która połączy moje sieci LAN?” wciąż rosła. Były to pytania o tyle istotne, że dostarczenie połączenia Ethernet (Layer-2) przezroczyście przenoszącego protokoły warstwy trzeciej (takie jak IP, IPX i inne) pozwoliłoby administratorom: samodzielnie administrować routerami obsługującymi protokoły warstwy trzeciej (IP, IPX), kupować usługę prostszą, a przez to tańszą, realizować połączenia pomiędzy wieloma lokalizacjami – tak jak to się dzieje w sieci LAN łączącej wiele komputerów. Nowe propozycje Prośbom klientów trudno się oprzeć, więc przez ostatnie 10 lat operatorzy telekomunikacyjni stosowali wiele karkołomnych sztuczek, aby za pomocą technologii, które mieli już wdrożone w swoich sieciach, dostarczyć usługę transmisji ramek Ethernet, o których marzyli ich klienci. W ten sposób powstały takie rozwiązania, jak Ethernet over SDH (czyli zestawienie pomiędzy dwoma punktami łącza E1) czy konwersja styku abonenckiego na pro- 14 B I U L E T Y N NASK tokół Ethernet. Jednocześnie około roku 2002 ruszyły prace standaryzacyjne mające na celu przystosowanie techniki Ethernet (służącej początkowo do obsługi jednego biura) do potrzeb budowy profesjonalnych sieci rozległych świadczących usługi dla tysięcy klientów. W efekcie, w sposób całkowicie nieoczekiwany, ale jak najbardziej unormowany i ustandaryzowany, operatorzy telekomunikacyjni zaczęli świadczyć usługi połączeń Ethernet punkt-punkt i punkt-wielopunkt. Dlaczego w sposób nieoczekiwany? Bo do realizacji połączeń Ethernet zaprzęgnięto w sieciach operatorskich technikę MPLS znaną wcześniej z realizacji połączeń VPN w warstwie trzeciej (IP VPN) i służącą dotychczas do przesyłania pakietów IP. Od strony klienta pojawiły się urządzenia z dowolnym (elektrycznym lub optycznym) interfejsem Ethernet. Natomiast operatorzy w swojej sieci rozległej zaczęli wykorzystywać do przełączania ruchu klienckiego dodawane przez siebie etykiety MPLS, dzięki czemu nie ingerują w nagłówki ramek Ethernet. Pozwala to klientom na korzystanie z pełnej funkcjonalności protokołu Ethernet – mogą oni więc na przykład konfigurować VLAN-y w sposób całkowicie niezależny od operatora telekomunikacyjnego. Jednocześnie udało się rozwiązać kolejny kłopot: jak ustalić granicę pomiędzy siecią Ethernet LAN a siecią Ethernet WAN. Pojawiły się urządzenia określane jako ethernetowy punkt demarkacyjny (Ethernet Demarcation Device), które umożliwiają operatorom telekomunikacyjnym pełną kontrolę swoich usług end-to-end oraz – co najważniejsze – monitoring parametrów SLA, takich jak: dostępność usługi, opóźnienie ramek, fluktuacja opóźnienia ramek, utrata ramek. Przykładową implementacją tego typu nowoczesnych usług transmisji w technologii Ethernet dla klientów biznesowych są dwie usługi oferowane przez NASK – pioniera sieci VPN w Polsce. Pierwsza z nich to usługa E-Line, która umożliwia zestawianie połączeń punkt-punkt i jest realizowana w sieci szkieletowej NASK z wykorzystaniem techniki MPLS i routerów Juniper (RFC 4906). Operator udostępnia swoim klientom usługę E-Line w trybie Q-in-Q, dzięki czemu mogą oni samodzielnie definiować aż do 4095 VLAN-ów. Jednocześnie każde zakończenie łącza E-Line jest wyposażone w zarządzane przez NASK urządzenie Ethernet Demarcation Device. Takie rozwiązanie pozwala na monitoring parametrów dostępności usługi, a tym samym na zapewnienie klientom jej wysokiej jakości. Drugim przykładem implementacji technologii Ethernet jest usługa Metro VPN, która rozwijana jest przez NASK nieprzerwanie od roku 2006. Umożliwia ona realizację połączeń Ethernet pomiędzy wieloma lokalizacjami, zapewniając komunikację „każdy z każdym”. Podobnie Łatwość obsługi Wirtualny tunel (L2Circuit) Ramka Ethernet Użytkownika A Etykiety MPLS Użytkownik A LAN-1 Użytkownik A LAN-1 Punkt demarkacyjny Ethernet Sieć MPLS Operatora telekomunikacyjnego Rys. 1. Przykład tunelowania w sieci IP/MPLS kanału VC (L2Circuit) z ruchem klienta jak w usłudze E-Line, tak i tu możliwe jest samodzielne konfigurowanie VLAN przez klientów (tryb Q-in-Q), a każde zakończenie łącza abonenckiego jest wyposażane w ethernetowy punkt demarkacyjny służący do kontroli dostępności usługi i parametrów jakościowych transmisji. Protokół Ethernet – łatwy w podstawowej obsłudze i przyjazny dla administratorów sieci – nadal żyje i ma się dobrze mimo swoich 34 lat. Operatorzy telekomunikacyjni nauczyli się wykorzystywać jego zalety i niwelować mankamenty, choćby dzięki zastosowaniu nowych rozwiązań bazujących na MPLS. Technologia Ethernet to obecnie jeden z najgorętszych tematów. Już dzisiaj widać, że warto zastanowić się nad zastosowaniem rozwiązań Ethernet do budowy połączeń wewnątrzfirmowych, bo przed nami co najmniej 34 lata rozwoju. I kolejne, coraz bardziej wyrafinowane wcielenia tego protokołu sieciowego. Autor jest menedżerem produktów „Sieci Korporacyjne” w NASK VPN Użytkownika A (Virtual Private LAN Service) Ramka Ethernet Użytkownika A Etykieta MPLS Użytkownik A LAN-1 Użytkownik A LAN-1 VPLS Użytkownika A Użytkownik A LAN-1 Użytkownik A LAN-1 Sieć MPLS Operatora telekomunikacyjnego Punkt demarkacyjny Ethernet Rys. 2. Schemat sieci łączącej wiele oddziałów i zapewniającej komunikację „każdy z każdym” dla protokołu Ethernet (VPLS) B I U L E T Y N NASK 15 BE Z P IEC Z EŃS T W O Gromadzenie i opracow y wanie danych PAWEŁ JACEWICZ Śledzenie zagrożeń w sieci WOMBAT (Worldwide Observatory of Malicious Behaviors and Attack Threats) to Światowe Obserwatorium P rojekt szczególny nacisk kładzie na identyfikację przyczyn występowania zagrożeń oraz możliwe powiązania między nimi. System, gromadząc dane z wielu źródeł, ma na celu stworzenie bazy danych, Złośliwych Zachowań i Zagrożeń. Jego celem jest stworzenie nowatorskich metod analizy nowych zagrożeń pojawiających się w sieci Internet. których analiza umożliwi identyfikację charakterystyk obserwowanych zagrożeń. Heterogeniczność źródeł danych umożliwi gruntowną analizę informacji o zagrożeniach w znacznie szerszej perspektywie niż mogły to zapewnić istniejące dotychczas systemy. Uzyskane w ten sposób wyniki posłużą do rozwinięcia technik typu threat intelligence (śledzenie zagrożeń), których głównym celem jest klasyfikacja grup zagrożeń oraz ustalenie