Ryszard Skrzypiec

Ryszard Skrzypiec
Piotr Frączak
Koncepcja badania lokalnej aktywności obywatelskiej
w gminie Lesznowola
Obserwując różne lokalne społeczności, zachodzące w nich procesy, sposoby radzenia
sobie z problemami społecznymi, czy zdolność do zaspokajania potrzeb swoich członków
dostrzegamy, że na zróżnicowanie społeczności składają się zróżnicowane zachowania
mieszkańców, którzy w różnym stopniu interesują się sprawami swojej miejscowości,
bardziej lub mniej chętnie uczestniczą w wyborach władz, czytają mniej lub więcej gazet,
należą bądź nie należą do lokalnych stowarzyszeń. Mówiąc wprost, społeczności lokalne
różnią się ze względu na typ aktywności publicznej.
Pojawiające się pytania „Dlaczego w niektórych wspólnotach aktywność jest wyższa niż w
innych?”; „Co sprawia, że w jednych przyjmuje postać koncyliacyjną, zaś w innych buntowniczą?”; „Jakie w istocie ma konsekwencje?” i wiele innych, choć ciekawe z poznawczego punktu widzenia, na poziomie konkretnych wspólnot stają się problemami determinującymi politykę władz samorządowych, decydują o kierunkach rozwoju i wpływie mieszkańców na dokonujące się zmiany. Stąd też podstawowym zagadnieniem jest kwestia
czy i w jakim stopniu aktywność lokalnych społeczności wpływa, czy może nawet warunkuje, jakość życia wspólnoty?
Badania lokalnej aktywności - wprowadzenie
Wyniki badań różnych aspektów aktywności obywatelskiej w lokalnych społecznościach nie prowadzą do jednoznacznych wniosków. Dla przykładu badacze koniunktury gospodarczej i mobilizacji społecznej w wybranych gminach w Polsce konstatują, „iż głównym źródłem sukcesu jest obecność lokalnego lidera i skupionej wokół niego elity, w skład której wchodzą miejscowi przedsiębiorcy. Fakt ten przeczy obiegowej opinii, że czynników sukcesu lokalnego należy upatrywać w
tzw. partycypacji społecznej i aktywności znacznej części mieszkańców”, co jest podyktowane ograniczeniami psychospołecznymi – niechęcią lub brakiem gotowości jednostek do czynnego zaangażowania się w sprawy publiczne oraz instytucjonalnymi blokadami .
Z kolei Jacek Kurczewski na podstawie badań stanu relacji pomiędzy władzą a społeczeństwem
obywatelskim w Polsce lokalnej formułuje twierdzenie, iż romantyczny i elitarystyczny model aktywności, właściwy lokalnym społecznościom obywatelskim i zarazem decydujący o obliczu polskiego życia publicznego „(...) wzmacnia paternalistyczne relacje zależności odziedziczone z poprzedniego ustroju, uprawomocnia autorytet jednych i bierność pozostałych. (...) utrzymuje więc dawne
relacje indywidualnego i zbiorowego klientelizmu (...). Wiąże się on dzisiaj z ideą elity, która dzięki
swej kompetencji intelektualnej i umiejętnościom organizacyjnym powinna zachowywać swą
uprzywilejowaną pozycję” . Co wydaje się korespondować z tezą, iż „Potrzeba czynnego zaangażowania obywateli jako warunek rozwoju lokalnego jest ideologicznym mitem nie mającym
wiele wspólnego z rzeczywistością” .
1
2
3
Powyższe twierdzenie traktujemy jako roboczą hipotezę wymagającą weryfikacji. Tym bardziej,
iż jesteśmy przekonani, że roli aktywności lokalnej nie powinno się ograniczać wyłącznie do kwestii rozwoju gospodarczego czy organizacji systemu lokalnej władzy. Zgodzić się należy z Jerzym
1
G. Gorzelak, B. Jałowiecki, M. Herbst i W. Roszkowski, Transformacja systemowa z perspektywy Dzierzgonia, Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 1999, s. 14.
2
J. Kurczewski, Lokalne społeczeństwa obywatelskie, w: J. Kurczewski (red.). Lokalne społeczności obywatelskie,
ISNS, Warszawa 2003, s. 280.
3
G. Gorzelak i inni, op. cit.
1
Drążkiewiczem, który dostrzega wagę lokalnej aktywności obywatelskiej w trzech wymiarach:
1) aksjologii politycznej, jako wartości „demokratycznego ładu politycznego”;
2) rozwoju lokalnego, jako nośnika innowacji społecznych;
3) zarządzania układem lokalnym, jako mobilizacji zasobów.
To podejście koresponduje z koncepcją „zasobów lokalnych”, gdzie „społeczność lokalna rozumiana jest (...) jako system powiązanych ze sobą sąsiedztw, które wykorzystując posiadane zasoby lokalne realizują szereg ważnych funkcji: ekonomicznych (usługi), społecznych (tożsamość), politycznych (zarządzanie)”4.
Dopiero tak szeroko zarysowany kontekst może stanowić – w naszym odczuciu – punkt wyjścia do
pełnej analizy aktywności obywatelskiej, zarówno rodzajów podejmowanych działań, ich rzeczywistej roli, jak i społecznego znaczenia. A zatem zapoznać się z jej stanem, występującymi tendencjami, kierunkiem oddziaływania. Bowiem w rzeczywistości nie mówimy jedynie o aktywności społecznej, a raczej o lokalnym społeczeństwie obywatelskim (wspólnocie), której przejawem jest aktywność obywatelska.
Przedmiot badania
Przedmiotem badania jest gmina Lesznowola. Wybór tej jednostki został podyktowany faktem, iż
badanie ma obok celu poznawczego, także znaczenie praktyczne. Badanie prowadzimy w ramach
projektu „Partnerstwo dla Rain Mana – Rain Man dlaPartnerstwa” sfinansowanego przez Inicjatywę
Wspólnotową EQUAL Unii Europejskiej. W wyniku realizacji tego przedsięwzięcia w gminie Lesznowola powstanie „przedsiębiorstwo społeczne“ zatrudniające osoby autystyczne. Przedsiębiorstwo to zgodnie z ideą gospodarki społecznej (patrz dalej) ma być w założeniach ściśle związane
ze wspólnotą lokalną, odpowiadać na jej potrzeby i w konsekwencji wpływać na aktywizowanie
społeczności lokalnej - wokół samego przedsiębiorstwa, jak i innych rozwiązań związanych z ideą
gospodarki społecznej. Badaniom aktywności lokalnej mają wyznaczyć punkt wyjściowy: stan i potencjał aktywności.
Zasadniczym obszarem naszego badania jest gmina, rozumiana - zgodnie z zapisem ustawowym5 –
jako wspólnota samorządowa oraz odpowiednie terytorium wyznaczone granicami administracyjnymi. W tak zdefiniowanym obszarze będziemy przyglądać się w szczególności:
1. Specyfice gminy jako całości
Poszukiwać zatem będziemy cech charakterystycznych tej wspólnoty. Zastanawiać się nad przyczynami sprawiającymi, że ta gmina ma właśnie taki a nie inny charakter? Spróbujemy odpowiedzieć
na pytanie czy jest to pochodna tradycji, przyjętej strategii rozwoju, czy po prostu efekt np. korzystnej „renty położenia“6. Interesuje nas także struktura gminy, a zatem będziemy poszukiwać
odpowidzi na pytanie czy jest jednorodna czy też zróżnicowana7 a zatem czy w konsekwencji można wyodrębnić na jej obszarze „obszary społeczne” i ich wzajemne relacje w stosunku do gminy
8
4
B. Lewenstein, Zasoby lokalne: zarys koncepcji, w: Samoorganizacja społeczeństwa polskiego: III sektor i wspólnoty
lokalne w jednoczącej się Europie pod redakcją Piotra Glińskiego, Barbary Lewenstein i Andrzeja Sicińskiego, IFIS
PAN, Warszawa 2004, s. 283.
