Rocznik Naukowy

Transkrypt

Rocznik Naukowy

Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego w Gdańsku
ROCZNIK
NAUKOWY
Tom XXIV
2014
Redaktor naczelny
Waldemar Moska
Redaktor prowadzący
Krzysztof Pniewski
Rada programowa
Włodzimierz S. Erdmann (przewodniczący)
Barbara Duda, Tomasz Frołowicz, Władysław Jagiełło, Małgorzata Resiak,
Wiesław Ziółkowski, Tomasz Taraszkiewicz
Recenzenci tomu
Tadeusz Ambroży, Ewa Dybińska, Tomasz Frołowicz, Margarita Ilieva, Zbigniew Jastrzębski,
Romana Kadzikowska-Wrzosek, Alicja Kosakowska, Wiesława Kuźniar, Katarzyna Kotarska,
Grzegorz Lech, Mariusz Lipowski, Radosław Muszkieta, Ewa Niedzielska,
Anna Orkwiszewska, Marcin Pasek, Krzysztof Perkowski, Marzena Podgórska,
Stanisław Sawczyn, Teresa Zwierko, Adrian Lubowiecki-Vikuk, Anna Nitecka-Walerych,
Rajmund Tomik, Danuta Umiastowska, Jan A. Wendt, Barbara Wilk, Kazimierz Witkowski,
Weronika Wrona-Wolny, Alicja Zaleska-Nowak, Artur Ziółkowski
Sekretarz redakcji
Katarzyna Dzierżanowska
Redaktor językowy
Jan Miklas-Frankowski
Krzysztof Pniewski
Redaktor statystyczny
Paweł Skonieczny
Skład i łamanie
Katarzyna Dzierżanowska
Okładka
Maciej Klejnglas
Wersja drukowana periodyku jest wersją pierwotną.
Czasopismo jest dostępne w wersji elektronicznej na www.awfis.gda.pl
© Copyright by Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu, Gdańsk 2014
____________________________________________________________________________________________________
WYDAWNICTWO UCZELNIANE
Akademii Wychowania Fizycznego i Sportu
ul. Kazimierza Górskiego 1
80-336 Gdańsk
[email protected]
____________________________________________________________________________
ISSN 1730-7953
___________________________________________________________________________________
nakład 100 egz.
Spis treści
T. Michalski
Miejsce aktywności fizycznej wśród czynników wpływających
na zdrowie
5
M. Kowalczyk, M. Resiak
Zachowania sedenteryjne studentów i ich rodziców
11
M. Rokicka-Hebel
Aktywność wolnoczasowa dzieci w wieku przedszkolnym i ich
rodziców
19
M. Socha-Masztafiak, Ł. Chomicki
Ocena aktywności fizycznej studentów kierunku fizjoterapia
Akademii Wychowania Fizycznego oraz Śląskiego Uniwersytetu
Medycznego w Katowicach
35
M. Pasek, A. Nowak-Zaleska,
M. Michałowska-Sawczyn
Postawy ekologiczne uczestników wypoczynku w środowisku
naturalnym
42
M. Pasek
Aktywność fizyczna w zanieczyszczonym powietrzu w świetle
organizacji sieci dróg rowerowych w miastach
50
M. Adam
Skuteczność startowa reprezentacji narodowych w judo
od Igrzysk Olimpijskich w Londynie w 2012 roku do Mistrzostw
Świata w Rio de Janeiro w 2013 roku
56
M. Pujszo, S. Wilczyńska,
E. Drumińska, M. Adam
Przebieg rywalizacji w najcięższej kategorii wagowej (+100 kg)
podczas Mistrzostw Polski Judo
64
R. Litkowycz, B. Jankowiak, B. Cupiał
Wpływ zmian przepisów gry na skuteczność rzutową
koszykarzy Polskiej Ligi Koszykówki
71
I. Bonisławska, P. Drobnik,
L. Tomaczkowski, T. Frołowicz
Rozwój karate tradycyjnego w Polsce w latach 1971–2001
82
N. Rajkowska, A. Szumilewicz
Prenatalne ćwiczenia mięśni brzucha w świadomości kobiet
ciężarnych i młodych matek
89
A. Worska, A. Szumilewicz
Intensywność ćwiczeń w ciąży w rekomendacjach
z różnych krajów – praca przeglądowa
95
M. Kowza-Dzwonkowska, M. Kawa,
A. Orlikowska
Zastosowanie baniek w fizjoterapii, odnowie biologicznej
i kosmetologii
105
B. Przysiężna, E. Rodziewicz,
T. Kochańczyk
Questing jako nowa forma spędzania czasu wolnego
113
N. Piechota
Poziom rozwoju funkcji turystycznej miast a wpływ wydarzeń
sportowych na turystykę miejską – przykład wybranych turniejów
tenisowych
122
G. Barwińska-Szczutkowska,
S. Barwińska
Rynek biur podróży w województwie kujawsko-pomorskim
131
INSTRUKCJA DLA AUTORÓW
137
ARKUSZ RECENZJI
139
OŚWIADCZENIE AUTORA
140
Rocznik Naukowy, AWFiS w Gdańsku, 2014 r., t. XXIV
PRACA PRZEGLĄDOWA
Miejsce aktywności fizycznej wśród czynników
wpływających na zdrowie
The place of physical activity among the determinants of health
TOMASZ MICHALSKI
Uniwersytet Gdański, Katedra Geografii Rozwoju Regionalnego
Streszczenie
Celem opracowania jest zaakcentowanie roli aktywności fizycznej wśród czynników wpływających na sytuację zdrowotną ludności. Artykuł składa się z trzech części. W pierwszej przedstawiono rozumienie pojęcia zdrowia, w drugiej pokrótce omówiono cztery grupy czynników wpływających na sytuację zdrowotną (styl życia, środowisko geograficzne, biologie organizmu, system opieki medycznej), w trzeciej skupiono się na omówieniu roli aktywności fizycznej w zachowaniu
zdrowia.
Słowa kluczowe: zdrowie, aktywność fizyczna.
Abstract
The objective of the present study is to underline the role of physical activity among the factors that affect the health
situation of a population. The article consists of three parts. The first one shows the understanding of the concept of health,
the second one briefly discusses four groups of factors influencing the health situation (lifestyle, geographic environment,
biological organism, the medical care system), in the third one the focus is on the discussion of the role of physical activity
in maintaining health.
Key words: health, physical activity.
Wstęp
Celem opracowania jest uwypuklenie znaczenia aktywności fizycznej wśród czynników
wpływających na sytuację zdrowotną ludności. Na początku artykułu skupiono się na samej
konceptualizacji pojęcia zdrowia. Następnie omówiono podstawowe cztery grupy czynników
wpływających na nie, by w kolejnej części, na ich tle, zarysować rolę aktywności fizycznej.
Samo pojęcie zdrowia jest wieloznaczne i stwarza ogromne problemy definicyjne. Możliwe są dwa ujęcia: biologiczno-medyczne, dominujące do niedawna w europejskich naukach
medycznych oraz kulturowe, związane z wkroczeniem nauk społecznych do medycyny,
a co za tym idzie – powolnym wypieraniem kartezjańskiego dualizmu zdrowie – choroba.
W niniejszej pracy, ze względu na jej charakter, jest preferowane to drugie podejście [1].
Stworzenie uniwersalnej definicji zdrowia jest praktycznie niemożliwe z kilku przyczyn,
z których najistotniejszymi wydają się [2]:
- jego odmienna konceptualizacja w różnych cywilizacjach;
- silna zależność od reprezentowanych punktów widzenia (w tym: reprezentowanych dyscyplin naukowych);
- wpływ celu, któremu miałaby służyć dana definicja pojęcia zdrowia (w tym konieczność
jego operacjonalizacji);
- fakt, że zdrowie populacji jest bardziej tworem abstrakcyjnym, nie będąc prostą sumą
zdrowia pojedynczych osobników;
- utrzymująca się dychotomia zdrowia fizycznego i psychicznego.
W europejskim kręgu kulturowym w starożytności pojęcie zdrowia łączono z pięknem fizyczno-moralnym. Inaczej rzecz miała się w wiekach średnich, kiedy to zdrowie interpretowano nie tylko jako brak choroby i cierpienia, lecz rozpatrywano także w kategoriach zdolności do ich znoszenia [3]. Jeszcze do połowy ubiegłego wieku uczeni wywodzący się z kręgu
Autor korespondencyjny:
Dr hab. Tomasz Michalski, prof. nadzw.
Uniwersytet Gdański, Katedra Geografii Rozwoju Regionalnego
ul. Bażyńskiego 4, 80-952 Gdańsk
tel. +48 58 523 65 56; e-mail: [email protected]
6
T. Michalski
kultury europejskiej nie byli zaznajomieni z odmiennymi niż własne ujęciami zdrowia – podchodząc z pobłażaniem do innych szkół medycznych, przypisując zarazem ich sukcesy
ciemnocie i sugestii oraz uwypuklając ich porażki [4].
W znaczeniu potocznym zdrowie jest rozumiane jako stan, w którym nie występują żadne
niedomagania, jak choroby, zaburzenia, cierpienie itd. Przy próbach wyjaśnienia pojęcia
zdrowia na gruncie nauki możemy stosować dwa podejścia: dychotomiczne i stopniowalne.
Pierwsze zakłada przeciwstawność pojęć zdrowie – choroba, przyporządkowując wszystkie
rozpatrywane jednostki do dwóch nieposiadających części wspólnej zbiorów. Dysponujemy
tu możliwością dwojakiej konceptualizacji, zależnej od punktu wyjścia; bądź definicja zdrowia
poprzez jej negację – wyznacza to, co jest chorobą, bądź też definicja choroby poprzez jej
negację – wyznacza to, co jest zdrowiem [5]. Przy podejściu zakładającym stopniowalność
cechy zdrowia i choroby nie są ujmowane jako wykluczające się. Zgodnie z tym założeniem
człowiek jednocześnie według jednych kryteriów może należeć do zbiorowości chorych, według innych do zdrowych. Za przykład może tu posłużyć podmiotowo-relacyjny model zdrowia, uwzględniający oprócz biegunowości rzeczywistości zdrowie – choroba również trzy
wymiary egzystencji podmiotowo-osobowej oraz trzy środowiska stanowiące część związków
i uczestnictwa [6]. Ponadto w tym podejściu granice między uznaniem człowieka za zdrowego lub chorego nie są ostro poprowadzone. Dobitnie świadczy o tym chociażby definicja powstała na gruncie nauk wychowania fizycznego, związana z modelem z Toronto, w której
użyto pojęcia zdrowia negatywnego: „Zdrowie to kondycja człowieka w wymiarze fizycznym,
społecznym i psychicznym. Każdą z nich należy rozpatrywać jako kontinuum zarówno
w sensie pozytywnym, jak i negatywnym. Zdrowiu pozytywnemu towarzyszy zdolność cieszenia się życiem i zdolność podejmowania zadań, nie jest to więc brak choroby. Zdrowiu
negatywnemu towarzyszy chorobowość, a w przypadkach skrajnych przedwczesna śmierć”
[7, s. 6].
Według współczesnego nam, dynamicznego ujęcia, zdrowie człowieka można ująć jako
„proces stałego przystosowania się organizmu do konkretnych warunków biogeograficznych
i społeczno-bytowych, pozwalający mu na optymalne funkcjonowanie przez maksymalnie
długi czas” [8, s. 10]. Zatem widzimy tu zarówno odniesienie do podejścia zaproponowanego
przez Bertalanffy’ego [9], jak i przesunięcie konceptualizacji zdrowia z uwarunkowań endogennych funkcjonowania organizmu na egzogenne związane z systemem środowiska życia.
Wydaje się to być o tyle istotne, że dzięki temu oprócz nurtu medycznego, włącza się w badania nad zdrowiem również nurt ekologiczny1.
Czynniki wpływające na sytuację zdrowotną ludności
Istnieje wiele klasyfikacji czynników wpływających na sytuację zdrowotną ludności [11,
12], lecz najczęściej można spotkać się z koncepcją Lalonde’a tzw. holistycznego modelu
zdrowia publicznego. Zgodnie z nią na zdrowie społeczeństwa wpływają cztery grupy czynników: style życia, środowiskowe, biologiczne oraz system opieki zdrowotnej [13].
Największe znaczenie dla zachowania dobrostanu zdrowotnego ma środowisko społeczne. W dużym przybliżeniu czynniki z nim związane możemy podzielić na te o wyrazie bardziej jednostkowym i te o naturze bardziej zbiorowej. Spośród czynników jednostkowych za
najbardziej wpływające na stan zdrowia uznano styl życia oraz zachowania ryzykowne [14].
Ze stylem życia przede wszystkim związane są takie pojęcia jak odżywianie i aktywność fizyczna, a spośród zachowań ryzykownych – przede wszystkim uzależnienie od substancji
psychoaktywnych.
Przyczyn nieprawidłowości w żywieniu jest wiele, do pierwotnych należy poziom rozwoju
społeczno gospodarczego i świadomość społeczeństwa co do zasad prawidłowego żywienia,
do wtórnych – choroby. Problemy związane z odżywianiem mogą wynikać zarówno z ilości
i jakości dostarczanych w pożywieniu substancji, jak też z jakości żywności oraz z regularności spożywania posiłków. Jelliffe [15] wyróżnia cztery stany nieprawidłowego żywienia: niedożywienie, niedobory pokarmowe, nadmierne odżywienie, zaburzenie równowagi pokarmowej.
1
Przykładem może być tu tzw. ekologiczne zdrowie publiczne [10].
7
Miejsce aktywności fizycznej wśród czynników wpływających na zdrowie
Zagrożenia dla zdrowia powiązane z aktywnością fizyczną omówiono w osobnym rozdziale.
Do najważniejszych uzależnień od środków chemicznych należą alkoholizm, narkomania
z lekomanią oraz nikotynizm. Skutkiem uzależnienia od środków chemicznych jest nałóg
rozumiany jako stan powodujący przymus używania danego środka, psychiczne i fizyczne
uzależnienie od danego środka, tendencję do stałego zwiększania jego dawki oraz destrukcyjny wpływ na jednostkę i jej otoczenie [16]. Skutki uzależnień przyjmują zarówno formę
społeczną (jak zakłócanie porządku publicznego, rozbite rodziny, zwiększony poziom wypadkowości itd.), jak i jednostkową (jak problemy psychologiczne i egzystencjalne, konsekwencje fizjologiczne, a w ostateczności śmierć).
Czynniki społeczne o charakterze zbiorowym negatywnie wpływające na zdrowie ludności przyjmują formę patologii społecznych. Kokotkiewicz [17] dzieli je na:
- patologie stosunków społecznych (wynikające z aspołecznych postaw osobniczych), jak:
dysfunkcje rodziny, alkoholizm, toksykomanię, zaburzenia w stosunkach międzyludzkich,
przestępczość;
- patologie instytucji i struktur społecznych (u podstaw których leżą dysfunkcje instytucji
wszelkiego rodzaju, nieprawidłowości w proporcjach ludności, np. wg płci czy składu społecznego), jak: patologie funkcjonowania instytucji, patologie funkcjonowania sfery usług,
patologie pracy, patologie struktur ludności, patologie warunków życia ludności;
- patologie środowiska (związane z zagrożeniami ekologicznymi, zagrożeniami sytuacji
zdrowotnej oraz nieprawidłowości w funkcjonowaniu przestrzeni), jak: zagrożenia ekologiczne, dysfunkcje przestrzeni, zagrożenia stanu zdrowia.
Wpływ środowiska geograficznego na zdrowie może być rozpatrywany dwojako: jako środowiska przyrodniczego, a więc niezdegradowanego lub przeobrażonego w małym stopniu
oraz jako wpływ środowiska antropogenicznego, a więc zmienionego w stopniu znacznym
i bardzo znacznym przez działalność człowieka.
Do czynników naturalnych oddziaływujących na zdrowie ludności zaliczamy biologiczne
(czynniki patogenne o etiologii zakaźnej, np. wirusy, grzyby, pasożyty itp. oraz etiologii niezakaźnej – substancje toksyczne pochodzenia roślinnego lub zwierzęcego) [18] oraz fizyczne i chemiczne (związane z naturalnymi procesami zachodzącymi w środowisku geograficznym, jak zmiany ciśnienia, wiatry, erupcje wulkanów, powodzie itp.).
Z kolei zanieczyszczenie środowiska powoduje szereg negatywnych konsekwencji wyrażających się w skutkach degradacji atmosfery (zmniejszenie miąższości ozonosfery, tzw.
efekt cieplarniany, tzw. kwaśne deszcze, smog), hydrosfery (zanieczyszczenie wód oraz
zmniejszenie zasobów wody słodkiej), pedosfery (zwłaszcza intoksykacja metaboliczna
i chemiczne zanieczyszczenie), biosfery [19]. Osobną grupę zagrożeń środowiskowych stanową promieniowanie jonizujące i nie jonizujące oraz hałas i wibracje.
Czynniki wynikające z biologii organizmu wpływające na sytuację zdrowotną ludności
możemy podzielić na genetyczne i biologiczne. Wśród genetycznych wyodrębniamy związane z dominującym genotypem populacji (w aspekcie procesu starzenia się i chorób genetycznych) oraz wpływające na odporność danego organizmu na destrukcyjne oddziaływanie
środowiska. Jest to powiązane z pojęciem sił witalnych [20]. Natomiast spośród czynników
biologicznych najbardziej na sytuacje zdrowotną wpływają wiek i płeć. Wiek wyraźnie różnicuje zapadalność na choroby. Młodzi ludzie najczęściej zapadają na choroby ostre o wyraźnym początku i przebiegu, powodujące krótkotrwałe ograniczenie sprawności. Podczas gdy
u ludzi starszych dominują choroby przewlekłe, trwające całymi latami, dające częściowe lub
całkowite ograniczenie sprawności [21]. Wiek warunkuje również role społeczne odgrywane
w społeczeństwie, jak i dominujący rodzaj aktywności. Z kolei płeć wpływa bezpośrednio
(poprzez występowanie chorób ściśle powiązanych z odmienną budową organizmów) i pośrednio (poprzez pełnione społecznie role) na sytuację zdrowotną ludności.
Ostatnia grupa czynników wpływających na zdrowie populacji jest związana z funkcjonowaniem systemu opieki zdrowotnej. Potrzeby zdrowotne społeczeństwa możemy podzielić
na cztery grupy [22]: niepostrzegane, postrzegane nie wyrażone, wyrażone (czyli ujawnione
wobec lekarza) oraz zweryfikowane (potwierdzone w kontakcie z lekarzem). Służba zdrowia
8
T. Michalski
posiada rozpoznanie jedynie w zakresie dwóch ostatnich grup potrzeb zdrowotnych, które są
zaspokajane poprzez świadczenie określonych usług medycznych. Możliwe jest również
zmniejszenie liczby potrzeb niepostrzeganych oraz postrzeganych niewyrażonych, zwłaszcza poprzez masowe i obowiązkowe badania lub akcje uświadamiające. W tym miejscu należy sobie zadać pytanie, dlaczego (w powszechnym mniemaniu, a zatem i w politycznej
rzeczywistości) główny ciężar realizacji prawa do ochrony zdrowia spada na służbę zdrowia,
skoro jest ona w stanie oddziaływać na mniej niż 10% wskaźników stanu zdrowia. Zdaniem
Sokołowskiej [21] jest to spowodowane faktem, że medycyna jest uchwytna i wymierna,
a zatem społecznie stawia się znak równości pomiędzy służbą zdrowia a zdrowiem. Z drugiej
strony władze państwowe nie podejmują prób reformowania swoich systemów ochrony
zdrowia, u podstaw tego działania leży zwłaszcza chroniczny niedobór środków finansowych
(chociaż nie jest to jedyna przyczyna) [23].
Aktywność fizyczna jako czynnik wpływający na sytuację zdrowotną ludności
Na potrzeby niniejszego opracowania aktywność fizyczna jest rozumiana, za Drabikiem
i in. [24, s. 39], „jako zaplanowana i wielokrotnie powtarzana praca mięśni charakteryzująca
się celowo ukierunkowanym na zdrowotne potrzeby organizmu ponadspoczynkowym wydatkiem energii lub wydatkiem powodującym zmęczenie”.
Jednym z dwóch dominujących obecnie trendów w społeczeństwach krajów rozwiniętych
gospodarczo jest gwałtowny rozwój technologii. Powoduje to, że warunki zewnętrzne nie
stwarzają naturalnych bodźców, które by w procesie adaptacji ustroju doprowadziły bezpośrednio do jego korzystnych zmian fizjologicznych i anatomicznych, a pośrednio także i psychicznych cech [25]. Wprawdzie aktywność fizyczna ma charakter biologiczny, tj. jej wyrazem jest wydatek energetyczny wynikający z użycia sił mechanicznych podczas czynności
o charakterze ruchowym. Ale z drugiej strony jest także uwarunkowana kulturowo [26].
A uogólniając – społeczeństwom krajów rozwiniętych gospodarczo brakuje dostatecznie silnych bodźców kulturowych na rzecz aktywności fizycznej2. W tym kontekście aktywność fizyczną można uznać za ważny problem społeczny. Więcej jest osób nieaktywnych fizycznie,
co wpływa pejoratywnie na ich sytuację zdrowotną, niż osób mających inny, pojedynczy
czynnik wpływający negatywnie na zdrowie w ujęciu jednostkowym. Prowadzi to wprost do
konstatacji, że wśród wszystkich czynników ryzyka, to właśnie brak aktywności jest najważniejszy [27].
Lecz z drugiej strony należy mieć na uwadze, że zarówno niedostateczne, jak i nadmierne obciążenie aparatu ruchowego wywołuje niekorzystne dla organizmu zmiany adaptacyjne
[28]. Skutki aktywności fizycznej dla organizmu ludzkiego mogą być zatem zarówno pozytywne, jak i negatywne.
Spośród wielu czynników wpływających na postawę wobec własnego ciała szczególne miejsce zajmują uznawane w danej społeczności wzorce kultury somatycznej. Krawczyk [29, 30]
wyróżnia ich następujące typy:
- estetyczny (nawiązujący do kategorii piękna funkcjonującej w ujęciu aksjologii);
- hedonistyczny (związany z trzema typami hedonistycznych doznań cielesnych: smakowymi, seksualnymi i kinetycznymi);
- ascetyczny (głoszący wyższość, względnie dominację sfery ducha nad potrzebami cielesnymi);
- higieniczny (występujący w dwóch podwzorcach: egzystencjalnym towarzyszącym walce
człowieka z chorobą i śmiercią oraz utylitarnym podporządkowanym korzystnym dla społeczeństwa celom);
- sprawnościowy (związany z instrumentalnym traktowaniem ciała, co najczęściej wiąże
się z podporządkowaniem go celom praktycznym i militarnym);
- agonistyczny (wyrażający się zwłaszcza w walce i rywalizacji sportowej).
2
Oczywiście aktywność fizyczna człowieka jest uwarunkowana także jego szczegółowymi cechami
związanymi z jego rozwojem fizycznym, motorycznym, psychicznym i kulturowym [31].
9
Miejsce aktywności fizycznej wśród czynników wpływających na zdrowie
Zdaniem tego samego autora w średniej i starszej generacji Polaków dominuje wzorzec
ascetyczny nawiązujący do deprecjacji wartości cielesnych jako rezultatu dominującego
światopoglądu „ludowego” katolicyzmu. Natomiast wśród młodzieży zdają się dominować
wzorce: estetyczny, hedonistyczny i agonistyczny. Oczywiście nie bez wpływu na prezentowany wzorzec kultury somatycznej jest również poziom wykształcenia, zamożność, budżet
czasu itd. Lecz z drugiej strony sytuacja w tym zakresie powoli ulega zmianie za sprawą
działań profilaktycznych oraz inicjatyw, w tym także kierowanych do osób starszych [32].
Drabik [33] wymienia trzy grupy chorób, których związki z niedostateczną aktywnością
ruchową zostały udowodnione: choroba wieńcowa i nowotwór okrężnicy (doskonałe dowody); nadciśnienie, otyłość, cukrzyca, osteoporoza (dobre dowody); udar, nowotwór piersi,
prostaty i płuc (dostateczne dowody). Jak wynika z powyższego wyliczenia, są to choroby,
z powodu których zgony w Polsce stanowią ponad połowę całości zejść.
Z drugiej strony umiejętnie dobrana aktywność fizyczna pozytywnie wpływa na funkcjonowanie człowieka nie tylko zdrowego, lecz także i chorego [28, 34, 35, 36]. Między innymi
wysiłek fizyczny obniża nadciśnienie, zmniejsza insulinoodporność, sprzyja utrzymaniu właściwej masy ciała – powoduje to, między innymi, mniejsze zagrożenie tak rozpowszechnionymi obecnie w społeczeństwach bogatych chorobami cywilizacyjnymi. Umiejętnie dozowany
wysiłek fizyczny wpływa także pozytywnie na zdrowie psychiczne [37, 38].
Właściwie dozowana zwiększona aktywność fizyczna uwydatnia swój pozytywny wpływ
na zdrowie, zwłaszcza od momentu rozpoczęcia procesu obniżania wydolności organizmu
(tj. od około 30. roku życia), stając się tym samym czynnikiem warunkującym spowolnienie
tego niekorzystnego procesu [27].
Podsumowanie
Spośród czterech wyróżnionych w modelu Lalonde’a grup czynników wpływających na
zdrowie ludności to właśnie grupa czynników związanych ze stylem życia zajmuje poczesne
miejsce. Z kolei spośród czynników wchodzących w skład tejże grupy aktywność fizyczna
spełnia relatywnie ważna rolę. Jej pozytywny wpływ przejawia się zwłaszcza w obrębie układu ruchu, krążenia, oddychania, nerwowego oraz metabolizmu [27].
Jak zauważa Drabik [39], ważne miejsce aktywności fizycznej w grupie czynników nazwanej stylem życia wynika z dwóch przesłanek. Po pierwsze powoduje zmianę zachowań
z niesprzyjających zachowaniu dobrostanu zdrowotnego na prozdrowotne. Po drugie łatwiej
jest zachęcić człowieka nieaktywnego fizycznie do poniesienia trudu związanego z aktywnością fizyczną, niż zmienić mu główne czynniki zachowań antyzdrowotnych.
Waga aktywności fizycznej jako czynnika wpływającego pozytywnie na zdrowie ludzi zyskuje ostatnio coraz bardziej na znaczeniu w związku z przemianami w systemie środowiska
życia człowieka zachodzącymi za sprawą trzeciej rewolucji przemysłowej. Postęp technologiczny i związane z nim zmiany w życiu zawodowym oraz w życiu prywatnym powodują, że
stajemy się coraz mniej aktywni fizycznie, co sprzyja gwałtownemu szerzeniu się chorób
określanych jako cywilizacyjne. W tej sytuacji zmiana wzorców kultury somatycznej na bardziej sprzyjające aktywności fizycznej jest oczywistością nie tylko w profilaktyce tych chorób,
ale także w codziennych zachowaniach.
BIBLIOGRAFIA
[1] Zalewska D. Kulturowy kontekst funkcjonowania zdrowia jako wartości. W: Socjologia zdrowia i medycyny,
konwersatorium 1986-1988, materiały. Warszawa: Sekcja Socjologii Medycyny PTS, Instytut Filozofii i Socjologii PAN; 1989, 105-133.
[2] Michalski T. Sytuacja zdrowotna w europejskich krajach postkomunistycznych w dobie transformacji.
Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego; 2010.
[3] Sygit M. Zdrowie publiczne. Warszawa: Wolters Kluwer; 2010.
[4] Lew-Starowicz Z. Kryteria zdrowotne w różnych kulturach. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne. 1992; 1: 20-24.
[5] Sowa J. Kulturowe założenia pojęcia normalności w psychiatrii. Warszawa: PWN; 1984.
[6] Popielski K. Zdrowie jako kategoria antropologiczno-psychologiczna. W: Czaplicki Z, Muzyka W, red. Styl
życia a zdrowie. Dylematy zdrowia i praktyki. Olsztyn: Polskie Towarzystwo Pedagogiczne Oddział w Olsztynie; 1995, 9-18.
10
T. Michalski
[7] Oja P. Recepta na zdrowe ćwiczenia fizyczne – dozowanie wysiłków fizycznych. W: Wolańska T, red. Aktywność fizyczna a zdrowie. Warszawa: Polskie Towarzystwo Naukowe Kultury Fizycznej; 1995, 5-16.
[8] Zdankiewicz L. Pojęcie zdrowia. W: Wolański N, red. Biomedyczne podstawy rozwoju i wychowania. Warszawa: PWN; 1983, 9-17.
[9] Bertalanffy von L. Ogólna teoria systemów: podstawy, rozwój, zastosowania. Warszawa: PWN; 1984.
[10] Badora K. Ekologiczne zdrowie publiczne – model na miarę XXI wieku. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie.
2012: 10(1): 45–50.
[11] Beaglehole R, Bonita R, Kjellström T. Basic epidemiology. Geneva: WHO; 1993.
[12] Holzer J. Z. Demografia. Warszawa: PWE; 2003.
[13] Leowski J. Polityka zdrowotna a zdrowie publiczne. Ochrona zdrowia w gospodarce rynkowej. Warszawa:
Cedetu; 2004.
[14] Kalimo R, El-Batawi MA, Cooper CL, red. Psychological Factors at Work. And their Relation to Health. Geneva: WHO; 1987.
[15] Dłużniewska K, Rakowska M. Rola żywienia w rozwoju człowieka. W: Wolański N, red. Czynniki rozwoju
człowieka. Wstęp do ekologii człowieka. Warszawa: PWN; 1981, 325-415.
[16] Kubalski J, Jaroszyńska-Rydz H. Środki uzależniające. Warszawa: PZWL; 1984.
[17] Kokotkiewicz I. O zjawiskach patologii społecznej. Wiadomości Statystyczne, 1985; 10: 24-27.
[18] Kamiński J., Rafalski H. Współczesne problemy medycyny wsi. Warszawa: PZWL; 1980.
[19] Riedl T. Biologia środowiskowa. Gdańsk: AWF; 2002.
[20] Pawłucki A. Rozważania o wychowaniu. Wykłady z teorii wychowania fizycznego. Gdańsk: AWF; 1994.
[21] Sokołowska M. Granice medycyny. Warszawa: Wiedza Powszechna; 1980.