ich cech wspólnych. Pozwoli to na szybszą identyfikację starszych typów, które ponownie stały się aktywne oraz pomoże w przewidywaniu nowych 16 B I U L E T Y N NASK na podstawie trendów. zaobserwowanych Wykrywanie złośliwej działalności HoneySpider Network jest jednym ze źródeł danych w ramach projektu WOMBAT. Należy on do klasy hybrydowych honeypotów klienckich. Narzędzia tego typu służą do wykrywania i analizy złośliwego oprogramowania, które propaguje się w sposób bierny – głównie przez skompromitowane serwisy www. Tworzy on system, który integruje wysoko oraz nisko interaktywne klienckie honeypoty, zapewniając tym samym wysoki poziom gwarancji wykrywania nawet tych ataków, które wcześniej nie były obserwowane. Wydajność systemu honeypotów, który potrafi sklasyfikować dziesiątki tysięcy stron www dziennie, jest podstawowym atutem z perspektywy ilości informacji, jaką może dostarczyć do projektu WOMBAT. HoneySpider Network jest narzędziem, którego celem jest określenie zagrożenia, jakie niesie ze sobą Narzędzia klasyfikacji odwiedzenie danego adresu URL. Poza samą klasyfikacją strony www system gromadzi także szereg dodatkowych informacji. Tworzą one kontekst, który jest niezmiernie ważny w określaniu źródła niebezpieczeń- rzystać informacje dostępne w bazie danych projektu. Rozwija się ono niezależnie od projektu HoneySpider Network z założeniem, że będzie wykorzystywane przez specjalistów z dziedziny bezpieczeństwa IT, co rzystywanych adresów IP i wersje skompromitowanego oprogramowania pozwolą jednoznacznie wykryć źródła ataków i pomóc w ograniczeniu ich zasięgu. W przypadku, gdy usunięcie niebezpieczeństwa nie jest Aplikacja do wizualizacji zależności pomiędzy przeskanowanymi stronami www stwa, a także roli, jaką odgrywa skompromitowana strona www w scenariuszu ataku oraz potencjalnych grup przestępczych, które mogą za atak odpowiadać. Celem wykorzystania systemu HoneySpider Network w projekcie WOMBAT jest odkrywanie zależności pomiędzy skompromitowanymi serwerami www oraz serwerami dystrybuującymi złośliwe oprogramowanie. Określenie sieci powiązań pozwoli na natychmiastową reakcję w przypadku pojawienia się nowego zagrożenia oraz jego efektywniejsze usunięcie. Oprogramowanie wizualizujące W celu lepszej analizy danych gromadzonych przez system HoneySpider Network tworzone jest oprogramowanie, które pozwoli w pełni wyko- pozwala na dostosowanie go do unikalnych potrzeb, jakimi odznaczają się zespoły reagowania na incydenty. W swej obecnej formie prototyp narzędzia przedstawia różnego rodzaju powiązania pomiędzy zaobserwowanymi złośliwymi stronami www. Poza siatką przekierowań prowadzącą do serwerów dystrybuujących złośliwe oprogramowanie narzędzie będzie umożliwiać zbudowanie grafów zależności na bazie informacji kontekstowych dostępnych w opisie każdego przeskanowanego adresu URL. Możliwe do przedstawienia będą np. zależności oparte na informacjach o geolokalizacji każdego z serwerów w ścieżce przekierowań, która prowadzi do infekcji komputerów. Wzbogacone dodatkowo o charakterystyki, takie jak pule wyko- możliwe, informacje o celu ataku są niezmiernie ważne, aby podjąć kroki w celu zaalarmowania odpowiednich grup użytkowników o potencjalnym niebezpieczeństwie. Mogą w tym pomóc informacje takie, jak symulowana wersja przeglądarki i źródło, z jakiego uzyskaliśmy adres URL do przeskanowania. Gromadzenie informacji W czasie procesu klasyfikacji HoneySpider Network gromadzi podstawowe informacje o rodzaju złośliwego oprogramowania, które jest rozpowszechniane oraz typie podatności, jaka była wykorzystana w celu infekcji. Informacje tego typu są uzyskiwane za pomocą zewnętrznych serwisów i zapisywane także jako kontekst, w jakim została przeB I U L E T Y N NASK 17 Analiza złośliwego oprogramowania prowadzona klasyfikacja. W swej Podsumowanie wersji finalnej narzędzie będzie prezentować te oraz szereg innych zależności, by w ostatecznej fazie projektu WOMBAT posłużyć jako jedna z metod identyfikacji grup przestępczych odpowiedzialnych za pojawienie się zagrożenia. Wszystkie z wymienionych oraz wiele dodatkowych danych są gromadzone w specjalnie do tego celu zaprojektowanej bazie, co umożliwi późniejszą gruntowną analizę. Przechowywane są w sposób umożliwiający śledzenie zmian, jakie zachodziły od czasu pierwszego wykrycia zagrożenia związanego z daną witryną www. Tego typu informacje są niezmiernie przydatne w określaniu kierunku rozwoju zagrożeń i odkrywaniu powiązań pomiędzy sposobami propagacji, typem złośliwego oprogramowania oraz grupami przestępczymi odpowiedzialnymi za jego rozpowszechnianie. Projekt WOMBAT jest odpowiedzią na realne zagrożenia, z jakimi na co dzień borykają się specjaliści zajmujący się bezpieczeństwem IT. Narzędzia, jakie powstają w jego ramach, mają na celu ułatwienie i podniesienie efektywności ich pracy, co w efekcie doprowadzi do aktywnego przeciwdziałania nowym typom ataków. Zespoły specjalistów opracowują nowe narzędzia oraz sposoby przewidywania źródeł ataków, by móc w efektywny sposób im przeciwdziałać i podnosić poziom bezpieczeństwa wszystkich użytkowników Internetu. Źródła: Opis projektów na stronie CERT Polska: http://www.cert.pl/projekty Strona projektu HoneySpider Network: http://www.honeyspider.net/ Strona projektu WOMBAT: http://www.wombat-project.eu/ Ocena poziomu zagrożeń Dokładne określenie typu zagrożenia i grupy odpowiedzialnej za jego powstanie wymaga współpracy wszystkich partnerów projektu. Narzędzie do wizualizacji w stanie obecnym (prototyp) obsługuje jedynie projekt HoneySpider Network jako główne źródło danych. W wersji finalnej narzędzie będzie gromadzić informacje z wielu niezależnych od siebie źródeł i umożliwiać ich korelację oraz przedstawienie w spójny i łatwy do analizy przez operatora sposób. Jest to niezmiernie ważne w szybkim oszacowaniu poziomu zagrożenia oraz podjęciu właściwych kroków w celu jego usunięcia lub ograniczenia. 