5
„Mieszkańcy gminy tworzą z mocy prawa wspólnotę samorządową”. Art 2 Ustawy o samorządzie gminy z dnia 8 marca 1990 r.
6
Chodzi o korzystne usytuowanie gminy, w pobliżu dużej aglomeracji, na ważnym szlaku komunikacyjnym.
7
Gmina składa się z 30 wsi skomasowanych w 22 sołectwa.
8
Rozumiejąc je jako obszary zamieszkałe przez osoby o podobnym sposób życia i systemie wartości, co oznacza, że
mieszkańcy jednego typu „obszaru społecznego” wyróżniają się pod względem charakterystycznych postaw i zachowań
od mieszkańców innego obszaru. Por. D. J. Walmsley, G.J. Lewis, Geografia człowieka. Podejście behawioralne,
PWN, Warszawa 1997, s. 51.
2
jako całości. Pozwoli nam to zorientować się w przestrzennym rozmieszczeniu aktywności.
Stwierdzić, czy realizowany przez społeczność model aktywności ma charakter zrównoważony (tzn.
we wszystkich jednostkach analitycznych poziom aktywności mierzony liczbą inicjatyw - nominalnie i w przeliczeniu na liczbę mieszkańców - jest zbliżony, zaś jej profil - czyli podstawowe typy realizowanych działań – podobny, czy też nierównomierny w postaci bądź to: a) klasycznego układu
monocentrycznego z dominującą relacją „centrum-peryferie”; b) policentrycznego z kilkoma ośrodkami, lokalnymi subcentrami aktywności oddziałującymi na sąsiadujący obszar; c) wyspowego,
gdzie poszczególne obszary różnią się poziomem aktywności, jej profilem, a także ośrodkami - terytorialnymi lub tematycznymi - aktywności i ewentualnymi obszarami braku aktywności, niskiego
jej poziomu lub o odmiennym od dominującego profilu. Występowanie modelu niezrównoważonego każe zatem zastanowić się nad przyczynami i konsekwencjami tego zróżnicowania, występującymi wzajemnymi zależnościami pomiędzy poszczególnymi ośrodkami, ale przede wszystkim zadać pytanie o integralność całej wspólnoty lokalnej.
2. Modelowi lokalnego społeczeństwa obywatelskiego
Podstawowym instrumentem jakim posługujemy się w trakcie naszego badania jest „symboliczna
mapa społeczności lokalnej”. Za pomocą tego rodzaju mapy podejmujemy próbę opisania przestrzeni publicznej wspólnoty, gdzie umiejscawiamy realne działania podejmowane przez i z mieszkańcami w dwóch wymiarach: „dobro wspólne – dobro jednostki” oraz „wartości autoteliczne – wartości
rozwojowe”. Główne kryteria pozwalające porządkować zidentyfikowane inicjatywy są: w pierwszym wymiarze - beneficjent podejmowanych działań (wspólnota czy jednostka) - zaś w drugim motywacje podejmowanych (interes obecnego, przyszły jednostki, grupy, wszelkiego rodzaju
wspólnoty versus wartości autoteliczne)9.
Rys. 1 Orientacje symbolicznej mapa społeczności lokalnej
Dobro wspólne
wartości wspólnotowe
rozwój wspólnoty
Wartości autoteliczne
Wartości rozwojowe
integracja jednostek
rozwój jednostkowy
Dobro jednostki
Tak zarysowany model społeczności lokalnej wydaje się komplementarny z modelem opisującym główne typy społeczeństw obywatelskich. Piotr Gliński wyróżnia cztery główne nurty interpretacyjne idei społeczeństwa obywatelskiego:
1) Nurt obywatelski, odwołujący się do cnót i odpowiedzialności obywateli.
2) Nurt liberalny, odwołujący się do kategorii „interesu” i „rynku”.
3) Nurt polityczny, odwołujący się do opozycyjnej w pewnych kontekstach roli społeczeństwa
obywatelskiego wobec państwa.
4) Nurt „wspólnotowy“ akcentujący dojrzałość tożsamości zbiorowych i solidarności grupowej10.
9
Więcej na ten temat piszemy w części „Obszary działań lokalnych”.
P. Gliński, O społeczeństwie obywatelskim w Polsce: teoria i praktyka, w: Homo eligens. Społeczeństwo świadomego
wyboru. Księga jubileuszowa ku czci Andrzeja Sicińskiego, IFIiS PAN, Warszawa 1999, s. 113.
10
3
Interesujące zestawienie, odwołujące się do typologii Glińskiego znajdujemy u Jana Herbsta11.
Herbst konstruuje swoje typy idealne w oparciu o dwa wymiary. Pierwszy, to wymiar „indywidualizm/kolektywizm”, w którym „spór toczy się o to, gdzie zaczyna się społeczeństwo obywatelskie:
w jednostkach, czy pomiędzy nimi” oraz „czy społeczeństwo obywatelskie ma stanowić obszar realizacji indywidualnej wolności, czy wspólnego dobra“. Drugi to wymiar „autonomii”. Tutaj przedmiotem dyskusji jest to, „czy społeczeństwo obywatelskie ma stanowić twór samodzielny i wolny
od sprzężeń z innymi sferami społecznej rzeczywistości, czy – przeciwnie – zjawisko o płynnych
granicach i wielorakich z tymi sferami powiązaniach“. Wyodrębnione w ten sposób idealne typy:
model „obywatelski” – ujmujący społeczeństwo obywatelskie jako „obszar realizacji umowy społecznej pomiędzy jednostkami, przyjmującymi na siebie ograniczenia i zobowiązania wynikające z
uczestnictwa we wspólnocie”, model „stowarzyszeniowy” jako obszar działania „zrzeszeń i działań
grupowych o charakterze przed-politycznym”, model „mobilizacyjny”: w którym „obywatelskie
cnoty traktowane są nie jako wartość sama w sobie, ale jako środek do celu, cechy umożliwiające
obronę indywidualnych interesów i kształtowanie lokalnego środowiska“, oraz model „wspólnotowy”: gdzie społeczeństwo to „sprawna wspólnota, potrafiąca wyłonić dobrych reprezentantów i cechująca się stałym kontaktem między rządzącymi i rządzonymi”12.
Tab. 1 Typy organizacji społeczeństwa obywatelskiego
Wymiar
indywidualizm/kolektywizm
wspólnota
indywidualizm
Wymiar autonomii
„czyste” uspołecznienie
Sprzężenie z innymi
porządkami
Społeczeństwo stowarzyszeń
Lokalna wspólnota
Społeczeństwo cnót obywatelskich Perspektywa mobilizacyjna
Opracowanie własne dostosowane do wymiarów „mapy aktywności lokalnej” na podstawie Herbst, op.cit.
Choć zatem opis typów organizacji społeczeństwa obywatelskiego wydaje się korespondować z
opisem aktywności lokalnej w oparciu o symboliczną mapę, w której jednak – zgodnie z podstawowym założeniem – w mniejszym stopniu patrzy się na podmiot działania (i jego intencje), co na
samo działanie (i jego efekty). Jednak pomimo tych różnic warto analizując „mapę aktywności”
odnosić się do wyróżnionych przez Herbsta typów, tym bardziej, że teoretyczne modele zostały
zweryfikowane o wyniki badań empirycznych przy zastosowaniu szeregu wskaźników ilościowych.
Poza próbą poszukiwania modelu społeczeństwa należy brać również jego strukturę. Zatem w naszym podejściu odwołujemy się także do czterech wymiarów społeczeństwa obywatelskiego
stanowiących oś badania „Indeks Społeczeństwa Obywatelskiego (ISO)”, gdzie 72 wskaźniki zostały pogrupowane w cztery wymiary tworzące tzw. „diament społeczeństwa obywatelskiego”. Są to
„wartości”, „struktura”, „otoczenie”, „wpływ”13. W ramach „mapy aktywności lokalnej” uzyskiwać
będziemy dane, które mogą być dobrym uzupełnieniem wskaźników ISO.