[22] Miśkiewicz M. Zdrowie Publiczne – wybrane zagadnienia. Zdrowie Publiczne. 1995; 106(7-8): 157-164.
[23] Klich J. Państwo w systemach ochrony zdrowia: kierunki i perspektywy. Zdrowie Publiczne i Zarządzanie.
2012; 10(3): 135-144.
[24] Drabik J, Pańczyk W, Resiak M, et al. Promocja zdrowia i zachowań zdrowotnych. W: Drabik J, Resiak M.
red. Styl życia w promocji zdrowia. Gdańsk: AWFiS; 2010, 29-196.
[25] Romaszewski W, Eberhardt A. Profilaktyczne znaczenie zwiększonej aktywności ruchowej człowieka. Warszawa: PZWL; 1972.
[26] Malina RM. Aktywność fizyczna a rokowanie długowieczności. Medicina Sportiva, 2002; 9: 9-16.
[27] Drabik J. Aktywność, sprawność i wydolność fizyczna jako mierniki zdrowia człowieka. Gdańsk: AWF; 1997.
[28] Bielski J. Wpływ wzmożonej aktywności ruchowej na rozwój i profilaktykę chorób cywilizacyjnych. W: Czaplicki Z, Muzyka W. red. Styl życia a zdrowie. Materiały z Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Styl życia
a zdrowie” Olsztyn 1994. Olsztyn: Polskie Towarzystwo Pedagogiczne Oddział w Olsztynie; 1985, 152-156.
[29] Krawczyk Z. Kultura fizyczna a styl życia. W: Czaplicki Z, Muzyka W, red. Styl życia a zdrowie. Materiały
z Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej „Styl życia a zdrowie” Olsztyn 1994. Olsztyn: Polskie Towarzystwo
Pedagogiczne Oddział w Olsztynie; 1995, 9-19.
[30] Krawczyk Z. Kultura fizyczna a styl życia. Wychowanie Fizyczne i Zdrowotne. 1995; 2: 44-51.
[31] Drabik J, red. Pedagogiczna kontrola pozytywnych mierników zdrowia fizycznego. Gdańsk: AWFiS; 2006.
[32] Książek P, Staniak J, Szczepanik N, Kamiński M, Okoński P. Samoocena aktywności i kondycji fizycznej
słuchaczy Lubelskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Lublinie. Zdrowie Publiczne. 2013; 123(1): 24-28.
[33] Drabik J. Aktywność fizyczna promocją zdrowia. W: Kunicki BJ, Szyszka K, red. Kultura fizyczna w promocji
i doskonaleniu zdrowia. Gorzów: Polskie Towarzystwo Naukowe Kultury Fizycznej Oddział w Gorzowie Wlkp.; 1996, 11-29.
[34] Czeczelewska E, Czeczelewski J. Physical activity in the prevention of chronic diseases of academic students. Zdrowie Publiczne. 2013: 23(1): 62–68.
[35] Czeczelewski J, Skład M, Szczuk J, Raczyński G. Relationship between feeding manner, somatic features
and physical fitness in children at adolescence. Biology of Sport. 2001; 18(2): 147-159.
[36] Kuński H, Jegier A. Ruch doskonali i uzdrawia serce. Kompendium prewencji pierwotnej. Warszawa: TKKF –
Zarząd Główny, Fundacja „Serce Masz Jedno”; 1989.
[37] Lampinen P, Heikkinen R-L, Ruoppila I. Changes in Intensity Physical Exercise Predictions of Depressove
Symptoms among Older Adults: An Eight Year Follow-Up. Preventive Medicine. 2000; 30(5): 371-380.
[38] Paffenbarger Jr RS, Lee I-M, Leung R. Physical activity and personal characteristics associated with depression and suicide in American college men. Acta Psychiatrica Scandinavica. 1994; 89(Supl): 16-22.
[39] Drabik J. Kultura fizyczna w zdrowiu publicznym – ujęcie terminologiczne. Rocznik Naukowy, AWFiS
w Gdańsku. 2008; XVIII: 5-8.
PRACA ORYGINALNA
Sedentary behaviors in students and their parents
MAGDALENA KOWALCZYK ABCDEF, MAŁGORZATA RESIAK ACE
A – projekt badania; B – zebranie danych; C – analiza statystyczna; D – interpretacja danych; E – przygotowanie maszynopisu;
F – przegląd piśmiennictwa; G – zapewnienie finansowania
Streszczenie
Celem podjętych badań było porównanie zachowań sedenteryjnych w grupie studentów i ich rodziców z uwzględnieniem płci i wskaźnika masy ciała (BMI).
Badaniu poddano 851 osób, w tym 291 studentów (128 studentów, 163 studentki), 276 ojców, 284 matek. Średnia
wieku dla młodych kobiet i mężczyzn wyniosła nieco powyżej 21 lat, dla matek 47,8 roku, a dla ojców 50,2 roku. Na podstawie danych wysokości i masy ciała obliczono wskaźnik masy ciała (BMI). Do oceny zachowań sedenteryjnych
wykorzystano Międzynarodowy Kwestionariusz Aktywności Fizycznej (IPAQ).
Średnia arytmetyczna czasu spędzonego siedząc w ciągu tygodnia była najwyższa u studentek- 2599 MET, następnie u studentów – 2581 MET. Najniższą średnią tygodniową odnotowano u ojców (1961 MET). Wyższe wartości BMI
(świadczące o nadwadze u studentów i otyłości u rodziców) współwystępowały z wyższym poziomem zachowań sedenteryjnych.
Zaobserwowane, mniej korzystne zachowania związane z brakiem aktywności fizycznej w grupie studentów,
szczególnie kobiet, w porównaniu z ich rodzicami są wyzwaniem dla promotorów zdrowia.
Słowa kluczowe: zachowania sedenteryjne, studenci, ich rodzice, BMI.
Abstract
The objective of the study was to compare sedentary behaviors of students and their parents including their gender
and BMI.
The research was conducted on 851 persons, including: 291 students (128 males and 163 females), 276 fathers, and
284 mothers. The average age for students was just over 21, for mothers 47.8 and 50.2 for fathers. The Body Mass Index
(BMI) was calculated based on height and weight. The sedentary behavior was evaluated by the International Physical Activity Questionnaire (IPAQ).
The highest average weekly sedentary time was found for female students – 2599MET, then for male students – 2581
MET. The lowest average weekly sedentary time was reported for fathers – 1961 MET. Higher BMI (proving overweight in
students and obesity in parents) coexisted with higher levels of sedentary behavior.
The less favorable behavior associated with lack of physical activity in a group of students, particularly women, in
comparison to their parents is a challenge for health promoters.
Key words: sedentary behaviors, students, parents, BMI.
Wstęp
W literaturze dobrze znane są związki pomiędzy aktywnością fizyczną a zdrowiem [1].
Poziom aktywności fizycznej wykazuje związek z jakością i sposobem odżywiania [2]. Brak
odpowiedniej ilości aktywności w połączeniu z nieodpowiednim sposobem odżywiania, może
skrócić życie człowieka nawet o 12 lat [3]. Niewystarczająca aktywność fizyczna powoduje
złe samopoczucie, przewlekłe zmęczenie, zaburzenia nerwicowe [4], niższą wydolność układu oddechowego, obniżenie sprawności fizycznej, a w konsekwencji prowadzi do wystąpienia nadwagi i otyłości [5].
Pomimo wykazanego znaczenia aktywności fizycznej, duży odsetek osób dorosłych –
25% [6], prowadzi siedzący styl życia [7]. Badania wskazują, że aż 24% osób dorosłych
w Stanach Zjednoczonych nie podejmuje w ogóle aktywności fizycznej, a tylko 25% spełnia
zalecany poziom aktywności [8]. Rekomendacje Światowej Organizacji Zdrowia [9] dla zdrowych osób dorosłych w zakresie poziomu aktywności fizycznej określają przynajmniej 150
min w tygodniu wysiłku umiarkowanego lub 75 min intensywnej aktywności fizycznej, lub
połączenia wysiłków intensywnych z umiarkowanymi. Jednak problem niewystarczającego
Magdalena Kowalczyk
95-100 Zgierz, ul. Staffa 32a/17
Tel.: 506275117, e-mail: [email protected]
12
poziomu aktywności fizycznej dotyczy nie tylko osób dorosłych, a coraz powszechniej, również dzieci i młodzieży [10].
Siedzący styl życia jest jednym z najważniejszych i niezależnych czynników ryzyka choroby niedokrwiennej serca [11], co w konsekwencji może prowadzić do przedwczesnej
śmierci [12]. Światowa Organizacja Zdrowia identyfikuje zachowania sedenteryjne jako
czwarty w kolejności czynnik ryzyka dla umieralności [9]. W USA oszacowano, że 250 tysięcy zgonów rocznie, spowodowanych jest przez prowadzenie nieaktywnego stylu życia [13].
Ponadto siedzący styl życia ma odzwierciedlenie w mniej zdrowym sposobie odżywiania
osób dorosłych, którzy w tym czasie często sięgają po kaloryczne przekąski [14].
W pracy przeglądowej [15] ukazano związki pomiędzy zachowaniami sedenteryjnymi
a innymi zachowaniami antyzdrowotnymi; między innymi niewłaściwym odżywianiem, jak
spożywanie niskowartościowych przekąsek czy wysokoenergetycznych pokarmów. Niski
poziom aktywności fizycznej w połączeniu z siedzącym stylem życia, prowadzonym od najmłodszych lat, powoduje niekorzystne efekty zdrowotne [16]. Badania [17] wskazują, że osoby, których praca zawodowa wymaga spędzania wielu godzin przed komputerem, charakteryzują się wyższym wskaźnikiem nadwagi i otyłości, w porównaniu do grupy osób, które nie
mają dostępu do komputera.
Wyznacznikiem nieaktywnego stylu życia jest również czas spędzony na oglądaniu telewizji. W badaniach udowodniono, że oglądaniu telewizji towarzyszy wyższy koszt kaloryczny
spożywanego pokarmu [18], przy małej ilości wydatkowanej energii [19], co powoduje przejadanie się [20]. Zarówno dzieci, jak i młodzież w tym czasie często sięgają po liczne przekąski, napoje energetyczne i tłuste jedzenie [21]. Badania pokazują, że osoby spędzające czas
przed ekranem TV, spożywają mniejszą ilość owoców i warzyw [22]. Poza tym oglądający,
narażeni są na pojawiające się liczne reklamy telewizyjne, które mogą wpływać na wielkość
konsumpcji [23].
Celem podjętych badań było porównanie zachowań sedenteryjnych w grupie studentów
i ich rodziców z uwzględnieniem płci i wskaźnika masy ciała (BMI).
Materiał i metody
Badanie przeprowadzono w 2013 roku. Materiał badawczy stanowili studenci trójmiejskich uczelni i ich rodzice. Badaniu poddano 851 osób, w tym 291 studentów (128 studentów, 163 studentki), 276 ojców, 284 matek. Na podstawie danych wysokości i masy ciała
obliczono wskaźnik masy ciała (BMI).
W badaniach epidemiologicznych do oceny poziomu aktywności fizycznej wykorzystuje
się kwestionariusze. Jednym z najczęściej stosowanych kwestionariuszy jest Międzynarodowy Kwestionariusz Aktywności Fizycznej (International Physical Activity Questionnaire –
IPAQ) [24]. Część tego narzędzia służy do badania zachowań sedenteryjnych. Pytania odnoszą się do dni powszednich oraz dni wolnych od pracy ostatniego tygodnia. Uwzględniają
one czas spędzony siedząc w pracy, w domu, podczas nauki i w czasie wolnym [25].
Wyniki opracowano obliczając średnie arytmetyczne ( X ), odchylenia standardowe (S),
minimum (min.), maksimum (max.), współczynniki zmienności (V). Do oceny istotności statystycznej wykorzystano test Fishera, przyjmując poziom istotności przy p < 0,05.
Średnia wieku dla młodych kobiet i mężczyzn wyniosła nieco powyżej 21 lat, dla matek
47,8 roku, a dla ojców 50,2 roku.
Wyniki
Prezentowane wyniki przedstawiają zachowania sedenteryjne z uwzględnieniem wieku
i płci w grupie studentów oraz ich rodziców. Charakterystykę liczbową wieku, wysokości
i masy ciała oraz wskaźnika masy ciała badanych osób przedstawiono w tabelach 1 i 2.
Średnia arytmetyczna wskaźnika masy ciała dla młodych kobiet była niższa (21,2 kg/m2)
niż u młodych mężczyzn (23,4 kg/m2). W grupie matek wyniosła 24,2 kg/m2, a w grupie ojców
27 kg/m2. Różnice pomiędzy średnimi wartościami BMI w grupie studentów i ojców oraz studentek i matek były istotne statystycznie.
W tabelach 3 i 4 ukazano dane dotyczące zachowań sedenteryjnych badanych osób.
13
Tabela 1. Zestawienie wysokości ciała, masy ciała i wskaźnika masy ciała (BMI) u studentów i ich ojców
Ojcowie
n = 128
Studenci
n = 128
Wysokość
ciała [cm]
Masa ciała
[kg]
BMI
[kg/m2 ]
min.
165
54
18,25
max.
192
130
41,97
X
179
86,80
27,14
S
0,07
11,66
3,16
V
0,039
0,134
0,117
min.
160
51
17,28
max.
196
115
33,60
X
S
V
179
74,75
23,41
0,06
9,12
2,47
0,036
0,122
0,105
P
0,48
0,01
0,01
Tabela 2. Zestawienie wysokości ciała, masy ciała i wskaźnika masy ciała (BMI) u studentek i ich matek
Matki
n = 163
Studentki
n = 163
Wysokość
ciała [cm]
Masa ciała
[kg]
BMI
[kg/m2 ]
min.
150
49
17,30
max.
185
96
35,76
X
165
66,57
24,35
S
0,06
9,54
3,34
V
0,035
0,143
0,137
min.
151
45
15,67
max.
185
90
31,25
X
S
V
168
59,82
21,20
0,06
8,67
2,72
0,035
0,145
0,128
P
0,89
0,23
0,01
Tabela 3. Czas spędzony w pozycji siedzącej – studenci i ich ojcowie
Ojcowie
n = 128
Studenci
n = 128
Czas spędzony
siedząc, dni
powszednie [min/dz.]
Czas spędzony
siedząc, dni wolne
[min/dz.]
Tyg. objętość czasu
spędzonego siedząc
MET [min/dz.]
Śr. objętość czasu
MET [min/dz.]
min.
30
30
250
35,71
max.
900
900
6300
900
X
276,68
288,91
1961,21
280,17
S
163,38
158,86
1036,38
148,05
V
0,590
0,550
0,528
0,528
min.
75
30
720
102,86
max.
900
900
5700
814,29
X
S
V
375,35
352,15
2581,05
368,72
153,36
169,65
944,04
134,86
0,409
0,482
0,366
0,366
P
0,48
0,46
0,29
0,29
14
Tabela 4. Czas spędzony w pozycji siedzącej – studentki i ich matki
Matki
n = 163
Studentki
n = 163
Czas spędzony
siedząc, dni
Czas spędzony
siedząc, dni wolne
[min/dz.]
MET [min/dz.]
MET [min/dz.]
min.
30
30
420
60
max.
780
720
5040
720,00
X
318,47
304,60
2201,53
314,50
S
181,75
159,21
1088,12
155,45
V
0,571
0,523
0,494
0,494
min.
60
60
420
60
max.
720
720
5040
720,00
X
S
V
387,02
332,07
2599,27
371,32
146,83
168,22
931,47
133,07
0,379
0,507
0,358
0,358
P
0,01
0,48
0,05
0,05
Średnia arytmetyczna czasu spędzonego siedząc w ciągu tygodnia była najwyższa u studentek – 2599 MET, następnie u studentów – 2581 MET. Najniższą średnią
tygodniową odnotowano u ojców (1961 MET).Wynik osiągnięty przez matki to 2201
MET. Różnice między grupą matek i córek w czasie spędzonym siedząc były istotne
statystycznie z wyłączeniem czasu spędzonego bez aktywności fizycznej w dniu wolnym od pracy. Nie stwierdzono istotności statystycznej różnic między grupami studentów i ojców.
W kolejnych tabelach (5–8) przedstawiono wyniki dotyczące zachowań sedenteryjnych w grupach studentów, studentek, ojców i matek, uwzględniające wielkość BMI.
Tabela 5. Czas spędzony w pozycji siedzącej u studentów bez nadwagi (BMI < 25) i z nadwagą (BMI ≥ 25 i < 30)
Czas spędzony
siedząc, dni
Czas spędzony
siedząc, dni wolne
[min/dz.]
MET [min/dz.]
MET [min/dz.]
min.
75
30
720
720
max.
780
900
5700
5700
X
365,36
329,29
2485,36
2485,36
S
139,07
160,03
827,82
827,82
V
0,381
0,486
0,333
0,333
min.
120
80
1160
1160
max.
900
780
5460
5460
X
S
409,66
425,00
2898,28
2898,28
195,19
184,15
1237,27
1237,27
V
0,476
0,433
0,427
0,427
Wartość BMI
BMI < 25
n = 98
Studenci
n = 128
BMI ≥ 25 < 30
n = 29
BMI ≥ 30
n=1
nie brano w analizie pod uwagę
15
Tabela 6. Czas spędzony w pozycji siedzącej u studentek bez nadwagi (BMI < 25) i z nadwagą (BMI ≥ 25 i < 30)
Czas spędzony
siedząc, dni
Czas spędzony
siedząc, dni wolne
[min/dz.]
MET [min/dz.]
MET [min/dz.]
min.
60
60
540
77,14
max.
720
720
5040
720
X
386,93
328,84
2592,30
370,33
S
147,87
165,71
929,93
132,85
V
0,382
0,504
0,359
0,359
min.
60
60
420
60
max.
630
630
4410
630
X
S
381,43
381,43
2670,00
381,43
143,84
189,53
1013,74
144,82
V
0,377
0,497
0,380
0,380
Wartość BMI
BMI < 25
n = 148
Studentki
n = 163
BMI ≥ 25 < 30
n = 14
BMI ≥ 30
n=1
nie brano w analizie pod uwagę
Obserwacje dokonane w grupach studentek i studentów wskazują, że osoby, których
wskaźnik masy ciała był niższy niż 25, cechuje mniejsza tygodniowa objętość czasu spędzonego siedząc (studentki – 2592 MET, studenci – 2485 MET) w porównaniu do rówieśników
z nadwagą (studentki – 2670 MET, studenci – 2898 MET).
Tabela 7. Czas spędzony w pozycji siedzącej u ojców bez nadwagi (BMI < 25), z nadwagą (BMI ≥ 25 i < 30)
i otyłością (BMI ≥ 30)
Czas spędzony
siedząc, dni
Czas spędzony
siedząc, dni wolne
[min/dz.]
MET [min/dz.]
MET [min/dz.]
max.
60
720
45
840
420
5040
60
720
X
281,35
296,03
1998,78
285,54
S
146,02
156,84
931,97
133,14
V
0,519
0,530
0,466
0,466
min.
30
30
250
35,71
max.
900
900
6300
900
X
S
273,43
285,10
1937,37
276,77
165,22
164,79
1059,82
151,40
V
0,604
0,578
0,547
0,547
min.
60
60
540
77,14
max.
660
720
4080
582,86
X
S
318,33
285,10
2161,88
308,84
174,44
142,84
990,52
141,50
V
0,548
0,501
0,458
0,458
Wartość BMI
min.
BMI < 25
n = 78
Ojcowie
n = 276
BMI ≥ 25 < 30
n = 150
BMI ≥ 30
n = 48
16
Tabela 8. Czas spędzony w pozycji siedzącej u matek bez nadwagi (BMI < 25), z nadwagą (BMI ≥ 25 i < 30)
i otyłością (BMI ≥ 30)
Czas spędzony
siedząc, dni
Czas spędzony
siedząc, dni wolne
[min/dz.]
MET [min/dz.]
MET [min/dz.]
min.
20
30
280
40
max.
720
780
5040
720
X
313,49
283,54
2134,51
304,93
S
172,36
154,91
1041,56
148,79
V
0,550
0,546
0,488
0,488
min.
60
60
540
77,14
max.
840
720
5640
805,71
X
S
322,28
303,52
2218,46
316,92
187,63
165,09
1123,50
160,50
V
0,582
0,544
0,506
0,506
min.
60
60
420
60
max.
780
840
5580
797,14
X
S
373,33
376,11
2618,89
374,13
237,61
240,17
1575,96
225,14
V
0,636
0,639
0,602
0,602
Wartość BMI
BMI < 25
n = 185
Matki
n = 284
BMI ≥ 25 < 30
n = 81
BMI ≥ 30
n = 18
W grupie badanych rodziców, największą tygodniową objętość czasu spędzonego siedząc, zaobserwowano u osób otyłych (BMI ≥ 30). Dla ojców był to wynik – 2161 MET, a dla
matek – 2618 MET. Dla osób, których wskaźnik masy ciała był w normie (BMI < 25), wartość
wielokrotności przemiany podstawowej (MET) kształtowała się następująco: 1998 MET
i 2134 MET, odpowiednio dla ojców i matek. Najmniej czasu siedząc spędziły matki, których
wskaźnik masy ciała był w normie. Natomiast u ojców wartość tygodniowej objętości czasu
spędzonego siedząc była najniższa dla grupy osób, których wskaźnik BMI był w przedziale
≥ 25 < 30.
Dyskusja
Celem podjętych badań było porównanie zachowań sedenteryjnych w grupach studentów
i ich rodziców. Dowiedziono, że studenci i studentki prowadzą bardziej sedenteryjny styl życia niż ich rodzice (studenci – 369 min/dz., studentki – 371 min/dz., ojcowie – 280 min/dz.,
matki – 314 min/dz.). Ponadto młode kobiety więcej czasu spędzały siedząc w porównaniu
do młodych mężczyzn.
Odnotowano również niekorzystny wpływ wskaźnika masy ciała. Tygodniowa objętość
czasu spędzonego siedząc jest najwyższa u osób, których wskaźnik masy ciała wskazywał
na nadwagę bądź otyłość.
W badaniach przeprowadzonych wśród licealistów [26] również stwierdzono, że kobiety
spędzają więcej czasu siedząc niż mężczyźni. Autorzy [27] przedstawili wyniki zachowań
sedenteryjnych w grupie osób dorosłych, dzieląc ich na aktywnych i nieaktywnych. Wykazano, że średnia czasu spędzonego siedząc u badanych aktywnych osób wynosiła 415,6
min/dz., natomiast u osób nieaktywnych była wyższa (523,1 min/dz.).
Z kolei wyniki przedstawione przez Vasheghani-Farahani i wsp. [28] pokazują, że średnia
siedzącego czasu dla przebadanych mężczyzn wyniosła 2855,5 min/tydz. (407,9 min/dz.).
Ponadto z badań tych wynikło, że osoby otyłe prowadzą mniej aktywny styl życia niż osoby
ze wskaźnikiem masy ciała poniżej 25.
Ocena czasu spędzonego siedząc została także przedstawiona w badaniach Zhao i wsp.
[29], w których porównywano zachowania czeskich i chińskich studentów. Z obserwacji tych
17
wynika, że najwięcej czasu siedząc spędzali chińscy studenci (ich wynik to 480 min/dz. w dni
powszednie oraz wolne od pracy). Kolejną grupą pod względem zachowań sedenteryjnych
były chińskie studentki (480 min/dz. w czasie tygodnia oraz 360 min/dz. w czasie weekendu).
Studentki z Czech osiągnęły wynik 360 min/dz. w ciągu tygodnia i 300 min/dz. podczas
weekendu. Natomiast najmniej czasu siedząc spędzili studenci z Czech (300 min/dz. w ciągu
tygodnia i 240 min/dz. w dni wolne). Porównując powyższe dane z wynikami przedstawionymi w pracy, odnotowano, że polscy studenci spędzali mniej czasu siedząc niż studenci
z Chin, ale więcej niż studenci z Czech. Taką sama zależność zaobserwowano u polskich
studentek ( X = 387 min/dz. w dni powszednie oraz 332 min/dz. w weekend).
Dzięki rozwojowi technologii znacznie poprawiły się warunki życia, które mają wpływ na
zmianę zachowań ludzi. Dostęp do komputerów, telefonów komórkowych, telewizji oraz innych urządzeń elektronicznych, spowodował zwiększenie czasu spędzonego siedząc, który
wcześniej poświęcany był na aktywności o wysokim koszcie wydatku energetycznego [30].
Międzypokoleniowe badania zachowań dzieci ukazują, że obecnie dzieci spędzają mniej
czasu wolnego bawiąc się na „świeżym powietrzu” [31], a zdecydowanie więcej poświęcają
statycznym czynnościom wykonywanym w domu [31] [32] niż ich rówieśnicy przed laty. Problem jest poważny, gdyż rozpowszechnienie siedzącego stylu życia ma charakter epidemiczny [33]. Spędzanie wielu godzin w pozycji siedzącej w pracy, bierny wypoczynek, przemieszczanie się za pomocą samochodów, to tylko niektóre przyczyny rozpowszechniania się
sedenteryjnego stylu życia, a w konsekwencji hipokinezji społeczeństwa [34].
Podstawą profilaktyki w celu zachowania lepszego zdrowia jest zachęcanie społeczeństwa do prowadzenia aktywnego stylu życia [35]. Należy traktować aktywność fizyczną jako
jeden z podstawowych problemów zdrowia publicznego [36] oraz propagować prozdrowotne
zachowania.
Wnioski
Zaobserwowane, mniej korzystne zachowania związane z brakiem aktywności fizycznej
w grupie studentów – szczególnie kobiet – w porównaniu z ich rodzicami są wyzwaniem dla
promotorów zdrowia.
Przedstawione w powyższym artykule badania są częścią dużego projektu, którego celem jest obserwacja zachowań zdrowotnych rodziców i ich dorosłych dzieci.
BIBLIOGRAFIA
[1] Mogiła-Lisowska J. Rekreacyjna aktywność ruchowa dorosłych Polaków- uwarunkowania i styl uczestnictwa.
Studia i Monografie. Warszawa: AWF; 2010.
[2] Łuszczyńska A. Zmiana zachowań zdrowotnych. Dlaczego dobre chęci nie wystarczają? Gdańsk: Gdańskie
Wydawnictwo Psychologiczne; 2004.
[3] Lake TA. Sedentarny Lifestyle, Poor Cardiorespiratory Fitness, and the Metabolic Syndrome. Med. Sci Sport
Exerc. 2003; 35(8): 1279-1286.
[4] Kozłowski S. Granice przystosowania. Warszawa: WP; 1986.
[5] Kenney WL, red. ACSM’s Guidelines for Exercise Testing and Prescription, 5th Edition, American College of
Sports Medicine. Baltimore: Wiliams&Wiliams, Waverly Company; 1995.
[6] Katzmarzyk P, Gladhill N, Shephard R. The economic burden of physical inactivity in Canada. Can Med Assoc J. 2000; 163: 1435-1440.
[7] Seefeldt V, Malina RM, Clark MA. Factors Affecting Levels of Physical Activity in Adults. Sports Medicine.
2002; 32(3): 143-168.
[8] Centers for Disease Control and Prevention. Youth Risk Behavior Surveillance – United States 2005. Morbidity and Mortality Weekly Report. 2006; 9(55): 1-35.
[9] World Health Organization. Global recommendations of physical activity for health. Geneva: WHO; 2010.
[10] Strong WB, Malina RM, Blimkie CJR, et al. Evidence-based physical activity for school youth. J Pediatrics.
2005; 146: 732-737.
[11] Balady G, Froelicher VF, Hartley LH, Haskell WL, Pollock ML. Exercise standards. A statement for health
care professionals from the American Hearth Association. Circulation. 1995; 91: 580-615.
[12] Warburton DE, Charlesworth S, Ivey A, Nettlefold L, Bredin SS. A systematic review of the evidence for Canada’s Physical Activity Guidelines for Adults. International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity. 2010; 7: 39-46.
[13] McGinnis JM, Foege WH. Actual causes of death in the United States. JAMA. 1993; 270: 2207-2212.
18
[14] Panagiotakos DB, Pitsavos C, Lentzas Y, et al. Determinants of physical inactivity among men and women
from Greece: 5-year follow- up of the ATTICA study. Annals of Epidemiology. 2008; 18(5): 387-394.
[15] Pearson N, Biddle SJ. Sedentary Behavior and Dietary Intake in Children, Adolescents, and Adults. A Systematic Review. Am J Prevent Med. 2011; 41(2): 178-188.
[16] Pahkala K, Hernelahti M, Heinonen OJ, et al. Body mass index, fitness and physical activity from childhood
through adolescence. Br J Sport Med. 2014; 47: 71-76.
[17] Hamilton MT, Hamilton DG, Zderic TW. Role of low energy expenditure and sitting in obesity, metabolic syndrome, type 2 diabetes, and cardiovascular disease. Diabetes. 2007; 56(11): 2655-2667.
[18] Sonneville KR, Gortmaker S.L. Total energy intake, adolescent discretionary behaviors and the energy gap.
Int J Obes. 2008; 32: 19-27.
[19] Klesges RC, Shelton ML, Klesges LM. Effects of television on metabolic rate: potential implications for childhood obesity. Pediatrics. 1993; 91: 281-286.
[20] Temple JL, Giacomelli AM, Kent KM, Roemmich JN, Epstein LH. Television watching increases motivated
responding for food and energy intake in children. Am J Clin Nutr. 2007; 85(2): 355-361.
[21] Barr-Anderson D, Larson N, Nelson M, Neumark-Sztainer D, Story M. Does television viewing predict dietary
intake five years later in high school students and young adults? International Journal of Behavioral Nutrition
and Physical Activity. 2009; 6(1): 7-13.
[22] Larson NI, Neumark-Sztainer DR, Harnack LJ, Wall MM, Story MT, Eisenberg ME. Fruit and vegetable intake
correlates during the transition to young adulthood. Am J Prevent Med. 2008; 35(1): 33-37.
[23] Scully M, Dixon H, Wakefield M. Association between commercial television exposure and fast- food consumption among adults. Public Health Nutrition. 2009; 12(1): 105-110.
[24] Suija K, Pechter Ü, Maaroos J, Kalda R, Rätsep A, Oona M, Maaroos HI. Physical activity of Estonian family
doctors and their counselling for healthy lifestyle: a cross- sectional study. BMC Family Practice. 2010; 11:
48-54.
