Maria Popczyk - Przemyśleć przyrodę

Maria Popczyk – dr hab., adiunkt
w Instytucie Nauk o Kulturze UŚ,
estetyczka i teoretyczka sztuki.
Autorka ksia˛żki Estetyczne
przestrzenie ekspozycji
muzealnych (2008), redaktorka
ksia˛żek Muzeum sztuki. Od Luwru
do Bilbao (2006), Muzeum sztuki.
Antologia (2005), Przestrzeń
sztuki: obrazy-słowa-komentarze
(2005).
PRZEMYŚLEĆ PRZYRODE˛
MARIA POPCZYK
PRZEMYŚLEĆ
PRZYRODE˛
Intencja˛ tego zbioru artykułów zebranych po hasłem „Przemyśleć przyrode˛”
była refleksja nad relacja˛ człowieka do
przyrody w kontekście aktualnych badań podejmowanych w wielu dziedzinach i w dużej mierze powia˛zanych
z praktyka˛ artystyczna˛. Chodzi zatem
o to, by do obrosłej w literature˛ problematyki, od swych pocza˛tków niejasnej i uwikłanej w aporie, dodać jej obraz współczesny, wynikaja˛cy zarówno
z konfrontacji odmiennych dyscyplin
i obszarów, jak i z ich wzajemnej zależności. Powstałe w ten sposób spektrum interpretacji nie dostarcza satysfakcjonuja˛cego obrazu całości, raczej
pokazuje wielowymiarowy i niejednorodny projekt przyrody kulturowo zwielokrotnionej. Otwiera to na szersza˛ dyskusje˛ nad uzależnieniem człowieka od
przyrody (cia˛gle wzmacnianym przez
technologie), na refleksje˛ wykraczaja˛ca˛
poza dualistyczne myślenie o niej, nadal przecież obecne w myśli filozoficzWarszawa
2011
21
MARIA POPCZYK
nej oraz refleksji nad sztuka˛. Wskazanie na wzajemne determinanty zwia˛zku
przyrody i człowieka odsłania wielorakość konceptualizacji przyrody oraz
praktyk wobec niej. Przyroda jawi sie˛ nie tylko jako wytwór człowieka dysponuja˛cego nowymi technologiami, ale również jako twór powoływany do życia
przez działania społeczne. Konstruktywiści, tacy jak Phil Macnaghten i John
Urry, be˛da˛ mówić, że nie istnieje jedna przyroda, że człowiek obcuje z wieloma
własnymi jej konstruktami, przechodza˛c swobodnie od jej badania i nadzorowania do jej kontemplacji czy uczestnictwa w niej1. Z drugiej strony jednak
nadal aktualne i wymagaja˛ce rozpatrzenia pozostaje stare odróżnienie przyrody
jako przedmiotu manipulacji od natury jako siły działaja˛cej niezależnie od
ludzkiej woli.
Rozpoczynaja˛c prace˛ nad tym tomem, zamierzałam zrezygnować z poje˛cia
natura, ida˛c konsekwentnie za propozycjami Macnaghtena i Urry’ego czy
Hansa-Dietera Mutschlera2, i stosuja˛c poje˛cie przyrody na określenie zastanego
świata ożywionego i nieożywionego. Przyroda jest bowiem tym, co bada naukowiec, lecz także punktem wyjścia dla formułowania teorii (przyroda Newtona, przyroda panteistów, przyroda Darwina, Nietzschego), z którymi wia˛zane
sa˛ określone wartości: użytkowe, moralne, estetyczne. Niestety, zamiaru tego
nie udało sie˛ zrealizować. Wielu autorów, pisza˛c o przyrodzie, używa poje˛cia
natura, kłada˛c w ten sposób akcent na siły twórcze przyrody, jej physis (od
phyein – rosna˛ć), jak w przypadku wewne˛trznej natury roślin, co jednocześnie
wskazuje na to co stałe, jako że łacińskie słowo natura podkreśla moment narodzenia (nasci – zostać zrodzonym, co oznacza, że w chwili narodzenia człowiek zostaje wyposażony w niezmienny charakter)3. Podobnie jest także
w istnieja˛cej literaturze przedmiotu, na przykład Gernot Böhme używa poje˛cia
natura w wielu znaczeniach, również wówczas, gdy pisze o naturze wytworzonej, sztucznej4. Wie˛kszość prac z niemieckiego obszaru je˛zykowego tłumaczy
natur jako przyroda, najwie˛cej kłopotu sprawiaja˛ jednak prace angloje˛zyczne,
w których oba znaczenia – natura i przyroda – sa˛ dopuszczalne. W przypadku
artystów najbardziej konserwatywni sa˛ architekci; oba terminy stosuja˛
zamiennie lub mówia˛ wyła˛cznie o naturze, co zapewne wynika z podwójnego
rozumienia poje˛cia formy, znacza˛cej zarówno istote˛ rzeczy – w tym wypadku
projektu artysty, jak i zmysłowo dany kształt budowli. Chociaż uje˛ć tych w planie epistemologicznym nie sposób pogodzić (mówienie o naturze domaga sie˛
uzasadnienia filozoficznego, w przypadku posługiwania sie˛ poje˛ciem przyrody
1
2
3
4
22
P. Macnaghten, J. Urry, Alternatywne przyrody. Nowe myślenie o przyrodzie i społeczeństwie, przeł. B. Baran, Scholar, Warszawa 2005.
H.-D. Mutschler odnawia teleologiczne myślenie w filozofii przyrody. Por. tegoż,
Wprowadzenie do filozofii przyrody, przeł. J. Bremer, Wydawnictwo WAM, Kraków
2005.