3. Wzajemnym relacjom lokalnej społeczności z systemem instytucjonalnym
Patrząc z perspektywy aktywności lokalnej niesłychanie ważne są relacje na linii aktywni obywatele-lokalne władze. Za Jackiem Wodzem możemy przyjąć, że członkowie lokalnych społeczności
kojarzą władzę lokalną „nie tylko z formalnymi decyzjami czy w ogóle aktami władczymi poszczególnych ciał przedstawicielskich, lecz z bardzo szeroko rozumianą sferą organizacji życia” .
14
11
Co ważne, jest to typologia sporządzona na potrzeby badań nad społecznościami lokalnymi. J. Herbst, Oblicza społeczeństwa obywatelskiego, Ośrodek Badania Aktywności Lokalnej przy FRSO, Warszawa 2005.
12
J. Herbst, op. cit. Passim.
13
Zob. http://www.klon.org.pl/
14
J. Wódz, Aktywność lokalna, obywatelstwo lokalne, polityka na szczeblu lokalnym, w: P. Gliński, B. Lewenstein i A.
Siciński (red.), Samoorganizacja społeczeństwa polskiego: III sektor i wspólnoty lokalne w jednoczącej się Europie,
IFiS PAN, Warszawa 2004, s. 224.
4
Możemy tu wskazać m.in. takie zjawiska, jak paternalizm władz roztaczających parasol ochronny
nad aktywnymi mieszkańcami wykazującymi się aktywnością, blokowanie przez zamykające się we
własnej twierdzy możliwości artykulacji interesów i dochodzenia własnych roszczeń przez
obywateli, czy o zjawisku protopartii, kiedy to mieszkańcy mobilizują się do aktywności wyłącznie
w obliczu wyborów samorządowych. Wyniki dotychczasowych badań15 pozwalają na skonstruowanie roboczej typologii tych relacji, które mogą przyjmować postać:
• paternalizmu
• partnerstwa
• lobbingu
• konfliktu
o różnym stopniu natężenia: wysokim, średnim bądź niskim.
Paweł Swianiewicz i Urszula Klimska odwołując się do typologii „organizacji horyzontalnej struktury polityki miejskiej (samorządu terytorialnego)” autorstwa Mouritzena i Svara wyróżniają 4
typy przywództwa lokalnego:
• model silnego przywództwa politycznego prezydenta,
• model komisji i lidera,
• model kolektywny,
• model “radni i menedżer”16.
Wydaje się, że dominujący w danej społeczności typ relacji determinuje szereg aspektów funkcjonowania lokalnej społeczności: od jakości lokalnych rządów (praworządność) przez kierunek rozwoju lokalnego po zdolność do zaspokajanie potrzeb społeczności. Natomiast konstruowane przez
nas mapy aktywności lokalnej wskazują, iż jednym z częściej realizowanych modeli tejże aktywności jest stawanie przez „niepolitycznych” aktorów do przetargu o władzę bądź z władzą. W tym
pierwszym przypadku mamy do czynienia z przekształcaniem się organizacji obywatelskich w protopartie, które w dużym stopniu zawłaszczają i zawężają przestrzeń społecznej aktywności. Zaś
konsekwencją tego drugiego jest narastanie takich zjawiska, jak: odwrócenie kierunku działania
zasady subsydiarności , dogmatyzm przekonań społecznych, paternalizm i klientelizm w stosunkach
pomiędzy lokalną władzą a zorganizowanymi obywatelami oraz ostracyzm wewnątrzśrodowiskowy.
Stąd lokalne społeczności cechuje raczej pionowa zamiast poziomej orientacji, wycofanie, a nie
uczestnictwo, zamknięty a nie otwarty charakter. Co trudno uznać za pożądany model społeczeństwa obywatelskiego.
17
18
4. Typom uczestnictwa społecznego
Działaniom na naszej mapie odpowiadają konkretne zachowania obywateli. Konieczne jest zatem
przyjrzenie się jakie zachowania decydują o takiej lub innej aktywności. Generalnie możemy dzielić
15
Zob. Lokalne społeczeństwa obywatelskie – mapy aktywności. Raporty z badań pod redakcją Piotra Frączaka, Ośrodek
Badania Aktywności Lokalnej przy FRSO, Warszawa 2004.
16
P. Swianiewicz i U. Klimska, Kto rządzi gminą i jak? Lokalni liderzy polityczni w teorii i praktyce samorządów w
Polsce, w: „Studia Regionalne i Lokalne” 2003, nr 4, s. 20-21.
17
Por. Lokalne uczestnictwo obywatelskie. Raporty z badań 1998-2002, wstęp i red. R. Skrzypiec, Ośrodek Badania
Aktywności Lokalnej przy Stowarzyszeniu „Asocjacje”, Warszawa 2002; Lokalne społeczności obywatelskie – mapy
aktywności. Raporty z badań, red. P. Frączak, Ośrodek Badania Aktywności Lokalnej przy Fundacji Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, Warszawa 2004; P. Frączak, R. Skrzypiec, Mapa aktywności obywatelskiej: studium przypadku Tychy, w: Obywatel w lokalnej społeczności. Studia i szkice socjologiczne, red. M.S. Szczepański i A. Śliz,
WSZiNS i Uniwersytet Opolski, Tychy-Opole 2004, Ruch ekologiczny w Polsce. Mapa uczestnictwa obywatelskiego w
ochronie środowiska, red. P. Frączak, D. Matejczyk, Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Społecznych Asocjacje,
Warszawa 2001; Mapy lokalnego uczestnictwa obywatelskiego w Polsce, w: Samoorganizacja społeczeństwa polskiego: Trzeci sektor i wspólnoty lokalne w jednoczącej się Europie, red. P. Gliński, B. Lewenstein, A. Siciński, IFiS PAN,
Warszawa 2004.
18
Z oddolnej na odgórną, gdzie decentralizację wpisuje się w ten typ myślenia.
5
te zachowania na kilka sposobów, wyróżniając:
1. aktywność ekspresyjną versus instrumentalną
2. uczestnictwo czynne versus bierne
3. działania for profit versus not for profit
4. działania oddolne versus animowane
5. działania niezależne versus wspierane.
Szerzej o tych kategoriach piszemy w innym miejscu niniejszego opracowania. Tu warto jedynie
wskazać, odwołując się do założenia G. Sartoriego, iż „Uczestnictwo to ruch samoistny, dokładne
przeciwieństwo bycia włączonym w ruch z cudzej woli czyli przeciwieństwo zmobilizowania.”19
Podsumowując możemy stwierdzić, że lokalna aktywność obywatelska, a więc i nasza „mapa” jest
wypadkową następujących czynników:
• dostępnych lokalnej społeczności zasobów,
• określonego typu społeczeństwa obywatelskiego (typu aktywności lokalnej) oraz ewentualnych
wpływów zewnętrznych,
• postawy lokalnego rządu, którego polityka może wspierać jedna, a ograniczać inne formy aktywności (typy współpracy),
• dominujących typów aktywności.
Jak bowiem twierdzi Barbara Lewenstein nowoczesne koncepcje rozwoju lokalnego koncentrują
się - z jednej strony - na budowie i wzmacnianiu wewnętrznych zasobów tych społeczności (community capacity), zaś z drugiej, na partycypacji całej społeczności w zarządzaniu tymi zasobami.,
zaś „(...) finansowa i ekspercka pomoc płynąca do społeczności z zewnątrz nie zawsze wspomaga te
obszary, które stanowią istotne problemy z punktu widzenia mieszkańców. Często zaś jest wynikiem biurokratycznych decyzji zapadających bez konsultacji ze społecznością (...)”20.
5. Wymiarom ekonomii społecznej
Na koniec, spojrzymy na lokalną aktywność przez pryzmat podejść do ekonomii społecznej.