18 B I U L E T Y N NASK Autor pracuje w NASK w Dziale CERT Polska O bserwując adresy stron internetowych, coraz częściej można zauważyć podejmowanie różnych prób uporządkowania danych na tych stronach zawartych. Jedno z takich działań można rozpoznać po obecności dodatkowej kropki w adresie strony internetowej. Dla lepszego zilustrowania – przeglądając stronę pod przykładowym adresem http://uvwxyz.pl, w pewnym momencie spostrzegamy, że po jednym z kliknięć adres wyświetlony w przeglądarce wygląda następująco: http://xyz.uvwxyz.pl. Stale zwiększająca się liczba informacji w Internecie oraz potrzeba pewnej indywidualizacji w zakresie dostępu do danych w globalnej sieci powoduje, że coraz częściej ową dodatkową kropkę uzyskują adresy stron internetowych związane np. z wydzieloną tematycznie częścią danego serwisu, miejscowością promowaną w ramach danego regionu albo konkretną osobą spośród szerszego grona prezentującego się w ramach strony internetowej. Wiele podmiotów dostrzegło także możliwość Analiza prawna DOMEN Y KONRAD MARZĘCKI Uaktywnienie subdomen komercyjnego wykorzystania potencjału wskazanych powyżej działań. o których mowa w poprzednim zdaniu. Czym właściwie jest owo wydzielenie? Jaki jest jego charakter faktyczny i prawny? W strefie .pl Kluczową kwestią dla problemów poruszanych w niniejszym artykule jest możliwość tworzenia subdomen w strefie .pl. Jeżeli chodzi o subdomeny w domenie pierwszego poziomu (podobnie dla wybranych domen drugiego poziomu wskazanych na stronie www.dns.pl, np. com.pl, org.pl itd.), tworzenie jest możliwe oczywiście przez zarejestrowanie takiej nazwy domeny w Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej (NASK) poprzez zawarcie stosownej umowy o rejestrację i utrzymywanie nazwy domeny. Dla wszystkich pozostałych domen w strefie .pl tworzenie subdomeny jest możliwe nie poprzez, lecz w wyniku zawarcia takiej umowy, to znaczy możliwość utworzenia subdomeny będzie posiadać abonent nazwy domeny, dla której tworzona jest taka subdomena. Dla potrzeb niniejszego artykułu określenie subdomena będzie używane dla oznaczania subdomen, W praktyce abonenci tworzą subdomeny na własne potrzeby, np. w celu tematycznego wyodrębnienia części serwisu prowadzonego w ramach stron internetowych (np. sklep.uvwxyz.pl) lub umożliwiają takie tworzenie innym podmiotom dla różnych celów (np. nazwisko.uvwxyz.pl, miejsc owość.region.uvwxyz.pl). W tym drugim wypadku umożliwianie tworzenia subdomeny może odbywać się nieodpłatnie (np. w serwisach społecznościowych) albo odpłatnie. Abonenci nazw domen coraz częściej oferują możliwość sprzedaży subdomeny, wskazując na możliwość utworzenia i korzystania z subdomeny w domenie, która jest utrzymywana na ich rzecz przez NASK. Warto zastanowić się, czy w wypadku tak nazwanego stosunku prawnego można odwoływać się do przepisów dotyczących sprzedaży. Stosownie do treści art. 535 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny (Dz. U. nr 16, poz. 63) przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu rzecz, Mnogość informacji dostępnych w Internecie wymaga intuicyjnego poruszania się w obrębie jego zasobów i porządkowania danych zawartych na stronach www. Jest to możliwe dzięki hierarchii domen internetowych. B I U L E T Y N NASK 19 Korzyści i zagrożenia a kupujący zobowiązuje się rzecz odebrać i zapłacić sprzedawcy cenę. Jako rzecz należy rozumieć, zgodnie z art. 45 kodeksu cywilnego, jedynie przedmiot materialny. Nie ma wątpliwości, że subdomena, podobnie jak domena, nie jest przedmiotem materialnym, a zatem nie jest rzeczą. Konieczne w tym momencie wydaje się wskazanie, że abonent rejestrując nazwę domeny .pl, nabywa względne (skuteczne jedynie wobec NASK), wynikające z umowy prawa do żądania utrzymywania nazwy domeny i w związku z tym uzyskuje możliwość faktycznej wyłączności korzystania z tak zarejestrowanej nazwy domeny, co wynika bezpośrednio z uwarunkowań technicznych sieci Internet. W ten sposób abonent nazwy domeny uzyskuje jednocześnie możliwość decydowania o tym, czy zostaną utworzone subdomeny. Mamy tu do czynienia z możliwością tworzenia pewnego stanu faktycznego związanego z technicznymi uwarunkowaniami sieci Internet. Należy przy tym zaznaczyć, że abonent będzie posiadał możliwość zapewnienia wskazanego powyżej stanu, o ile (i dopóki) będzie uprawniony do żądania utrzymywania zarejestrowanej w NASK nazwy domeny. Oznaczenie nazwy domeny Próbując określić charakter prawny umowy zawieranej przez abonenta nazwy domeny z innym podmiotem w celu utworzenia i utrzymywania subdomeny, należy wskazać, iż abonent powinien zapewnić w takiej sytuacji umożliwienie użytkownikom Internetu korzystanie z określonych przez taki 20 B I U L E T Y N NASK podmiot danych niezbędnych do komunikacji w Internecie i zamieszczonych w pamięci odpowiedniego urządzenia przeznaczonego do tego celu. Zapytania pochodzące od użytkowników Internetu powinny być zatem kierowane przez takie urządzenie zgodnie z treścią danych, które poda osoba umawiająca się w tym zakresie z abonentem. Wydaje się zatem, że w wypadku zawarcia takiej umowy jej przedmiotem byłoby świadczenie usług przez abonenta, przy czym możliwość ich świadczenia jest ściśle związana z obowiązywaniem umowy z NASK o utrzymywanie nazwy domeny, dla której ma być tworzona subdomena. Zakończenie utrzymywania takiej nazwy domeny przez NASK oznacza brak faktycznej możliwości tworzenia i utrzymywania subdomen dla danej nazwy domeny. Kwestie sporne W nawiązaniu do powyższego należy stwierdzić, że tworzenie subdomen może nieść ze sobą także skutek inny niż wyłącznie porządkowanie informacji dostępnych za pomocą sieci Internet. Z jednej strony istnienie subdomeny jest uzależnione od istnienia domeny macierzystej i podmiot, dla którego abonent utrzymuje subdomenę, jest uzależniony od np. terminowości dokonywania przez tego abonenta opłat z tytułu utrzymywania nazwy domeny, a z drugiej strony abonent umożliwiając innemu podmiotowi korzystanie z subdomeny, może narazić się np. na problemy związane z kwestiami naruszenia przez ten podmiot praw osób trzecich (chociażby kwestia naruszenia praw do znaku towarowego użytego w treści subdomeny). Warto w tym kontekście wspomnieć także o subdomenie „www”. Przy wskazywaniu nazwy domeny dodanie przedrostka „www” przed nazwą domeny, np. „www.uvwxyz.pl”, oznaczać będzie, iż wskazana została subdomena „www” w nazwie domeny „uvwxyz.pl”. Nie bez znaczenia jest fakt, że pod adresem domenowym „www.uvwxyz.pl” może