L. Schäfer, Przyroda, [w:] Filozofia. Podstawowe pytania, red. E. Martens, H. Schnädelbach, przeł. K. Krzemieniowa, WIP, Warszawa 1995, s. 514.
G. Böhme, Filozofia i estetyka przyrody w dobie kryzysu środowiska naturalnego,
przeł. J. Merecki, Oficyna Naukowa, Warszawa 2002.
PRZEMYŚLEĆ PRZYRODE˛
¤
¤
¤
¤
¤
¤
¤
¤
¤
wystarczy wskazać sam obiekt), to jednak funkcjonuja˛ one na równych prawach, nie wykluczaja˛ sie˛, ale współistnieja˛, np. w obre˛bie sztuki5. I to właśnie
swoboda, z jaka˛ artyści traktuja˛ przyrode˛, pozwala na ponowne przemyślenie kulturowego sensu jej obrazowania, eksponowania czy sztucznego wytwarzania.
Niemniej jednak założone na pocza˛tku ćwiczenie polegaja˛ce na poszukiwaniu
artykulacji wielorakich form kulturowego zapośredniczenia przyrody, uzyskało
swoje egzemplifikacje. Obok nadal z niesłabna˛ca˛ siła˛ podkreślanego poczucia
utraty przyrody, nowa˛ forme˛ przyjmuje dyskurs o jej ucisku i poniżeniu –
w ekofeminizmie pozwala na krytyke˛ filozoficznych podstaw kultury i eksplikacje˛ pozycji kobiety. Intelektualizacja przyrody, jaka˛ przynosza˛ badania literackie, ukazuje przyrode˛ jako twór je˛zykowy, co w przypadku praktyk zabijania
zwierza˛t ujawnia siłe˛, z jaka˛ budowany jest dystans wobec niej, zachowuja˛cy
hierarchie˛ gatunkowa˛. Wyraźnie zarysowuje sie˛ sytuacja niemożności wydzielenia przyrody z ludzkich działań. Nie sposób bowiem oddzielić nadzoru
od naukowego poznania i od wizualnego pie˛kna przyrody – widać to w pracach
artystów sztuki elektronicznej, ujawniaja˛cych sieciowy charakter tak uje˛tej natury. Bioart z kolei domaga sie˛ odpowiedzi na pytanie, kim właściwie jest
człowiek, skoro istnieja˛ roślinno-ludzkie hybrydy powoływane przez niego do
życia. Zatem przegla˛d sposobów podejścia i użycia przyrody okazuje sie˛ praca˛
antropologiczna˛, pretekstem do opowieści o człowieku i jego kondycji.
Opowieść o kulturowej nadprodukcji przyrody uzyskuje wyrazistość na tle
namysłu nad obrazem przyrody, jaki wyłania sie˛ z lektury innych kultur. Kultur
które nie wypracowały naukowej wizji przyrody. Giovanni Reale wyraźnie
akcentuje, że to filozofia Greków dostarczyła kategorii i logiki, czyli nowego
sposobu myślenia, pozwalaja˛cego z czasem wyłonić sie˛ nauce, a tym samym
już u swych filozoficznych pocza˛tków odróżniła kulture˛ Zachodu od innych
kultur, głównie Wschodu6. Macnaghten i Urry podkreślaja˛, że to dominuja˛ca
pozycja nauki zrodziła potrzebe˛ mnożenia alternatywnych podejść do przyrody.
Dwa ostatnie artykuły, analizuja˛ce wybrane wa˛tki uje˛ć przyrody w kulturze
Japonii i Indii, pozwalaja˛ na przywołanie religijnego planu, w jakim jest ona
sytuowana. Ale również weryfikuja˛ europejskie wyobrażenie o egzotycznej
przyrodzie.
Wszystkie podejmowanie w tomie wa˛tki odsłaniaja˛ kulturowe uwikłanie człowieka w sprawy przyrody, która˛ sam jest i która˛ zmienia. Badanie przyrody
okazuje sie˛ badaniem nas samych.
5
6
Por. klasyczna praca: A.O. Lovejoy, Nature as Aesthetic Norm, [w:] tegoż, Essays in
the History of Ideas, Johns Hopkins Press, Baltimore 1948, s. 69–77; autor wymienia
dziesie˛ć różnych uje˛ć relacji przyrody i sztuki.
G. Reale, Historia filozofii starożytnej. I: Od pocza˛tków do Sokratesa, przeł. E.I.
Zieliński, Wyd. KUL, Lublin 1994, s. 35–36.
23
MARIA POPCZYK
RETHINKING NATURE
This issue of „Kultura Współczesna” is supposed to present a broad
reflection on the relationship of man and nature in the context of research
undertaken at present in numerous disciplines and to a large extent related
to the aesthetic practice. The spectrum of possible interpretations does not
provide a conclusion which would offer a satisfying image of the whole,
rather, it shows a multidimensional and heterogeneous project of culturally
multiplied nature; this allows for a wider discussion on human’s
dependence on nature (constantly enforced by technology). On the one
hand, nature seems to be not only a product of man having new
technologies at his/her disposal, but also as a product of social activities.
On the other hand, however, what seems still important and in need of
a further consideration is an old division of nature – an object of
manipulation, from nature – a force independent of human volition. All
problems taken up in this volume reveal cultural involvement of man in the
issues of nature, which he is himself/herself and which he/she keeps
transforming. The research on nature proves to be a research on ourselves.
24