Odwołując się do stosowanych w praktyce rozwiązań możemy wyróżnić następujące rozumienia do
tego zagadnienia: (1) pomocowe, czyli np. „metody integracji społeczno-zawodowej”, „formy zatrudnienia socjalnego”, „aktywizację zawodową osób niepełnosprawnych”, tworzenie „organizacji socjalnej” itp.; (2) samopomocowe, czyli tworzenie „dla siebie miejsc pracy w spółdzielniach socjalnych”, „mikrospółdzielni”, zatrudnienie w organizacjach pozarządowych „jako alternatywę dla
działalności w biznesie”; (3) wspólnotowe, czyli np. „mobilizowanie społeczności lokalnych”, „wykorzystywanie instrumentów gospodarki społecznej do pobudzenia sektora usług”, „narzędzi lokalnej gospodarki społecznej”, „wykorzystanie lokalnego potencjału”, „angażowanie społeczności lokalnej”, „samoorganizacji mieszkańców wsi”)21.
Badanie aktywności obywatelskiej – zagadnienia metodologiczne
Celem badania aktywności obywatelskiej w gminie Lesznowola – jak już wspomniano powyżej jest próba wykonania monografii aktywności obywatelskiej tej społeczności poprzez opracowanie
„Mapy lokalnego uczestnictwa obywatelskiego”. Tworzenie „mapy” (maping) polega na identyfikacji i charakterystyce inicjatyw podejmowanych przez lokalne organizacje, instytucje oraz grupy mieszkańców skierowanych na sprawy lokalnej społeczności. Zamierzamy nanieść na „mapę” możliwie
jak największą liczbę takich inicjatyw. To pozwoli nam opisać typ lokalnego społeczeństwa obywa19
G. Sartori, Teoria demokracji, WN PWN, Warszawa 1994.
B. Lewenstein, Zasoby lokalne: zarys koncepcji, w: Gliński i inni, op. cit. 2004, s. 282.
21
Takimi definicjami operacyjnymi terminu „ekonomia społeczna”posługują się instytucje aplikujące do Inicjatywy
Wspólnotowej EQUAL. Opracowanie Piotra Frączaka.
20
6
telskiego, jego mocne i słabe strony oraz relacje pomiędzy instytucjami władzy samorządowej a lokalnym sektorem organizacji pozarządowych jako istotnych czynników wpływających na zdolność
do samodzielnego zaspokajania potrzeb oraz rozwiązywania problemów lokalnej społeczności.
Metoda „Mapy aktywności lokalnej”, stosowana przez Ośrodek Badania Aktywności Lokalnej22,
jest podejściem badawczym łączącym w sobie ilościowe i jakościowe techniki badawcze. Te pierwsze, pozwalają przede wszystkim ustalić skalę badanego zjawiska, zaś za sprawą zestawu wskaźników uzyskujemy możliwość dokonywania porównań różnych zbiorowości. Natomiast te drugie,
pozwalają pogłębić charakterystykę aktywności badanej zbiorowości o jej znaczenie i rolę m.in. dla
rozwoju lokalnego, kształtu lokalnej polityki, integracji lokalnej społeczności, zakorzenienia jednostek. Konsekwencją tego jest posługiwanie się w trakcie jednego badania kombinacją różnych technik gromadzenia i opracowania danych. Najczęściej zastosowanie znajdują cztery techniki: wtórna analiza danych, badania ankietowe, wywiady jakościowe, obserwacja uczestnicząca, a także,
choć w ograniczonym zakresie, zintegrowany wywiad grupowy23 lub interwencja socjologiczna. W
tym ostatnim przypadku możemy mówić o badaniach aktywizujących, zakładających samorefleksję
badanych24.
Zanim jednak przybliżymy stosowane w ramach tej metody techniki i narzędzia konieczne jest
zdefiniowanie podstawowych terminów stosowanych na potrzeby tego typu badań.
Siatka pojęciowa „Mapy lokalnej aktywności obywatelskiej”
Podstawową kategorią obserwacyjną w ramach badania aktywności obywatelskiej ustanowiliśmy
inicjatywę jako przejaw tejże aktywności, która tym samym staje się głównym obiektem odwzorowywanym na „Mapie”.
Mówiąc o społecznej aktywności obywatelskiej25 mamy na myśli wszystkie celowe działania jednostek oraz ich zrzeszeń, które wkraczają w sferę publiczną i są adresowane do pozostałych uczestników i użytkowników tej przestrzeni. Możemy stwierdzić, iż aktywność obywatelska dokonuje się w
psychospołecznej przestrzeni małej ojczyzny26. Z reguły nadajemy tej kategorii wartość dodatnią.
Dzięki temu zabiegowi poza obszarem naszego zainteresowania lokuje się wiele działań przekraczających normy: chuligańskie wybryki, przestępstwa i patologie27. Według J. Drążkiewicza akty22
Por. Lokalne uczestnictwo obywatelskie. Raporty z badań 1998-2002, wstęp i red. R. Skrzypiec, Ośrodek Badania
Aktywności Lokalnej przy Stowarzyszeniu „Asocjacje”, Warszawa 2002; Lokalne społeczności obywatelskie – mapy
aktywności. Raporty z badań, red. P. Frączak, Ośrodek Badania Aktywności Lokalnej przy Fundacji Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, Warszawa 2004; P. Frączak, R. Skrzypiec, Mapa aktywności obywatelskiej: studium
przypadku Tychy, w: Obywatel w lokalnej społeczności. Studia i szkice socjologiczne, red. M.S. Szczepański i A. Śliz,
WSZiNS i Uniwersytet Opolski, Tychy-Opole 2004, Ruch ekologiczny w Polsce. Mapa uczestnictwa obywatelskiego w
ochronie środowiska, red. P. Frączak, D. Matejczyk, Stowarzyszenie Wspierania Inicjatyw Społecznych Asocjacje,
Warszawa 2001; Mapy lokalnego uczestnictwa obywatelskiego w Polsce, w: Samoorganizacja społeczeństwa polskiego: Trzeci sektor i wspólnoty lokalne w jednoczącej się Europie, red. P. Gliński, B. Lewenstein, A. Siciński, IFiS PAN,
Warszawa 2004.
23
Seria badań fokusowych zostanie eksperymentalnie wykonana na potrzeby niniejszego badania.
24
Zob. A. Touraine, J. Strzelecki, F. Dubet, M. Wieviorka, Solidarność. Analiza ruchu społecznego 1980-1981, bmw
1989. A. Siciński, A. Wyka (oprac.), Badania „rozumiejące” stylu życia: narzędzia, IFiS PAN, Warszawa 1988.
25
Piotr Gliński i Hanna Palska odróżniają społeczną aktywność obywatelską od aktywności stricte politycznej oraz aktywność społeczną od indywidualnej. Zob. P. Gliński, H.Palska, Cztery wymiary społecznej aktywności obywatelskiej, w:
H. Domański, A. Rychard (red.), Elementy nowego ładu, IFIS PAN, Warszawa 1997, s. 365-366.
26
Zob. W. Theiss, Mała ojczyzna – w kręgu edukacji środowiskowej, w: Ośrodek kultury i aktywności lokalnej. W poszukiwaniu modelu instytucji społecznościowej, pod red. S. Mołdy i B. Skrzypczaka, Centrum Wspierania Aktywności
Lokalnej CAL, Warszawa 2003, s. 19 i przywołana tam literatura.
27
P. Gliński, Bariery samoorganizacji obywatelskiej, w: Niepokoje polskie, pod red. H. Domańskiego, A. Ostrowskiej,
A. Rycharda, IFIS PAN, Warszawa 2004, s. 227. Z punktu widzenia koncepcji tzw. „brudnego” kapitału społecznego to
podejście przyczynia się do zubożenia „mapy lokalnej aktywności”, jednakże z uwagi na dodatnią waloryzację terminu
obywatel jest w zupełności uzasadnione. Należy rozważyć zasadność rejestrowania tego typu zachowań jako wskaźnika
dysfunkcji lokalnej społeczności dopełniającego obraz jej aktywności (np. gęstość zachowań patologicznych jako weryfikację zidentyfikowanych inicjatyw przeciwdziałających tym zjawiskom, usług zaspokajających potrzeby społeczności
7
wność obywatelską (społeczną) możemy klasyfikować dwojako. Drążkiewicz - za M.A. Rose - wyróżnia aktywność ekspresyjną, która pozwala zrealizować wspólne zainteresowania osób uczestniczących we wspólnych działaniach oraz instrumentalną, która służy realizacji interesów grupy, np.
poprzez uczestnictwo w stowarzyszeniu. Druga z zaproponowanych typologii wyróżnia aktywność
sformalizowaną i niesformalizowaną28. Natomiast cechą, dzięki której aktywność nabiera charakteru
lokalnego jest - wg B. Lewenstein - fakt, „że zmierza do realizacji potrzeb wyrastających na (...) podłożu” lokalnym29.