znajdować się zupełnie inna strona internetowa niż pod adresem „uvwxyz.pl”. Błędne oznaczenie nazwy domeny może mieć daleko idące konsekwencje, chociażby w wypadku sporu dotyczącego nazwy takiej domeny. W Internecie przepływ danych jest niezwykle szybki i odległość geograficzna nie ma istotnego znaczenia podczas szukania informacji. Tworzenie subdomeny może wpływać na możliwość indywidualnego zaprezentowania się czy też bardziej intuicyjnego poruszania się w globalnej sieci, jednakże trzeba pamiętać, że jednocześnie wzrasta poziom komplikacji samych adresów internetowych. Tym bardziej, że subdomena może stać się domeną dla kolejnej subdomeny, a ta z kolei dla kolejnej subdomeny itd., tworząc w danych okolicznościach złożony system – także stosunków prawnych. Autor reprezentuje Dział Prawny NASK Kryteria w yboru systemu DOMEN Y ALEKSANDER TROFIMOWICZ Wirtualizacja w Dziale Domen W ubiegłym roku stało się jasne, że z powodu planowanych zmian w modelu obsługi partnerów biznesowych NASK w zakresie rejestracji domen, w szczególności wprowadzenia systemu przedpłat, liczba maszyn musi wzrosnąć o kolejne, potrzebne do testowania nowych funkcjonalności. Przewidywana skala zmian w systemie rejestracji domen była na tyle duża, że pozostawienie testowania oprogramowania tylko w rękach programistów uznano za niewystarczające. Zaistniała również potrzeba rozszerzenia badań dotyczących kondycji DNS dla polskiej strefy, które wymagały alokacji pewnych zasobów IT. Ponadto systemy o drugorzędnym znaczeniu dla Działu Domen funkcjonowały na maszynach, które w najbliższych latach wymagałyby wymiany. Reasumując, wszystkie przedstawione maszyny mają wspólną cechę: ich zapotrzebowanie na zasoby sprzętowe ma charakter nieregularny, by nie napisać pikowy. Z tego względu zapadła decyzja, aby funkcjonowały one w środowisku zwirtualizowanym. System docelowy musiał spełnić określone wymagania. Po pierwsze miał zapewnić sprzętową, pełną wirtualizację (dotyczy CPU) linuksowych guestów w architekturze x86. Po drugie miał być łatwy w zarządzaniu. Po trzecie – z uwagi na to, że system ten miał być pierwszym wdrożeniem tego typu w Dziale Domen – musiał być w miarę otwarty, by móc w razie konieczności migrować na inną technologię, jeśli okazałoby się, że oczekiwania w stosunku do niego nie zostały spełnione. Ostatnim kryterium przy wyborze był potencjał rozwoju zastosowanych w systemie technologii. To istotne, gdyż wdrożenie tego systemu należy wpisać w kontekst długofalowej strategii migracji systemów podlegających Działowi Domen do środowiska wirtualnego. Wybór technologii wirtualizacyjnej Po analizie potrzebnej mocy obliczeniowej ustalono, że bazą sprzętową będą dwie jednostki z ośmioma logicznymi procesorami każda oraz z dostępem, przez FibreChannel, do współdzielonego zasobu dyskowego obsługiwanego przez istniejącą już w firmie macierz. Na W Dziale Domen NASK od kilku miesięcy działa system bazujący na technologii wirtualizacyjnej KVM. Autor artykułu opisuje przyczyny zastosowania tego rozwiązania. Szczególną uwagę poświęca kryteriom wyboru technologii spełniającej wymagania określone przez Zespół Obsługi Technicznej Domen. B I U L E T Y N NASK 21 Charakterystyka libvirta czas podjęcia decyzji w grę wchodziły rozwiązania oparte na ESX, libvirt lub Hyper-V. Z powodów praktycznych już na wstępie została odrzucona koncepcja budowania systemu wokół Hyper-V, gdyż czas i koszt potrzebny na przeszkolenie personelu technicznego (zasadniczo wszystkie systemy Działu Domen to systemy Linux/UNIX) minimalizowałby jakikolwiek zysk z zastosowania produktu Microsoft. Co ważniejsze, Hyper-V nie oferuje niczego, czego nie ma konkurencja. W wielu aspektach technicznych wręcz jej ustępuje (np. brak overcommitu na pamięć operacyjną, kiepska obsługa guestów linuksowych – dopiero w lipcu ub.r. Microsoft podesłał patche sterowników urządzeń I/O do włączenia do jądra Linuksa, jednak ich status nadal jest niepewny [1]). Skonfrontowano zatem dwa systemy koncepcyjnie do siebie zbliżone, bo reprezentujące klaster wirtualizacyjny: jeden będący kompleksowym, zamkniętym rozwiązaniem VMware’owym, drugi oparty na systemie Linux z oprogramowaniem zarządzającym dostępem do zasobów dzielonych oraz na libvircie. najmniej rozpoznawalny, to właśnie Zarządzanie monitorami temu i jego chłodzenie). Jednak Czym dokładnie jest libvirt? Zasadniczo jest to biblioteka C oferująca ujednolicone API do zdalnego, jak i lokalnego zarządzania monitorami oraz kilkoma innymi emulatorami i kontenerami. Zazwyczaj jest dystrybuowana razem z oprogramowaniem serwera, klientem CLI oraz dowiązaniami do Pythona. Libvirt potrafi zarządzać trzema monitorami: Xen, VirtualBox oraz Kernelbased Virtual Machine (KVM). Choć z tych trzech KVM wydaje się 22 B I U L E T Y N NASK on został wybrany do testów wydajnościowych. Powodów było kilka. Jako jedyne rozwiązanie wirtualizacyjne od kilku lat funkcjonuje w mainline jądra Linuksa, co ma kapitalne znaczenie dla procesu zarządzania aktualizacjami. Nie da się tego samego napisać ani o Xenie, ani o VirtualBoksie. Los tego ostatniego zresztą stoi pod znakiem zapytania od wiosny ub.r., kiedy to Oracle zdecydował się na przejęcie Suna. Trzeba bowiem wiedzieć, iż VirtualBox jest produktem Suna, a Oracle już ma w swojej ofercie rozwiązanie dla wirtualizacji o nazwie Oracle VM, które zasadniczo bazuje na ładnie opakowanym Xenie. Jest jeszcze kilka pomniejszych mankamentów zarówno w VirtualBoksie (np. obsługa SMP dla guestów funkcjonuje dopiero od lipca ub.r.), jak i w Xenie (brak obsługi ACPI, a więc nie ma mowy o jakichkolwiek oszczędnościach związanych z poborem energii na prace syselementem kluczowym wydaje się to, że wszystkie trzy rozwiązania do emulacji urządzeń I/O wykorzystują kod projektu QEMU, a od marca ub.r. kod userspace projektu KVM jest jego integralną częścią. W przypadku Xena i VirtualBoksa ma to swoje konsekwencje w postaci albo wyższych kosztów rozwijania produktu – ktoś musi backportować zmiany w kodzie – albo zmniejszenia tempa wprowadzania nowych funkcjonalności. Wyniki testów W testach platform wirtualizacyjnych VMware’a oraz linuksowej zwrócono dużą uwagę na wydajność I/O, gdyż właśnie tego