[25] Guidelines for the data processing and analysing of the „International Physical Activity Questionnaire”.
www.ipag.ki.se [dostęp 20.10.2014]
[26] Korpak F. Aktywność fizyczna młodzieży i liceum ogólnokształcącego w Białej Podlaskiej. Lider. 2011; 7-8:
19-22.
[27] Biernat E, Tomaszewski P. Socio-Demographic and Leisure Activity Determinants of Physical Activity of
Working Warsaw Residents Aged 60 to 69 Years. Journal of Human Kinetics. 2011; 30: 173-181.
[28] Vasheghani-Farahani A, Tahmasbi M, Asheri H, MD, Ashraf H, Nedjat S, Kordi R. The Persian, Last 7-day,
Long form of the International Physical Activity Questionnaire: Translation and Validation Study. Asian Journal of Sports Medicine. 2011; 2: 106-116.
[29] Zhao Y, Sigmund E, Sigmundova D, Lu Y. Comparison of Physical Activity between Olomouc and Beijing
University students using an International Physical Activity Questionnaire. Acta Universitatis Palackianae
Olomucensis Gymnica. 2007; 37(4): 107-114.
[30] Archer E, Shook RP, Thomas DM, et al. 45-year trends in women’s use of time and household management
energy expenditure. PLOS One 2013; 8(2): e56620.
[31] Karsten L. It All Used to Be Better? Different Generations on Continuity and Change in Urban Children’s
Daily Use of Space. Children’s Geographies. 2005; 3(3): 275-290.
[32] Tandy C. Children's diminishing play space: A study of intergenerational change in children's use of their
neighborhood. Australian Geographical Studies. 1999; 37: 154-164.
[33] Adamczyk JG, Grzesiuk J, Boguszewski D, Olach A, Grzechnik-Siewierska M, Siewierski M. Aktywność
fizyczna młodzieży w wieku 16-17 lat a jej wiedza na temat roli wysiłku fizycznego w profilaktyce wybranych
chorób cywilizacyjnych. Pedagogics, Psychology, Medical-Biological Problems of Physical Training and
Sport. 2012; 10: 89-95.
[34] Marchewka A, Jungiewicz M. Aktywność fizyczna w młodości a jakość życia w starszym wieku. Gerontologia
Polska. 2008; 16(2): 127-130.
[35] Ruszkowska-Majzel J, Drygas W. Skuteczne metody promowania aktywnego trybu życia nadzieją dla profilaktyki przewlekłych chorób niezakaźnych. Kardiodiabetologia. 2006; 1: 57-62.
[36] Miązek U, Chrzanowska M, Miązek Z. Społeczne implikacje aktywności fizycznej krakowskich studentek.
Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia. 2005; LX(XVI), 317 SECTIO D.
PRACA ORYGINALNA
Aktywność wolnoczasowa dzieci w wieku przedszkolnym
i ich rodziców
Leisure activity of nursery-school children and their parents
MAGDALENA ROKICKA-HEBEL
Streszczenie
Celem badań było określenie sposobów spędzania czasu wolnego rodziców ze swoimi dziećmi uczęszczającymi do
różnego rodzaju przedszkoli.
Badania przeprowadzone zostały w 11 placówkach: 8 przedszkolach oraz w 3 oddziałach przedszkolnych w szkołach
podstawowych na terenie Gdańska. Do badań wybrano przedszkola publiczne oraz niepubliczne z dobrymi warunkami do
aktywności fizycznej, posiadające sale do zajęć ruchowych oraz ze złymi warunkami do aktywności fizycznej, nieposiadające sali do zajęć ruchowych. Piątą grupę badawczą stanowiły oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych.
W badaniu wzięło udział 190 rodziców dzieci ze wszystkich badanych placówek. W ramach badań zastosowano sondaż
diagnostyczny z wykorzystaniem kwestionariusza dla rodziców.
Z deklaracji rodziców na temat sposobów spędzania czasu wolnego z dziećmi wynika, że telewizję ogląda najczęściej
grupa z PNZW (prawie 93%). Rodzice dzieci z PPDW najczęściej (93,2%) spędzają wolny czas z dzieckiem – czytając im
książki (p < 0,05). Rodzice dzieci z PNDW (72,7%) oraz z PPZW (70,8%) najczęściej zabierają dzieci na plac zabaw
(p < 0,05). Najczęściej do aktywności fizycznej w postaci ćwiczeń razem z dzieckiem (p < 0,05) zachęcają rodzice dzieci
uczęszczających do PNDW (27,3%).
Według deklaracji rodziców największą grupę dzieci spędzających aktywnie czas powyżej 1 godziny w dni powszednie, były dzieci z OPSP (p < 0,05), w weekendy również dzieci z OPSP (94,4%) oraz z PNDW (90%).
Rodzice posiadający wykształcenie wyższe częściej spędzają czas z dziećmi w domu, np. czytając z nimi książki,
bawiąc się, oglądając telewizję lub korzystając z komputera. W grupach, gdzie 1/3 respondentów posiada wykształcenie
średnie, rodzice częściej podejmują aktywne formy ruchu, np. zabawę na podwórku, spacerowanie. Najliczniejsza grupa
rodziców z wykształceniem zawodowym oraz średnim najczęściej spędza z dziećmi wolny czas podejmując najbardziej aktywne formy ruchu, np. jazdę na rowerze.
Skróty: PPDW – przedszkola publiczne posiadające dobre warunki do aktywności fizycznej; PPZW – przedszkola publiczne
posiadające złe warunki do aktywności fizycznej; PNDW – przedszkola niepubliczne posiadające dobre warunki do aktywności
fizycznej; PNZW – przedszkola niepubliczne posiadające złe warunki do aktywności fizycznej; OPSP – oddziały przedszkolne
dla dzieci sześcioletnich przy szkole podstawowej.
Słowa kluczowe: czas wolny, dziecko, aktywność fizyczna.
Abstract
The purpose of the research was to determine in which ways parents spend their leisure time with their nursery-school children. The research was conducted in 11 institutions located in Gdańsk: 8 nursery schools and 3 nursery departments in primary schools.
The establishments chosen for the study were public pre-schools and non-public preschools both well prepared for
physical activities (equipped with physical activity halls) and badly prepared for physical activities (not equipped with physical activity halls). Nursery departments in primary schools were the fifth studied group. 190 parents from all the mentioned
establishments took part in the survey. The research was based on a diagnostic survey using a questionnaire for parents.
The survey results show that watching television is the most popular way of spending free time with nursery-school
children among the PNZW (almost 93%). Among the parents of PPDW children, reading books with them is the most popular way of spending free time (p < 0,05). Activities in outdoor playgrounds are most common ways of spending free time with children for the parents from PNDW and PPZW – respectively 72.7% and 70.8%. Physical activities based on exercises
undertaken with children (p < 0.05) mostly engage parents of PNDW children (27.3%)
Based on parents’ statements the largest group of children spending their free time in an active way was the group of
OPSP children (p < 0.05) and at weekends also OPSP (94.4%) and PNDW (90%) children.
Parents with higher education tend to spend more time with their children at home, reading books, playing, watching
television or using the computer. In groups where 1/3 of the respondents have secondary education, parents are more likely to undertake active forms of leisure – playing on a playground and walking. The biggest group of respondents with vocational and secondary education is the most physically active when spending free time with children by bicycle riding.
Abbreviations: PPDW – public pre-schools with good conditions for physical activity; PPZW – public pre-schools with bad
conditions for physical activity; PNDW – non-public pre-schools with good conditions for physical activity; PNZW – non-public
pre-schools with bad conditions for physical activity; OPSP – pre-school departments for 6-year-olds in primary schools.
Key words: leisure, pre-school children, physical activity.
Dr Magdalena Rokicka-Hebel
Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu, Wydział Turystyki i Rekreacji
ul. Kazimierza Górskiego 1, 80-336 Gdańsk
Tel. +48 58 554-71-84 e-mail: [email protected]
20
M. Rokicka-Hebel
Wstęp
Dziecko od najmłodszych lat powinno być uczestnikiem rekreacji fizycznej. Wiek przedszkolny, jako najbardziej plastyczny i podatny na wszelkie oddziaływania wychowawcze, jest
najlepszym okresem na wpajanie dziecku nawyków i zainteresowań związanych z aktywnością fizyczną. Aby u małego dziecka rozwinąć właściwe nawyki ruchowe, wystarczy niekiedy
samo „uszanowanie” tzw. „głodu ruchu” dziecka [1, 2, 3]. Podkreślić należy, że wcale nie
chodzi o opanowanie nowych umiejętności ruchowych jak najwcześniej, lecz o wytworzenie
u dziecka motywacji do znajdowania przyjemności w podejmowaniu aktywności fizycznej.
Szczególne znaczenie ma również wdrażanie młodego człowieka do wyrobienia właściwych
nawyków związanych z wykorzystaniem czasu wolnego. Dlatego obowiązkiem rodziców i nauczycieli wychowania przedszkolnego jest zorganizowanie czasu w taki sposób, aby dziecko
w ciągu dnia mogło podjąć odpowiednią dawkę ruchu. Dzieci w wieku 3–7 lat z dużą łatwością uczą się jeździć na rowerze, nartach, łyżwach, szybko opanowują reguły różnych gier
i zabaw. Dzieje się tak jednak tylko wtedy, gdy rodzice stworzą dzieciom warunki i okazję do
ruchowego wyżycia się i nade wszystko pozwolą na samodzielne wypróbowanie możliwości
ruchowych i spontaniczną aktywność.
Warunkiem sukcesu rodziców w wychowaniu dziecka do rekreacji fizycznej będzie wygospodarowanie w ciągu dnia czasu na organizowanie zajęć ruchowych dziecka, dających także rodzicom okazję do wspólnego z nim przeżywania chwil aktywnego wypoczynku. Dużą
rolę odgrywa aktywność samych dzieci, którą należy odpowiednio ukierunkować, aby mogły
samodzielnie dochodzić do realizacji celów określonych przez wychowawców. Nie można też
zapomnieć o tym, że nadzór rodziców oraz udział tych wszystkich, którzy kierują aktywnością
fizyczną dziecka w czasie wolnym, musi zapewnić dziecku swobodę wyboru własnych, odpowiadających mu form ruchowych, co sprzyja rozwojowi jego zainteresowań. Bowiem tylko
dyskretne kierowanie tym procesem daje pozytywne rezultaty. Trzeba pamiętać również, że
dziecko potrzebuje także bezpośredniego kontaktu z rodzicami, których pragnie naśladować
nie tylko w pracy, ale i w czasie wolnym, w zabawie [4].
Zakłada się, że zdrowy styl życia w dzieciństwie zostanie przeniesiony do dorosłego życia.
Oznacza to, że zachowania te zostaną utrzymane w czasie życia. Dziecko, którego współczynnik ryzyka jest bardzo niekorzystny w dzieciństwie, miałoby taki sam współczynnik ryzyka
także jako osoba dorosła [5, 6]. Ponadto odpowiednia aktywność fizyczna w dzieciństwie może
przynieść korzystne następstwa biologiczne i zachowawcze w dorosłym życiu [7].
Brak aktywności fizycznej w dzieciństwie wiąże się z większym ryzykiem chorób przewlekłych w okresie dojrzewania i dorosłości [8, 9]. To ma związek z ostatnimi doniesieniami,
które sugerują, iż aktywność fizyczna maleje wśród dzieci [10, 11], a częstość występowania
otyłości u dzieci wzrasta [12]. W odpowiedzi na te raporty, uzgodniono zalecenia dotyczące
zwiększenia codziennej aktywności fizycznej w celu poprawy sprawności fizycznej dzieci
[13]. Zaleca się, aby dziecko podejmowało aktywność fizyczną codziennie lub w większość
dni w tygodniu w postaci: zabawy, gry, pracy, przemieszczania się, wychowania fizycznego,
planowania ćwiczeń i sportu. Według Krajowego Stowarzyszenia Sportu i Wychowania Fizycznego dzieci powinny być aktywne fizycznie co najmniej 60 minut dziennie lub w większość dni tygodnia. Aktywność fizyczna powinna obejmować wysiłek umiarkowany, jak i wysiłek o wyższej intensywności [14, 15]. Niektóre poradniki twierdzą, że wysiłek o dużej intensywności ma miejsce przez co najmniej 5-10 minut ciągiem [16], podczas gdy inne sugerują,
że większość będzie podejmowana sporadycznie [17], jako że dziecięca aktywność rzadko
trwa dłużej niż 5–10 minut [18, 19] z przewagą poniżej 5 minut [20]. Badania dowiodły, [21]
że dzieci w wieku 6–10 lat wykazywały średni czas trwania nieprzerwanego wysiłku fizycznego wynoszący 20 sekund [22].
Staje się oczywiste, że oprócz obowiązkowego wychowania fizycznego, dzieci muszą
zwiększyć swoją ponadprogramową aktywność fizyczną poprzez uczestnictwo w innych formach rekreacji, np. grach rekreacyjnych lub całoroczny udział w wybranej dyscyplinie sportowej w celu spełnienia lub przekroczenia fizycznych zaleceń aktywności.
W związku z powyższym celem badań było określenie sposobów spędzania czasu wolnego rodziców ze swoimi dziećmi w wieku pięciu i sześciu lat uczęszczających do różnego
rodzaju przedszkoli.
21
Aktywność wolnoczasowa dzieci w wieku przedszkolnym i ich rodziców
Realizacja zamierzonego celu wymagała odpowiedzi na następujące pytania badawcze:
1. Czy występują różnice w spędzaniu czasu wolnego dzieci uczęszczających do różnego
rodzaju placówek?
2. Czy poziom wykształcenia rodziców ma wpływ na sposób spędzania czasu wolnego ze
swoimi dziećmi?
3. W jaki sposób rodzice zachęcają dzieci do aktywnego sposobu spędzania czasu wolnego?
4. Czy dzieci uczęszczające do placówek niepublicznych częściej korzystają z pozaprzedszkolnych zorganizowanych form aktywności fizycznej?
Materiał i metody
Badania przeprowadzone zostały w 11 placówkach: 8 przedszkolach oraz w 3 oddziałach
przedszkolnych w szkołach podstawowych na terenie Gdańska. Wyodrębniono następujące
rodzaje placówek (dla oznaczenia różnych typów badanych przedszkoli w pracy zastosowano następujące skróty):
a) PPDW – przedszkola publiczne posiadających dobre warunki do aktywności fizycznej,
b) PPZW – przedszkola publiczne posiadających złe warunki do aktywności fizycznej,
c) PNDW – przedszkola niepubliczne posiadających dobre warunki do aktywności fizycznej,
d) PNZW – przedszkola niepubliczne posiadających złe warunki do aktywności fizycznej,
e) OPSP – oddziały przedszkolne dla dzieci sześcioletnich przy szkole podstawowej.
Dobór próby do badań polegał na celowym wyborze przedszkoli ze względu na posiadane właściwości związane z aktywnością fizyczną dzieci w przedszkolu. W celu określenia
miejsca występowania określonych rodzajów przedszkola zwrócono się o pomoc do Kuratorium Oświaty w Gdańsku. Do badań wybrano przedszkola z dobrymi warunkami do aktywności fizycznej, posiadające sale do zajęć ruchowych. W tej grupie znalazły się trzy przedszkola publiczne oraz dwa przedszkola niepubliczne. Wybrano również przedszkola ze złymi warunkami do aktywności fizycznej nieposiadające sali do zajęć ruchowych. Wśród nich znalazły się dwa przedszkola publiczne oraz jedno przedszkole niepubliczne. Piątą grupę badawczą stanowiły trzy oddziały przedszkolne w szkołach podstawowych. W badaniu wzięło
udział 190 rodziców ze wszystkich badanych placówek (tabela 1).
Tabela 1. Liczba rodziców objętych badaniem sondażowym w poszczególnych placówkach
Rodzaj placówki
PPDW
PPZW
PNDW
PNZW
OPSP
Razem
Liczba rodziców
59
48
33
14
36
190
Średnia wieku rodziców dzieci uczęszczających do badanych przedszkoli wahała się od
34 do 36 lat (ryc. 1). Największa rozpiętość wieku rodziców miała miejsce w PPDW od 25. do
50. roku życia oraz w OPSP od 24. do 46. roku życia.
Bez względu na rodzaj placówki największy odsetek rodziców dzieci pracuje od 4 do 8
godzin dziennie (ryc. 2). Największą grupę rodziców pracujących nieregularnie stanowią rodzice dzieci z PPZW. Najliczniej pracę powyżej 8 godzin zadeklarowali rodzice dzieci
z PNZW oraz OPSP.
Największy odsetek rodziców z wykształceniem wyższym występował w PPDW oraz
PNZW (ponad 85%). Wśród rodziców dzieci z PPZW (prawie 65%) oraz PNDW (prawie
70%) również przeważało wykształcenie wyższe.
Rodzice dzieci z OPSP byli najgorzej wykształceni spośród ankietowanych rodziców.
W grupie tej dominowali rodzice z wykształceniem zawodowym oraz średnim (po 36,4%),
mniej liczną grupę stanowili rodzice z wykształceniem wyższym (24,2%). W tej grupie znaleźli się również rodzice tylko z wykształceniem podstawowym (3,03%) (ryc. 3).
22
M. Rokicka-Hebel
52
50
48
46
44
42
40
38
36
34
32
30
28
26
24
22
Maks.
Min.
Średnia
PPDW
PPZW
PNDW
PNZW
OPSP
Ryc. 1. Wiek ankietowanych rodziców dzieci w badanych przedszkolach
100%
90%
80%
10,00%
13,73%
9,80%
35,71%
16,67%
17,39%
16,67%
17,39%
10,00%
70%
60%
9,52%
nieregularnie
<8h
50%
40%
76,67%
74,51%
30%
4-8 h
66,67%
60,87%
PNZW
4,35%
OPSP
do 4 h
54,76%
20%
10%
0%
1,96%
PPDW
PPZW
3,33%
PNDW
Ryc. 2. Dzienny czas pracy rodziców dzieci w badanych przedszkolach
100%
90%
24,24%
80%
70%
60%
50%
64,58%
69,70%
85,71%
87,72%
36,36%
średnie
40%
zawodowe
30%
podstawowe
20%
10%
0%
wyższe
31,25%
8,77%
3,51%
4,17%
PPDW
PPZW
36,36%
30,30%
14,29%
PNDW
PNZW
3,03%
OPSP
Ryc. 3. Wykształcenie rodziców dzieci w badanych przedszkolach
23
W ramach badań zastosowano sondaż diagnostyczny z wykorzystaniem kwestionariusza
dla rodziców. Pytania w kwestionariuszu dotyczyły sposobu spędzania czasu wolnego rodziców z dzieckiem, ilości czasu poświęcanego na aktywność fizyczną, sposobów zachęcania
dziecka przez rodziców do aktywnego spędzania czasu wolnego oraz uczestnictwa dziecka
w zorganizowanych pozaprzedszkolnych zajęciach sportowo-rekreacyjnych.
Dane uzyskane za pomocą ankiety przedstawionej rodzicom poddane były analizie ilościowej. Istotność różnic pomiędzy wyodrębnionymi grupami badano za pomocą testu chikwadrat, który jest powszechnie stosowanym testem nieparametrycznym. We wnioskowaniu
statystycznym za poziom ufności przyjęto wartość p<0,05.
Współczynnik kontyngencji jest, opartą na wartościach chi-kwadrat, miarą zależności
między zmiennymi skategoryzowanymi zaproponowaną przez Pearsona, twórcę testu chikwadrat. Pokazuje on siłę związku (w pewnym sensie podobnie jak współczynnik korelacji)
i zawsze zawarty jest pomiędzy 0 i 1, przy czym 0 oznacza niezależność zmiennych [23].
Wyniki
Aktywność fizyczna dzieci z PPDW w świetle deklaracji rodziców
W przedszkolach publicznych zaliczanych do grupy placówek posiadających dobre warunki do aktywności fizycznej (PPDW) w sondażu wzięło udział 59 rodziców.
Szczegółowe deklaracje rodziców na temat sposobu spędzania wolnego czasu z dziećmi
prezentuje tabela 2. Największą popularnością według deklaracji rodziców cieszyło się czytanie książek (ponad 93% rodziców robiło to często lub bardzo często), zabawy w domu
(78% rodziców robiło to często lub bardzo często) oraz oglądanie telewizji (ponad 76% rodziców robiło to często lub bardzo często). Najmniejszą popularnością według deklaracji rodziców cieszyły się wspólne z dziećmi wyjazdy na zakupy (prawie 90% rodziców robiło to
rzadko, bardzo rzadko lub wcale) oraz spotkania towarzyskie (ponad 76% robiło to rzadko,
bardzo rzadko lub wcale). Ponad 67% rodziców twierdziło, iż często lub bardzo często wychodzi z dziećmi na spacer, a ponad 62%, że bawi się z dzieckiem na podwórku. Tylko 30%
rodziców zadeklarowało, że często lub bardzo często jeździ z dzieckiem rowerami.
Razem
Gry planszowe
Wyjazdy
na zakupy
11
22
45
53
19
38
39
37
%
23,7%
6,8%
22,0%
37,3%
76,3%
89,8%
32,2%
64,4%
66,1%
62,7%
N
45
55
46
37
14
6
40
21
20
22
%
76,3%
93,2%
78,0%
62,7%
23,7%
10,2%
67,8%
35,6%
33,9%
37,3%
59
59
59
59
59
59
59
59
59
59
Korzystanie
z komputera
Spotkania
towarzyskie
Bardzo
często lub
często
Jazda rowerem
Zabawy
na podwórku
4
Spacery
Zabawy
w domu
14
Czytanie
książek /
czasopism
N
Częstotliwość
Rzadko,
bardzo
rzadko lub
wcale
Oglądanie
telewizji / bajek
Tabela 2. Deklaracje rodziców na temat sposobów spędzania wolnego czasu z dziećmi z PPDW
Ponad 1/3 rodziców deklarowała, iż bardzo często organizuje dzieciom aktywność fizyczną, prawie połowa – często, a co siódmy rodzic – wcale.
Rodzice najchętniej zachęcali swoje dzieci do aktywności fizycznej poprzez pobyt
z dzieckiem na placu zabaw (prawie 70% rodziców robiło to często lub bardzo często). Ponad połowa rodziców twierdziła, że często lub bardzo często zachęca dziecko do aktywności
fizycznej chodząc z nim na spacery. Najmniej popularnym sposobem zachęcania dziecka do
24
M. Rokicka-Hebel
aktywności fizycznej w grupie PPZW okazało się oglądanie z dzieckiem w telewizji relacji
z imprez sportowych (ponad 88% robiło to rzadko, bardzo rzadko lub wcale) oraz ćwiczenie
razem z dzieckiem (ponad 86% robiło to rzadko, bardzo rzadko lub wcale) (tabela 3).
Zabieram
dziecko na plac
zabaw
Rzadko,
bardzo rzadko lub
wcale
51
49
26
18
52
%
76,3%
86,4%
83,1%
44,1%
30,5%
88,1%
Bardzo często lub
często
N
14
8
10
33
41
7
%
23,7%
13,6%
16,9%
55,9%
69,5%
11,9%
59
59
59
59
59
59
Razem
Oglądam
z dzieckiem
w TV relacje
z imprez
sportowych
Chodzę
z dzieckiem
na spacery
45
Częstotliwość
Ćwiczę razem
z dzieckiem
N
Ćwiczę tak, by
dziecko to
widziało
Jeżdżę
z dzieckiem
na rowerze
Tabela 3. Deklaracje rodziców na temat sposobów zachęcania dzieci do aktywnego spędzania czasu wolnego
z PPDW
Aktywność fizyczna dzieci z PPZW w świetle deklaracji rodziców
W przedszkolach publicznych zaliczanych do grupy placówek posiadających złe warunki
do aktywności fizycznej (PPZW) w badaniach ankietowych wzięło udział 48 rodziców.
Największą popularnością według deklaracji rodziców cieszyły się spacery z dziećmi (ponad 70% rodziców robiło to często lub bardzo często), oglądanie telewizji oraz czytanie książek (po prawie 68% rodziców robiło to często lub bardzo często). Najmniejszą popularnością
według deklaracji rodziców cieszyły się spotkania towarzyskie (ponad 81% rodziców robiło to
rzadko, bardzo rzadko lub wcale) oraz wspólne z dziećmi wyjazdy na zakupy (prawie 80%
rodziców robiło to rzadko, bardzo rzadko lub wcale). Ponad 54% rodziców twierdziło, iż bawi
się z dzieckiem na podwórku, a ponad 43%, że jeździ z dzieckiem rowerami często lub bardzo często.
Razem
Gry planszowe
15
15
21
22
39
38
14
27
32
29
%
31,3%
31,3%
43,8%
45,8%
81,3%
79,2%
29,2%
56,3%
66,7%
60,4%
N
33
33
27
26
9
10
34
21
16
19
%
68,7%
68,7%
56,2%
54,2%
18,7%
20,8%
70,8%
43,7%
33,3%
39,6%
48
48
48
48
48
48
48
48
48
48
Korzystanie
z komputera
Wyjazdy
na zakupy
Bardzo często
lub często
Jazda rowerem
Spotkania
towarzyskie
Bardzo rzadko,
rzadko lub wcale
Spacery
Zabawy
na podwórku
N
Częstotliwość
Czytanie
książek /
czasopism
Zabawy
w domu
Oglądanie
telewizji / bajek
Tabela 4. Deklaracje rodziców na temat sposobów spędzania wolnego czasu z dziećmi z PPZW
25
W świetle deklaracji prawie 40% rodziców dzieci z PPZW najchętniej swój wolny czas
dzieci spędzały na podwórku. Ponad 35% rodziców deklarowało, że dzieci wolą ten czas
spędzić przy komputerze, taka sama liczba rodziców wskazała na oglądanie bajek. Według
1/4 rodziców dzieci najchętniej wolny czas spędzały na zabawach w domu.
Rodzice najchętniej zachęcali swoje dzieci do aktywności fizycznej poprzez pobyt
z dzieckiem na placu zabaw (ponad 70% rodziców robiło to często lub bardzo często). Ponad połowa rodziców twierdziła, że często lub bardzo często zachęca dziecko do aktywności
fizycznej, chodząc z nim na spacery. Najmniej popularnym sposobem w grupie PPZW zachęcania dziecka do aktywności fizycznej okazało się oglądanie z dzieckiem w telewizji relacji z imprez sportowych (ponad 95% robiła to rzadko, bardzo rzadko lub wcale) oraz ćwiczenie razem z dzieckiem (ponad 80% robiła to rzadko, bardzo rzadko lub wcale). Szczegółowe
informacje dotyczące sposobów zachęcanie dziecka do aktywności fizycznej znajdują się
w tabeli 5.
Zabieram
dziecko na plac
zabaw
Rzadko,
bardzo rzadko lub
wcale
39
31
22
14
46
%
76,4%
81,2%
64,6%
45,8%
29,2%
95,8%
Bardzo często lub
często
N
11
9
17
26
34
2
%
22,9%
18,8%
35,4%
54,2%
70,8%
4,2%
Razem
48
48
48
48
48
48
Oglądam
z dzieckiem
w TV relacje
z imprez
sportowych
Chodzę
z dzieckiem na
spacery
37
Częstotliwość
Ćwiczę razem
z dzieckiem
N
Ćwiczę tak, by
dziecko to
widziało
Jeżdżę
z dzieckiem
na rowerze
z PPZW
Aktywność fizyczna dzieci z PNDW w świetle deklaracji rodziców
W przedszkolach zaliczanych do grupy placówek niepublicznych posiadających dobre
warunki do aktywności fizycznej w badaniach wzięło udział 33 rodziców.
Niespełna 90% rodziców twierdziła, iż często lub bardzo często czyta dzieciom książki.
Prawie 80% rodziców deklarowało, iż często lub bardzo często spędza z dziećmi czas na
podwórku, a ponad 66%, że ogląda z dziećmi bajki. Ponad 60% rodziców twierdziło, że często lub bardzo często chodzi z dziećmi na spacery. Taka sam liczba rodziców deklarowała,
że często lub bardzo często spędza czas z dzieckiem w domu na zabawach. Najmniejszą
popularnością według deklaracji rodziców cieszyły się wyjazdy na zakupy (ponad 90% rodziców twierdziło, że robi to rzadko, bardzo rzadko lub wcale) oraz spotkania towarzyskie (prawie 80% robiło to rzadko, bardzo rzadko lub wcale). Prawie połowa rodziców twierdziła, iż
często lub bardzo często spędza wolny czas z dzieckiem jeżdżąc z nim rowerami (tabela 6).
Szczegółowe deklaracje rodziców na temat sposobów zachęcania dzieci do aktywności
fizycznej prezentuje tabela 7. Na uwagę zasługuje fakt, iż zdecydowana większość rodziców
(ponad 72%) deklarowała, że w celu zachęcania dziecka do aktywnego spędzania czasu
wolnego bardzo często lub często zabiera dziecko na plac zabaw. Ponad połowa rodziców
twierdziła, że w tym celu chodzi z dzieckiem na spacery. Najmniej popularnym sposobem
zachęcania do aktywności fizycznej okazało się oglądanie z dziećmi w telewizji relacji z imprez sportowych (prawie 94% rodziców robiło to rzadko, bardzo rzadko lub wcale) oraz ćwiczenie tak, by dziecko to widziało (ponad 80% rodziców robiło to rzadko, bardzo rzadko lub
wcale).