Czasami aktywność obywatelska przybiera postać interwencji pod adresem władzy publicznej (w
naszym przypadku samorządu gminy Lesznowola). Celem tej interwencji „jest wpływ na decyzje i
działania władz lokalnych - przede wszystkim władzy gminnej (rady, zarządu, urzędu gminy), a także innych ogniw administracji publicznej (rządowych administracji specjalnych, agend wojewódzkich i innych)”30. Wtedy mamy do czynienia z akcją publiczną31. W tej sytuacji możemy też mówić
o interwencji.
Tak rozumiana aktywność obywatelska jest bliska koncepcji partycypacji lokalnej P. Starosty, której istota sprowadza się do tego, że członkowie lokalnej wspólnoty działają razem na rzecz układu
lokalnego użytkując w tym celu lokalne zasoby32.
Nieco odmienną formę obecności na scenie publicznej stanowi bierne uczestnictwo33 w różnego rodzaju przedsięwzięciach organizowanych przez innych, czyli przejawach ich aktywności. Możemy
wręcz mówić o konsumowaniu efektów aktywności innych - aktywnych jednostek i ich zrzeszeń34.
Klasycznym przykładem takiej obecności w sferze publicznej jest uczestnictwo w imprezach
masowych organizowanych przez różne podmioty działające na lokalnej scenie publicznej.
Co więcej, wydaje się, że w przeciwieństwie do aktywności, tak rozumiane bierne uczestnictwo dokonuje się głównie indywidualnie, choć w postaci zachowań zbiorowych. Natomiast aktywność obywatelska, która może przybierać różnorodną postać instytucjonalną i formalną, to najczęściej przejawia się w postaci działań zbiorowych.
Niezwykle istotny obszar obserwacji stanowi działalność instytucji animujących i wspierających
aktywność obywatelską. Dokonując obserwacji na tym polu musimy zwrócić uwagę na dwie kategorie: działające podmioty oraz rodzaj realizowanego przez nie działania.
Identyfikacja tych pierwszych, a przede wszystkim przypisanie do odpowiednich klas, np.: publiczne – prywatne, działające dla zysku (for profit) – nie działające dla zysku (not-for-profit), lokalne
– pozalokalne i inne pozwala rozpoznać stosowane formy animowania i wspierania aktywności
w tym zakresie), także jakości lokalnej polityki.
28
Za: L. Zbiegień-Maciąg, Aktywność społeczna w zastosowaniu do badań empirycznych, w: „Studia Socjologiczne”,
1979, 4: 72-73.
29
B. Lewenstein, Wspólnota społeczna a uczestnictwo lokalne, ISNS Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1999, s. 29.
30
J. Drążkiewicz, op. cit., s. 23.
31
Jest to koncepcja zbliżona do partycypacji politycznej w ujęciu R.E. Aggera i V. Ostroma. Zob. T Stawecki, Pojęcie
uczestnictwa obywateli w polityce, w: Prawo i społeczeństwo obywatelskie, Uniwersytet Warszawski, Warszawa 1990,
passim.
32
P. Starosta, Poza metropolią. Wiejskie i małomiasteczkowe zbiorowości lokalne a wzory porządku makrospołecznego,
Uniwersytet Łódzki, Łódź 1995, s. 197-198.
33
Rozróżnienie pomiędzy terminami „aktywność” i „uczestnictwo” wydaje się nieco sztuczne, choć odwołując się do
ich znaczeń słownikowych możemy termin aktywność skojarzyć z jakąś czynnością, działalnością, uaktywnieniem,
mobilizacją, stymulacją, animacją, ożywianiem czy pobudzaniem. Zaś uczestnictwo skojarzymy z udziałem, współudziałem, partycypowaniem. To pierwsze zawsze przybiera postać czynną, to drugie może przybierać postać bierną.
34
W dokonanym przez nas wyróżnieniu nieco modyfikujemy założenia koncepcji T.H. Marshalla, dla którego „aktorzy
to aktywni, świadomi swych praw i korzystający z nich obywatele, natomiast konsumenci to współzamieszkujący z nimi
w społecznościach lokalnych, w osiedlach obywatele o zredukowanych potrzebach uczestnictwa społecznego, osoby
bierne.” Zob. Z. Zagała, „Aktorzy” i „konsumenci” w świecie lokalnym. Kultura obywatelska mieszkańców wybranych
gmin województwa śląskiego, w: Demokracja lokalna i partycypacja obywatelska. Zachodnioeuropejskie i amerykańskie doświadczenia; polskie obawy i perspektywy, pod redakcją Ewy Jurczyńskiej-McCluskey i Marka S. Szczepańskiego, Wyższa Szkoła Zarządzania i Nauk Społecznych-Akademia Techniczno-Humanistyczna, Tychy-BielskoBiała, 2003, s. 236-237.
8
lokalnej, rodzaje i wielkość wykorzystywanych w tym celu zasobów, stwarzane szanse i bariery.
Rola tych instytucji generalnie sprowadza się do animowania i wspierania aktywności obywatelskiej. To pierwsze umożliwia rozpoczęcie działalności, to drugie ją podtrzymuje.
Termin animacja jest trudno definiowalny, jednakże posiłkując się propozycją M. Kopczyńskiej35,
możemy przyjąć, że animacja jest metodą stymulowania rozwoju jednostek, grup i społeczności
poprzez aktywizowanie osób, integrowanie grup, zwiększanie ich uczestnictwa w życiu publicznym. A zatem o animowaniu aktywności obywatelskiej możemy mówić wtedy, kiedy badana
przez nas instytucja (jednostka samorządu terytorialnego, instytucja administracji publicznej,
przedsiębiorstwo, organizacja pozarządowe bądź inny podmiot) w sposób uporządkowany inspiruje,
pobudza, zachęca lokalną społeczność do wyzwolenia istniejącego w niej potencjału społecznego i
zaangażowania go w jakąś działalność publiczną. W niektórych sytuacjach animowanie, mówiąc
wprost, przyjmuje postać stworzenia warunków do startu lokalnej inicjatywy36. Tak rozumiana animacja wydaje się bliska przynajmniej jednemu ze znaczeń terminu mobilizacja, a mianowicie mobilizacji społecznej37.
Natomiast ze wsparciem mamy do czynienia w sytuacji, kiedy jedna ze stron udziela drugiej bezzwrotnej lub zwrotnej, lecz na zasadach preferencyjnych pomocy przy realizacji inicjatywy w różnej
postaci (materialnej i niematerialnej - merytorycznej, np. udzielanie dotacji, udostępnianie lokali na
preferencyjnych warunkach, pomoc specjalistów przy realizacji zadania). Szczególnym przypadkiem wsparcia jest organizacja pewnego systemu, np. systemu współpracy samorządu terytorialnego z sektorem organizacji pozarządowych38.
Pożądane jest, aby animowanie i wspieranie lokalnej aktywności obywatelskiej bazowało na rzetelnych diagnozach problemów i potrzeb społecznych, jednakże należy stwierdzić, że spełnienie tego
warunku jest niezbędne w przypadku działań planistycznych i operacyjnych. Natomiast jego zastosowanie na potrzeby badań znacząco zawęziłoby zakres obserwacji.
Podstawowe kategorie obserwacyjne
Inicjatywa, to mówiąc wprost indywidualna bądź zbiorowa realizacja projektu, pomysłu bądź jakakolwiek działalność w przestrzeni publicznej – dla mieszkańców gminy, pod adresem lokalnych
władz bądź na rzecz lokalnego środowiska przyrodniczego i kulturowego. Działającym podmiotem
może być zarówno ”aktor” lokalny, jak i podejmujący interwencję zewnętrzną ”aktor” zamiejscowy.