typu operacje stanowią wąskie gardło środowisk wirtualizacyjnych. W ramach testów badano prędkość transmisji TCP i UDP pomiędzy guestami rozlokowanymi na dwóch różnych maszynach hostujących. Wyniki były porównywalne i w zupełności satysfakcjonujące (wysycenie łącza 1GE w 50-70 proc. dla TCP, dla UDP w 10-20 proc.). Testy operacji zapisu i odczytu dysków w maszynach wirtualnych również nie były rozstrzygające (KVM: przy 2Gb łączu FC odczyt z włączonym cache – 2500MB/s, zapis – 100MB/s; VMware miał słabsze wyniki odczytu). Produkt VMware wyróżniał się dopracowaniem. Prócz jednego narzędzia do migracji maszyn linuksowych do środowiska zwirtualizowanego (w ogóle nie spełniał swojej funkcji) wszystko zadziałało bezproblemowo. Jednakże wymagane licencje produktów VMware kosztowałyby około 20 tys. USD. Przy dalszej rozbudowie klastra cena mogłaby okazać się problematyczna. Z kolei rozwiązanie bazujące na KVM jest bardzo elastyczne i oferuje możliwości, które nieprędko pojawią się u konkurencji. Są to m.in. możliwość dedykowania guestom urządzeń PCI hosta (interesująca jest obsługa projektów DNSSEC-owych przez guesty mające do dyspozycji karty kryptograficzne), wdrożenia rygorystycznej polityki bezpieczeństwa na bazie SELinuksa poprzez Budowa klastra definiowanie odrębnych domen dla każdego hosta bądź też zarządzanie zasobami w ramach mechanizmów cgroups [2]. Również KVM ma swoje niedogodności. Wynikają one jednak z tego, że zarówno ten projekt opensource’owy, jak i projekt libvirt dynamicznie się rozwijają (np. w czasie testów nie można było przeprowadzić migracji live przy pomocy libvirta). Niemniej jednak nie ulega wątpliwości, że usterki z czasem zostaną usunięte. Mając na uwadze fakt, że w swojej podstawowej funkcjonalności obydwie konfiguracje klastra niczym się nie różniły, a rozwiązanie oparte na KVM prezentuje największy potencjał do dalszego rozwoju, to właśnie ono zostało wybrane. Konfiguracja systemu Jak już wcześniej wspomniano, na klaster składają się dwa serwery. Zarówno zasoby dyskowe hostów (bootowanie po FC), jak i guestów znajdują się na macierzy. Dla zwiększania niezawodności systemu dostęp do niej realizowany jest przez dwie niezależne ścieżki FC z każdego serwera, a same dane macierzowe przechowywane są w dwóch oddalonych o kilkanaście kilometrów miejscach. Obrazy dysków guestów znajdują się na zasobie dzielonym kontrolowanym przez Clustered Logical Volume Manager, który wchodzi w skład Red Hat Cluster Suite. Jako że każdy dysk guesta reprezentowany jest przez jeden logiczny wolumen, zarządzanie nimi jest bardzo łatwe i odbywa się z poziomu systemu ope- racyjnego hosta. Prowadzone były również próby z systemem GFS2. Zaletą tego systemu plików jest to, że obsługuje pliki typu sparse, co pozwoliłoby na efektywniejszą gospodarkę przestrzenią dyskową. Niestety, w trakcie testów okazało się, że wydajność I/O takiego systemu plików jest niewystarczająca. Ruch sieciowy do każdego serwera doprowadzony jest łączem trunkowym. Na każdym hoście skonfigurowano mostki programowe dla każdego VLAN-u, z którego korzysta bądź host, bądź którykolwiek z guestów. Taka konstrukcja sieci pozwoliła na wprowadzenie kontroli ruchu zarówno wchodzącego, jak i wychodzącego na poziomie hosta, wykorzystując tzw. bridge firewall. Reguły dostępu są wspólne dla wszystkich serwerów znajdujących się w klastrze, co znacząco ułatwia administrowanie. Zarządzanie guestami odbywa się przy pomocy libvirta. Zdalny dostęp realizowany jest z wykorzystaniem protokołu TLS. Autoryzacja odbywa się na podstawie certyfikatów X.509. Dostęp do (graficznej) konsoli wirtualnej maszyny realizowany jest przez serwer VNC (w ramach protokołu TLS, z wykorzystaniem certyfikatów X.509 do autoryzacji). W chwili obecnej polityka backupowa maszyn wirtualnych jest prowadzona z poziomu systemów operacyjnych tych maszyn. W momencie, gdy LVM w wersji klastrowej zostanie wzbogacony o możliwość tworzenia snapshotów wolumenowych, możliwy będzie backup guestów z poziomu systemu operacyjnego hosta. Perspektywy Na początku września 2009 r. Red Hat przedstawił wersję 5.4 swojego flagowego produktu Red Hat Enterprise Linux. Jest ona o tyle znacząca, że KVM stał się integralną częścią tej dystrybucji i jest pierwszym etapem migracji z Xena na KVM [3]. O tym, że KVM ma się dobrze, nie świadczą deklaracje działu PR Red Hata, lecz wysoka aktywność na listach dyskusyjnych deweloperów reprezentujących najbardziej znaczące firmy działające na rynku linuksowym, a także kolejne ciekawe pomysły na poprawę wydajności KVM. Wśród nich bardzo obiecująco wygląda projekt AlacrityVM [4]. Klaster wirtualizacyjny w Dziale Domen NASK spełnia swoje zadanie. Uzyskano konsolidację na poziomie 4:1, znalazło się także miejsce dla kolejnych maszyn wirtualnych. W tym w zasadzie pilotażowym projekcie uniknięto nadmiernych kosztów, a zarazem uzyskano elastyczną architekturę. To dobra informacja na przyszłość. Literatura [1] http://groups.google.com/group/ fa.linux.kernel/browse_thread/thread/65 82a78df3cf6291/96a3fd9cba577aec?hl=e n&lnk=gst&q=Hyper+V#96a3fd9cba5 77aec [2] http://lxr.linux.no/#linux+v2.6.31/ Documentation/cgroups/ [3] http://www.redhat.com/promo / qumranet/ [4] http://developer.novell.com/wiki/ index.php/AlacrityVM Autor pracuje w Dziale Domen NASK B I U L E T Y N NASK 23 IN T ERNE T ADAM BERGER Filmy w technologii Flash TOMASZ DYCZKO Streaming wideo w Polska.pl W portalu Polska.pl zostało zastosowane oprogramowanie prezentujące materiały wideo w technologii, która stała się standardem. Wybrano Flash Media S erwis wideo w portalu Polska.pl (wideo.polska.pl) istnieje od listopada 2007 roku. Windows Media Player – początkowo zbudowany w oparciu o odtwarzacz – został zmodyfikowany w październiku 2009 roku i obecnie oferuje filmy w technologii Flash. W związku ze wzrastającą liczbą odwiedzających serwis zdecydowaliśmy się na zmianę technologii streamingu. Windows Media Player. Statystyki wskazują, że wzrasta liczba naszych użytkowników korzystających z Linuksa (i nie tylko), którzy – niestety – przy standardowych ustawieniach nie mogli odtworzyć materiału wideo. Oczywiście istnieją możliwości odtwarzania w Linuksie, jednak wymaga to pewnego