26
M. Rokicka-Hebel
Bardzo często
lub często
%
26
30
13
Gry
planszowe
7
Spacery
13
Korzystanie
z komputera
4
Jazda
rowerem
11
Wyjazdy na
zakupy
N
Spotkania
towarzyskie
Bardzo rzadko,
rzadko lub wcale
Zabawy na
podwórku
Częstotliwość
Zabawy
w domu
Oglądanie
telewizji /
bajek
Czytanie
książek /
czasopism
Tabela 6. Deklaracje rodziców na temat sposobów spędzania wolnego czasu z dziećmi z PNDW
17
23
19
33,4% 12,1% 39,4% 21,2% 78,8% 90,9% 39,4% 51,5% 69,7% 57,6%
N
22
%
29
20
26
7
66,6% 87,9% 60,6% 78,8% 21,2%
Razem
33
33
33
33
33
3
20
16
10
14
9,1% 60,6% 48,5% 30,3% 42,4%
33
33
33
33
33
Zabieram
dziecko na plac
zabaw
Rzadko, bardzo
rzadko lub wcale
24
23
16
9
31
%
81,8%
72,7%
69,7%
48,5%
27,3%
93,9%
Bardzo często lub
często
N
6
9
10
17
24
2
%
18,2%
27,3%
30,3%
51,5%
72,7%
6,1%
Razem
33
33
33
33
33
33
Oglądam
z dzieckiem
w TV relacje
z imprez
sportowych
Chodzę
z dzieckiem
na spacery
27
Częstotliwość
Ćwiczę razem
z dzieckiem
N
Ćwiczę tak, by
dziecko to
widziało
Jeżdżę
z dzieckiem
a rowerze
z PNDW
Aktywność fizyczna dzieci z PNZW w świetle deklaracji rodziców
Przedszkola zaliczone do grupy placówek niepublicznych posiadające złe warunki do aktywności fizycznej reprezentowało 14 rodziców.
Największą popularnością według deklaracji rodziców cieszyło się oglądanie telewizji (ponad 90% rodziców robiło to często lub bardzo często) i czytanie książek (około 85% robiło to
często lub bardzo często). Najmniejszą popularnością według deklaracji rodziców cieszyły się
wspólne z dziećmi wyjazdy na zakupy (ponad 90 % rodziców robiło to rzadko, bardzo rzadko
lub wcale) i gry planszowe (około 85% robiło to rzadko, bardzo rzadko lub wcale). Połowa rodziców twierdziła, iż często lub bardzo często wychodziła z dziećmi na spacer i jeździła rowerami, a ponad 40% – często lub bardzo często bawiła się na podwórku (tabela 8).
Na uwagę zasługuje fakt, iż ponad 40% rodziców zachęcało swoje dziecko do aktywności
fizycznej bardzo często lub często spędzając z nim czas na spacerach oraz prawie 30% twierdziła, że jeździ z dzieckiem rowerami. Najmniejszą popularnością według deklaracji rodziców
cieszyło się zachęcanie dziecka do aktywnego spędzania czasu wolnego, ćwiczenie tak, aby
dziecko to widziało oraz oglądanie z dzieckiem w telewizji relacji z imprez sportowych (w obu
przypadkach nieco ponad 7% rodziców robiło to bardzo często lub często) (tabela 9).
27
N
%
Razem
42,9%
57,2%
12
8
6
3
92,9% 85,7%
57,2%
42,8%
14
14
13
14
14
13
7
7
78,6% 92,9%
50,0%
50,0%
1
7
7
21,4%
7,1%
50,0%
50,0%
14
14
14
14
Spacery
11
8
Gry planszowe
7,1% 14,3%
Korzystanie
z komputera
8
Jazda rowerem
6
Wyjazdy
na zakupy
%
2
1
Spotkania
towarzyskie
Bardzo często lub
często
N
Zabawy
na podwórku
Rzadko, bardzo
rzadko lub wcale
Czytanie
książek /
czasopism
Częstotliwość
Zabawy
w domu
Oglądanie
telewizji / bajek
Tabela 8. Deklaracje rodziców na temat sposobów spędzania wolnego czasu z dziećmi z PNZW
12
57,2% 85,7%
6
2
42,8% 14,3%
14
14
Rzadko, bardzo
rzadko lub
wcale
Bardzo często
lub często
Razem
Oglądam
z dzieckiem
w TV relacje
z imprez
sportowych
Zabieram
dziecko na plac
zabaw
Chodzę
z dzieckiem
na spacery
Jeżdżę
z dzieckiem
na rowerze
Częstotliwość
Ćwiczę razem
z dzieckiem
Ćwiczę tak, by
dziecko to
widziało
z PNZW
N
13
12
10
8
11
13
%
92,9%
85,7%
71,4%
57,1%
78,6%
92,9%
N
1
2
4
6
3
1
%
7,1%
14,3%
28,6%
42,9%
21,4%
7,1%
14
14
14
14
14
14
Aktywność fizyczna dzieci z OPSP w świetle deklaracji rodziców
W badaniach ankietowych wzięło udział 36 rodziców reprezentujących oddziały przedszkolne przy szkołach podstawowych.
Największą popularnością według deklaracji rodziców cieszyło się oglądanie telewizji
(prawie 70% rodziców robiło to często lub bardzo często) oraz spacery (prawie 67% rodziców robiła to często lub bardzo często). Prawie 64% rodziców twierdzi, iż często lub bardzo
często wychodzi z dzieckiem na podwórko. Najmniejszą popularnością według deklaracji
rodziców cieszyło się wspólne z dziećmi wyjazdy na zakupy (prawie 78% rodziców robiło to
rzadko, bardzo rzadko lub wcale), spotkania towarzyskie oraz gry planszowe (prawie 67%
rodziców w obu przypadkach robiło to rzadko, bardzo rzadko lub wcale) (tabela 10).
Największą popularnością według rodziców cieszyły się spacery z dziećmi oraz pobyt na
placu zabaw (w obu przypadkach prawie 64% rodziców robiła to często lub bardzo często).
Najmniejszą popularnością według deklaracji rodziców cieszyło się oglądanie z dziećmi w telewizji imprez sportowych (ponad 90% rodziców robiło to rzadko, bardzo rzadko lub wcale)
oraz ćwiczenie tak, by dziecko to widziało (ponad 86% rodziców robiło to rzadko, bardzo
rzadko lub wcale) (tabela 11).
28
M. Rokicka-Hebel
Bardzo często lub
często
%
N
%
Razem
28
12
15
20
Gry planszowe
24
Korzystanie
z komputera
13
Jazda rowerem
14
14
Spacery
Wyjazdy
na zakupy
11
Spotkania
towarzyskie
N
Zabawy
na podwórku
Rzadko, bardzo
rzadko lub wcale
Zabawy
w domu
Częstotliwość
Czytanie
książek /
czasopism
Oglądanie
telewizji / bajek
Tabela 10. Deklaracje rodziców na temat sposobów spędzania wolnego czasu z dziećmi z OPSP
24
30,6% 38,9% 38,9% 36,1% 66,7% 77,8% 33,3% 41,6% 55,6% 66,7%
25
22
22
23
12
8
24
21
16
12
69,4% 61,1% 61,1% 63,9% 33,3% 22,2% 66,7% 58,4% 44,4% 33,3%
36
36
36
36
36
36
36
36
36
36
Zabieram
dziecko na plac
zabaw
Rzadko bardzo rzadko lub
wcale
27
25
13
13
33
%
86,1%
75,0%
69,4%
36,1%
36,1%
91,7%
Bardzo często lub często
N
5
9
11
23
23
3
%
13,9%
25,0%
30,6%
63,9%
63,9%
8,3%
Razem
36
36
36
36
36
36
Oglądam
z dzieckiem
w TV relacje
z imprez
sportowych
Chodzę
z dzieckiem
na spacery
31
Częstotliwość
Ćwiczę razem
z dzieckiem
N
Ćwiczę tak, by
dziecko to
widziało
Jeżdżę
z dzieckiem
na rowerze
z OPSP
Z deklaracji rodziców na temat sposobów spędzania czasu wolnego z dziećmi wynika, że
najczęściej telewizję ogląda grupa z PNZW (prawie 93%), druga grupa rodziców pod względem największego odsetka wykształcenia wyższego. Najrzadziej oglądają telewizję rodzice
z dziećmi z PPZW (16,7%), przy czym ponad 30 % posiada wykształcenie średnie, a prawie
70% wyższe. Jednocześnie rodzice dzieci z PPZW stanowią największą grupę najrzadziej
bawiących się z dziećmi w domu.
Rodzice dzieci z PPDW najczęściej (93,2%) spędzają wolny czas z dzieckiem – czytając
im książki (p < 0,05), jest to równocześnie grupa rodziców z największym odsetkiem wykształcenia wyższego (87,7%). Najrzadziej książki czytane są przez rodziców dzieci uczęszczających do oddziałów dla sześciolatków w szkołach podstawowych (24,2% rodziców z wykształceniem wyższym, po 36,4% z wykształceniem średnim i zawodowym).
Na zabawach w domu najwięcej czasu (78%) spędzają również rodzice z dziećmi
z PPDW. Największą grupę rodziców (78,8%) spędzających czas z dziećmi na podwórku
stanowią rodzice z PNDW (prawie 70% rodziców z wykształceniem wyższym, pozostali ze
średnim). Najczęściej (70,8%) spacerują rodzice z dziećmi z PPZW, a najrzadziej (14,3%)
rodzice z dziećmi z PNZW, gdzie ponad 85% rodziców posiada wykształcenie wyższe. Na
przejażdżkach rowerowych najwięcej czasu (58,3%) spędzają rodzice z dziećmi z OPSP (po
36,4% rodziców posiada wykształcenie średnie i zawodowe). Korzystanie z komputera we
wszystkich grupach jest na podobnym poziomie (ok. 30%). Jedynie rodzice dzieci z PNZW
(przy ponad 85% rodziców z wykształceniem wyższym) oraz OPSP deklarują częstsze korzystanie z komputera (powyżej 44%). Najwięcej czasu przy grach planszowych spędzają
rodzice z dziećmi z PNDW (42,4%) (tabela 11).
29
Aktywność fizyczna dzieci ze wszystkich badanych placówek
Analiza zebranych danych, dotycząca częstotliwości organizowania dziecku aktywności
fizycznej przez rodziców wykazała, że największy odsetek rodziców (69,7%) z PNDW deklaruje, że bardzo często organizuje swoim dzieciom zajęcia ruchowe (p < 0,05) jednocześnie
prawie 70% rodziców deklarowało pracę do 8 godzin dziennie. Rodzice najczęściej wymieniali jazdę rowerem, na rolkach, zabawy z piłkami oraz pobyt na placu zabaw. Duża grupa
rodziców (78,6%) dzieci z PNZW zadeklarowała, że organizuje aktywność fizyczną swoim
dzieciom często, przy ponad 66% rodziców pracujących do 8 godzin dziennie. Najrzadziej
aktywność fizyczną swoim dzieciom organizowali rodzice (14,6%) dzieci z grupy PPZW (tabela 12), przy jednoczesnej deklaracji tylko połowy rodziców, iż pracują do 8 godzin dziennie.
Największy odsetek rodziców dzieci z PPZW zadeklarował, iż rzadko organizuje dzieciom
czas wolny. Jedną z przyczyn może być fakt, iż w grupie tej znajduje się największy odsetek
rodziców pracujących nieregularnie (35,7%), ale jednocześnie jest to jedna z dwóch (PPDW
– 87,7% i PNZW – 85,7%) najliczniejszych grup rodziców z wykształceniem wyższym.
Rodzice dzieci z PNDW (72,7%) oraz z PPZW (70,8%) najczęściej zabierają dzieci na
plac zabaw (p < 0,05). Najrzadziej (11,1%) robią to rodzice dzieci z OPSP (tabela 13).
Ponad 40% rodziców z PPDW, niecałe 40% rodziców z PPZW oraz połowa badanych
rodziców z OPSP zadeklarowało, że ich dzieci najchętniej spędzały aktywnie wolny czas na
zabawach na podwórku. Najchętniej bawiły się w domu dzieci z PNDW (39,4%) oraz
z PPDW (35,6%). Największy odsetek dzieci (42,9%) z PNZW zdaniem rodziców spędzało
czas na oglądaniu telewizji lub grach komputerowych (tabela 14).
Tabela 12. Zależność pomiędzy rodzajem przedszkola, do jakiego uczęszcza dziecko a częstotliwością organizowania dziecku aktywności fizycznej przez rodziców
Rodzaj placówki
PPDW (N = 59)
PPZW (N = 48)
PNDW (N = 33)
PNZW (N = 14)
OPSP (N = 36)
Razem (N =190)
rzadko lub wcale
5,1%
14,6%
6,1%
7,1%
5,6%
Częstotliwość
często
44,1%
47,9%
24,2%
78,6%
41,7%
bardzo często
50,9%
37,5%
69,7%
14,3%
52,8%
Istotność różnicy
chi2 = 18,55
c = 0,30
p < 0,05
Tabela 13. Zależność pomiędzy rodzajem przedszkola, do jakiego uczęszcza dziecko a częstotliwością wizyt na
placu zabaw
Rodzaj placówki
PPDW (N = 59)
PPZW (N = 48)
PNDW (N = 33)
PNZW (N = 14)
OPSP (N = 36)
Razem (N =190)
wcale
8,5%
6,3%
6,1%
0,0%
11,1%
Częstotliwość
rzadko lub
bardzo rzadko
22,0%
22,9%
21,2%
78,6%
25,0%
bardzo często lub
często
69,5%
70,8%
72,7%
21,4%
63,9%
chi2 = 21,91
c = 0,32
p < 0,05
Tabela 14. Ulubione sposoby spędzania czasu wolnego przez dzieci w poszczególnych placówkach wg deklaracji
rodziców
Rodzaj placówki
PPDW (N= 59)
PPZW (N= 48)
PNDW (N= 33)
PNZW (N= 14)
OPSP (N= 36)
Razem (N=190)
Gry komputerowe lub
oglądanie bajek
22,0%
35,4%
33,3%
42,9%
38,9%
Zabawy na
podwórku
42,4%
39,6%
27,3%
28,6%
50,0%
Zabawy
w domu
35,6%
25,0%
39,4%
28,6%
11,1%
Istotność
różnicy
chi2 = 12,32
c = 0,25
p = 0,14
30
M. Rokicka-Hebel
Najczęściej do aktywności fizycznej w postaci ćwiczeń razem z dzieckiem (p < 0,05) zachęcają rodzice dzieci uczęszczających do PNDW (27,3%). Natomiast najrzadziej rodzice
dzieci z OPSP (55,6%) oraz rodzice dzieci z PPZW (56,3%).
Tabela 15. Zachęcanie dziecka do aktywnego spędzania czasu wolnego poprzez wspólne ćwiczenia rodziców
razem z dzieckiem
Rodzaj placówki
PPDW (N = 59)
PPZW (N = 48)
PNDW (N = 33)
PNZW (N = 14)
OPSP (N = 36)
Razem (N =190)
wcale
35,6%
56,3%
45,4%
35,7%
55,6%
Częstotliwość
rzadko lub
bardzo rzadko
50,9%
25,0%
27,3%
50,0%
19,4%
bardzo często lub
często
13,6%
18,75%
27,3%
14,3%
25,0%
chi2 = 16,10
c = 0,28
p < 0,05
Według deklaracji rodziców największą grupę dzieci spędzających aktywnie czas powyżej 1 godziny w dni powszednie, były dzieci z OPSP (różnica istotna statystycznie dla
p < 0,05). Najmniejszą stanowiły dzieci z PNZW (niespełna 30%). Rodzice z pozostałych
placówek, deklarowali iż ponad 42% dzieci jest aktywna fizycznie w dni powszednie powyżej
1 godziny. Rodzice dzieci z PNZW zadeklarowali największy odsetek dzieci spędzających
aktywnie czas w granicach od 15 min do 1 godz. (50%). W tej grupie znalazł się również największy odsetek dzieci spędzających aktywnie czas w przedziale do 15 min dziennie
(21,4%) (rycina 4).
Ryc. 4. Czas poświęcony na aktywność fizyczną przez dzieci w dni powszednie uczęszczające do wymienionych
rodzajów placówek według deklaracji rodziców
Natomiast w weekendy według deklaracji 90% rodziców dzieci z PNDW oraz OPSP czas
poświęcany na aktywność fizyczną mieścił się w przedziale powyżej 1 godz. Warto zauważyć, iż liczba dzieci z PPDW poświęcających minimum 1 godzinę dziennie na aktywność
fizyczną podwoiła się w weekend w porównaniu z dniami powszednimi. W PPDW ponad
88% rodziców, a w PPZW oraz PNZW około 77% rodziców deklarowało, że ich dzieci
w weekendy aktywnie spędzają czas powyżej 1 godz. W PPZW największa grupa rodziców
(21%) zadeklarowała, że ich dzieci aktywnie spędzają czas w przedziale 15 min do 1 godz.
(rycina 5).
31
100%
90%
80%
70%
60%
77,1%
88,1%
78,6%
90,9%
50%
94,4%
powyżej 1 godz.
15 min. - 1 godz.
40%
do 15 min.
30%
20%
10%
0%
6,8%
5,1%
PPDW
14,3%
20,8%
2,1%
6,1%
3,0%
7,1%
2,8%
2,8%
PPZW
PNDW
PNZW
OPSP
Ryc. 5. Czas poświęcany w ciągu dnia (poza przedszkolem) na aktywność fizyczną w weekendy w badanych
placówkach
Według deklaracji rodziców w rekreacyjno-sportowych zajęciach pozaprzedszkolnych
najczęściej (57,6%) uczestniczą dzieci z PNDW (p < 0,05). Jednocześnie jest to grupa,
w której największy odsetek rodziców pracuje regularnie do 8 godzin dziennie.
Najwięcej rodziców (75,0%) z PPZW oraz z OPSP (69,4%) twierdzi, iż ich dzieci nie
uczestniczą w takich zajęciach (tabela 16). Okazuje się, że są to grupy, w których największy
odsetek rodziców (PPZW-35,7% i OPSP-17,4%) podejmuje pracę w różnych godzinach.
Tabela 16. Zależność pomiędzy rodzajem przedszkola, do jakiego uczęszcza dziecko, a uczestnictwem dzieci
w zajęciach rekreacyjno-sportowych poza przedszkolem
Rodzaj placówki
PPDW (N = 59)
PPZW (N = 48)
PNDW (N = 33)
PNZW (N = 14)
OPSP (N = 36)
Razem (N =190)
Uczestnictwo w zajęciach pozaprzedszkolnych
tak
44,1%
25,0%
57,6%
50,0%
30,6%
nie
55,9%
75,0%
42,4%
50,0%
69,4%
Istotność
różnicy
chi2 = 11,10
c = 0,23
p < 0,05
Dyskusja
Ważnym i pilnym wyzwaniem dla rodziców i nauczycieli jest nauczenie dziecka aktywnego spędzania czasu wolnego. Aktywne fizycznie i sprawne dzieci, a jeszcze dodatkowo aktywnych fizycznie rodziców, mają w przyszłości kilka razy większą szansę na aktywny fizycznie styl życia [24, 25, 26]. Nierozłącznie aktywność fizyczną dzieci i młodzieży należy wiązać
z aktywnością ich rodziców. Stwierdzono bowiem wpływ zachowań zdrowotnych, w tym aktywności rodziców, na podobne zachowania ich dzieci [27, 28]. Bardziej aktywni rodzice to
aktywne także ich dzieci [29, 30, 24], również później w okresie młodzieńczym [31]. Rodzice
jednakże nie zawsze dysponują wolnym czasem, który mogą poświęcić na aktywność fizyczną ze swoimi dziećmi. Badania własne wykazały, że z pięciu badanych grup, w trzech
(PPDW, PNDW, OPSP) ponad połowa rodziców w czasie wolnym bardzo często organizuje
swoim dzieciom aktywność fizyczną. Najrzadziej czas wolny organizują rodzice dzieci
uczęszczających do PPZW (prawie 15%).
32
M. Rokicka-Hebel
Dziecko do ruchu najbardziej inspiruje zachęta i wspólne działanie z rodzicami, z którymi
w tym okresie jest ono bardzo związane emocjonalnie. Z badań K. Piech [32] prowadzonych
m.in. w rodzinach dzieci przedszkolnych wynika, że największy wpływ na kwestię podjęcia
decyzji o uczestnictwie rodziny w imprezie sportowo-rekreacyjnej jest właśnie zachęta dziecka. Poprzez wspólne z dzieckiem aktywne spędzanie czasu wolnego należy zaszczepić
w dziecku chęć do podejmowania różnorodnych form rekreacji ruchowej. Badania własne
wykazały, że zdecydowana większość rodziców owe czynności podejmuje rzadko, bardzo
rzadko lub wcale. We wszystkich badanych grupach bardzo wysoki odsetek rodziców zadeklarował, iż w czasie wolnym spędza czas z dzieckiem oglądając telewizję (PNZW – 92,9%,
PPDW – 76,3%, OPSP – 69,4%, PPZW – 68,7%, PNDW – 66,6%). Większość autorów zajmujących się tą problematyką wskazuje na dominację oglądania telewizji nad innymi sposobami spędzania czasu wolnego [33,34]. Ponad połowa rodziców w czterech z pięciu badanych grup jako sposób spędzania czasu wolnego z dziećmi deklarowała spacery (OPSP –
63,9%, PPDW – 55,9%, PPZW – 54,2%, PNDW – 51,5%), przy okazji zapewne korzystając
z placów zabaw – najczęściej grupa z PNDW – 72,7%, PPZW – 70,8% oraz PPDW – 69,5%.
Badania [35, 36] wskazują, iż najpopularniejszą formą rekreacji wśród kobiet są spacery.
Nie ulega wątpliwości, że rola rodziców w wychowaniu do rekreacji jest podstawowa i nie
może być zastąpiona przez żadną inną placówkę wychowawczą. Zadaniem rodziców jest
wpajanie dziecku pewnych umiejętności i nawyków ruchowych, które mogą mieć decydujący
wpływ na dalszy rozwój zainteresowań w tym kierunku.
Wnioski
1. Sposób spędzania czasu wolnego dzieci uczęszczających do różnego rodzaju placówek
nieznacznie różni się od siebie. Spośród badanych grup dzieci wyróżnia się grupa z oddziałów przedszkolnych w szkołach podstawowych (OPSP), w której połowa badanych
dzieci najchętniej swój wolny czas spędza na zabawach na podwórku (różnica istotna
statystycznie dla p < 0,05). Potwierdza to fakt, iż zarówno w dni powszednie (72,2%), jak
i w weekendy (94,4%) największy odsetek dzieci z OPSP jest aktywny fizycznie powyżej
1 godziny. Taką samą formę spędzania czasu wolnego wybiera nieco mniej dzieci
(42,4%) z przedszkoli publicznych z dobrymi warunkami (PPDW). Warto zauważyć, iż
wśród rodziców dzieci uczęszczających do wymienionych placówek rozpiętość wieku była największa.
Największy odsetek dzieci korzystający najchętniej w czasie wolnym z komputera – prawie 43% – uczęszcza do PNZW, tym samym jest to największa grupa dzieci (50%), która
na aktywność fizyczną poświęca mniej niż 1 godz. w dni powszednie (21,4%). Najmniejszy odsetek dzieci (22%) korzystający z komputera uczęszcza do PPDW. W pozostałych
grupach występuje podobny odsetek (powyżej 30%) dzieci korzystających w wolnym
czasie z komputera.
2. Rodzice posiadający wykształcenie wyższe częściej spędzają czas z dziećmi w domu,
np. czytając z nimi książki (różnica istotna statystycznie dla p < 0,05) (PPDW), bawiąc się
w domu (PPDW) lub oglądając telewizję. Największy odsetek dzieci (42,9%) z PNZW,
przy 85,7% rodziców z wykształceniem wyższym, bardzo często lub często spędzał czas
na oglądaniu telewizji (92,95%) lub korzystaniu z komputera (42,8%).
W grupach, gdzie 1/3 rodziców posiada wykształcenie średnie (PPZW, PNDW, OPSP),
największy odsetek rodziców bardzo często lub często spędza wolny czas z dziećmi na
zabawie na podwórku oraz spacerowaniu. Rodzice dzieci z PNDW (72,7%) oraz z PPZW
(70,8%) najczęściej zabierają dzieci na plac zabaw (różnica istotna statystycznie dla
p < 0,05).
Rodzice dzieci z grupy OPSP z wykształceniem zawodowym (36,4%) oraz średnim
(36,4%) najczęściej spędzają z dziećmi aktywnie wolny czas jeżdżąc z nimi rowerami
58,3%).
3. W organizacji czasu wolnego swoim dzieciom dominuje grupa rodziców z PNDW
(69,7%), stanowiąca największą grupę rodziców (76,7%) pracujących regularnie do 8 godzin dziennie. Potwierdzeniem powyższego jest fakt, iż rodzice dzieci z PNDW (72,7%)
najczęściej zabierają dzieci na plac zabaw (różnica istotna statystycznie dla p < 0,05).
33
Grupa ta również dominuje w zachęcaniu swoich dzieci do aktywności fizycznej poprzez
wykonywanie ćwiczeń razem z dzieckiem (różnica istotna statystycznie dla p < 0,05).
4. Okazuje się, że w pozaprzedszkolnych zajęciach rekreacyjno-sportowych najczęściej
(57,6%) uczestniczą również dzieci z PNDW (różnica istotna statystycznie dla p < 0,05).
Wyniki badań wskazują, że rodzice dzieci z PNDW mają najwyższy ze wszystkich badanych grup poziom świadomości aktywnego uczestnictwa w kulturze fizycznej.
BIBLIOGRAFIA
[1] Dziak A. Zagrożenie zdrowia u dzieci i młodzieży wynikające z niedostatku ruchu, ćwiczeń ruchowych i sportu. W: Dobrzyniecki B, Dziak A, Nazar K,red. Prozdrowotne wychowanie dzieci i młodzieży: III Interdyscyplinarna Krajowa Konferencja, 10-12 września 1998. Materiały naukowe. Warszawa – Spała; 1998, 47-52.
[2] Sekita B, Przewęda R. Tendencje w rozwoju motorycznym dzieci w wieku przedszkolnym. Studia Pedagogiczne. 1985; 47: 95-109.
[3] Wolański N, Pyżuk M. Psychomotor Properties in 1,5-99,0 year-old-inhabitants of Polish Rural Areas. Studies
in Human Ecology. 1973; t. 1.
[4] Parnicka U. Aktywność ruchowa matek dzieci w wieku przedszkolnym. Warszawa: AWF; 2003.
[5] Kelder SH, Perry CL, Klepp KI, Lytle LL. Longitudinal tracking of adolescent smoking, physical activity and
food choice behaviours. Am J Public Health. 1994; 84: 1121-1126.
[6] Twisk JWR, Kemper HCG, van Mechelen W, Post GB. Tracking of risk factors for coronary heart disease
over a 14-year period: a comparison between lifestyle and biologic risk factors with data from the Amsterdam
Growth and Health Study. Am J Epidemiol. 1997; 145: 888-898.
[7] Boreham C, Riddoch C. The physical activity, fitness and health of children. J Sports Sci. 2001; 19: 915-929.
[8] Casperson CJ, Nixon PA, DuRant RH. Physical activity epidemiology applied to children and adolescents. W:
Holloszy JO, ed. Exercise and Sport Science Reviews. vol. 26 Baltimore: Williams and Wilkins; 1998, 341-403.
[9] Sothern MS, Lofton M, Suskind RM, Udall JN, Blecker U. The health benefits of physical activity in children
and adolescents: Implications for chronic disease prevention. Eur J Pediatrics. 1999; 158: 271-274.
[10] Anderson RE, Crespo CJ, Bartlett SJ, Cheskin LJ, Pratt M. Relationship of physical activity and television
watching with body weight and level of fatness among children. JAMA. 1998; 279: 938-942.
[11] Pratt M, Macera CA, Blanton C. Levels of physical activity and inactivity in children and adults in the United
States: Current evidence and research issues. Med Sci Sport Exerc. 1999; 31: S526-S533.
[12] Strauss R, Pollock H. Epidemic increase in childhood overweight, 1986-1998. JAMA. 2001; 286: 2845-2848.
[13] U.S. Department of Health and Human Services Physical Activity and Health: A Report from the Surgeon
General. Atlanta, GA: U.S. Department of Health and Human Services, Centers for Disease Control and Prevention, National Center for Chronic Disease Prevention and Health Promotion; 1996.
[14] Corbin CB, Pangrazi RP. Physical Activity for Children: A Statement of Guidelines for Children Ages 5-12.
Reston, VA: National Association for Sports and Physical Education; 2004.
[15] Strong WB, Malina RM, Blimkie CJ, et al. Evidence based physical activity for school-age youth. J Pediatrics.
2005; 146: 732-7.
[16] Health Canada and the Canadian Society for Exercise Physiology. Canada’s physical activity guide for youth.
Cat.No. H39-611/2002-IE. Ottawa, Ont,: Minister of Public Works and Government Services Canada; 2002.
[17] Corbin CB, Pangrazi RP. Physical activity for children: a statement of guidelines for children aged 5-12, 2nd
ed. Reston: National Association for Sport and Physical Education; 2004.
[18] Baranowski T, Hooks P, Tsong Y, Cieslik C, Nader PR. Aerobic physical activity among third- to sixth-grade
children. J Dev Behav Pediatr. 1987; 8: 203-206.
[19] Trost SG, Pate RR, Sallis JF, et al. Age and gender differences in objectively measured physical activity in
youth. Med Sci Sports Exerc. 2002; 34: 350-355.
[20] Rowlands AV, Pilgrim EL, Eston RG. Patterns of habitual activity across weekdays and weekend days in
9-11-year-old children. Prev Med. 2008; 46: 317-324.
[21] Bailey RC, Olson J, Pepper SL, Porszasz J, Barstow TJ, Cooper DM. The level and tempo of children’s
physical activities: an observational study. Med Sci Sports Exerc. 1995; 27: 1033-1041.
[22] Berman N, Bailey R, Barstow TJ, Cooper DM. Spectral and bout detection analysis of physical activity patterns in healthy, prepubertal boys and girls. Am J Human Biol. 1998; 10: 289-297.
[23] Stanisz A. Tabele wielodzielcze. Medycyna Praktyczna. 2007; 2001/11. http://www.mp.pl/artykuly/?aid=11934
[24] Moore LL, Lombardi DA, Whire MJ, Campell IL, Oloveria SA, Ellison RC. Influence of parents physical activity on activity levels of young children. Pediatrics J. 1991; 118: 215-219.
[25] Simons-Morton BG. Health-related physical fitness in childhood: status and recommendations. Am Rev Publ
Health. 1988; 9: 403-425.
[26] Telema R, Yang X, Laakso L, Viikari J. Physical activity in childhood and adolescence as predictor of physical activity in young adulthood. Am J Prev Med. 1997; 13: 317-323.
[27] Klesges RC. The effects of parental influence on children’s foot intake, physical activity, weight. Eating Disord. 1986; 5: 335-346.