Przy czym, o ile zaliczymy tu wszelkie inicjatywy realizowane przez Trzeci sektor (organizacje
dobrowolne i nie działające w celu osiągnięcia zysku), grupy nieformalne oraz jednostki, to jedynie
te działania instytucji publicznych oraz podmiotów prywatnych działających dla zysku, których celem jest animowanie bądź wspieranie instytucji Trzeciego sektora, grup nieformalnych i jednostek –
głównie tych pierwszych poprzez organizację systemu współpracy, wsparcia finansowego, organizacyjnego, know-how39.
Na potrzeby niniejszych badań poszerzyliśmy katalog podmiotów, których aktywność odwzorowujemy na mapie, o instytucje samorządu terytorialnego takie, jak: biblioteki, Gminny Ośrodek
Kultury oraz instytucje edukacyjne (publiczne szkoły i przedszkola). Jednakże uwzględniamy tylko
35
M. Kopczyńska, Animacja społeczno-kulturalna, Centrum Animacji Kulturalnej, Warszawa 1993, s. 36 i n.
Nawet w postaci przychylności dla rodzącej się inicjatywy.
37
K. Krzysztofek, M.S. Szczepański, Pokusy nowoczesności – polskie dylematy rozwojowe, w: K. Krzysztofek, M.S.
Szczepański, A. Ziemilski, Kultura a modernizacja społeczna, Instytut Kultury, Warszawa 1993, s. 66.
38
„System ten to trwałe wkomponowanie organizacji w strukturę działań samorządu, to odpowiednie zapisy prawa lokalnego, to dobra praktyka współpracy.” Za: Arkadiusz Jachimowicz, Przyjazny system współpracy, w: „Pozarządowiec” 2005, nr 1.
39
Potocznie termin inicjatywa bywa stosowany zamiennie z terminem przedsięwzięcie. Dla Commonsa to drugie jest równoznaczne z działaniem zbiorowym, opartym o wspólny zamysł oraz zespolonym regułami, co w efekcie umożliwia
podejmowanie „skoordynowanych działań i transakcji na rzecz zamierzonego celu czy wspólnego dobra”. Za: P. Chmielewski, Ludzie i instytucje. Z historii i teorii nowego instytucjonalizmu, Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, Warszawa
1995, s. 43. Zgodnie z naszym rozumieniem terminu inicjatywa może to działanie podejmowane także przez jednostki, a
nie wyłącznie kolektywy.
36
9
inicjatwy o dwóch wymiarach: aktywizujące społeczność do działania oraz wykraczające poza własny krąg – zarówno realizatorów, jak i odbiorców. Podobnie podchodzimy do uwzględnianych na
mapie przyjawów przyparafialnej aktywności społecznej, pomijając działania o charakterze stricte
konfesyjnym.
Inicjatywy mogą przybierać jedną z 3 postaci:
a) akcji, czyli konkretnego działania podmiotu społecznego (organizacji pozarządowej, grupy
mieszkańców, instytucji); zgodnie z propozycją A.L. Bertranda możemy wyróżnić kategorię
akcji zorientowanych na rozwój, które wyróżniają się tym, iż główną rolę odgrywają w nich
”aktorzy” lokalni, którzy polegając na własnej inicjatywie zmierzają do poprawy warunków
bytowych wspólnoty, do której należą, zaś wszelka pomoc ma charakter techniczny i służy
pobudzaniu lokalnej inicjatywy, samopomocy i zwiększaniu wydajności działania40 oraz
kategorię akcji zorientowanych na wartości, które charakteryzują się tym, iż „aktorzy”
działają nie w celu poprawy warunków bytowych, ale dla realizacji pewnych wyższych
stanów duchowych;
b) kampanii publicznej, czyli sekwencji akcji związanych z jednym celem, problemem, sprawą
realizowanych przez jeden lub więcej podmiotów;
c) publicznej działalności instytucjonalnej (lub krócej instytucji), czyli zbioru działań danej
organizacji w jednej lub więcej sprawach, które legitymują się typowymi cechami instytucji
społecznej. Posiadają cele i funkcje, dysponują personelem i zasobami oraz kierują się
normami i wartościami.
Na potrzeby niniejszego badania inicjatywa będzie traktowana jako podstawowa kategoria obserwacji odnotowywaną na “Mapie”.
Organizacja “Mapy lokalnej aktywności obywatelskiej”
Obszary działań lokalnych
Obserwowane i mierzone przy zastosowaniu szeregu wskaźników ilościowych zjawiska odwzorowujemy w postaci “Map lokalnej aktywności obywatelskiej”. Symboliczną przestrzeń “Map” wyznaczają cztery wymiary: dobro wspólne, dobro jednostki, wartości i rozwój.
Wymiary organizujące „Mapę” mają charakter symboliczny i w istocie pozwalają nam na poszukiwanie odpowiedzi na pytanie jaki jest zasadniczy cel (lub jakie były intencje) działań (inicjatyw) podejmowanych przez lokalną społeczność na zasadzie samoorganizacji bądź na rzecz tej społeczności na zasadzie interwencji zewnętrznej. Natomiast nie pozwalają na wyznaczanie zależności stochastycznych w obrębie tak skonstruowanej „Mapy”.
Poszczególne wymiary organizujące „Mapę” odnoszą się do następujących zjawisk:
• Dobro wspólne – w tym wymiarze odwzorowujemy działania, których beneficjentem końcowym jest cała wspólnota lub wyraźnie określona grupa społeczna (młodzież, seniorzy, niepełnosprawni, mieszkańcy konkretnego osiedla, sołectwa itp.) lub też celem zaliczonych tu
działań jest dobro całej wspólnoty czy tak określonej grupy. Przykładami konkretnych działań zaliczonych do tej kategorii są np. budowa otwartego boiska dla młodzieży (beneficjenci
mogą z niego korzystać), czy stworzenie instytucji, której celem jest wspieranie młodzieży
na rynku pracy.
• Dobro jednostki – wymiar wskazuje działania, których beneficjentami są konkretne jednostki. Zarówno bezdomny, który otrzyma bezpłatny posiłek, bezrobotny, który weźmie udział
w zorganizowanym kursie przekwalifikowania zawodowego czy uczeń korzystający z zajęć
40
A.L. Bertrand, Definicje i strategie rozwoju wsi, w: „Roczniki Socjologiczne Wsi” 1975, XIII: 16, za. A. Pilichowski,
Projekty rozwojowe dla wsi i rolnictwa, w: P. Starosta (red.), Zbiorowości terytorialne i więzi społeczne, Uniwersytet
Łódzki, Łódź, s. 236.
10
•
•
pozalekcyjnych są z punktu widzenia tego wymiaru jednostkowym odbiorcą pewnego dobra41. Podobnie indywidualnie traktujemy imprezy o charakterze rozrywkowym (np. festyny,
czy imprezy religijne42).
Wartości autoteliczne – wymiar dotyczy działań, u podstaw których leżą wartości niematerialne, takie jak np. solidarność z pokrzywdzonymi przez los, tradycja (dziedzictwo kulturowe), prawa człowieka (wszystkich „trzech generacji”) itp. Jeżeli jakieś działanie podejmowane jest w imię religijnego nakazu pomocy bliźniemu, poczucia odpowiedzialności człowieka za ginące gatunki zwierząt, bądź potrzeba pielęgnowania tradycji itp., to powinny być
„zaznaczone” na osi wartości. Takie rozumienie terminu wartości bliskie jest koncepcji wartości odczuwanych Stanisława Ossowskiego.