nakładu pracy po stronie użytkownika w zależności od posiadanej przez Interactive Server. Rys. 1. Widok odtwarzania Dotychczasowe rozwiązania pozwalały cieszyć się prezentowanymi materiałami użytkownikom korzystającym z systemu operacyjnego MS Windows, który domyślnie zaopatrzony jest w odtwarzacz 24 B I U L E T Y N NASK niego dystrybucji. Dlatego postanowiliśmy wdrożyć oprogramowanie, które pozwala nam prezentować materiały wideo w technologii, która stała się standardem. Wybór padł na Flash Media Interactive Funkcje oprogramowania Server. Za pomocą tego oprogramowania – dzięki technologii Flash – pozbywamy się w dużej mierze wyżej opisanego problemu. Jedyny wymóg, jaki stawiany jest użytkownikowi, to posiadanie klienta Flash. W odróżnieniu od innych oprogramowań FMS (Flash Media Server) oferuje nowy protokół transmi- strumieniowe transmisje wideo HD/H.264 w czasie rzeczywistym, dostarczanie wideo na urządzenia przenośne z oprogramowaniem Flash Lite 3, wykrywanie przepustowości, publikowanie wielopunktowe, obsługa przekierowań serwera, dostęp do danych strumieniowych. sji RTMP (Real Time Messaging timedialne na żądanie. Oznacza to, że nie będzie niepotrzebnie zużywał swojego oraz naszego łącza, oczekując na załadowanie całości filmu. Zużyje łącze tylko na oglądaną przez siebie część serwowanego materiału. Jest to bardzo przydatne w przypadku, gdy odwiedzający dysponuje łączem z limitem transmisji danych lub korzysta z sieci GSM Protocol). Jest to protokół stworzony przez firmę Adobe do stosowania streamingu wideo, audio i innych danych pomiędzy odtwarzaczem a serwerem. Różnice między innymi protokołami przeznaczonymi do streamingu są zasadnicze. Niegdyś uważany za standard, protokół RTSP (Real Time Streaming Protocol), jest domyślnym protokołem dla streamingu mediów windowsowych, jest także wykorzystywany do serwowania RealMedia/ RealVideo/RealAudio, QuickTime (.mov, .mp4, .sdp). Protokół MMS jest zaś stosowany tylko i wyłącznie do streamingu mediów windowsowych. Wykorzystując RTMP, jesteśmy w stanie transmitować pliki flash w formacie .flv, .f4v, .swf, nie martwiąc się o system operacyjny odbiorcy. Najważniejsze funkcje oprogramowania: dynamiczne transmisje strumieniowe, skalowalność, łatwiejsza implementacja, bezpieczniejsze dostarczanie zawartości, niezawodne protokoły dostarczania, wideo H.264 i audio HE-AAC, Rys. 2. Panel administracyjny Flash Media Interactive Server Podsumowując – Media Interactive Server to unikalne połączenie wydajnych strumieniowych transmisji wideo i elastycznego środowiska tworzenia oraz dostarczania interaktywnych aplikacji multimedialnych do obsługi społeczności, przeznaczone dla możliwie szerokiego kręgu odbiorców. Zarządzanie konsolą administracyjną Wideo na żądanie Dzięki FMS zyskujemy na wydajności. Oprogramowanie jest w stanie przyjąć praktycznie nieograniczoną liczbę gości, zużywając przy tym bardzo małą ilość zasobów procesora oraz pamięci fizycznej, co możemy zaobserwować na wykresach (rys. 2). Dzięki technologii VoD (Video on Demand) użytkownik nie musi czekać na załadowanie całego materiału wideo, aby przewinąć film do wybranego przez siebie miejsca. Wczytuje wybrane materiały mul- Zarządzanie oprogramowaniem odbywa się za pomocą intuicyjnego panelu administracyjnego dostępnego z poziomu przeglądarki internetowej. Jest to możliwe B I U L E T Y N NASK 25 Dane techniczne dzięki wbudowanemu w oprogramowanie serwerowi www – apache2. Do funkcjonalności panelu administracyjnego należy: przegląd statystyk wydajności komputera, na którym są uruchomione aplikacje, informacje na temat połączenia z serwerem, informacje na temat aplikacji znajdujących się na serwerze lub hostów wirtualnych, przegląd licencji serwera, przegląd dziennika dostępu oraz logów serwera, informacje na temat bieżącego streakingu, informacje o udostępnionych obiektach. Kodowanie Wygenerowane z programu do montażu nieliniowego (Ulead Media Studio Pro 8 lub Adobe Premiere CS4) pliki (zazwyczaj w postaci AVI DV-PAL lub też pliki projektu programu AP) trafiają do Media Encodera, który konwertuje je do postaci prezentowanej użytkownikowi. Umieszczane na serwerach zakodowane pliki mogą mieć format FLV lub F4V. FLV zawierają dane dźwiękowe oraz wideo zakodowane przy użyciu kodeków wideo On2 VP6 lub Sorenson Spark z kodekiem dźwiękowym MP3, F4V zawierają dane wideo zakodowane przy użyciu kodeka H.264 i dane dźwiękowe zakodowane przy użyciu kodeka AAC. 26 B I U L E T Y N NASK Rys. 3. Poglądowy rysunek obrazu wyświetlanego z przeplotem (A) i bez przeplotu (B) Z przeplotem czy bez? Przeplot to nic innego jak technika naprzemiennego wyświetlania parzystych i nieparzystych linii obrazu (rys. 3). W jednym przebiegu, trwającym 1/50 sekundy, zostają wyświetlone poziome linie parzyste, a w kolejnym, trwającym także 1/50 sekundy – nieparzyste linie obrazu. Standard telewizyjny PAL (rejestrowany przez nasze kamery) zapisuje obraz z prędkością 25 klatek, czyli 50 półobrazów na sekundę. W praktyce przeplot wykorzystuje się w obrazach emitowanych na ekranie telewizora bądź przy tworzeniu płyty DVD. Do streamingu w Internecie nie ma potrzeby ograniczania pasma i dzielenia klatki na półobrazy. Klatka jest przesyłana w całości, co sprowadza się do połączenia dwóch półobrazów w jeden obraz trwający 1/50 sekundy. W efekcie mamy 50 pełnych klatek wyświetlanych w ciągu sekundy. Eliminacja przeplotu z materiału dokonywana jest podczas kodowania projektu do postaci finalnej. Odtwarzacz został wyposażony w standardowe, a zarazem niezbędne funkcje. Dodatkowo postanowiliśmy umożliwić użytkownikom oglądanie materiałów wideo w wyższej jakości HQ (High Quality). Prezentacja materiału wideo następuje w formacie 16:9 (wcześniejsze filmy mają format 4:3). Materiał zachowuje także niezmienne proporcje, poczynając od rejestracji na taśmie filmowej, poprzez obróbkę, na zakodowaniu kończąc. Autorzy pracują w NASK w Zespole Polska.pl Modele zagrożeń aglomeracji B A DA NI A EWA NIEWIADOMSK A-SZYNKIEWICZ ADAM KOZAKIEWICZ Wspomaganie zarządzania kryzysowego S ytuacje kryzysowe destabilizujące społeczności mogą być konsekwencją różnych zdarzeń, takich jak katastrofy naturalne czy techniczne powodowane