34
M. Rokicka-Hebel
[28] Perry D, Luepker RV, Murray DM, et al. Parent involvement with children’s health promotion a one- year
follow-up the Minnesota Home Team. Health Edu Q. 1989; 16: 171-180.
[29] Drabik J. Aktywność fizyczna w edukacji zdrowotnej społeczeństwa. Część 1. Gdańsk: AWF; 1995.
[30] Freedson PS, Evenson E. Familiar aggregation and physical activity. Res Q Ex Sport. 1991; 62: L384-389.
[31] Sallis JF, Patterson TL, McKenzie TL, Nadar PR. Family variables and physical activity correlate with plasma
leptin concentrations in five-year old children. J Clin Invest. 1988; 99 :592-595.
[32] Piech K. Imprezy sportowo-rekreacyjne dzieci z rodzicami jako sposób promocji aktywności ruchowej w rodzinie. Praca doktorska. Warszawa: AWF; 2002.
[33] Wawarzak-Chodaczek M. Telewizja w czasie wolnym kobiet polskich, mających dzieci w młodszym wieku
szkolnym. W: Zawadzka A, red. Kobieta i jej czas wolny. Wrocław; 1993.
[34] Umiastowska D. Miejsce aktywnych form ruchu w czasie wolnym mieszkańców Szczecina. W: Wyrzykowski
J, red. Studia nad czasem wolnym mieszkańców dużych miast Polski i jego wykorzystaniem na rekreację ruchową. Warszawa: AWF; 2000.
[35] Nowak M. Czynniki determinujące podejmowanie aktywności ruchowej przez kobiety. W: Umiastowska D,
red. Aktywność ruchowa ludzi w różnym wieku. Szczecin: PTNKF; 1995.
[36] Kulesza W, Surówka-Fenczyn I. Aktywność ruchowa osób w wieku średnim i jej bariery. W: Umiastowska D,
red. Aktywność ruchowa osób w różnym wieku. Warszawa: PTNKF; 1998.
PRACA ORYGINALNA
Ocena aktywności fizycznej studentów kierunku fizjoterapia
Akademii Wychowania Fizycznego
oraz Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach
Assessment of physical activity among students of Physiotherapy
at the University of Physical Education and the Medical University
of Silesia in Katowice
MONIKA SOCHA-MASZTAFIAK ABDG, ŁUKASZ CHOMICKI CF
Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach
Wydział Fizjoterapii. Studia Doktoranckie
Streszczenie
Celem pracy było określenie poziomu aktywności fizycznej studentów kierunku fizjoterapia Akademii Wychowania Fizycznego i Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach oraz porównanie ich rocznego wydatku kalorycznego.
W badaniach wzięło udział 40 studentów Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach (20 kobiet i 20 mężczyzn)
oraz 40 studentów Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach (20 kobiet i 20 mężczyzn) w wieku od 21 do 24 lat.
Poziom aktywności ruchowej oceniano za pomocą kwestionariusza Minnesota (Minnesota Leisure Time Activity Questionnaire – MLTPAQ), który gromadzi informacje o poziomie aktywności fizycznej badanej osoby w ostatnim roku.
Wyniki pozwoliły określić poziom aktywności fizycznej badanej grupy studentów kierunku fizjoterapia obu uczelni. Poziom aktywności fizycznej kobiet oraz mężczyzn z Akademii Wychowania Fizycznego można określić jako wysoki, natomiast badanych mężczyzn ze Śląskiego Uniwersytetu Medycznego jako średni. Najwyższym tygodniowym wydatkiem kalorycznym charakteryzowała się grupa mężczyzn z Akademii Wychowania Fizycznego, a najniższym grupa mężczyzn
z Uniwersytetu Medycznego. Fizyczna aktywność rekreacyjna przeważała wydatkiem kalorycznym nad fizycznymi pracami
domowymi.
Słowa kluczowe: zdrowie, aktywność ruchowa, kwestionariusz Minnesota.
Abstract
The objective of this work was the specification of the physical activity level among students at the Faculty of Physiotherapy of the University of Physical Education and the Medical University in Katowice as well and a comparison of their
annual caloric expenditure.
The research involved 40 students of the University of Physical Education in Katowice (20 women and 20 men) and
40 students of the Medical University in Katowice (20 women and 20 men) aged between 20 and 25.
Physical activity was assessed by the Minnesota Leisure Time Activity Questionnaire – MLTPAQ, which gathers information on the level of physical activity of an examined person in the last year.
Results allowed defining the level of physical activity of the assessed group of Physiotherapy students of both institutions. The level of women’s physical activity of both groups subjected to research and men from the University of Physical
Education may be defined as high while the level of a group of men from the Medical University subjected to the research
as medium. The highest weekly caloric expenditure characterized a group of men from the University of Physical Education, and the lowest level characterized a group of men from the Medical University. Recreational activity outranked housework in terms of caloric expenditure.
Key words: health, physical activity, Minnesota Leisure Time Activity Questionnaire – MLTPAQ.
Wstęp
Ciągły postęp cywilizacyjny, jak również zmiany zachodzące we współczesnym świecie,
znajdują swoje odbicie w kondycji psychicznej oraz fizycznej społeczeństw. Sprawność fizyczna człowieka pozwala na wykonywanie codziennych obowiązków [1]. Współczesny rozwój cywilizacyjny wprowadził wiele udogodnień w funkcjonowaniu społeczeństw [2]. Aktywność fizyczna została w znacznym stopniu ograniczona [3].
W pogoni za pieniądzem i sukcesem ludzie całkowicie rezygnują lub ograniczają do minimum czas aktywnego odpoczynku, który jest tak bardzo istotny w prawidłowym funkcjonowaniu ludzkiego organizmu. Aktywny styl życia jest najważniejszym czynnikiem warunkująAutor korespondencyjny:
Monika Socha–Masztafiak
Ul. Piastów 7/65, 40-866 Katowice
Tel: 511526539, e-mail: [email protected]
36
cym zdrowie [4]. Wszelkie udogodnienia związane z rozwojem cywilizacyjnym sprawiają, że
co raz częściej preferowany jest mało aktywny styl życia. Wysiłek fizyczny zostaje zredukowany do minimum, a często zostaje zastąpiony obciążeniem psychicznym. Niedostateczna
aktywność fizyczna jest najczęściej wymieniana jako jeden z głównych czynników występowania chorób cywilizacyjnych, w poczet których zaliczyć możemy chorobę niedokrwienną
serca, nadciśnienie, udar mózgu, cukrzycę, zawał mięśnia sercowego, nadwagę prowadzącą
do otyłości oraz nowotwory [5, 6].
Symptomy chorób cywilizacyjnych zaczynają się pojawiać u coraz młodszych osób i postępują zdecydowanie szybciej niż u poprzednich pokoleń. Lekarze, nauczyciele wychowania
fizycznego, psycholodzy i pedagodzy jednogłośnie przyznają, iż aby przeciwdziałać temu
stanowi rzeczy, należy wdrożyć systematyczne uprawianie różnych form aktywności fizycznej [3, 7].
Ruch pomaga zapobiegać zmianom degeneracyjnym oraz występowaniu chorób cywilizacyjnych. Umożliwia prawidłowy rozwój organizmu, sprzyja kształtowaniu odpowiedzialności jednostki za swoje zdrowie fizyczne i psychiczne [8].
Ponadto prowadzenie aktywnego stylu życia przynosi wiele korzyści społecznych. Wiadomo również, że pomiędzy średnią długością życia a aktywnością fizyczną zachodzi relacja,
która bezpośrednio wskazuje, iż aktywne fizycznie populacje przeważnie żyją dłużej. Osoby,
które do tej pory prowadziły siedzący tryb życia, po wdrożeniu do stylu życia aktywności fizycznej cieszą się lepszym samopoczuciem, zarówno z punktu widzenia psychicznego, jak
i fizycznego oraz osiągają lepszą jakość życia [9]. Tak więc aktywność fizyczna powinna towarzyszyć każdemu człowiekowi przez całe życie [10, 11].
Twórca polskiej rehabilitacji Wiktor Dega1 podkreślał, że „ruch jako lek nie ma substancji
ani opakowania. Substancją tego leku jest pomysł zrodzony z nauki i doświadczenia. Jego
podanie wymaga prawdziwego mistrzostwa”.
Aktywność fizyczna podejmowana w odpowiedniej objętości i intensywności wpływa na
obniżenie ryzyka zachorowalności na tzw. choroby cywilizacyjne. Istotne jest więc szerzenie
wiedzy na temat pozytywnego wpływu ćwiczeń ruchowych na organizm ludzki. Niestety pomimo wzrostu świadomości do prowadzenia aktywnego stylu życia przyznaje się jedynie
około 3-10% dorosłego społeczeństwa [11]. Problem ten dotyczy zarówno osób młodszych,
które nie przekroczyły 30. roku życia, jak i osób starszych.
Przedmiotem niniejszych badań były rodzaje aktywności fizycznej uprawiane przez dobrane losowo grupy studentek i studentów z Wydziałów Fizjoterapii Uniwersytetu Medycznego i Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach.
Celem badań była ocena różnych form aktywności fizycznej podejmowanej przez grupy
badanych studentów oraz określenie wydatku energetycznego podczas wykonywanej aktywności fizycznej.
Materiał i metody
Badania przeprowadzono w losowo dobranych grupach 20 kobiet i 20 mężczyzn z obu
ankietowanych uczelni. Wiek badanych mieścił się przedziale 21–24 lata (ryc.1).
Do oceny form podejmowanej przez badanych aktywności fizycznej oraz określenia jej
objętości i intensywności, posilono się metodą badań kwestionariuszowych. W przeprowadzonych badaniach posiłkowano się kwestionariuszem Minnesota (Minnesota Leisure Time
Physical Activities).
W kwestionariuszu Minnesota uwzględnione są rekreacyjne formy aktywności fizycznej,
aktywność fizyczna w formie wykonywanych prac domowych i w ogrodzie oraz inne formy
aktywności fizycznej (tab. 1).
Wykonywana przez badanych aktywność fizyczna oceniana była w trzech zakresach intensywności (tab. 2).
1
Wiktor Dega (1896–1995) lekarz ortopeda, twórca polskiej szkoły rehabilitacji.
37
Ocena aktywności fizycznej studentów kierunku fizjoterapia AWF oraz SUM w Katowicach
0
liczba
osób
0
2
AWF
4
2
3
2
2
2
1
2
ŚUM
wiek
Ryc. 1. Liczebność badanych ze względu na wiek
Tabela 1. Formy aktywności fizycznej występujące w kwestionariuszu Minnesota
Chód i podobne
Ćwiczenia ogólnokondycyjne
Ćwiczenia związane z wodą
Sporty zimowe
Sporty
Wędkarstwo i polowanie
Prace w ogrodzie
Naprawy domowe
Pozostałe aktywności
*
AR*
PD*
AR/PD
AR – aktywność rekreacyjna,
*
PD – prace domowe
Tabela. 2 Intensywność podejmowanych wysiłków fizycznych
mała
Intensywność
średnia
duża
< 4 MET
4 - < 6 MET
≥ 6 MET
Przedstawione w pracy badania wykonane zostały w roku akademickim 2012/2013. Studenci zostali poproszeni o samodzielne wypełnienie kwestionariusza oraz o udzielenie informacji na temat swojego wieku, płci oraz uczelni, na której się kształcą.
W pracy sformułowano następujące pytania badawcze
1. Czy istnieją różnice w poziomie aktywności fizycznej pomiędzy studentami analizowanych uczelni?
2. Jaki rodzaj aktywności ruchowej jest dominujący wśród studentów obu uczelni?
3. Która grupa badawcza charakteryzuje się najwyższym, a która najniższym tygodniowym
wydatkiem energetycznym ?
4. Czy istnieją różnice dotyczące poziomu aktywności ruchowej pomiędzy kobietami a mężczyznami analizowanych uczelni?
Wyniki
W badanej grupie kobiet, zarówno studentek AWF, jak i SUM, dominował wysiłek o dużej
intensywności (≥ 6 MET). Wysiłek ten związany był z aktywnością rekreacyjną i wynosił
3262,53 kcal/ kg/ tydz. (studentki AWF) oraz 2771,15 kcal/ kg/ tydz. (studentki SUM). Natomiast całkowity tygodniowy wydatek kaloryczny badanej grupy wyniósł 5317,34 kcal/ kg/
tydz. (studentki AWF) i 4098,95 kcal/ kg/ tydz. (studentki SUM).
Wysiłek związany z pracami domowymi i w ogrodzie stanowił znikomą część całkowitego
tygodniowego wydatku kalorycznego badanej grupy. Przyczyny takiego stanu rzeczy należy
upatrywać w fakcie, iż większość badanych kobiet przez większą część roku zamieszkuje
akademicki dom studenta bądź inne stancje studenckie, gdzie prace domowe i w ogrodzie
przeważnie ograniczone są do minimum.
38
Tabela 3. Tygodniowa objętość aktywności fizycznej studentek AWF
X
SD
AR
PD
Razem
Wysiłek lekki (< 4 MET)
792,27
0
792,27
131,43
0
131,43
AR
PD
Razem
Wysiłek umiarkowany (4 - <6 MET)
1151,25
80,05
1231,3
84,36
15,23
81,90
AR
PD
Razem
Łącznie
Wysiłek duży (≥ 6 MET)
3262,53
31,24
3293,77
5317,34
391,63
5,40
393,44
509,82
Tabela 4. Tygodniowa objętość aktywności fizycznej studentek SUM
X
SD
AR
PD
Razem
183,34
0
183,34
3,55
0
3,55
AR
PD
Razem
809,87
145,76
954,73
7,67
2,76
9,23
AR
PD
Razem
Łącznie
2771,15
31,83
2802,98
4098,95
31,17
6,44
30,92
34,37
W badanej grupie mężczyzn, tak jak u pań, dominował wysiłek o dużej intensywności
(≥ 6MET), również związany z aktywnością rekreacyjną i wynosił odpowiednio 3642,88 kcal/
kg/ tydz. (badani studenci AWF) i 5116,26 kcal/ kg/ tydz. (badani studenci SUM). Natomiast
całkowity tygodniowy wydatek kaloryczny badanej grupy wyniósł 8144,58 kcal/ kg/ tydz. (badani studenci AWF) i 5136,13 kcal/ kg/ tydz. (badani studenci SUM).
Tak jak w przypadku badanych kobiet wysiłek związany z pracami domowymi i w ogrodzie stanowił znikomą część całkowitego tygodniowego wydatku kalorycznego badanej grupy. Przyczyny takiego stanu rzeczy należy upatrywać tak samo jak w grupie badanych kobiet
w fakcie, iż większość mężczyzn z badanej grupy przez większą część roku mieszka w akademickim domu studenta czy na stancji, gdzie prace domowe i w ogrodzie ograniczone są
przeważnie do minimum.
39
Tabela 5. Tygodniowa objętość aktywności fizycznej studentów AWF
X
SD
AR
PD
Razem
1049,89
4,03
1053,92
238,79
0,12
238,67
AR
PD
Razem
3111,03
166,08
3277,11
204,28
21,52
21,43
AR
PD
Razem
Łącznie
3642,88
170,67
3813,55
8144,58
266,96
23,94
261,24
571,30
Tabela 6. Tygodniowa objętość aktywności fizycznej studentów SUM
X
SD
AR
PD
Razem
118,94
0
118,94
192,02
0
192,02
AR
PD
Razem
606,05
0
606,05
527,89
0
527,89
AR
PD
Razem
Łącznie
5116,26
6,23
4472,49
5136,13
6644,13
19,17
3880,42
5235,15
Dyskusja
Liczne badania naukowe wykazały, iż ćwiczenia ruchowe podejmowane odpowiednio
często i w odpowiedniej intensywności wpływają na obniżenie poziomu zachorowalności
oraz śmierci z powodu występowania chorób cywilizacyjnych [12, 13].
Czas studiów na analizowanych kierunkach to okres istotnego wzbogacania wiedzy
o zdrowotnych nawykach aktywności fizycznej. Student jest świadom oddziałujących na niego niekorzystnych bodźców (narkotyki, alkohol, papierosy, nadmierne napięcie psychiczne)
oraz faktu, iż aby zrównoważyć ten niekorzystny stan rzeczy, potrzebna jest systematyczna
aktywność fizyczna [14, 15, 16].
Przeprowadzona analiza wśród dorosłych młodych ludzi studiujących na Akademii Wychowania Fizycznego w Katowicach oraz Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach
wykazała, iż dominująca ich część preferuje aktywne spędzanie wolnego czasu. Świadczy
o tym całkowity tygodniowy wydatek kaloryczny wszystkich badanych, który wyniósł 5675,00
kcal/ kg/ tydz.
Pomiędzy analizowanymi grupami widać znaczną przewagę Akademii Wychowania Fizycznego. Całkowity tygodniowy wydatek kaloryczny kobiet wyniósł 5317,34 kcal/ kg/ tydz.
oraz mężczyzn 8144,58 kcal/ kg/ tydz. Fakt ten świadczyć może o tym, iż studenci tego kie-
40
runku podchodzić muszą do zaliczeń o charakterze sprawnościowym, w których wysoka
sprawność fizyczna oraz dobra kondycja fizyczna odgrywają kluczową rolę w uzyskaniu pozytywnych ocen.
Podsumowując wyżej wymienione wyniki badań, stwierdzić należy, iż poziom aktywności
ruchowej badanych studentów Akademii Wychowania Fizycznego jest wysoki i bardzo zadowalający. Studenci Śląskiego Uniwersytetu Medycznego również cechują się aktywnym
stylem życia, przy czym badana grupa mężczyzn cechuje się wyższym tygodniowym wydatkiem kalorycznym niż kobiety. Należy zwrócić uwagę również na fakt, iż badaniom zostały
poddane osoby o wyższej niż przeciętna wiedzy na temat wpływu aktywności ruchowej
w promocji zdrowia i profilaktyce chorób cywilizacyjnych.
Inne badania prowadzone na grupie studentów Zamiejscowego Wydziału Wychowania
Fizycznegow Białej Podlaskiej w latach 2001 i 2002 również wykazały, że występuje statystycznie istotna różnica wydatku kalorycznego pomiędzy kobietami a mężczyznami, a kobiety studiujące na IV roku mają niższą w stosunku do mężczyzn wydolność układu krążenia.
Wykazano także, iż dla większości badanych studentów aktywność fizyczna, która związana
jest z programem studiów, sprzyja w utrzymaniu dobrego stanu zdrowia, co z kolei wpływa
na wyższą jakość życia [17].
Kolejne badania przeprowadzone na studentach ostatniego roku Wydziału Lekarskiego
Akademii Medycznej w Łodzi oraz ostatniego roku Wydziału Wychowania Fizycznego
i Zdrowotnego Uniwersytetu Łódzkiego przedstawiają istotną różnice w wartości wydatku
energetycznego pomiędzy tymi badanymi grupami. Studenci medycyny nie uzyskali nawet
wartości zalecanej przez europejskie i amerykańskie towarzystwa naukowe w treningu zdrowotnym. Natomiast grupa badanych studentów Wydziału WFiZ wykazuje się zadowalającym
poziomem aktywności fizycznej, wynikającej nie tylko z uczestniczenia w obowiązującym
programie studiów, lecz z czynnego wypoczynku i trybu życia tych osób [12].
Kolejne badania przeprowadzone na kobietach studiujących na terenie województwa
podkarpackiego donoszą, iż studentki analizowanych kierunków medycznych wykazują się
przeciętnym poziomem aktywności fizycznej w czasie wolnym od zajęć dydaktycznych, obliczanym na podstawie kwestionariusza aktywności fizycznej Minnesota. Natomiast aktywność
fizyczna czasu wolnego studentek kierunków pielęgniarstwa i położnictwa odznacza się niższym statystycznie poziomem niż przeciętny zalecany dla danej grupy wiekowej [18].
Należy wyrazić nadzieję, że wszyscy studenci, nie tylko studiujący na Akademii Wychowania Fizycznego z Katowicach, lecz również w innych szkołach wyższych, będą propagować aktywny tryb życia, podkreślając pozytywny wpływ aktywności fizycznej na zdrowie
człowieka. Tak aby aktywność fizyczna była ich nieodzownym elementem życia.
Styl życia, w którym ważną funkcję spełnia aktywność fizyczna, w ponad 50% decyduje
o naszym zdrowiu [19].
Wnioski
Analiza wyników badań skłania do przedstawienia następujących wniosków:
1. Wyniki badań wykazały, iż istnieje różnica pomiędzy całkowitym tygodniowym wydatkiem
kalorycznym grupy studentów Akademii Wychowania Fizycznego (8144,54 kcal/ kg/ tydz)
a badanymi studentami Śląskiego Uniwersytetu Medycznego (5136,13 kcal/ kg/ tydz.).
2. W analizowanych grupach studentek i studentów obu uczelni dominował rodzaj wysiłku
fizycznego w formie rekreacji ruchowej.
3. Badane grupy mężczyzn z obu uczelni charakteryzowały się wyższymi tygodniowymi
wydatkami kalorycznymi od analizowanych grup kobiet.
BIBLIOGRAFIA
[1] Nowak A. Sprawność fizyczna studentów Uniwersytetu Przyrodniczego Poznaniu. Państwowa Wyższa
Szkoła w Krośnie. Krosno, 2010, 7: 117-134.
[2] Nawrocka A, Prończuk A, Mynarski W, Garbaciak W. Aktywność fizyczna menadżerów wyższych szczebli
zarządzania w kontekście zaleceń prozdrowotnych. Medycyna Pracy. 2012; 63(3): 271-279.
41
[3] Bochenek A. Kultura fizyczna w stylu życia młodzieży akademickiej. Annales Universitatis Mariae CurieSkłodowska Lublin – Polonia. 2003; 58 (supl. 13), 17: 85-92.
[4] Kochanowicz B, Hansdorfer-Korzon R. Postawy studentów kierunku fizjoterapii wobec aktywności fizycznej.
Ann Acad Med Gedan. 2013; 43: 19-28.
[5] Roik J. Choroby cywilizacyjne. Internetowe Wydawnictwo Złote Myśli; 2008.
[6] Umiastowska D, Szczepanowska E. Opinie studentów wychowania fizycznego i fizjoterapii o podejmowaniu
udziału w różnych formach aktywności ruchowej. Zeszyty Naukowe, Szczecin. 2005; 424: 109-119.
[7] Lisiecki T. Ogólna sprawność fizyczna oraz postawy wobec profilaktyki zdrowotnej i aktywności ruchowej
studentów I roku studiów. Gdańsk: AWFiS; 2002.
[8] Januszewska-Mastalerz K, Cieślik A, Gój K, et a. Aktywność fizyczna jako czynnik zdrowego stylu życia w opinii
studentek. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia. 2003; 58 (supl.13), 3: 9-14.
[9] Wytyczne UE dotyczące aktywności fizycznej. Czwarty projekt skonsolidowany zatwierdzony przez grupę
roboczą UE „Sport i Zdrowie” w dniu 25 września 2008.
[10] Oczko W. O różnych przypadłościach ciała ludzkiego. Traktat; 1578.
[11] Kiełbasiewicz-Drozdowska I, Pluta B. Samoocena poziomu sprawności fizycznej studentów a systematyczna
aktywność ruchowa jako element prozdrowotnego stylu życia. Medycyna Sportowa. 2006; 22(4): 221-227.
[12] Stasiołek D, Woźniak A, Jegier A. Charakterystyka aktywności fizycznej studentów Medycyny oraz Wychowania Fizycznego i Zdrowotnego w Łodzi. Nowiny Lekarskie, Łódź. 2002; 71 (4/5): 226-229.
[13] Nowak Z. Prospektywna ocena przydatności kwestionariuszy aktywności fizycznej u chorych poddanych
interwencjom wieńcowym. Katowice: AWF; 2006.
[14] Barabasz Z, Zadarko E. Diagnoza stanu i perspektywa zmian w obrębie studenckiej kultury fizycznej. Krosno:
Państwowa Wyższa Szkoła w Krośnie. 2010, 3: 47-76.
[15] Rozpara M, Mynarski W, Czapla K. Szacowanie kosztu energetycznego aktywności fizycznej na podstawie
badań kwestionariuszem IPAQ. W: Mynarski W, red. Teoretyczne i empiryczne zagadnienia rekreacji i turystyki. Katowice: AWF; 2008, 257-281.
[16] Stasiołek D, Jegier A. Wybrane kwestionariusze stosowane do oceny aktywności ruchowej. Medicina Sportiva. 2003; 7 (1): 19-30.
[17] Bytniewski M. Aktywność ruchowa a poziom wydolności układu krążenia studentów ZWWF. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia. 2003; 58 (supl. 13), 17: 158-163.
[18] Zadarko E, Barabasz Z, Nizioł E. Ocena poziomu aktywności fizycznej studentek wybranych kierunków medycznych na tle badań populacyjnych. Przegląd Medyczny Uniwersytetu Rzeszowskiego i Narodowego Instytutu Leków w Warszawie, Rzeszów. 2011; 2: 188-194.
[19] Barabasz Z, Zadarko E. Aktywność przez całe życie. Zdrowie i sprawność studentów pod kontrolą. Krosno:
Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Krośnie; 2010.
PRACA ORYGINALNA
Postawy ekologiczne uczestników wypoczynku
w środowisku naturalnym
Ecological attitudes of participants in environmental recreation
MARCIN PASEK ABCDEF, ALICJA NOWAK-ZALESKA ABF,
MONIKA MICHAŁOWSKA-SAWCZYN ABE
Katedra Nauk Przyrodniczych
Streszczenie
Walory zdrowotne i wypoczynkowe środowiska leśnego, jak również dostępność dla turystyki masowej,
stwarzają możliwości do ponownego odkrycia lasu jako ulubionego miejsca wypoczynku. Różne oddziaływania
poszczególnych form turystyki na przyrodę mogą wynikać nie tylko z odmiennej ich specyfiki, lecz również
z poziomu komponentu behawioralnego konkretnego uczestnika rekreacji oraz prawdopodobnie także takich
uwarunkowań jak płeć czy miejsce zamieszkania.
Celem badania było określenie postawy ekologicznej uczestników form rekreacji uznawanych za łagodne
oraz przedstawicieli bardziej ekspansywnych rodzajów aktywności w środowisku przyrodniczym. Starano się
również określić rolę płci i miejsca zamieszkania w kształtowaniu postaw prośrodowiskowych.
Badania przeprowadzono w populacji młodych osób aktywnych fizycznie, mających kontakt z lasami
Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego. Wskaźnik postawy proekologicznej opracowano na podstawie wyników
autorskiego kwestionariusza ankiety, która składała się z 15 pytań ocenianych w skali od 0 do 5.
Uzyskane dane wskazują na nieliczne różnice w postawach osób preferujących różną aktywność w terenie
leśnym: osoby, które jako rodzaj wypoczynku wskazywały spacery, prezentowały niższe wskaźniki postaw od
przedstawicieli preferujących inne rodzaje aktywności. Postawy proekologiczne kobiet były bardziej pozytywne niż
postawy mężczyzn. Miejsce zamieszkania nie wpłynęło na siłę postawy.
Związek człowieka ze wsią jako środowiskiem o mniejszym stopniu zagrożenia ekologicznego nie
wywołuje ani pogorszenia, ani poprawy postaw środowiskowych. Uprawianie mniej przyjaznych przyrodzie form
aktywności fizycznej nie jest równoznaczne z mniej pozytywną postawą wobec środowiska przyrodniczego.
Słowa kluczowe: postawa ekologiczna, formy aktywnego wypoczynku w przyrodzie, Trójmiejski Park Krajobrazowy.
Abstract
Not only health and active leisure advantages conducted in forest habitat but also accessibility to mass
tourism generate possibilities of rediscovery of the forest as a favourite place for rest. Various influences of different forms of tourism on nature may not only be a result of their different specifications but also of the level of particular recreation participant’s behavioural component. They may also probably be the result of such factors as
gender or place of residence.
The aim of this research was to estimate whether the participants of the forms of recreation acknowledged as mild represent better ecological attitudes than those who represent more expansive forms of activities in
nature. An attempt was also made to define the role of both gender and place of residence in shaping naturefriendly attitudes. The analysis was carried out amongst those young people who are physically active and are in
touch with the forests of the Tri-City Landscape Park. The ecological attitude index was drawn up on the basis of
the results of a questionnaire consisting of 15 questions measured on a scale from 0 to 5.
The results pointed out rare differences in attitudes of the people preferring various activities in the forest
area. The people whose favourite kind of leisure activity were strolls presented lower values of attitude indicators
than those who preferred other forms of activities. Women’s pro-ecological attitudes were more positive than
men’s ones. The place of living did not have any influence on the attitude strength.
The bond between men and countryside, which represents a smaller degree of ecological threat, causes
neither deterioration nor improvement in the attitudes towards the environment. Carrying out those forms of recreation which are less nature-friendly is not tantamount to a less positive attitude towards the environment.
Key words: ecological attitude, forms of leisure activities, the Tri-City Landscape Park.
Dr Marcin Pasek
Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu, Zakład Biologii, Ekologii i Medycyny Sportu
43
Postawy ekologiczne uczestników wypoczynku w środowisku naturalnym
Wstęp
W dobie dynamicznych przemian cywilizacyjnych człowiek poszukuje coraz bardziej oryginalnych sposobów utrzymania równowagi psychofizycznej. Na przestrzeni kilku ostatnich
dziesięcioleci dało się zaobserwować malejące zainteresowanie społeczeństwa rekreacją na
łonie przyrody. Znajdujący się pod wpływem wizji nieograniczonego konsumpcjonizmu ludzie
coraz rzadziej wykorzystywali naturę w celu rewitalizacji sił zdrowia psychofizycznego.
W ostatnich latach obserwuje się jednak stopniowy wzrost zainteresowania środowiskiem
przyrodniczym jako bazą dla realizacji codziennej czy urlopowej aktywności fizycznej [1].
Obecnie też jedną z alternatyw rozwoju rekreacji staje się wypoczynek w lesie. Walory zdrowotne i wypoczynkowe środowiska leśnego, jak również dostępność dla turystyki masowej,
stwarzają możliwości do ponownego odkrycia lasu jako ulubionego miejsca wypoczynku.