Wartości rozwojowe - wymiar dotyczy głównie, choć nie wyłącznie działań zorientowanych
na rozwój gospodarczy, czyli działań, które w swojej istocie mają na celu dostosowywanie
się lokalnej społeczności do zmieniających się potrzeb rynku, podnoszenia jej konkurencyjności, lokowania nowych inwestycji itp. Przykładami tego typu działań są m.in. lokalne porozumienie przedsiębiorców podjęte w celu wzmacniania ich udziału na rynkach ponadlokalnych. W szerszym rozumieniu terminu rozwój, zaliczamy do tej kategorii działania polegające na zwiększaniu szans, możliwości, dostępności zasobów (ekonomicznych, materialnych), umiejętności, wiedzy, generalnie zatem zmierzające do wzrostu potencjału zarówno
zbiorowości, jak i składających się na nią poszczególnych jednostek. Przykładem tego typu
działania są m.in. programy stypendialne, kampanie edukacyjne, treningi.
Natomiast poszczególne działania mogą służyć realizacji:
wartości wspólnotowych, kiedy umiejscowimy je w ćwiartce wyznaczonej przez dobro wspólne i
wartości autoteliczne,
• rozwojowi wspólnoty, kiedy umiejscowimy je w ćwiartce wyznaczonej przez dobro wspólne i
wartości rozwojowe,
• rozwojowi jednostek, kiedy umiejscowimy je w ćwiartce wyznaczonej przez dobro jednostki i
wartości rozwojowe,
• integracji jednostek, kiedy umiejscowimy je w ćwiartce wyznaczonej przez dobro jednostki i
wartości autoteliczne.
•
Konieczne jest podkreślenie, że mapa odwzorowuje akcje publiczne, a nie instytucje, w przypadku
których może się okazać, że poszczególne realizowane przez nią działania trzeba przypisać do kilku
różnych ćwiartek. Przykładem jest funkcjonowanie instytucji wspierającej lokalnych przedsiębiorców. Niewątpliwie ten typ instytucji mieści się w obszarach opisywanych przez wymiary dobra
wspólnego i wartości rozwojowych, jednakże (niektóre) jej działania możemy zaznaczać w polu
opisanym wymiarem dobro jednostki43. Ciekawym przykładem jest działanie polegające na zorganizowaniu przez tą instytucję szkolenia na temat społecznej odpowiedzialności biznesu. Samo szkolenie adresowane jest do konkretnych przedsiębiorców i ma na celu ich rozwój, a zatem mieści się w
obszarze opisywanym wymiarami dobro jednostki i wartości rozwojowe. Natomiast jego temat i
treść - uwrażliwienie pewnej grupy społecznej na odczuwane przez społeczeństwo konsekwencje
ich aktywności gospodarczej – mieści się w przeciwległym obszarzez opisywanym wymiarami wartości autoteliczne i dobro wspólne.
41
Choć oczywiście w ostatecznym rachunku – poza nielicznymi wyjątkami – beneficjantem tego typu działań zawsze
jest zbiorowość.
42
Uczestnictwo w zwykłej mszy św. traktujemy jako udział jednostkowy, mimo, że bierze w tym udział pewna wspólnota wiernych. Nieco inaczej traktujemy msze organizowane np. z okazji świąt państwowym, które traktujemy w wymiarze
wspólnotowym i to szerszym niż tylko wspólnota wiernych. Podobnie rzecz się ma ze zbiórkami na rzecz wspólnoty parafialnej, które traktowane są jako działanie na rzecz dobra wspólnego.
43
Odbiorcami bezpośrednimi działań instytucji są konkretni lokalni przedsiębiorcy (wymiar jednostkowy), ale równocześnie cała kategoria społeczna przedsiębiorców korzystająca z nowych usług, i wreszcie cała społeczność odczuwająca dobrodziejstwa rozwoju przedsiębioroczości.
11
Jednakże wyróżnienie tak zdefiniowanych obszarów „mapy” nie oznacza, iż wartościujemy te
wymiary lokalnej aktywności. Pozytywne efekty dla jakości życia wywiera zarówno aktywność podejmowana na rzecz dobra wspólnego, jak i dla dobra konkretnych jednostek, podobnie jak aktywność podejmowana dla wartości autotelicznych, jak i dla planowanych zmian (rozwoju). Różne
modele aktywności mogą w różnych sytuacjach przynosić inne efekty. Jednak analiza podejmowanych akcji wiele może nam powiedzieć o samej społeczności.
Funkcje “Mapy”
„Mapy lokalnej aktywności obywatelskiej” możemy wykreślać dla kilku rodzajów obserwowanych
zjawisk.
Główne kryterium podziału stanowi relacja działających podmiotów do instytucji publicznych,
przede wszystkim samorządu terytorialnego, ale także tych instytucji państwowych, które są zlokalizowane na tym terenie lub ich działalność bezpośrednio dotyka członków lokalnej społeczności44.
Wszelkie przejawy aktywności mogą zatem przybierać jedną z trzech postaci: działań wspieranych
w różnorodnej formie przez lokalne instytucje publiczne, które mogą, choć nie muszą, być adresatem tej aktywności45 oraz dwóch typów działań niezależnych, czyli realizowanych bez wsparcia instytucji publicznych: a) kierowanych pod adresem lokalnych instytucji publicznych – niezależnych
akcji publicznych46 i b) akcji równoległych, czyli działań w żaden sposób nie odnoszących się do lokalnych instytucji publicznych47 lub są działaniami alternatywnymi, wobec działań administracji.
Drugie kryterium stanowi relacja z całym otoczeniem, a nie tylko z instytucjami publicznymi. W
tym wymiarze zidentyfikowane inicjatywy możemy klasyfikować według schematu opisywanego
osiami: zgoda versus siła (nacisk poszczególnych grup interesów) oraz kompromis (negocjacje)
versus arbitralność (narzucanie decyzji). Piotr Frączak - w innym miejscu48 - przedstawił graficzną
prezentację tego ujęcia relacji pomiędzy władzą a inicjatywami obywatelskimi. Wydaje się jednak,
że jest to ujęcie o charakterze uniwersalnym, które znajduje zastosowanie do opisu relacji także w
innych układach. Zidentyfikowane przejawy aktywności mogą zatem przybierać postać: a) współpracy, b) lobbingu, c) konfliktu, d) paternalizmu oraz dwóch działań o charakterze pozaprawnym: e)
obywatelskiego nieposłuszeństwa i korupcji.
Trzecim kryterium służącym za podstawę wykreślania mapy stanowi typ aktywności. Tu - jak to
zostało opisane powyżej - wyróżniamy: akcje, kampanie i instytucje.
Na mapach możemy odwzorowywać zarówno inne wymiary lokalnej aktywności obywatelskiej,
jak np. ciągłość/częstotliwość danej inicjatywy (incydentalna, cykliczna, regularna, stała), a także
czynniki oddziałujące na stan aktywności, jak np. wielkość środków finansowych wspierających
podejmowane lokalnie inicjatywy.
„Mapa lokalnej aktywności obywatelskiej” może pełnić szereg funkcji o charakterze poznawczym i
implementacyjnym. W tym pierwszym obszarze może służyć rozwijaniu teorii aktywności obywatelskiej społeczności lokalnych, testowaniu wpływu różnorodnych czynników na stan tejże akty44
Na przykład, nie tyle globalna polityka NFZutu, ale już decyzja dotycząca finansowania lokalnych instytucji ochrony
zdrowia.
45
Przykładem działania wspieranego przez samorząd, które nie jest kierowane pod adresem jego instytucji jest zorganizowanie festynu dla mieszkańców, natomiast przykładem akcji publicznej jest zorganizowanie lokalnego forum organizacji pozarządowych, które z reguły formułuje jakiś komunikat pod adresem władz lokalnych.
46
Przykładem niezależnych akcji publicznych są działania organizacji strażniczych (tzw. watchdogów), rzeczniczych,
które - będąc instytucjami niezależnymi (formalnie, finansowo, organizacyjnie, kadrowo) – prowadzą działalność polegającą na zmuszaniu instytucji publicznych do zajmowania stanowiska wobec kierowanych pod ich adresem komunikatów.
47
Przykładem tego typu działania jest organizacja rajdów rowerowych dla członków i sympatyków stowarzyszeń cyklistów finansowanych ze środków własnych uczestników, organizatora, przy wykorzystaniu środków przekazanych przez
sponsorów prywatnych bądź obywająca się bez ponoszenia kosztów.