zjawiskami przyrody i działalnością człowieka, działania militarne, akcje terrorystyczne i inne. W literaturze [1] można znaleźć wiele definicji sytuacji kryzysowej i kryzysu będącego jednym z elementów i punktem przełomowym sytuacji kryzysowej. Społeczeństwa, wykorzystując nowoczesne rozwiązania techniczne oraz potencjał intelektualny i gospodarczy, próbują zabezpieczać się przed wystąpieniem zagrożeń, a w przypadku zaistnienia sytuacji kryzysowej starają się pomniejszać jej negatywne skutki. ne problemy z podjęciem właściwej Wraz z rozwojem technologii informatycznych coraz większą rolę w opracowywaniu strategii działań w sytuacji kryzysowej odgrywają komputerowe systemy wspomagania decyzji DSS (Decision Support Systems). Trudno wyobrazić sobie, aby decyzje w sytuacjach zagrożeń były podejmowane w sposób automatyczny. Z drugiej strony, decydent (człowiek) może mieć poważ- nym systemie rzeczywistym oraz decyzji, zważywszy, że prowadzi działania operacyjne w trudnych dla niego warunkach i ma do analizy oraz przetworzenia olbrzymi zestaw informacji i danych pomiarowych napływających z zagrożonego obszaru. W takich przypadkach bardzo ważne może być wsparcie oferowane przez systemy DSS. Do ich budowy wykorzystywane są nowoczesne techniki modelowania, optymalizacji, sterowania i symulacji oraz różne metodyki tworzenia programów konwersacyjnych. Kluczowymi elementami W artykule omawiamy wyniki prac wykonanych w ramach zakończonego projektu badawczego zatytułowanego „Modele zagrożeń aglomeracji miejskiej wraz z systemem zarządzania kryzysowego na przykładzie m.st. Warszawy”. systemów DSS są symulatory, tj. programy komputerowe stanowiące implementacje modeli opisujących procesy przebiegające w rozważabazy danych pomiarowych, w tym danych historycznych. Wspomniane systemy informatyczne stanowią nie tylko wsparcie dla decydenta podczas działań antykryzysowych. Mogą być również z powodzeniem wykorzystywane do analizowania różnych sytuacji, szkolenia personelu, prowadzenia gier wojennych i weryfikowania obowiązujących lub B I U L E T Y N NASK 27 Uczestnicy i beneficjent projektu planowanych do wdrożenia procedur zarządzania kryzysowego. System dla Warszawy Sytuacje kryzysowe są szczególnie groźne w miejscach występowania dużych skupisk ludności, a więc w aglomeracjach miejskich. Powstają tu efekty synergii, które wpływają na gwałtowne obniżenie stanu bezpieczeństwa mieszkańców i infrastruktury miejskiej. Znacznie trudniejsze jest również opracowanie poprawnych modeli opisujących szybkozmienne, powiązane 28 B I U L E T Y N NASK Zapewnienie bezpieczeństwa obywatelom jest jednym z podstawowych zadań państwa. Tradycyjnie bezpieczeństwo państwa oznaczało przede wszystkim budowanie potencjału militarnego. Obecnie obejmuje ono nie tylko działania wojskowe i polityczne, ale również wykorzystanie nowoczesnych technologii, w tym technik informacyjnych i możliwości współczesnej nauki. Ważnym elementem działań ograniczających wpływ zagrożeń na funkcjonowanie społeczeństw jest prowadzenie prac naukowo-badawczych, których celem jest analiza zjawisk powodujących wystąpienie sytuacji kryzysowych oraz opracowanie sposobów ich powstrzymywania. wzajemnie procesy i zjawiska, a tym samym skonstruowanie symulatorów. W kraju i na świecie podejmo- wane są liczne próby, których celem jest przygotowanie odpowiednich narzędzi wspierających akcje antykryzysowe w dużych miastach. Od kilku lat pracownicy NASK biorą aktywny udział w pracach poświęconych tej tematyce. W czerwcu 2009 r. zakończył się trzyletni projekt badawczy zamawiany przez MNiSW pt. „Modele zagrożeń aglomeracji miejskiej wraz z systemem zarządzania kryzysowego na przykładzie m.st. Warszawy” (PBZ-MIN-011/013/2004). Projekt był realizowany przez konsorcjum złożone z sześciu jednostek prowadzących prace badawczo-rozwojowe, tj. Instytutu Energii Atomowej (IEA), Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej (IMiGW), Instytutu Łączności (IŁ), Naukowej i Akademickiej Sieci Komputerowej (NASK), Instytutu Organizacji i Zarządzania w Przemyśle (ORGMASZ), Wojskowego Instytutu Higieny i Epidemiologii (WIHiE); czterech uczelni wyższych: Akademii Obrony Narodowej (AON), Politechniki Warszawskiej (PW), Wojskowej Akademii Technicznej (WAT), Szkoły Głównej Służby Pożarniczej (SGSP) oraz firmy Analiza procedur ZESPÓŁ REAGOWANIA KRYZYSOWEGO BD zewnętrzne MONITORING Prezentacja wyników (2D i 3D) Baza wiedzy antykryzysowej Wzorce sytuacji kryzysowych i reguł rozpoznawania Ocena aktualnego stanu bezpieczeństwa. Prognozowanie możliwości wystapienia zagrożeń Baza danych o aktualnym stanie elementów aglomeracji Rozpoznanie sytuacji kryzysowej Stan aglomeracji Wypracowanie decyzji Wzorce wariantów działania Połączenia dla elementów wykonawczych Baza danych normatywnych Symulatory rozwoju zagrożeń Wzorce zasobów normatywy Z rozgrywaniem wariantów symulacja rozwoju sytuacji z uwzględnieniem decyzji lub bez Rys. 1. Struktura systemu ISWZK konsultingowej prowadzącej prace badawczo-wdrożeniowe ITTI Sp. z o.o. Funkcję instytucji wiodącej i koordynatora pełniła WAT, a kierownikiem projektu był profesor Andrzej Najgebauer. Celem projektu było opracowanie i wykonanie prototypu informatycznego systemu wspomagania zarządzania kryzysowego (ISWZK) dla miasta stołecznego Warszawy. conych modelowaniu zagrożeń dla innych dużych aglomeracji miejskich oraz przy opracowaniu modeli zagrożeń dla całego kraju. Mogą one także stanowić element projektów realizowanych dla różnych instytucji administracji publicznej, takich jak Komenda Główna Policji, Komenda Główna Straży Pożarnej, Urząd Marszałkowski Województwa Mazowieckiego. Głównym beneficjentem był Urząd m.st. Warszawy, a w szczególności Centrum Zarządzania Kryzysowego. Przewiduje się, że uzyskane rezultaty będą wykorzystane nie tylko w Warszawie, ale również znajdą zastosowanie w projektach poświę- Prace badawcze prowadzone były w dwóch obszarach. Pierwszy dotyczył metod modelowania i prognozowania zagrożeń oraz procedur zarządzania kryzysowego w aglomeracji warszawskiej. Rozważano następujące zagrożenia: powodziowe i klęski żywiołowe, pożarowe, epidemiologiczne, chemiczne, radiacyjne, systemu energetycznego, systemu