Pojęcie funkcji rekreacyjnych lasu odnosi się do społecznej roli, jaką spełnia on w stosunku
do człowieka [2], co przekłada się na tworzenie nowych kompleksów leśnych o szczególnym
znaczeniu. Należą do nich między innymi parki krajobrazowe, których idea powstania sięga
lat 70. XX wieku oraz datowane na koniec lat 90. leśne kompleksy promocyjne. Przyjęte
w leśnictwie i ochronie przyrody zasady skłaniają do zainteresowania się różnymi kwestiami
turystyki i rekreacji, niejednokrotnie wyprzedzając w tym zakresie rozwój badań z tego obszaru [3]. Istotnym symptomem powrotu do rekreacyjnego użytkowania środowiska leśnego
jest coraz większa różnorodność preferowanych form wypoczynku, przy czym oprócz zachowań zdrowotnych pojawiają się też sportowo-wypoczynkowe, poznawczo-kształceniowe
czy wreszcie utylitarne [4].
Pomimo że las ma podstawowe znaczenie dla większości form rekreacji w przyrodzie, to
jest ono niejednakowe dla rozwoju poszczególnych form wypoczynku preferowanych na danym terenie [5]. Zatem rozpoznanie społecznych potrzeb rozwoju turystyki i rekreacji w lasach ma również znaczenie dla określania wielkości presji wypoczynkowej i jej wpływu na
środowisko przyrodnicze [6]. Uznając za bezsporny fakt odmiennego oddziaływania poszczególnych form turystyki na przyrodę, należy stwierdzić, że zagrożenie dla środowiska
może wynikać nie tylko ze specyfiki danej formy wypoczynku, lecz również z poziomu komponentu behawioralnego konkretnego uczestnika rekreacji [7], gdy na przykład turystyka
amatorska organizowana przez hobbystów, ujęta w ramy organizacji społecznych, korzysta
z przyrody zazwyczaj jej nie zagrażając [8]. Stąd proces wychowywania do turystyki można
uznać za ważny czynnik kształtujący postawę prośrodowiskową [9, 10]. Należy do nich między innymi rozwój postaw pronaturowych [11], czyli szacunku dla życia, opiekuńczości wobec dzieł natury i harmonijnego z nią kontaktu.
W dostępnej literaturze obcojęzycznej przedstawiono [12], co może ułatwić reaktywację
ludzkich zainteresowań w kierunku przyrody. Bez uwzględnienia tego ważnego aspektu
człowiek przestaje być integralną częścią naturalnego otoczenia z wszelkimi tego konsekwencjami, zarówno w sferze biopsychicznej, jak i społecznej. Sytuację tę pogłębia też fakt,
że osoby zainteresowane rekreacją w przyrodzie są zmuszone do pokonywania coraz większych odległości w celu odnalezienia chociażby namiastki takiego środowiska.
O ile problematyka realizacji wypoczynku w środowisku leśnym odnotowana została
w piśmiennictwie [13, 14, 15], o tyle kwestia postaw proekologicznych przedstawicieli różnych form aktywności turystycznej ma jedynie nieliczne odniesienia w publikacjach autorów
amerykańskich [16, 17, 18].
Z uwagi na ten fakt, koncentrując się na gruncie polskim, za cel badań własnych przyjęto
ocenę i porównanie postaw prośrodowiskowych osób aktywnych fizycznie w środowisku leśnym, lecz preferujących różne formy tej aktywności. Wstępnie założono, że jednostki realizujące uznane za mniej inwazyjne dla stanu przyrody formy rekreacji charakteryzuje bardziej
pozytywna postawa ekologiczna niż osoby, których działania rekreacyjne potencjalnie bardziej zagrażają utrzymaniu homeostazy ekosystemów leśnych. Ponieważ jednak kwestia
szkodliwości konkretnych rodzajów wypoczynku jest dość dyskusyjna, nie podjęto w tym obszarze szczegółowego wyodrębniania grupy form mniej i bardziej inwazyjnych. O ile bowiem
bezdyskusyjna jest różnica w stopniu presji na środowisko form na przykład spacerów
w przyrodzie i jazdy na quadach, o tyle trudniej jest porównać zakres szkodliwych oddziaływań na przyrodę pozostałych analizowanych rodzajów aktywności turystyczno-rekreacyjnej.
44
M. Pasek, A. Nowak-Zaleska, M. Michałowska-Sawczyn
W uzupełnieniu w badaniach własnych dokonano również analizy postaw proekologicznych
w odniesieniu do płci i miejsca zamieszkania uczestników rekreacji.
Materiał i metody
Badania przeprowadzono jesienią 2013 roku wśród 307 dorosłych osób, w tym 190 mężczyzn i 117 kobiet z obszaru województwa pomorskiego, wykorzystujących w celach rekreacyjnych sąsiedztwo lasów Trójmiejskiego Parku Krajobrazowego w wieku od 18 do 26 lat
(średnia 20,43; odchylenie standardowe 1,46), zamieszkujących województwo pomorskie.
Miasto jako miejsce zamieszkania wskazało 251 badanych, a wieś – 56.
Zgodnie z wypowiedziami, respondentów podzielono, wzorując się na amerykańskiej propozycji tego podziału, ze względu na ich stopień ingerencji w środowisko na [18]:
- znikomy – jogging (72), spacery (45) oraz nordic walking (8),
- niski – jazda na rowerze (110), jeździectwo (10) oraz jazda na nartach biegowych (6),
- umiarkowany – wędkarstwo (20), zbieractwo płodów runa leśnego (13) oraz myślistwo (4),
- wysoki – jazda na quadach (19).
Wskaźnik postawy proekologicznej opracowano na podstawie analizy autorskiego kwestionariusza ankiety, która składała się z 15 pytań o charakterze zamkniętym, ocenianych
w skali od 0 do 5. Pytania kwestionariusza tworzono w oparciu o zagadnienia znajdujące się
w ankiecie oczekiwań i preferencji społeczeństwa wobec lasu [19], komunikacie o zachowaniach proekologicznych Polaków [20] oraz w kwestionariuszu zachowań prośrodowiskowych
[18]. Konstrukcja ankiety zakładała, że wskazywanie wyższych wartości na skali jest równoznaczne z lepszą postawą ekologiczną. Problematyka zawarta w ankiecie dotyczyła zarówno
ekosystemów leśnych, jak i szerzej rozumianego środowiska przyrodniczego.
Do analizy wyników wykorzystano pakiet Statistica 10. Badanie istotności różnic wskaźnika postawy proekologicznej przeprowadzono przy wykorzystaniu analizy wariancji ANOVA
lub jej nieparametrycznego odpowiednika (test U Manna-Whitneya) w przypadku niespełnienia założeń. W przeprowadzonych analizach jako poziom istotności przyjęto wartość 0,05.
Wyniki
Ze względu na szeroki zakres analizy porównawczej dziesięciu form wypoczynku zaniechano szczegółowej prezentacji danych, wykorzystując podział na cztery grupy środków rekreacji w oparciu o kryterium stopnia ich ingerencji w środowisko przyrodnicze. Analiza zebranego materiału wykazała istotną różnicę w wartościach wskaźnika postaw proekologicznych (p = 0,038) (tab. 1).
Tabela 1. Wskaźnik postawy proekologicznej u osób uprawiających formy rekreacji
o zróżnicowanej ingerencji w środowisko
Stopień ingerencji uprawianej formy
rekreacji w środowisko przyrodnicze
znikomy
niski
umiarkowany
wysoki
Wskaźnik postawy proekologicznej
średnia
± odch. standardowe
31,2 ±9,1
34,7 ±8,2
35,3 ±10,8
36,6 ±10,3
mediana
± odch. ćwiartkowe
31,0 ±5,5
34,5 ±5,5
34,0 ±5,5
36,0 ±8,5
Analiza post-hoc wykazała, że uczestnicy badań uprawiający formy rekreacji o znikomym
stopniu ingerencji w środowisko wykazywali się istotnie niższymi wartościami wskaźnika postawy proekologicznej od uprawiających formy rekreacji o niskim stopniu ingerencji w środowisko (p = 0,024) oraz od uprawiających formy rekreacji o wysokim stopniu ingerencji w środowisko (p = 0,043).
Ważnym kryterium, które różnicowało postawę ekologiczną okazała się płeć. Kobiety
osiągnęły lepsze wyniki odpowiedzi od mężczyzn na większość pytań kwestionariusza. War-
45
tości wskaźnika postaw proekologicznych kobiet (mediana ±odchylenie ćwiartkowe 35,0
±5,5; średnia ±odchylenie standardowe 36,57 ±8,63) były istotnie wyższe od wartości
wskaźnika wśród mężczyzn (mediana ±odchylenie ćwiartkowe 31,0 ±5,0; średnia ±odchylenie standardowe 32,15 ±9,00) (p = 0,000) (tab. 2).
Mężczyźni
(n = 190)
Kobiety
(n = 117)
p
Mieszkańcy
miast (n- = 251)
Mieszkańcy wsi
(n = 56)
Tabela 2. Wyniki odpowiedzi na poszczególne pytania kwestionariusza udzielonych przez mężczyzn i kobiety
oraz mieszkańców miast i wsi
p
2,55
3,03
0,000
2,72
2,80
0,701
3,48
3,82
0,003
3,62
3,63
0,907
1,87
2,26
0,037
2,03
2,00
0,942
2,84
3,15
0,041
2,95
3,02
0,814
3,80
4,09
0,043
3,92
3,86
0,892
2,73
3,14
0,010
2,93
2,73
0,432
2,74
3,11
0,070
3,00
2,39
0,007
1,27
1,70
0,003
1,38
1,68
0,225
1,86
2,48
0,000
2,09
2,16
0,876
0,42
0,62
0,025
0,46
0,70
0,213
0,60
0,56
0,860
0,58
0,61
0,648
12. Czy czytujesz prasę poświęconą przyrodzie?
0,77
1,35
0,000
0,96
1,13
0,414
13. Czy oglądasz w telewizji programy o tematyce przyrodniczej?
2,55
2,68
0,216
2,59
2,70
0,417
1,19
1,17
0,895
1,20
1,13
0,859
3,41
3,34
0,328
3,35
3,57
0,434
32,15
36,57
0,000
33,78
34,09
0,579
Pytanie
1. W jakim stopniu powodem Twoich obaw i niepokoju jest stan
środowiska naturalnego?
2. Czy Twoim zdaniem sposób życia ma wpływ ma stan środowiska
naturalnego?
3. Czy znasz prawne możliwości realizacji swojej formy rekreacji
w obszarach chronionych?
4. Czy przyroda stanowi dla Ciebie ulubione miejsce wypoczynku w porównaniu
do środowiska sztucznego: hal sportowych, siłowni, basenów?
5. Czy przeszkadzają Ci widoczne w lesie negatywne skutki zachowań
człowieka?
6. Czy las bez możliwości uprawiania Twojej ulubionej formy rekreacji
w dalszym ciągu byłby przez Ciebie odwiedzany?
7. Czy mógłbyś wymienić te elementy preferowanej formy rekreacji,
które mogłyby stanowić zagrożenie dla lasu?
8. Czy poświęcasz pieniądze lub czas na ochronę przyrody?
9. Czy ograniczasz kupowanie produktów, które mogłyby być przyczyną
problemów środowiskowych?
10. Czy uczestniczysz w publicznych spotkaniach dotyczących ochrony
przyrody?
11. Czy kontaktujesz się z organami administracji państwowej w celu
informowania o zagrożeniach środowiskowych?
14. Czy rozpatrujesz kandydatury polityków przed wyborami przez
pryzmat ich zapatrywań na sprawy środowiska przyrodniczego?
15. Czy zwracasz uwagę na to, by posiadany/kupowany sprzęt był
energooszczędny?
Suma punktów za wszystkie odpowiedzi
Nie zauważono też wyraźnych różnic w odpowiedziach respondentów zamieszkujących
zarówno miasto, jak i wieś. Na zadanych 14 spośród 15 pytań, odpowiedzi uczestników badań, zarówno z miasta, jak i ze wsi nie różniły się w sposób zasadniczy i prezentowały podobny wskaźnik postawy proekologicznej wynoszący w przypadku mieszkańców miast
33,0 ±5,5 (33,78 ±9,03), a w przypadku mieszkańców wsi 35,0 ±5,5 (34,09 ±9,51). Jedyne
zagadnienie, które zróżnicowało odpowiedzi w obu grupach dotyczyło rozpoznania zagrożeń
dla lasu ze strony preferowanej formy rekreacji. W kwestii tej bardziej kompetentnie wypowiadali się mieszkańcy miast (p < 0,01).
Dyskusja
Uczestnikami aktywności ruchowej w przyrodzie są z reguły ludzie o wysokim poziomie
świadomości ekologicznej i wrażliwości przyrodniczej. Uwzględniając to, zaprzecza się jakoby motyw czysto sportowy, czyli kierujący turystami preferującymi turystykę wyczynową na
łonie środowiska leśnego (np. biegi przełajowe, narciarstwo biegowe itp.), czy też motyw
46
utylitarny dotyczący turystów przybywających do lasu w konkretnym celu pozyskania dóbr
(zbieractwo i myślistwo), były obce idei ekoturystyki [21].
Przedstawione wyniki badań dostarczają interesujących spostrzeżeń. Osoby reprezentujące formy wypoczynku o mniejszym wpływie na środowisko, takie jak jogging, spacery czy
nordic walking, nie udzieliły bardziej zadowalających odpowiedzi dotyczących postawy ekologicznej. Formy aktywności powszechnie kojarzone z kontemplacyjnym sposobem spędzania czasu wolnego skupiają wokół siebie jedynie osoby o takiej właśnie filozofii obcowania
z przyrodą, czego przykładem jest gorsza postawa proekologiczna tych osób w porównaniu
z rekreantami, których pasjonuje jazda na quadach (p = 0,043).
Myślistwo w potocznym mniemaniu jest aktywnością ograniczającą zasoby przyrody,
w badaniu nie było ono jednak równoznaczne z mniej pozytywną postawą ekologiczną osób
zajmujących się tą formą aktywności w porównaniu z osobami preferującymi zachowania
powszechnie uznawane za przyjazne przyrodzie. Pomiędzy dwiema wymienionymi grupami
form rekreacji nie stwierdzono różnic istotnych statystycznie. Co więcej, według opinii znawców problemu, utrzymanie łowiectwa, jako formy racjonalnego użytkowania odnawialnych
zasobów przyrody dostarcza korzyści wynikających z jego rekreacyjnego charakteru. Jest
rodzajem rekreacji wiążącej jej uczestników z przyrodą i jej ochroną. Dostarcza również
kompetentnych kadr i zaangażowanych obrońców dzikiej fauny, chętnych do współpracy
w działaniach na jej rzecz. Zapewnia fundusze i polityczne wsparcie dla idei ochrony dzikich
zwierząt i ich środowiska w sensie ogólnym. Poza tym myślistwo dostarcza znacznych ilości
ekologicznie bezpiecznej żywności o wysokiej jakości oraz zapewnia kontrolę liczebności
populacji zwierząt, które takiej kontroli wymagają [22].
Innym przykładem badań proekologicznych postaw rekreantów kojarzonych z eksploatacją zasobów leśnych są doniesienia dotyczące zbieraczy owoców leśnych i grzybów na terenie gminy Rogów [23]. Aż 57% respondentów na tym terenie deklaruje zbieractwo jako powód wizyt w lesie w porównaniu z 2,5-krotnie mniejszą ich liczbą (22%) na obszarze Beskidu
Sądeckiego [19]. Tymczasem wydaje się, że poziom troski o stan lasów rogowskich jest
wyższy. Mieszkańcom gminy Rogów bardzo przeszkadza zaśmiecenie lasu (68% respondentów), podczas gdy w badaniach w Beskidzie Sądeckim taką opinię wyraziło tylko 46%.
Potwierdzeniem troski o stan lasu jest wysoka akceptacja zakazu wjazdu samochodami na
jego teren. W przedstawionych wynikach badań własnych zbieractwo na terenie obszaru
TPK, mimo swego eksploatacyjnego względem zasobów leśnych charakteru, podobnie jak
myślistwo, nie wyróżniało się istotnie gorszą postawą ekologiczną uczestników badań w porównaniu z postawą osób preferujących wysoki stopień ingerencji w naturalne otoczenie. Ta
postawa nie była też istotnie lepsza od postawy uczestników preferujących znikomy i niski
stopień oddziaływania na środowisko.
Formą wypoczynku w lesie, należącą do grupy o niskim stopniu oddziaływania na środowisko, której przedstawiciele osiągnęli istotnie lepszą ogólną postawę ekologiczną od grupy
oddziałującej na otoczenie w sposób znikomy, okazało się w tych badaniach jeździectwo.
Pomimo obecności zmian w strukturze podłoża, które mogą mieć następstwa w utrudnionym
krążeniu wody czy ograniczonym rozwoju roślinności przydrożnej, przedstawiciele tej formy
aktywności reprezentują pozytywną postawę wobec przyrody w innych opracowaniach związanych z postawami wobec środowiska leśnego osób jeżdżących konno [24]. W pytaniu
o obserwowaną częstotliwość zjeżdżania ze szlaków, 71% uczestników jeździectwa uznawało to za zjawisko sporadyczne, 6% za niewystępujące w ogóle, 19% za zjawisko częste,
a 4% – za nagminne. Natomiast osobiste respektowanie ustawy dotyczącej nie opuszczania
szlaków deklaruje 47% respondentów, 28% zjeżdża często, 25% oświadcza, że jeździ
w sposób dowolny nie sugerując się szlakami. Ocena ta jest dla środowiska jeździeckiego
gorsza od wystawionej mu przez służby leśne, choć znajduje nieco usprawiedliwienia
we wskazaniu przyczyn, wśród których dominuje zbyt mała ilość tras oraz brak oznakowania.
Do uznawanych za ekspansywne form wypoczynku zwyczajowo zalicza się też wędkarstwo. Podobnie, jak w przypadku łowiectwa czy zbieractwa mamy tu do czynienia z ograniczaniem liczebności określonych gatunków, traktowanych zawsze jako niezbędny składnik
ekosystemu. Jednak aktywność ta również znajduje uzasadnienie, gdyż jest pożądana społecznie, uzasadniona ekonomicznie i wskazana ekologicznie [25]. Wędkarstwo oznacza bo-
47
wiem nie tylko łowienie ryb, ale przede wszystkim nieograniczoną możliwość rekreacji, obcowania z przyrodą i współodpowiedzialność za jej ochronę, co może generować pozytywne
postawy ekologiczne. Pomimo że wyraźnie odnotowano je w tym badaniu w porównaniu do
postaw osób preferujących nieinwazyjne formy wypoczynku (o znikomym oddziaływaniu na
środowisko), to nie stwierdzono, aby były gorsze niż postawy przedstawicieli pozostałych
rodzajów aktywności w terenie naturalnym.
Najbardziej niepożądaną w kontekście zachowania homeostazy ekosystemów formą rekreacji leśnej są sporty motorowe, w tym zyskująca coraz więcej zwolenników jazda na quadach, zaliczona jako jedyna do grupy o wysokim stopniu ingerencji w środowisko. Choć
zapewne tylko część użytkowników quadów czy motocykli crossowych odczuwa potrzebę
emocji związanej z łamaniem prawa, to ich liczba jest na tyle duża, by w ostatnich latach
problem ten stał się powszechnie odczuwany [26]. Nie został on jednak stwierdzony w postaci niskich wskaźników postawy ekologicznej w badanej populacji z Trójmiasta. Jeżdżący
na quadach nie wykazali się też gorszą postawą w żadnej kwestii od realizujących jakąkolwiek inną formę aktywności, a udzielili nawet pozytywniejszych odpowiedzi niż osoby z grupy
o niskim oddziaływaniu na otoczenie (p = 0,043).
Najobszerniejsze do tej pory badania dotyczące oceny postaw prośrodowiskowych wśród
uczestników różnych form rekreacji związanych z przyrodą przeprowadzono w Stanach
Zjednoczonych [16]. W toku ich analiz weryfikowano trzy następujące hipotezy badawcze:
zaangażowanie w aktywność fizyczną w środowisku naturalnym wzmacnia postawy proekologiczne; uczestnictwo w uważanych za przyjaźniejsze przyrodzie formach aktywności, takich jak wycieczki piesze czy biwakowanie, jest mocniej skorelowane z nastawieniem ekologicznym aniżeli realizacja form aktywności uważanych za mniej ekologiczne, takich jak myślistwo czy wędkarstwo; postawa prośrodowiskowa uczestników rekreacji w terenie jest bardziej związana z elementami przyrody służącymi tej rekreacji jako baza aniżeli z mniej związanymi z aktywnością fizyczną składnikami środowiska takimi jak zanieczyszczenia powietrza czy wody. W toku badań uzyskano słabe wsparcie dla pierwszej hipotezy, nieznacznie
większe dla drugiej i połowiczne potwierdzenie trzeciej. W nieznacznie później przeprowadzonych badaniach znaleziono natomiast znaczące potwierdzenie pierwszej z hipotez i połowiczne – drugiej [27]. Z kolei przy weryfikacji założeń badawczych hipotezy drugiej i trzeciej
uzyskano jednoznaczne ich potwierdzenie. W najnowszych doniesieniach z zakresu tej problematyki [18] zanegowano hipotezę drugą, nie dostrzegając różnic w zachowaniach przyjaznych przyrodzie uczestników turystyki łagodnej (soft tourism) i twardej (hard tourism). Uważa się, że uznana za logiczną typologia rekreacji przyjaznej przyrodzie oraz rekreacji konsumpcyjnej nie jest adekwatnym narzędziem służącym do poznania orientacji środowiskowej
człowieka. Obowiązujące od pewnego czasu trendy zakładają wręcz, że promowanie wszelkich programów rekreacyjnych zawierających treści edukacyjne w parkach leśnych czy na
placach zabaw może stać się elementem efektywnej strategii promowania ochrony środowiska przyrodniczego [28].
Znacząco silniejszym, aniżeli preferowana forma rekreacji, uwarunkowaniem postawy
ekologicznej okazała się w badaniach własnych płeć z pozytywnym wskazaniem na kobiety
(p = 0,000). Spośród piętnastu odpowiedzi kobiety uzyskały statystycznie istotną przewagę
w dziesięciu. W dwóch dalszych przypadkach ich odpowiedzi były również zadowalające,
lecz bez znamion istotności statystycznej. Natomiast mężczyźni osiągnęli nieistotnie lepsze
wskaźniki odpowiedzi w przypadku trzech pytań. Wyniki te potwierdziły większość wcześniejszych doniesień dotyczących tego problemu, odnoszących się zarówno do osób dorosłych [29], jak i młodzieży [30].
Z kolei brak wyraźnych różnic w postawach proekologicznych w badanej grupie respondentów z Trójmiasta, przy uwzględnieniu ich pochodzenia, pozwala przypuszczać, że jest to
mało istotne uwarunkowanie tych postaw. Mieszkańcy miast na istotnie lepszym poziomie
byli lepiej zorientowani w kwestii elementów preferowanej formy rekreacji, mogących stanowić zagrożenie dla lasu. Lepszą postawę wykazali również przy czterech innych odpowiedziach. Natomiast mieszkańcy wsi bardziej pozytywnie ustosunkowali się do 10 spośród 15
odpowiedzi. Brak istotnych różnic we wszystkich tych przypadkach sprawił, że łączny wskaźnik postawy proekologicznej nie różnił się w obu grupach. Niejednoznaczność związków
48
miejsca zamieszkania i postawy prośrodowiskowej podkreślano m.in. w badaniach młodzieży
[30] i dorosłych, w których rozróżniano kwestie postaw i konkretnych zachowań ekologicznych, wskazując w pewnym zakresie na ich większą zgodność wśród populacji wiejskiej [31].
Wnioski
Przy uwzględnieniu kryterium szkodliwości form wypoczynku dla naturalnego otoczenia,
rodzaj podejmowanej w środowisku leśnym aktywności pozostaje w częściowym i wcześniej
niezakładanym związku z postawą proekologiczną. Przedstawiciele aktywności uważanych
powszechnie za mniej przyjazne przyrodzie nie wykazują się niższymi, lecz lepszymi wskaźnikami postaw wobec niej.
Za istotne uwarunkowanie postawy środowiskowej należy uznać płeć. Wskaźniki postaw
były wyższe wśród kobiet w przypadku ponad połowy twierdzeń skali proekologicznej, zaś
u mężczyzn jedynie w trzech twierdzeniach na piętnaście.
Miejsce zamieszkania nie stanowi uwarunkowania postawy prośrodowiskowej. Wyższe
ich wskaźniki mogłyby cechować mieszkańców miast ze względu większa troskę o ochronę
otoczenia w sytuacji jego zagrożenia ekologicznego. Mogłyby także być wyższe u mieszkańców wsi z uwagi na fakt ściślejszego ich związku ze środowiskiem mniej przeobrażonym
ekologicznie. Zależności tej nie zaobserwowano w niniejszym badaniu.
BIBLIOGRAFIA
[1] Pasek M, Ziółkowski A. Ekologiczny wymiar kultury fizycznej. Gdańsk: AWFiS; 2014.
[2] Staszczuk J. Rozwój funkcji rekreacyjnej lasów na tle dziejów. W: Bogucki J, red. Przyrodnicze uwarunkowania rozwoju turystycznych form rekreacji. Warszawa: AWF; 1984, 45-95.
[3] Szymański B, Kwiecień R. O kompleksowe ujęcie różnych funkcji lasu. Las Polski. 1981; 20: 7-9.
[4] Krzymowska-Kostrowicka A, Geoekologia turystyki i wypoczynku. Warszawa: PWN; 1997.
[5] Bogucki J. Znaczenie lasu dla rozwoju rekreacji w przyrodzie. W: Bogucki J red. Przydatność środowiska
leśnego dla turystycznych form rekreacji. Warszawa: AWF; 1985, 28-43.
[6] Paschalis-Jakubowicz P. Użytkowanie lasów – moralne niepokoje? W: Pieńkos K, red. Problemy zrównoważonego rozwoju turystyki, rekreacji i sportu w lasach. Warszawa: AWF; 2004, 26-32.
[7] Staszczuk J. Postawa wobec lasu jako czynnik wyznaczający aktywność rekreacyjną społeczeństwa polskiego. W: Deja W, red. Wpływ środowiska przyrodniczego na zróżnicowanie turystycznych form rekreacji. Warszawa: AWF; 1986, 90-105.
[8] Wnuk Z. Ochrona przyrody a turystyka. W: Pieńkos K, red. Problemy zrównoważonego rozwoju turystyki,
rekreacji i sportu w lasach. Warszawa: AWF; 2004, 197-208.
[9] Rowiński R, Klawender J. Wychowanie przez turystykę i sport jako proces zapewniający poszanowanie przyrody i ochrone środowiska. W: Pieńkos K, red. Problemy zrównoważonego rozwoju turystyki, rekreacji i sportu w lasach. Warszawa: AWF; 2004, 314-318.
[10] Pasek M. O potrzebie edukacji ekologicznej w wychowaniu fizycznym i zdrowotnym. Wychowanie Fizyczne
i Zdrowotne. 2009; 5: 10-12.
[11] Tyblewski T: Ideał wychowawczy w turystyce. Ruch Pedagogiczny. 1975; 6 (całość).
[12] Overholt JR. The Role of the Outdoor Recreation Discipline in PublicHealth: Nature as Preventative Medicine. Illuminare: A Student Journal in Recreation. Parks, and Leisure Studies. 2012; 10 (1): 3-14.
[13] Nowak-Zaleska A, Pasek M. Efekty zdrowotne wypoczynku w przyrodzie a jego miejsce w strukturze czasu
wolnego młodzieży akademickiej AWFiS. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sect. D, Medicina
2006; vol. 61, suppl. 17, 5: 206-209.
[14] Pasek M, Nowak-Zaleska A. Obciążenie rekreacyjne lasu w świetle jego chłonności naturalnej na przykładzie
rezerwatu przyrody „Kępa Redłowska”. Sylwan. 2010; 2: 124-129.
[15] Pasek M, Nowak-Zaleska A. Obciążenie rekreacyjne Lasów Oliwskich w świetle ich chłonności naturalnej.
Journal of Ecology and Health. 2011; 4: 199-202.
[16] Dunlap RE, Heffernan RB: Outdoor Recreation and Environmental Concern: An Empirical Examination. Rural
Sociology. 1975; 40: 18-30.
[17] Jackson EL. Outdoor Recreation Participation and Attitudes to the Environment. Leisure Studies. 1986; 5:
1-23.
[18] Theodori GL, Luloff AE, Willits FK. The Association of Outdoor Recreation and Environmental Concern: Reexamining the Dunlapp-Heffernan Thesis. Rural Sociology. 1998; 63 (1): 94-108.
[19] Janusz A, Piszczek M. Oczekiwania społeczeństwa wobec lasu – na przykładzie odwiedzających leśny kompleks promocyjny Lasy Beskidu Sądeckiego. Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej. 2008;
3 (19): 139-151.
[20] Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS). Zachowania proekologiczne Polaków. Komunikat
z badań. Warszawa; 2011.
[21] Smoleński M: Motywy podróży ekoturystycznych w lasach. Sylwan. 2007; 3: 66-72.
49
[22] Dzięciołowski R. Zagrożona przyszłość myślistwa we współczesnym świecie. Sylwan. 2009; 6: 413-424.
[23] Sławski M, Sławska M. Las jako miejsce wypoczynku i rekreacji – analiza oczekiwań społecznych na przykładzie gminy Rogów. Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej. 2009; 4 (23): 140-150.
[24] Chodkiewicz K, Drabek E. Organizacja szlaków konnych i animacja rekreacji jeździeckiej jako elementy promocji lasów państwowych. Studia i Materiały Centrum Edukacji Przyrodniczo-Leśnej. 2009; 4 (23): 291-298.
[25] Wołos ML. Podstawowe wyróżniki gospodarki rybacko-wędkarskiej w procesie ekorozwoju. W: Wołos A, red.
Rybactwo, wędkarstwo, ekorozwój. Olsztyn: Wyd. IRS; 2006, 21-27.
[26] Kepel A. Rada na quada. Salamandra. Magazyn Przyrodniczy. 2010; 1: 36.
[27] Geisler C, Martinson O, Wilkening E. Outdoor Recreation and Environmental Concern: A Restudy. Rural
Sociology. 1977; 42: 241-249.