48
P. Frączak, Rola aktywności obywatelskiej w rozwoju lokalnym, w: Aktywność obywatelska w rozwoju społeczności
lokalnej, praca zbiorowa pod redakcją M. Warowickiego, Z. Woźniaka, Municipium, Warszawa 2001, s. 56.
12
wności, badaniu związków zachodzących pomiędzy różnymi wymiarami lokalnego społeczeństwa
obywatelskiego49. Badania lokalnej aktywności obywatelskiej przy użyciu „Mapy” wnosi wkład do
rozwoju metod i technik badania tego wycinka rzeczywistości społecznej.
Natomiast w obszarze implementacyjnym do najważniejszych funkcji „Mapy” zaliczamy:
• inwentaryzację inicjatyw oferowanych mieszkańcom przez różne instytucje działające na lokalnej scenie publicznej50;
• inwentaryzację potrzeb mieszkańców;
51
• wyznaczanie luki pomiędzy inwentarzem: potrzeb i inicjatyw ;
• określanie orientacji lokalnej aktywności, służąca: integracji–dezintegracji społecznej, rozwojowi zrównoważonemu–rozwój niezrównoważonemu;
• badanie wpływu na stan lokalnej aktywności obywatelskiej, takich zewnętrznych czynników, jak
np. polityka państwa, prawodawstwo, dostępność funduszy zewnętrznych52, akcje i konkursy
ogólnopolskie (np. akcja „Przejrzysta Polska”, „Liga Inicjatyw Powiatowych”);
• identyfikowaniu zasobów lokalnego kapitału społecznego wraz z możliwością rozpoznawania
pokładów i struktury tzw. brudnego kapitału i uncivil civil society.
Taki zestaw informacji pozwala i może z powodzeniem być wykorzystywany na potrzeby planowania strategicznego rozwoju gminy, w którym uwzględnia się zasoby lokalnego Trzeciego sektora zarówno jako realizatora usług społecznych, ale także jako innowatora, rzecznika interesów różnych
grup społecznych, w tym głównie upośledzonych i wykluczonych, i wreszcie jako instytucji monitorującej funkcjonowanie poszczególnych komponentów lokalnego układu53. Pozwala także kształtować funkcjonujący w danej wspólnocie model lokalnej aktywności obywatelskiej.
Techniki gromadzenia danych
Jak już wspomniano uprzednio, metoda “Mapy lokalnej aktywności obywatelskiej” odwołuje się do
dwóch typów danych: ilościowych i jakościowych. Stąd konieczne okazuje się wykorzystywanie
szeregu odmiennych technik i narzędzi gromadzenia danych. W efekcie otrzymujemy złożoną strukturę, na którą składają się następujące elementy:
•
Kontekst społeczno-ekonomiczny badanej społeczności, czyli charakterystyka gminy przy zastosowaniu matrycy zbudowanej z 16-tu wskaźników zgrupowanych w 8-miu blokach54. Ten element pozwala na uchwycenie podstawowych faktów i wskaźników ilościowych opisujących łady: społeczno-ekonomiczny oraz polityczno-instytucjonalny badanej zbiorowości. Elementem
uzupełniającym opis ilościowy może być rys historyczny, szczególnie gdy odkrywa historię i
rodowód różnorodnych inicjatyw prospołecznych.
•
Kontekst aktywności obywateli, gdzie wykorzystując dane ilościowe - gromadzone przy użyciu
tego samego narzędzia jak w przypadku kontekstu społeczno-ekonomicznego oraz “Karty identyfikacji działalności animującej”, “Karty identyfikacji inicjatyw obywatelskich” i “Karty obserwacji wydarzeń” - podejmujemy próbę charakterystyki szerokiego kontekstu aktywności społeczno-
49
Na przykład pomiędzy profilem politycznym, poziomem aktywności gospodarczej, profilem aktywności obywatelskiej, modelem relacji pomiędzy lokalną władzą a Trzecim sektorem.
50
Choć w założeniach za pomocą „Mapy” odwzorowujemy aktywność obywatelską, tym nie mniej poszczególne narzędzia, którymi posługujemy się w trakcie realizacji badań pozwalają identyfikować także działania podmiotów publicznych adresowane do członków lokalnej społeczności, w tym także lub szczególnie te, które „dubluje” aktywność obywatelska.
51
Takie podejście koresponduje z założeniem „równoprawnego partnerstwa” zapisanego w przyjętym przez ONZ dokumencie „Standardowe Zasady Wyrównywania Szans Osób Niepełnosprawnych”. Zob. Agenda 22. Władze lokalne. Instruktaż w zakresie planowania polityki na rzecz osób niepełnosprawnych w społecznościach lokalnych, Polskie Stowarzyszenie na Rzecz Osób z Upośledzeniem Umysłowym, Warszawa 2002.
52
Zarówno środków dostępnych dla gmin, jak i organizacji pozarządowych i inicjatyw nieformalnych.
53
Por. typologia Adila Narajana za P. Gliński, Organizacje pozarządowe, hasło w Encyklopedia socjologiczna, t. 5
Appendix, Wydawnictwo Scholar, Warszawa.
54
Narzędziem w postaci arkusza kalkulacyjnego „charakterystyka gminy”.
13
ści lokalnej, przede wszystkim zachowań stricte politycznych: frekwencję wyborczą i profil polityczny społeczności oraz instytucjonalnego wymiaru aktywności społecznej: nasycenia podmiotami za pośrednictwem których przejawia się ta aktywność, czyli organizacjami formalnymi oraz
nieformalnymi inicjatywami.
•
Mapa lokalnej aktywności obywatelskiej konstruowana w oparciu o dane ilościowe i jakościowe
– zebrane przy wykorzystaniu opisanych powyżej narzędzi55 oraz wywiadów standaryzowanych,
swobodnych i grupowego wywiadu zogniskowanego56. Owocną techniką gromadzenia danych
jest kwerenda źródeł zastanych takich, jak lokalne media, dokumenty urzędowe, dokumenty
działających organizacji, także elektroniczne publikowane na stronach internetowych. Konstrukcja, wymiary oraz zawartość “Mapy” została omówiona powyżej.
Przebieg badań
Badania aktywności lokalnej w gminie Lesznowola prowadzono w okresie: sierpień-grudzień
2005r. w kilku etapach:
•
etap pierwszy: kwerenda tytułów prasowych obejmujących swym zasięgiem teren gminy Lesznowola: „Kurier Południowy” (tygodnik), „Panorama Południa”(dwutygodnik), „Biuletyn Informacyjny Gminy Lesznowola” (kwartalnik) oraz stron internetowych, m.in. Urzędu Gminy Lesznowola, powiatu piaseczyńskiego;
•
etap drugi: badania terenowe, w ramach których przeprowadzono wywiady z osobami reprezentującymi lokalne instytucje – lista badanych w załączeniu;
•
etap trzeci: przeprowadzenie fokusów z 4 grupami respondentów: osobami niepełnosprawnymi
bezrobotnymi (4 uczestników), przedsiębiorcami (12 uczestników), pracownikami Urzędu Gminy i jednostek organizacyjnych samorządu (10 uczestników), radnych (8 uczestników).
Pierwsze dwa etapy służyły gromadzeniu danych o realizowanych w gminie inicjatywach. Natomiast badania fokusowe miały na celu weryfikację wstępnych hipotez i wniosków. Ponadto dostarczyły wiele cennego materiału pogłębiające nasze „zrozumienie” gminy oraz rysującego się kształtu
„mapy aktywności lokalnej”.
Przy pomocy Urzędu Gminy Lesznowola pozyskaliśmy szereg danych na temat aktywności z
Zespołu Szkół w Nowej Iwicznej oraz aktywności przyparafialnej w parafiach: Mroków, Stara Iwiczna i Wólka Kosowska.
55
56
Wymienione powyżej „Karty” służą gromadzeniu zarówno danych ilościowych, jak i jakościowych.
Służą pogłębieniu informacji zebranych przy użyciu innych technik i narzędzi.
14