wodociągów i kanalizacji, sieci dystrybucji wody i sieci ciepłowniczej, systemu transportowego, infrastruktury telekomunikacyjnej i teleinformatycznej, porządku publicznego, militarne i terrorystyczne. Rezultatem badań było opracowanie katalogu zagrożeń ze zwróceniem szczególnej uwagi na ich źródła, skutki, a także metody zapobiegania wystąpieniom zagrożeń i sposoby ich likwidacji. Dokładnej analizie poddano stosowane obecnie metody monitorowania i prognozowania. Zaproponowano modyfikacje istnieB I U L E T Y N NASK 29 Zagrożenia sieci teleinformatycznej Obszar objęty pośrednim zagrożeniem teleinformatycznym Rys. 2. Symulacja skutków zagrożenia teleinformatycznego jących rozwiązań w celu poprawienia ich skuteczności oraz opracowano nowe podejścia. Dokonano przeglądu dostępnych modeli zagrożeń oraz ich komputerowej implementacji, przedstawiono propozycje nowych rozwiązań. Następnie skoncentrowano się na analizie obowiązujących obecnie procedur zarządzania kryzysowego. Szczególną uwagę zwrócono na identyfikację słabych punktów procedur oraz istotnych braków, jak również na wskazanie obszarów, dla których jeszcze takie procedury nie zostały przygotowane. Przedstawiono również propozycje metod wspomagania decydenta przy wykorzystaniu nowoczesnych technologii informatycznych oraz określono zakresy danych niezbędnych do realizacji procedur zarządzania. 30 B I U L E T Y N NASK W ramach drugiego etapu prowadzono prace projektowe i implementacyjne, których celem było wykonanie prototypu systemu do wspomagania zarządzania kryzysowego ISWZK. Ogólną strukturę systemu prezentuje rysunek 1. Opracowano referencyjną architekturę systemu i wzorce projektowe interfejsów operatora, usługi udostępniania i obrazowania danych z wykorzystaniem systemów GIS oraz zaproponowano architekturę podsystemu łączności w zarządzaniu kryzysowym. Wykonano i zweryfikowano symulatory implementujące modele rozważanych w projekcie zagrożeń, przygotowano bazy danych. Prace wykonane w ramach projektu podsumowano w monografii pt. „Modele zagrożeń aglomeracji miejskiej wraz z systemem zarządzania kryzysowego na przykładzie miasta stołecznego Warszawy” wydanej przez WAT [2]. Badania prowadzone przez pracowników NASK dotyczyły zagrożeń dla infrastruktury teleinformatycznej oraz zagrożeń powodziowych wywołanych wezbraniami Wisły. Zagrożenia infrastruktury teleinformatycznej Infrastruktura telekomunikacyjna i teleinformatyczna stanowi obecnie istotny element działania aglomeracji [3]. Można oczekiwać, że już w nieodległej przyszłości będzie to infrastruktura krytyczna. Zadanie kierowane i realizowane przez zespół z NASK dotyczyło właśnie zagrożeń sieci teleinformatycznej. W ramach projektu opracowana została wstępna koncepcja symulatora zagrożeń wewnętrznych (bez- Minimalizowanie strat pośrednich) oraz skutków zagrożeń wewnętrznych i zewnętrznych dla infrastruktury telekomunikacyjnej i teleinformatycznej aglomeracji. Wskazuje ona na możliwości, jakie powinien oferować symulator oraz wyjaśnia zasady współpracy z pozostałymi modułami systemu ISWZK. Przedstawiona specyfikacja obejmuje główne założenia, wymagania funkcjonalne i niefunkcjonalne oraz kluczowe scenariusze, które powinny być realizowane przez symulator. Zaproponowano również architekturę symulatora oraz technologie informatyczne do jego realizacji. Przykładową symulację skutków zagrożenia sieci teleinformatycznej prezentuje rysunek 2. W przypadku powodzi NASK był również jednym z wykonawców zadania koordynowanego przez Politechnikę Warszawską, a poświęconego zagrożeniom Warszawy wywołanym wezbraniami Wisły. W ramach wykonanych prac zidentyfikowano zagrożenia powodziowe, wskazano na przyczyny i skutki powodzi, dokonano oceny istniejącego systemu osłony hydrologicznej oraz przeanalizowano i oceniono metody operacyjnego prognozowania przejścia fali powo- dziowej Wisłą w rejonie Warszawy. Przeanalizowano konkretne zdarzenia w ujęciu historycznym [4], przywołując archiwalne dane i opisy powodzi. Scharakteryzowane zostały następstwa zalania wodą wiślaną różnych rodzajów obiektów zabudowy i infrastruktury technicznej znajdującej się na terenach zalewowych w obrębie Warszawy. Wskazano na ogromne niebezpieczeństwo związane z ewentualną awarią wałów. Przedstawiono uwarunkowania prawne oraz współczesne poglądy na problematykę ochrony przeciwpowodziowej. Omawiając metody zapobiegania i minimalizowania strat, zwrócono szczególną uwagę na operacyjny monitoring, prognozowanie zagrożeń i sprawny system ostrzegania. Głównym celem zadania było opracowanie projektu oraz komputerowa realizacja systemu informatycznego do monitorowania i prognozowania zagrożeń powodziowych zintegrowanego z systemem ISWZK. Podstawowymi elementami systemu są symulatory przejścia fali przez koryto i dolinę Wisły. Zakłada się, że będzie on wspomagał Centrum Zarządzania Kryzysowego przy podejmowaniu decyzji dotyczących ogłoszenia alarmu powodziowego, ustalenia rozmiarów i lokalizacji terenów zagrożonych, rozpoczęcia ewakuacji mieszkańców, zabezpieczenia obiektów o szczególnym znaczeniu dla funkcjonowania miast itp. Przewiduje się również jego wykorzystanie do prowadzenia analiz i monitorowania sytuacji w obszarze aglomeracji miejskiej w okresach, gdy nie ma zagrożenia powodzią ze strony Wisły. Literatura [1]E. Jendraszczak, W. Kozłowski, Zarządzanie w sytuacjach kryzysowych, Generic Crisis Management Handbook, MON-DSO, Warszawa 1997. [2]A. Najgebauer (red.), Modele zagrożeń aglomeracji miejskiej wraz z systemem zarządzania kryzysowego na przykładzie miasta stołecznego Warszawy, WAT, Warszawa 2009. [3]M. Kaeo, Tworzenie bezpiecznych sieci, Wydawnictow MIKOM (Cisco Press), 2001. [4] B. Fal, P. Dąbrowski, Dwieście lat obserwacji pomiarów hydrologicznych Wisły w Warszawie, cz. 1 i 2, Gospodarka wodna, Warszawa 2001. Autorzy reprezentują Pion Naukowy NASK B I U L E T Y N NASK Adres: ul. Wąwozowa 18, 02-796 Warszawa, tel. (22) 38 08 200, e-mail: [email protected] Redakcja: Maria Baranowska. Współpraca: Anna Maj, Ernest Kacperski Projekt okładki i przygotowanie do druku: Jarosław Olszewski Redakcja zastrzega sobie prawo do skrótu i opracowania redakcyjnego otrzymanych tekstów. B I U L E T Y N NASK 31