[28] Cordell HK, Lewis B, McDonald BL. Long-term outdoor recreation participation trends. W: Proceedings of the
Fourth International Outdoor Recreation and Tourism Trends Symposium and the 1995 National Recreation
Resource Planning Conference. University of Minnesota, College of Natural Resources and Minnesota Extension Service;1995, 35-38.
[29] Lee E, Park N, Han J. Gender Difference in Environmental Attitude and Behaviors in Adoption of EnergyEfficient Lighting at Home. Journal of Sustainable Development. 2013; 6 (9): 36-50.
[30] Hampel B, Holdsworth R, Boldero J. Urban/Rural Differences in Environmental Consciousness among Adolescents. Rural Society. 1995; 5 (4): 13-27.
[31] Berenguer J, Corraliza JA, Rocío M. Rural-Urban Differences in Environmental Concern, Attitudes, and Actions. European Journal of Psychological Assessment. 2005; 21(2): 128-138.
PRACA PRZEGLĄDOWA
Aktywność fizyczna w zanieczyszczonym powietrzu
w świetle organizacji sieci dróg rowerowych w miastach
Physical activity in polluted air in light of organizing
of a network of bicycle paths in cities
MARCIN PASEK
Streszczenie
Nagłośniona przed laty problematyka aktywności fizycznej w zanieczyszczonym powietrzu wciąż nie traci
na aktualności. Wzrost poziomu wiedzy na temat oddziaływania poszczególnych zanieczyszczeń na ludzi
skutkuje licznymi działaniami ograniczającymi zagrożenia zdrowotne. Przejawiają się one często w różnych
inwestycjach zwiększających możliwości aktywności fizycznej. Dotyczy to między innymi ścieżek rowerowych.
Celem opracowania było przedstawienie najważniejszych reakcji organizmu na wysiłek fizyczny
w zanieczyszczonym powietrzu ze szczególnym uwzględnieniem funkcji krążeniowo-oddechowych i psychicznych
w czasie jazdy na rowerze.
Artykuł zawiera też sugestie na temat organizacji sieci ścieżek rowerowych ograniczających wpływ
zanieczyszczeń powietrza na rowerzystów.
Słowa kluczowe: aktywność fizyczna, ścieżki rowerowe, zanieczyszczenia powietrza.
Abstract
Physical activity in polluted air is an issue well known for years and it is still valid. The growth of knowledge
of the influence of various pollutants on people produces numerous activities which limit health risks. They are
frequently evident in different investments, which increase possibilities of physical activity. This includes, among
many other things, bicycle paths.
The aim of this study was to present the most important responses of an organism to physical effort in
polluted air with special attention paid to cardiovascular-respiratory and mental functions during bike riding.
This article contains suggestions about organizing the network of bicycle paths limiting the effect of
environmental pollutants on cyclists.
Key words: physical activity, cycling paths, air pollutants.
Wstęp
Ostatnie lata wniosły wiele zmian w przestrzeń życia człowieka, przy czym ich skala jest
najlepiej widoczna w dużych zespołach miejskich. Przejawia się to w dynamicznym rozwoju
rynku usług, w obrębie którego na uwagę zasługuje stopniowe poszerzanie oferty rekreacyjnej. Ważnym jej elementem stają się ścieżki rowerowe, do niedawna fragmentaryczne,
a dziś coraz częściej tworzące sieć tras komunikacyjnych łączących nieraz odległe dzielnice
i osiedla. Skutkuje to szybkim wzrostem liczby użytkowników tych ścieżek, co z jednej strony
uzasadnia poczynione inwestycje, z drugiej zaś może stanowić ważny element polityki prozdrowotnej. Zastrzeżenia może jednak budzić lokalizacja wielu ścieżek wzdłuż ruchliwych,
niekiedy głównych ulic. Nie dotyczy to tras typowo rekreacyjnych, które znajdować się mogą
w strefie podmiejskiej, w parkach miejskich czy innych kompleksach leśnych występujących
w obrębie miast. Większa ich liczba jednoznacznie zachęca do wycieczek rowerowych
z uwagi na liczne pozytywne funkcje zdrowotne, które spełnia zieleń miejska. Wspomnieć tu
należy w pierwszej kolejności o filtracji zanieczyszczeń oraz pochłanianiu hałasu. Drzewa
osłabiają też prędkość wiatru i chronią przed nadmiernym promieniowaniem słonecznym, jak
i zmniejszają amplitudy temperatur między dniem a nocą w stosunku do otwartej przestrzeni.
W tej sytuacji umiarkowany wysiłek w leśnym mikroklimacie znacznie zwiększa pojemność
Dr Marcin Pasek
Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu, Zakład Biologii, Ekologii i Medycyny Sportu
51
Aktywność fizyczna w zanieczyszczonym powietrzu a organizacja sieci dróg rowerowych w miastach
płuc, poprawia krążenie i dotlenia mózg. Powietrze leśne, wzbogacone jest w fitoncydy,
związki o działaniu bakteriobójczym i przeciwzapalnym, które są wydzielane przez drzewa.
Funkcje fizjologiczne roślin są też źródłem lekkich jonów dodatnich, zwiększających zdolność
organizmu do krótkotrwałych wysiłków. Jony ujemne zaś wykazują liczne właściwości terapeutyczne w przypadku chorób układu oddechowego, nadciśnienia, miażdżycy, bezsenności
zaburzeń metabolizmu, a nawet sprzyjają gojeniu się ran [1].
Odmienne oddziaływania czynników środowiska występują w obrębie ścieżek rowerowych znajdujących się w sąsiedztwie tras o dużym natężeniu ruchu samochodowego. Jeżeli
w godzinach szczytu komunikacyjnego w sąsiedztwie takiego szlaku przejeżdża w ciągu godziny ponad dwa tysiące samochodów, trudno wnioskować na temat jedynie pozytywnych
efektów aktywności fizycznej. Ścieżki takie spełniają jednak w pierwszej kolejności funkcję
komunikacyjną, ułatwiając dotarcie do wielu punktów miasta, często w czasie krótszym niż
samochód wolno przemieszczający się w korku. Dlatego nie należy całkowicie negować pomysłu budowy ich w takich właśnie miejscach i uznać, że w przyszłości będą coraz trwalszym elementem krajobrazu miejskiego [2].
Wpływ zanieczyszczeń powietrza na organizm w kontekście aktywności fizycznej
Istniejące dane epidemiologiczne wskazują na niekorzystny długoterminowy wpływ zanieczyszczeń powietrza na stan układu oddechowego i układu krążenia u człowieka [3], jak
również podkreślają ich szkodliwość dla oczu [4, 5]. Wydaje się, że wraz z upływem czasu
coraz mniejszy wpływ na to ma ważne do niedawna uwarunkowanie, jakim jest miejsce zamieszkania. Może to być wywołane zmniejszaniem się różnic w zanieczyszczeniu dużych
miast i otaczających je mniejszych miejscowości, skutkującym nieistotnymi różnicami w zakresie sprawności funkcjonalnej układu oddechowego między mieszkańcami miast i wsi [6,
7]. Pomimo tego, skutki oddziaływania zanieczyszczeń powietrza pozostaną poważniejszym
problemem dla mieszkańców miast. Mowa w nich między innymi o zagrożeniu pracy układu
oddechowego przez związki siarki i azotu oraz o rakotwórczym wpływie kumulujących się
w powietrzu miejskim metali ciężkich, wreszcie o blokowaniu dostaw tlenu do tkanek przez
karboksyhemoglobinę powstającą z połączenia hemoglobiny z tlenkiem węgla [1]. Nieliczne
są natomiast prace, które oceniałyby natychmiastowe zmiany w funkcjonowaniu układu krążenia i oddechowego u osób krótkotrwale narażonych na emitowane przez samochody drobiny pyłu o średnicach do 2,5 µm (PM 2,5), a także zanieczyszczeń gazowych, takich jak
tlenki siarki, azotu, węgla czy metale ciężkie [8]. W dotychczasowych rozważaniach dotyczących ekologiczno-zdrowotnych aspektów aktywności ruchowej szczególnie dużo miejsca poświęcono oddziaływaniu na ustrój ozonu ulicznego. Poprzez upośledzenie funkcji
układu oddechowego wpływa on ujemnie na zdolność do wykonywania wysiłków wytrzymałościowych. Wysiłek fizyczny może zwiększyć toksyczność ozonu przez zmniejszenie roli
górnych dróg oddechowych (nosa) w absorbowaniu O3, spowodowane przejściem na oddychanie ustami i wzrostem wentylacji płuc. Ten sposób oddychania zwiększa penetrację ozonu i powoduje uszkodzenie dróg oddechowych [9], będąc zarazem przyczyną zmian kształtów erytrocytów oraz spadku odporności ich błony komórkowej [10]. Zanieczyszczenia te
poprzez reakcje z hemoglobiną zmniejszają stopień utlenowania organizmu. Dotyczy to
w szczególności narządów wykazujących największe zapotrzebowanie na tlen, na przykład
ośrodkowego układu nerwowego, serca czy mięśni. Zrozumiałe więc staje się uzyskiwanie
gorszych efektów czysto sportowych w warunkach skażonego powietrza. Przyspieszona akcja serca sprzyja rozchodzeniu się wchłoniętych przez układ oddechowy toksycznych substancji po całym organizmie. W rezultacie może dojść do sytuacji, w której intoksykacja organizmu osoby aktywnej fizycznie jest większa niż biernie wypoczywającej [1]. Przeprowadzone badania wskazały, że wskutek ponad dwukrotnie większej wentylacji minutowej płuc
rowerzystów w porównaniu z innymi użytkownikami dróg [11], wchłaniają oni w czasie jazdy
ponad dwa razy więcej sadzy aniżeli piesi [12], a przez ich płuca przepływa w ciągu minuty
od dwóch [13] do nawet czterech razy [14] więcej powietrza (w zależności od szybkości jazdy) niż przez płuca kierowców samochodów czy pasażerów autobusów. To niekorzystne
zjawisko równoważy jednak fakt zwiększonej odporności na toksyny i szybszego ich usuwania z organizmów osób aktywnych fizycznie [15]. Wątpliwości nie budzi natomiast większa
52
M. Pasek
korzyść zdrowotna wynikająca z użytkowania roweru w porównaniu z jazdą samochodem.
Wskazuje się, że mimo około dwukrotnie większej wentylacji płuc u rowerzystów, poziom
zanieczyszczeń w kabinach samochodowych jest nawet do czterech razy większy niż w strefie otaczającej osobę jadącą rowerem [16].
Zjawiskiem nieco mniej znanym, lecz w znacznym stopniu powiązanym z obecnością
toksyn w ustroju jest też funkcjonowanie układu krążenia, odgrywającego decydującą rolę
w kształtowaniu możliwości wysiłkowych. Stwierdzono, że stałe monitorowanie pulsu jest
obiecującym źródłem informacji dla badań dotyczących ekspozycji na zanieczyszczenia powietrza [17]. Intensywność pracy serca jest wypadkową działania układów współczulnego
i przywspółczulnego. W zdrowym sercu przeważa układ przywspółczulny, zwalniający impulsację węzła zatokowo-przedsionkowego, ale w przypadku nadciśnienia, chorób serca, cukrzycy lub podczas wysiłku fizycznego, przewagę nad kontrolą rytmu zyskuje układ współczulny. Naukowcy badający zmienność rytmu zatokowego (HRV) u osób narażonych na zanieczyszczenia powietrza, odkryli, że działają one niekorzystnie na autonomiczną regulację
pracy serca [18] – osłabieniu ulega wpływ komponenty przywspółczulnej, a więc tej, która
działała ochronnie na mięsień sercowy. Co ciekawe, takie niekorzystne zmiany zaobserwowano także u zupełnie zdrowych rowerzystów i to nawet w kilka godzin po wysiłku fizycznym
na rowerze [19]. HRV w zakresie częstotliwości u rowerzystów poruszających się po zatłoczonych miejskich ulicach była zmniejszona w znaczącym stopniu, w porównaniu z badanymi, którzy jeździli przez ten sam okres czasu na rowerach stacjonarnych wewnątrz budynku.
Istnieją dane świadczące, że osoby stale przebywające w rejonie o dużym zanieczyszczeniu powietrza są na nie mniej wrażliwe niż osoby przebywające w rejonie o małym zanieczyszczeniu. Jakkolwiek dokładny mechanizm adaptacji nie jest znany, to badacze podkreślają zmniejszenie wrażliwości receptorów bólowych lub wzrost produkcji i wydzielania śluzu
w drogach oddechowych. Oba te mechanizmy mogą zmniejszyć odruchowy skurcz pęcherzyków płucnych, lecz w każdym wypadku adaptacja ta oznacza pewne szkody zdrowotne
w ustroju [20].
W laboratoryjnych badaniach wysiłku fizycznego, po 30-minutowej ekspozycji na niskie
stężenie ozonu (0,2 ppm), nie stwierdzono istotnych zmian w poziomie poboru tlenu i maksymalnej wielkości pracy. Nawet u osób z astmą nie stwierdzono wówczas niekorzystnych
reakcji klinicznych podczas lekkiego wysiłku wykonywanego przy takim stężeniu ozonu. Jednak przy stężeniu 0,5 ppm obserwuje się już znaczne pogorszenie funkcji płuc w następstwie
zaledwie 15-minutowego wysiłku. Przedłużenie czasu trwania wysiłku do 30 lub 60 minut
powoduje jeszcze większe zmiany. Po 2-godzinnej ekspozycji na ozon u większości badanych występuje podrażnienie dróg oddechowych, kaszel i bóle okołomostkowe, przy czym
u osób palących zmiany te są na ogół większe. Przy stężeniu ozonu 0,75 ppm stwierdzono
zmniejszenie zdolności wysiłkowej o 10%, oraz zmniejszenie wentylacji płuc o 16%, przy
jednoczesnym zmniejszeniu pojemności oddechowej o 16% oraz wzroście częstości oddechów o 45%, wreszcie spadek częstości skurczów serca o 6% [21]. Kwestia reakcji serca na
podejmowany wysiłek jest zagadnieniem bardzo złożonym, gdyż poza indywidualną wydolnością fizyczną nie obejmuje wyłącznie oddziaływań ze strony zanieczyszczonego powietrza, lecz także tzw. zespołu neurotropowego, tworzonego przez ciśnienie powietrza i wiatr
oraz łączną akcję temperatury i wilgotności. Badania amerykańskie [21] wskazują na brak
różnic tętna w czasie spoczynku między powietrzem czystym a zanieczyszczonym przy wysokiej temperaturze, lecz umiarkowanej wilgotności powietrza. Lecz w przypadku utrzymywania się temperatury na wysokim poziomie (około 30°C) i przy jednoczesnym wzroście wilgotności powietrza do 85%, tętno w powietrzu czystym wynosiło 64, lecz w powietrzu zanieczyszczonym już 71 skurczów na minutę. Co ciekawe, w tych samych warunkach termiczno-wilgotnościowych, przy podjęciu wysiłku fizycznego na poziomie 35% pułapu tlenowego,
szybszy puls zaobserwowano w powietrzu czystym (129) niż w zanieczyszczonym (120).
Odmienne wyniki osiągnięto wskazując na podwyższone tętno spoczynkowe osób przebywających w zanieczyszczonym powietrzu (86) w stosunku do przebywających w powietrzu czystym (79). Wysiłek fizyczny również wskazywał na szybszą prace serca w środowisku zanieczyszczonym (123) aniżeli w czystym (114) [22]. Jeszcze inny rezultat, świadczący o porównywalnych wartościach tętna w czasie wysiłku w powietrzu czystym oraz wypełnionym spali-
53
nami z silnika Diesla (p = 0,67), przyniosły analizy brytyjskie [23], co potwierdzono w badaniach irańskich, gdzie zmiany u osób ze środowiska zanieczyszczonego objęły spadek pułapu tlenowego, liczby erytrocytów i poziomu hemoglobiny oraz wzrost stężenia mleczanu
i liczby krwinek białych, ale nie stwierdzono istotnej statystycznie różnicy tętna maksymalnego [24].
Niezmiernie ważny problem obiektywnych zagrożeń zdrowia w obrębie układów oddechowego i krwionośnego nie powinien przysłaniać ograniczeń sfery psychicznej, która wśród
subiektywnych wskaźników dobrostanu zajmuje wiodące miejsce. Człowiek wsiadający na
rower podświadomie poszukuje w plenerze odczuć emocjonalnych powstających na skutek
jego podziwiania [25], co jest częściej właściwe osobom poszukującym w kontakcie z przyrodą nowych możliwości realizacji edukacji permanentnej, w której oprócz zmian sprawnościowych w sferze czynności ruchowych i intensyfikacji przemiany w sferze funkcji organicznych chodzi o upodmiotowienie dorosłej osoby w działaniach kreacyjnych [26]. O wzmacnianiu pozytywnych postaw związanych z aktywnością fizyczną w przyrodzie decyduje także
dopływ świeżego powietrza oraz określony wysiłek fizyczny związany z pokonywaniem trudności, które hartują organizm, a otoczenie wraz ze swoją naturalną kolorystyką w zazwyczaj
tonizujących barwach uspokaja system nerwowy człowieka. Niezależnie od tego czas ten
staje się zarazem okazją do kształtowania wrażliwości estetycznej, zdolności do przeżywania
piękna i pragnienia obcowania z tym pięknem. Potwierdzeniem tego są inne zagraniczne
doniesienia z tego samego okresu wiążące problem aktywności terenowej z postawami wobec środowiska [27, 28] lub z występowaniem poszczególnych jego składników [29]. W piśmiennictwie światowym pojawił się nawet termin witaminy G [30], której nazwa wywodzi się
od angielskiego słowa green, oznaczającego zieloną przestrzeń wokół człowieka, kształtującą jego postawy, w tym samopoczucie i ocenę własnej wartości [31], przy jednoczesnym
obniżaniu poziomu agresji i związanej z nią przestępczości [32]. Korzystanie z tras rowerowych wiodących przez tereny zielone jest o tyle istotne, że aktywność fizyczna realizowana
w zanieczyszczonej przestrzeni miejskiej nie tylko ogranicza funkcjonalność człowieka, ale
również zawęża sferę jego pozytywnych postaw w sytuacji zagrożenia ekologicznego. Zagadnienie to jest polem dociekań tzw. sozopsychologii, będącej działem psychologii analizującym związki ludzi z przeobrażonym przez nich środowiskiem. Powszechnie znany jest
wpływ przeobrażeń industrialno-ekologicznych na zdrowie somatopsychiczne człowieka. Siła
tych związków znalazła odbicie m.in. w chorobach cywilizacyjnych, spowodowanych tempem
i zakresem zmian środowiska. Zdrowie psychiczne, pośrednio somatyczne oraz funkcjonowanie całości psychofizycznej, zależne jest również od bezpośrednich psychicznych związków z otoczeniem. Świadomość ważności środowiska jest wprost proporcjonalna do stopnia
zagrożenia ekologicznego [33]. Środowisko, traktowane jako pole ludzkich zewnętrznych
działań, jest świadomie lub podświadomie odbierane jako swoiste zwierciadło człowieka.
Z zagadnieniem tym ściśle wiąże się pojęcie deprywacji definiowanej jako ciągłe niezaspokojenie jakiejś potrzeby biologicznej bądź – częściej – psychologicznej. W dwukierunkowej relacji człowiek – środowisko ma miejsce sprzężenie zwrotne. Utrata kontroli nad zmianami środowiska, nad jego degradacją, prowadzi do poczucia alienacji, obniżenia obrazu
siebie, zahamowania tendencji do samoaktualizacji i zachwiania sensu życia [34].
Wnioski
Niewątpliwie skala zagrożeń zdrowotnych wywołanych jazdą na rowerze w zanieczyszczonym powietrzu może ulec zmniejszeniu przy rezygnacji z aktywności fizycznej w godzinach szczytu komunikacyjnego oraz częstszej jej realizacji w okresie weekendowym. Duże
znaczenie przypisać należy także dodatkowym zabiegom poprawiającym warunki aerosanitarne. Należy do nich z pewnością poprowadzenie ścieżek rowerowych wzdłuż szlaków komunikacyjnych pozbawionych zwartej i wysokiej zabudowy. Ułatwi to rozproszenie zanieczyszczeń i zmniejszy zakres ich wchłaniania. Mniejsze poziomy koncentracji zanieczyszczeń gwarantuje też organizacja sygnalizacji świetlnej w taki sposób, aby ograniczyć konieczność zatrzymywania samochodów, długiego ich oczekiwania na zmianę świateł na biegu jałowym oraz ponownego ich ruszania z miejsca. Sama odległość ścieżek od przejeżdżających samochodów ma także znaczący wpływ na poziom wchłaniania produktów ich spalin
54
M. Pasek
w czasie jazdy rowerem [35]. Podkreśla się także rolę czynników klimatycznych w regulacji
poziomu zanieczyszczeń przemysłowo-komunikacyjnych. W warunkach podwyższonej wilgotności powietrza i przy braku przewietrzania trudno o unikniecie zagrożeń ekologicznych.
Od wielu lat wspomina się również o skutecznym pochłanianiu zanieczyszczeń przez niektóre gatunki drzew. Dyscyplina naukowa badająca zjawisko oczyszczania skażonego środowiska przez rośliny znana jest od pewnego czasu jako fitoremediacja. Gatunki drzew pochłaniające największe ilości pyłów zawieszonych to między innymi lipa holenderska, jarząb
szwedzki, brzoza brodawkowata, leszczyna turecka, topola osika i jesion wyniosły [36].
Wycieczka rowerem ulicami miasta jest niewątpliwie mniej przyjemna niż wyprawa leśnymi czy polnymi drogami i to nie tylko ze względu ograniczone walory estetyczne podróży.
Nie należy jednak zapominać o ogromnych korzyściach płynących z wyboru tego typu aktywności fizycznej, nie tylko związanych z transportem ekologicznym, ale i indywidualnych.
Rezultaty przytoczonych tu badań skłaniają jedynie do rozważniejszego doboru tras rowerowych, którymi przychodzi nam podróżować, a także wskazują kryteria warte uwagi przy planowaniu ścieżek rowerowych w dużych miastach. Jazda rowerem do pracy będzie lepsza dla
naszego zdrowia niż podróż samochodem, przy czym jazda rowerem z dala od zatłoczonych
ulic będzie lepsza dla zdrowia naszego serca, płuc i nerwów.
Uwzględniając jednoznaczną korzyść regularnych ćwiczeń (zmniejszających zagrożenie,
że izolowane epizody wysiłku mogą wyzwalać początek ostrych objawów choroby), relacja
ryzyka do zysku może być zoptymalizowana, jeśli ludzie będą ćwiczyć w dalszej odległości
od szlaków komunikacyjnych, gdy tylko jest to możliwe [37]. Nawet jednak gdy w centrum
miasta nie można przeprowadzić ścieżek rowerowych poza miejscami uznawanymi za niezdrowe, istnieją tu zalecenia aktywności fizycznej, gdyż korzyści wynikające z rekreacyjnego
uprawiania sportów mogą być znacznie większe od potencjalnych zagrożeń zdrowia wynikających z kontaktu z zanieczyszczonym powietrzem. Ciekawych informacji na ten temat dostarczyli badacze holenderscy, wyliczając, że życie rowerzysty może ulec skróceniu o 21 dni
wskutek oddziaływania szkodliwych substancji znajdujących się w atmosferze, jednocześnie
jednak podwyższona aktywność fizyczna wydłuża to życie średnio o 8 miesięcy [38].
BIBLIOGRAFIA
[1] Riedl T. Biologia środowiskowa. Gdańsk: AWF; 1998.
[2] Pasek M, Nowak-Zaleska A. Prozdrowotne uwarunkowania rozwoju turystyki rowerowej na terenie Trójmiasta [Pro-health determinants of the development of cycling tourism in the area of Tricity]. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sect. D, Medicina. 2006; vol. 61, suppl. 17, 5: 412-415.
[3] Brunekreef B, Holgate ST. Air pollution and health. Lancet. 2002; 360: 1233-1242.
[4] Linder J, Herren D, Monn C, Wanner HU. Effect of ozone on physical performance capacity. Soz Praventivmed. 1987; 32 (4-5): 251-252.
[5] van Thriel C, Schäper M, Kleinbeck S et al. Sensory and pulmonary effects of acute exposure to sulfur dioxide (SO2). Toxicol Lett. 2010; 16,196 (1): 42-50.
[6] Pasek M, Jerzemowski J. Respiratory system parameters and other somatic indicators of fitness in primary
school pupils exemplified in the Pomeranian Province. Baltic Journal of Health and Physical Activity. 2011; 3
(4): 293-298.
[7] Pasek M, Jerzemowski J. Physical fitness and selected parameters of the respiratory system and other somatic components among 12-year-old children. Baltic Journal of Health and Physical Activity. 2013; 5 (2): 99105.
[8] Braun-Fahrländer C, Künzli N, Domenighetti G, Carell CF, Ackermann-Liebrich U. Acute effects of ambient
ozone on respiratory function of Swiss schoolchildren after a 10-minute heavy exercise. Pediatr Pulmonol.
1994; 17 (3): 169-177.
[9] Schwela D. Air pollution and health in urban areas. Rev Environ Health. 2000; 15 (1-2): 13-42.
[10] Van der Zee J, Tijssen-Christianse K, Dubbelman TM, Van Steveninck J. The influence of ozone on human
red blood cells. Comparison with other mechanisms of oxidative stress. Biochim Biophys Acta. 1987; 924 (1):
111-118.
[11] Zuurbier M, Hoek G, van den Hazel P, Brunekreef B. Minute ventilation of cyclists, car and bus passengers:
an experimental study. Environ Health. 2009; 27, 8: 48.
[12] Nwokoro C, Ewin C, Harrison C et al. Cycling to work in London and inhaled dose of black carbon. Eur Respir J. 2012, vol. 40; 5: 1091-1097.
[13] van Wijnen JH, Verhoeff AP, Jans HW, van Bruggen M. The exposure of cyclists, car drivers and pedestrians
to traffic-related air pollutants. International Archives of Occupational and Environmental Health 1995; 67 (3):
187-193.
55
[14] Int Panis L, de Geus B, Vandenbulcke G et al. Exposure to particulate matter in traffic: a comparison of cyclists and car passengers. Atmospheric Environment. 2010; 44 (19): 2263-2270.
[15] Kopta T. Zdrowotne aspekty użytkowania roweru. Aura (dodatek ekologiczny dla szkół). 1999; 55: 1-3.
[16] Rank J, Folke J, Jespersen PH. Differences in cyclists and car drivers exposure to air pollution from traffic in
the city of Copenhagen. Sci Total Environ. 2001; 279 (1-3):131-136.
[17] Terblanche AP, Özkaynak H, Spengler JD, Butler DA. Relationship between self-reported activity levels and
actual heart rates in teenagers. Journal of the Air & Waste Management Association 1991; 41 (7): 942-946.
[18] Chan CC, Chuang K, Shiao G, Lin L. Personal Exposure to Submicrometer Particles and Heart Rate Variability in Human Subjects. Environ Health Perspect. 2004; 112 (10): 1063-1067.
[19] Weichenthal S, Kulka R, Dubeau A, Martin C, Wang D, Dales R. Traffic-Related Air Pollution and Acute
Changes in Heart Rate Variability and Respiratory Function in Urban Cyclists. Environ Health Perspect.
2011; 119 (10): 1373-1378.
[20] Wojcieszak I, Łukaszewska J. Warunki ekologiczne Los Angeles a zdolność wysiłkowa. Warszawa: Instytut
Sportu; 1982.
[21] Folinsbee LJ, Bedi JF, Horvath SM. Combined effects of ozone and nitrogen dioxide on respiratory function
in man. Am Ind Hyg Assoc J. 1981; 42 (7): 534-541.
[22] El-Hadedy R, Zaiton H. Effect of Air Pollution on Cardiac Performance Among Active Students in Zagazig
University. World Journal of Sport Sciences. 2012; 6 (2):107-113.
[23] Mills NL, Tornqvist H, Gonzalez MC et al. Ischemic and thrombotic effects of dilute diesel-exhaust inhalation
in men with coronary heart disease. N Engl J Med. 2007; 357: 1075-1082.
[24] Kargarfard M, Poursafa P, Rezanejad S, Mousavinasab F. Effects of exercise in polluted air on the aerobic
power, serum lactate level and cell blood count of active individuals. Int J Prev Med. 2011; 2(3):145-150.
[25] Łobożewicz T. Ekologia a turystyka, wychowanie fizyczne i sport. Kultura Fizyczna. 1996; 1/2: 4-8.
[26] Pawłucki A. Edukacja zdrowotna ucznia późnej dorosłości. Edukacja Ustawiczna Dorosłych. 2010; 1 (68): 4653.
[27] Jackson EL. Outdoor recreation participation and attitudes to the environment. Leisure Studies 1986; 5: 1-23.
[28] Shepard CL, Speelman LR. Affecting environmental attitudes through outdoor education. J Environ Educ.
1986; 17: 20-23.
[29] Spence JC, Lee RE. Toward a comprehensive model of physical activity. Psychol Sport Exerc. 2003; 4 (1): 7-24.
[30] Groenewegen PP, van den Berg AE, de Vries S, Verheij RA. Vitamin G: effects of green space on health,
well-being, and social safety. BMC Public Health. 2006: 6: 149.
[31] Hartig T, Evans GW, Jamner LD, Davis DS, Gärling T. Tracking restoration in natural and urban field settings. J Environ Psychol. 2003; 23: 109-123.
[32] Kuo FE, Sullivan WC. Aggression and violence in the inner city: Effects of environment via mental fatigue.
Environment & Behavior. 2001; 33: 543-571.
[33] Pietrulewicz B, Zaleski Z. Deprywacja potrzeb, ocena wartości i decyzje w sytuacji zagrożenia ekologicznego. W: Biela A, red. Stres psychiczny w sytuacji kryzysu ekologicznego. Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego; 1984, 71-86.
[34] Biela A. Percepcja zagrożeń środowiskowych z konsekwencjami dotyczącymi zdrowia psychicznego, W:
„Wpływ szkodliwości środowiskowych na układ nerwowy”, Katowice: Sekcja Neurotoksykologii i Neurologii
Przemysłowych PTN; 1993, 8-23
[35] MacNaughton P, Melly S, Vallarino J, Adamkiewicz G, Spengler JD. Impact of bicycle route type on exposure
to traffic-related air pollution. Sci Total Environ. 2014; 15, 490: 37-43.
[36] Gawroński S, Szmit B. Roślinne oczyszczanie. Mój Piękny Ogród. 2011; 9: 46-47.
[37] Murray A, Mittleman MD. Air Pollution, Exercise, and Cardiovascular Risk. N Engl J Med. 2007; 357, 11:
1147-1149.
[38] de Hartog JJ, Boogaard H, Nijland H, Hoek G. Do the Health Benefits of Cycling Outweigh the Risks? Environ Health Perspect. 2010; 118 (8): 1109-1116.
PRACA ORYGINALNA
Skuteczność startowa reprezentacji narodowych w judo
od Igrzysk Olimpijskich w Londynie w 2012 roku
do Mistrzostw Świata w Rio de Janeiro w 2013 roku
The competitive efficiency of national judo teams
from the Olympic Games in London in 2012
to the World Championships in Rio de Janeiro in 2013
MAREK ADAM
Zakład Sportów Walki
Streszczenie
Bezpośrednio po zakończeniu Igrzysk w Londynie (2012) zawodnicy i zawodniczki judo przystępują do kolejnego
etapu przygotowań, którego celem są Igrzyska Olimpijskie w Rio de Janeiro w 2016 roku. W okresie poprzedzającym kwalifikacje olimpijskie reprezentacje poszczególnych państw mają możliwość sprawdzenia skuteczności startowej kandydatów do rywalizacji w kolejnych igrzyskach. Celem pracy było określenie czy dominujące podczas dotychczasowych igrzysk
olimpijskich i mistrzostw świata w judo reprezentacje narodowe charakteryzowały się wysoką skutecznością startową już
od pierwszego etapu rywalizacji sportowej, której celem są Igrzyska Olimpijskie w Rio de Janeiro w 2016 roku.
Słowa kluczowe: judo, reprezentacje, skuteczność startowa.
Abstract
After the London (2012) Olympic Games finished, judo competitors (women and men) entered the stage of preparation which was aimed at the Olympic Games in Rio de Janeiro 2016. At the period prior to the Olympic qualifications the
national teams have a possibility to test their competitors’ competitive efficiency. The purpose of this work was to determine whether dominant national teams, during previous Olympic games and world championships, had high competitive
efficiency just from the first stage of sport competition which is aimed at the Olympic Games in Rio de Janeiro 2016.
Key words: judo, national teams, competitive efficiency.
Wstęp
W Igrzyskach Olimpijskich w Londynie 2012 uczestniczyło 109 reprezentacji męskich i 64
reprezentacje kobiece judo z pięciu kontynentów. Kolejny etap w rywalizacji sportowej rozpoczął się od otwartego pucharu kontynentalnego w Ułan Bator 08.09.2012 roku, a największą imprezą sportową po zakończonych igrzyskach były Mistrzostwa Świata w judo rozegrane w Rio de Janeiro 26-31.08. 2013 roku. Gospodarze przyszłych igrzysk olimpijskich mieli
możliwość zaprezentować swoją gotowość organizacyjną i również aspiracje sportowe brazylijskich reprezentantów judo. Dotychczasowe wyniki sportowe uzyskiwane podczas igrzysk
olimpijskich i mistrzostw świata wskazują na dominację kobiecych reprezentacji; Japonii,
Francji, Chin i Kuby oraz męskich reprezentacji Japonii, Korei, Francji i Holandii [1, 2, 3, 4].
Imprezą sportową, która kończyła analizowany cykl zawodów były Mistrzostwa Świata
w Rio de Janeiro w 2013 roku. Należy nadmienić, iż oficjalne kwalifikacje w judo do najbliższych igrzysk rozpoczęły się od maja 2014 rok i trwają do kwietnia 2016 roku. Indywidualne
wyniki zawodniczek i zawodników uzyskiwane w tych zawodach będą podstawą do tworzenia list rankingowych w poszczególnych kategoriach wagowych, które pozwalają wytypować
zawodników do turnieju judo rozgrywanego w programie igrzysk [www.inf.judo.eu]. Należy
zakładać, że najwyżej rozstawieni w rankingu zawodnicy, będą głównymi kandydatami do
sukcesów podczas najbliższych Igrzysk Olimpijskich w Rio de Janeiro w 2016 roku [5, 6].
Dr hab. Marek Adam, prof. nadzw.
Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu, Zakład Sportów Walki
57
Skuteczność startowa reprezentacji narodowych w judo IO Londyn 2012 roku - MŚ Rio de Janeiro 2013
Celem pracy była ocena skuteczności startowej reprezentacji narodowych judo podczas
pierwszego roku rywalizacji od zakończenia Igrzysk Olimpijskich w Londynie do Mistrzostw
Świata w Rio de Janeiro w 2013 roku.
Materiał i metoda
Przedstawiona w pracy analiza wyników judo uzyskiwanych przez reprezentacje narodowe obejmowała okres jednego roku od Igrzysk w Londynie (2012) do Mistrzostw Świata
w Rio de Janeiro (2013). W okresie tym zawodnicy i zawodniczki brali udział w mistrzostwach pięciu kontynentów w 2013 roku oraz w turniejach wynikających z kalendarza Międzynarodowej Federacji Judo (IJF): w czterech turniejach IJF Grand Slam i w sześciu turniejach IJF Grand Prix.
W pięciu mistrzostwach kontynentalnych w judo rozgrywanych w 2013 roku uczestniczyło
łącznie 420 zawodniczek z 98 krajów oraz 631 zawodników z 120 krajów. W Mistrzostwach
Świata w Rio de Janeiro rozgrywanych w 2013 roku brało udział 258 zawodniczek z 75 krajów oraz 416 zawodników z 114 krajów.
Dla wyznaczenia kolejności zajętych miejsc, przez startujące reprezentacje narodowe
podczas analizowanych zawodów, posłużono się wskaźnikiem K, który na podstawie indywidualnych wyników umożliwiał określenie najbardziej skutecznych reprezentacji [5].
K = K1 + K2 + K3
K1 – klasyfikacja medalowa (na podstawie wartości zdobytych medali)
K2 – klasyfikacja punktowa (suma zdobytych punktów) gdzie przyjęto: I m = 9 pkt., II m = 5
pkt., III m = 3 pkt., V m = 1 pkt)
K3 – średnia liczba punktów przypadających na jednego zawodnika/czkę reprezentacji. Wartość tego wskaźnika pozwalała również określić średnią liczbę punktów możliwych do zdobycia przez jednego zawodnika w całych analizowanych zawodach (będąc jednym z wyznaczników określających prawdopodobieństwo uzyskania sukcesu sportowego).
* O dalszej kolejności miejsc zajmowanych przez reprezentacje narodowe, których zawodnicy nie zajęli pozycji punktowanych (1–5) w zawodach kwalifikacyjnych, decydowała liczba
zgłoszonych przez nie zawodników – w kolejności od najmniejszej do największej (odwrotnie
niż w igrzyskach gdzie samo zakwalifikowanie zawodnika należy uznać już za sukces).
** Zawodnicy zdobywali punkty dla reprezentacji jedynie w przypadku wygrania minimum
jednej walki.
W celu oznaczenia skuteczności startowej czołowych reprezentacji podczas igrzysk
olimpijskich w latach 2000-2012, posłużono się przelicznikiem wartości zdobytych medali:
- medal złoty
= 4 pkt.,
- medal srebrny = 2 pkt.,
- medal brązowy = 1 pkt.
Wyniki
Podczas Igrzysk Olimpijskich w Londynie dominowały kobiece reprezentacje Japonii,
Francji i Kuby. Kobieca reprezentacja Japonii została sklasyfikowana (wg wskaźnika K) na
pierwszym miejscu mimo mniejszych wartości wskaźników K2 i K3. W grupie męskiej stwierdzono jednoznaczną dominację reprezentantów Rosji (we wszystkich wartościach wskaźników K1, K2, K3) przed zawodnikami Korei, w następnej kolejności znalazły się reprezentacje
Japonii i Francji (tab.1)
Spośród mistrzostw kontynentalnych rozgrywanych w 2013 roku najliczniejsza grupa
zawodniczek, zawodników i reprezentacji brała udział w Mistrzostwach Europy w Budapeszcie. Możliwość osiągnięcia sukcesu w tych zawodach była ograniczona z powodu największej liczby uczestników, co również określa najniższa wartość wskaźnika K3. W rywalizacji
kobiet najskuteczniejsze były reprezentantki Francji, Słowenii i Holandii, a w grupie mężczyzn reprezentanci Gruzji, Francji i Rosji.
58
M. Adam
Podczas Mistrzostw Azji, zarówno w grupie kobiet i mężczyzn, dominowały reprezentacje
Japonii i Korei. Na kolejnych miejscach w grupie kobiet znajdowały się zawodniczki Chin
i Korei Północnej, natomiast w grupie mężczyzn zawodnicy Mongolii i Iranu.
W Mistrzostwach Panamerykańskich dominowała reprezentacja Brazylii wyprzedzając
reprezentację Kuby, zarówno w rywalizacji mężczyzn, jak i kobiet .
Podczas Mistrzostw Afryki najskuteczniejsze były reprezentacje krajów Afryki Północnej,
tj. Tunezji, Maroka i Egiptu.
Najmniej zawodniczek, zawodników oraz reprezentacji wystąpiło podczas Mistrzostw
Oceanii przeprowadzonych w Australii, w których dominowały reprezentacje Nowej Zelandii
i Australii – wskaźnik K podczas tych zawodów, determinujący prawdopodobieństwo odniesienia sukcesu, osiągnął najwyższe wartości 4,050 pkt. w grupie kobiet i 3,963 pkt. w grupie
mężczyzn (tab. 2).
Najwyżej oceniano w klasyfikacjach IJF turnieje międzynarodowe Grand Slam, spośród
których najliczniej obsadzonymi zawodami przez czołowe reprezentacje judo był turniej
w Paryżu – wartość wskaźnika K = 1,048 kobiety i 0,642 mężczyźni. Najskuteczniejszymi
reprezentacjami kobiet w tych zawodach były Japonia, Holandia i Francja w grupie mężczyzn
reprezentacje Japonii, Mongolii i Francji (tab. 3).
Kolejne wysoko oceniane międzynarodowe zawody judo to turnieje IJF Grand Prix.
W Monachium najtrudniej było odnieść sukces, ponieważ najliczniej uczestniczyły w rywalizacji czołowe zawodniczki i zawodnicy. W grupie kobiet dominowały reprezentacje Japonii
i Francji, a w grupie mężczyzn reprezentanci Gruzji i Japonii (tab. 6).
Oceniając wartość medali zdobytych podczas Igrzysk Olimpijskich w latach 2000–2012
przez zawodników czterech czołowych reprezentacji, można zauważyć regres skuteczności
reprezentantów Japonii oraz wzrost skuteczności reprezentantów Korei. Podczas igrzysk
olimpijskich w latach 2000, 2008 i 2012 nastąpiło również obniżenie skuteczności reprezentantów Francji i Holandii (ryc. 1). Reprezentantki Japonii zdominowały Igrzyska Olimpijskie
w 2004 roku, natomiast podczas igrzysk w Londynie w 2012 roku nastąpił regres wyników
zawodniczek czterech czołowych reprezentacji, szczególnie Chin i Japonii (ryc. 2).
Mistrzostwa Świata w 2013 roku wykazały zdecydowaną dominację zawodniczek z Brazylii i odległe pozycje dotychczasowych liderek, tj. zawodniczek Japonii i Francji. W grupie
mężczyzn dominowały reprezentacje Japonii, Francji i Azerbejdżanu, a silna reprezentacja
Korei znalazła się poza pierwszą dziesiątką klasyfikowanych reprezentacji (tab. 5).
Tabela 1 Klasyfikacja (K) reprezentacji judo podczas Igrzysk Olimpijskich w Londynie 2012
K - mężczyżni
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
K1-K2-K3
1-1-1
2-2-2
5-3-4
3-4-6
6-5-7
4-5-7
7-7-5
8-9-8
8-9-10
11-13-3
Reprezentacja
RUS
KOR
JPN
FRA
GER
GEO
MGL
CUB
HUN
GRE
K- kobiety
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
K1-K2-K3
1-2-5
3-1-4
2-3-6
4-5-2
6-7-1
4-4-8
8-6-3
6-7-9
9-7-11
9-10-13
Reprezentacja
JPN
FRA
CUB
USA
PRK
BRA
ROU
SLO
CHN
GER
Tabela 2. Klasyfikacja (K) reprezentacji judo podczas mistrzostw kontynentów w 2013 roku
Termin
zawodów
Miejsce
13-14.04.13
AUS
18-19.04.13
MOZ
19-20.04.13
THA
19-20.04.13
USA
25-27.04.13
HUN
Razem-uczestników
Liczba
państw
Liczba
zawodników
K3
7
26
26
20
41
120
27
123
124
126
231
631
3.96
1.42
1.24
1.40
0.67
xxx
1
NZL
EGY
JPN
BRA
GEO
xxx
Klasyfikacja K – mężczyźni
2
3
4
5
6
AUS
NCL
PNG
VAN -SAM
TUN
MAR
ALG
RSA
CMR
KOR
MGL
IRI
PRK
KAZ
CUB
USA
CAN
DOM
MEX
FRA
RUS
SLO
CRO
CZE
xxx
xxx
xxx
xxx
xxx
POL
(K)
xxx
xxx
xxx
xxx
37
xxx
59
Tabela 2. c.d. Klasyfikacja (K) reprezentacji judo podczas mistrzostw kontynentów w 2013 roku
Termin
zawodów
Miejsce
Liczba
państw
Liczba
zawodników
K3
4
22
23
17
32
98
20
78
94
99
129
420
4.05
2.16
1.64
1.76
1.19
xxx
13-14.04.13
AUS
18-19.04.13
MOZ
19-20.04.13
THA
19-20.04.13
USA
25-27.04.13
HUN
Razem uczestniczek
Klasyfikacja K – kobiety
1
NZL
TUN
JPN
BRA
FRA
xxx
2
AUS
MAR
KOR
CUB
SLO
xxx
3
4
GUM-NCL
GBS
ALG
CHN
PRK
CAN
MEX
NED
RUS
xxx
xxx
5
xxx
ANG
MGL
USA
HUN
xxx
6
xxx
CMR
KAZ
VEN
AUT
xxx
POL
(K)
xxx
xxx
xxx
xxx
31
xxx
Tabela 3. Klasyfikacja (K) reprezentacji judo podczas turniejów IJF GRAND SLAM (30.11.2012 – 21.07.2013)
Miejsce
JPN
FRA
AZE
RUS
Zaw.
m*
k*
m*
k*
m*
k*
m*
k*
m* – zawodnicy
Liczba
państw
28
23
49
37
22
20
34
24
Liczba
zawod.
161
107
240
147
123
84
184
111
K3
1.04
1.50
0.64
1.05
1.23
1.83
0.84
1.39
1
JPN
JPN
JPN
JPN
MGL
GER
GER
BRA
2
KOR
NED
MGL
NED
AZE
CAN
BRA
ISR
Klasyfikacja K
3
4
FRA
BRA
CUB
KOR
FRA
GEO
FRA
CAN
BRA
GEO
TUR
ISR
RUS
UZB
GER
AUT
5
GRE
BRA
CZE
CUB
UAE
FIN
GEO
FIN
6
RUS
BEL
KOR
KOS
FRA
HUN
IRI
HUN
POL
(K)
25
13
Nie start.
Nie start.
Nie start.
Nie start.
21
Nie start.
k* – zawodniczki
Tabela 4. Klasyfikacja (K) reprezentacji judo podczas turniejów IJF GRAND PRIX (11.10.2012 – 17.07.2013)
Miejsce
UAE
CHN
GER
TUR
USA
MGL
Zaw.
m
k
m
k
m
k
m
k
m
k
m
k
Liczba
państw
23
14
17
12
43
26
33
23
34
28
15
11
Liczba
zawod.
88
43
97
84
221
136
201
117
165
123
95
50
K3
1.72
2.77
1.61
1.82
0.70
1.13
0.77
1.32
0.93
1.23
1.60
2.92
1
RUS
BRA
MGL
CHN
GEO
JPN
RUS
GER
RUS
FRA
KOR
KOR
2
BRA
FRA
BRA
SLO
JPN
FRA
UKR
AUT
KOR
CUB
MGL
MGL
Klasyfikacja K
3
4
JPN
AZE
KOS
AUT
CHN
JPN
MGL
BEL
FRA
BRA
GBR
NED
FRA
MGL
FRA
KOS
MGL
CUB
JPN
HUN
CZE
UAE
JPN
USA
5
UZB
CAN
LTU
BRA
KOR
KOS
NED
BEL
BEL
GER
RUS
SUI
6
HUN
GBR
BEL
JPN
MGL
BRA
CZE
GBR
GBR
RUS
JPN
VEN
POL
(K)
Nie start.
Nie start.
Nie start.
Nie start.
15
Nie start.
Nie start.
19
Nie start.
Nie start.
Nie start.
Nie start.
Tabela 5 Klasyfikacja (K) reprezentacji judo podczas Mistrzostw Świata w Rio de Janeiro w 2013 roku
K - mężczyźni
K1-K2-K3
Reprezentacja
K- kobiety
K1-K2-K3
1
1-1-1
JPN
1
1-1-2
2
2-2-2
FRA
2
2-8-1
3
3-3-3
AZE
3
2-7-3
4
4-5-4
CUB
4
2-4-7
5
5-3-8
GEO
5
2-8-4
6
6-7-9
NED
6
8-2-5
7
10-5-9
RUS
7
8-3-6
8
7-7-11
MGL
8
2-8-9
Reprezentacja
BRA
KOS
PRK
CUB
ISR
FRA
JPN
COL
9
7-9-12
KAZ - BRA
9
10
2-8-12
8-4-10
NED
MGL
GER
60
M. Adam
Tabela 6. Klasyfikacja medalowa reprezentacji judo podczas IO (1964–2012 mężczyźni i 1992–2012 kobiety)
M
Kraj
1
Mężczyźni – liczba medali
M
Kraj
1
2
3
Razem
JPN
26
9
10
45
1
2
KOR
9
12
10
31
3
FRA
7
5
16
4
URS*
5
5
5
NED
4
6
RUS*
3
Kobiety – liczba medali
1
2
3
Razem
JPN
10
9
8
27
2
CHN
8
3
9
20
28
3
CUB
5
9
10
24
13
23
4
FRA
5
3
8
16
0
8
12
5
KOR
3
2
5
10
3
5
11
6
ESP
3
0
2
5
Liczba medali: 1 – złotych, 2 – srebrnych, 3 – brązowych
* Zawodnicy reprezentujący URS uczestniczyli w igrzyskach w latach 1964–1988, zawodnicy reprezentujący
Rosję uczestniczyli w igrzyskach w latach 1996–2012
Tabela 7. Klasyfikacja medalowa reprezentacji judo podczas MŚ (1956–2013 mężczyźni i 1980–2013 kobiety)
Mężczyźni – liczba medali
M
Kraj
1
2
3
Razem
1
JPN
82
45
46
2
KOR
20
7
3
FRA
17
4
URS*
5
6
Kobiety – liczba medali
M
Kraj
1
2
3
Razem
173
1
JPN
30
29
36
95
31
58
2
FRA
24
9
23
56
15
21
53
3
CHN
17
12
14
43
11
12
33
56
4
CUB
14
14
24
52
NED
7
10
12
29
5
GBR
13
13
16
42
RUS*
7
7
16
30
6
BEL
8
9
8
25
Liczba medali: 1 – złotych, 2 – srebrnych, 3 – brązowych
* Zawodnicy reprezentujący URS uczestniczyli w mistrzostwach świata w latach 1965–1991, zawodnicy
reprezentujący Rosję uczestniczyli w igrzyskach w latach 1993–2012
16
14
12
JPN
KOR
FRA
NED
pkt.
10
8
6
4
2
0
2000
2004
2008
2012
igrzyska olimpijskie
Ryc. 1. Wartość zdobytych medali czołowych reprezentacji męskich w judo podczas igrzysk olimpijskich w latach
2000–2012
61
25
20
JPN
CHN
CUB
FRA
pkt.
15
10
5
0
2000
2004
2008
2012
igrzyska olimpijskie
Ryc. 2. Wartość zdobytych medali czołowych reprezentacji kobiecych w judo podczas igrzysk olimpijskich
w latach 2000–2012
Dyskusja
Wyniki sportowe uzyskiwane w analizowanym okresie wykazały, że w grupie kobiet
oprócz dotychczasowych liderek czyli zawodniczek Japonii, Francji, Kuby i Chin coraz skuteczniej startują reprezentacje Brazylii, Izraela, Kosowa i Mongolii, podnosząc poziom współzawodnictwa kobiecego judo. W grupie mężczyzn do dominujących reprezentacji Japonii,
Korei, Francji i Holandii, dołączają coraz skuteczniejsze reprezentacje Rosji, Gruzji, Azerbejdżanu, Kuby, Mongolii i Brazylii, co powoduje bardziej wyrównany poziom rywalizacji również
w grupie mężczyzn.
Reprezentacja Japonii jest niezmiennym liderem, broniącym pierwszej pozycji w mistrzostwach olimpijskich i mistrzostwach świata, zarówno w grupie kobiet, jak i mężczyzn (tab. 6–7).
Ale wzrastająca liczba reprezentacji, których sportowcy sięgają po zwycięstwa w najważniejszych zawodach stawia Japończykom coraz wyższe wymagania w tej rywalizacji.
Szybki wzrost osiągnięć męskiej reprezentacji Rosji podczas Igrzysk Olimpijskich w Londynie w 2012 oraz kobiecej reprezentacji Brazylii podczas Mistrzostw Świata w Rio de Janeiro w 2013 nie powinien być zaskoczeniem ponieważ od dłuższego czasu reprezentacje te
wprowadzały do rywalizacji sportowej liczną grupę zawodników, którzy również będą kandydatami do sukcesów w zbliżających się igrzyskach.
Podczas Mistrzostw Świata zorganizowanych w Rio de Janeiro w 2007 roku zawodnicy
Brazylii zdobyli trzy złote i jeden brązowy medal w grupie mężczyzn, co było dużym zaskoczeniem dla wielu specjalistów i potwierdzało znaczne możliwości, które są przypisywane
zawodnikom i zawodniczkom brazylijskim (www.intjudo.eu).
Są również reprezentacje posiadające pojedynczych liderów, którzy zdobywają sukcesy
w największych imprezach, są to m.in. Grecja, Czechy, Kosowo, Kolumbia, Korea Północna.
Podczas igrzysk olimpijskich rozgrywanych w latach 2000–2012 nastąpiło stopniowe obniżenie wartości zdobywanych medali przez reprezentację Japonii (kobiet i mężczyzn). Kobieca reprezentacja Japonii zdominowała igrzyska olimpijskie w 2004 roku, natomiast reprezentacja męska dominowała podczas igrzysk w 2000 i w 2004 roku [7].
Również widoczny regres wyników uzyskiwanych przez cztery dominujące reprezentacje
jest związany z coraz bardziej wyrównaną rywalizacją podczas igrzysk olimpijskich.
Należy zwrócić również uwagę na konieczność wprowadzenia pewnych regulacji i ujednoliceń podczas rozgrywania mistrzostw kontynentalnych. W mistrzostwach Azji dopuszczana jest jedna zawodniczka lub jeden zawodnik w kategorii wagowej, w pozostałych mistrzostwach po dwie zawodniczki i dwóch zawodników w kategorii wagowej. W mistrzostwach
Afryki rozgrywano równolegle zawody w kategoriach wagowych i kategorię open, w pozos-
62
M. Adam
tałych mistrzostwach prowadzono jedynie rywalizacje w kategoriach wagowych. W mistrzostwach Panameryki rozgrywane są dodatkowe kategorie wagowe 44 kg w grupie kobiet i 55
kg w grupie mężczyzn [www.intjudo.eu].
Również widoczny jest brak pewnych preferencji dla zawodniczek i zawodników młodych
odnoszących sukcesy w grupach juniorów i młodzieży, którzy przystępując do rywalizacji
w grupach seniorskich rozpoczynają od zerowego rankingu i są z góry skazani na konfrontację z najwyżej rozstawionymi zawodnikami.
Pierwszy rok rywalizacji zawodniczek i zawodników judo po zakończonych Igrzyskach
Olimpijskich w Londynie wykazał dużą aktywność dominujących reprezentacji oraz wielu
zespołów, które rozpoczęły intensywne przygotowania do Igrzysk Olimpijskich w Rio de Janeiro w 2016 roku. Niestety reprezentacja Polski rzadko uczestniczyła w najważniejszych
turniejach (IJF Grand Slam, IJF Grand Prix), nie odnosząc w nich istotnych sukcesów sportowych i nie nawiązując do wielkich sukcesów sportowych z lat minionych [8, 9, 10]. Dotychczas rozgrywane turnieje nie były jeszcze kwalifikacjami do zbliżających się igrzysk, ale tworzony na ich podstawie ranking zawodniczek i zawodników będzie decydował o rozstawieniu
podczas eliminacji olimpijskich rozpoczętych w maju 2014, które potrwają do kwietnia 2016.
Do rozlosowanych zawodników, najwyżej sklasyfikowanych, zostaną dodatkowo wylosowani
zawodnicy klasyfikowani na najniższych miejscach, co będzie stawiało ich w bardzo trudnej
sytuacji; a w analizowanym okresie reprezentanci Polski nie odnosili widocznych sukcesów
sportowych i będą musieli rozpoczynać zawody od walk z najsilniejszymi zawodniczkami
i zawodnikami (www.IJF).
Określenie najbardziej skutecznych reprezentacji odnoszących we współczesnych zawodach sukcesy sportowe daje możliwość poszukiwania wzorcowych form przygotowań oraz
optymalizacji procesu szkoleniowego.
Wnioski
Prognozowanie wyników, jakie osiągną zawodnicy i zawodniczki judo podczas Igrzysk
Olimpijskich w Rio de Janeiro w 2016 roku, jest zadaniem trudnym i ryzykownym. Można
jednak stwierdzić że reprezentanci Japonii, mimo coraz bardziej wyrównanego poziomu rywalizacji, wciąż odnoszą sukcesy i byli najbardziej skuteczna w minionym roku, zarówno
w grupie kobiet, jak i mężczyzn. Dlatego należy przyjąć, że drużyna narodowa Japonii będzie
zaliczani do faworytów podczas Igrzysk Olimpijskich w Rio de Janeiro w 2016 roku. Widoczny jest wzrost skuteczności zawodników wywodzących się z państw powstałych po rozpadzie ZSRR (Rosja, Gruzja, Azerbejdżan, Uzbekistan, Ukraina itd.). Również reprezentacje,
które posiadają pojedynczych zawodników reprezentujących wysoki poziom sportowy będą
ubiegać się o sukcesy podczas zbliżających się igrzysk, np.: Grecja, Czechy, Korea Północna, Kosowo, Słowenia, Rumunia, Kolumbia, Izrael itd. Wyniki uzyskiwane w Mistrzostwach
Świata w Rio de Janeiro w 2013 roku wskazują również, że gospodarze tych zawodów potrafią się skutecznie przygotować do najważniejszej imprezy i postarają się powtórzyć te sukcesy podczas Igrzysk Olimpijskich w Rio de Janeiro w 2016 roku.
BIBLIOGRAFIA
[1] Adam M, Laskowski R, Smaruj M. Skuteczność startowa zawodników judo w igrzyskach olimpijskich w latach
1992-2004. W: Kuder A, Perkowski K, Śledziewski D, red. Proces doskonalenia treningu i walki sportowej.
T. 2. Warszawa: AWF; 2005, 172-175.
[2] Błach W, Migasiewicz J, Maśliński J. Analiza współzawodnictwa w judo na podstawie rezultatów walk
w igrzyskach olimpijskich. W: Kuder A, Perkowski K, Śledziewski D, red. Kierunki doskonalenia treningu
i walki sportowej. Warszawa: AWF; 2004, 13-16.
[3] Sikora D. Kobiety w igrzyskach olimpijskich 1992-2004. W: Kuder A, Perkowski K, Śledziewski D, red. Proces
doskonalenia treningu i walki sportowej. t. 2. Warszawa: AWF; 2005, 25-30.
[4] Yeon OO. Great Judo Champion of the Word. Ippon Books. London;1993.
[5] Adam M. Skuteczność startowa reprezentacji narodowych w judo na pierwszym etapie kwalifikacji do Igrzysk
Olimpijskich w 2012 roku. Sport Wyczynowy. 2011; 2: 43-49.
[6] Wołowicz J, Błach W, Migasiewicz J. Strategia startowa wybranych reprezentacji narodowych we współzawodnictwie międzynarodowym judo w roku olimpijskim 2000. W: Kuder A, Perkowski K, Śledziewski G, red.
Kierunki doskonalenia treningu i walki sportowej. Warszawa: AWF; 2004, 49-56.
63
[7] Boguszewski D. Dynamics of judo contests performed by top world judokas in the years 2008-2012. Journal
of Combats Sports and Martial Arts. 2014; 1(2), vol. 5: 31-35.
[8] Hicks S, Soames N. 50 Great Judo Champions. Ippon Books. (UK) Ltd.; 2001.
[9] Klocke U. Judo Top Action. Meyer & Meyer Sport. (UK) Ltd.; 2001.
[10] Klocke U, Finch D. Judo Faszination. Bonn – Munchen: Flying Kiwi Verlag, Harrislee; 1990.
PRACA ORYGINALNA
Przebieg rywalizacji w najcięższej kategorii
wagowej podczas Mistrzostw Polski Judo
The course of a judo competition in the heaviest weight category based
on the Polish Championships
MAŁGORZATA PUJSZO 1 ABCDF, SYLWIA WILCZYŃSKA 1 BCDE,
EWELINA DRUMIŃSKA 1 BDEF, MAREK ADAM 2 ABDEFG
1
Studenckie Koło Naukowe „WyKoNa” Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz
2
Zakład Sportów Walki, Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego
w Gdańsku
Streszczenie
Analizie poddano zapis wideo wszystkich walk w judo mężczyzn w najcięższej kategorii wagowej (+100 kg) podczas
Mistrzostw Polski Seniorów 2014 roku. Notowano wszystkie wykonane ataki, z podziałem na kierunki wychylenia przeciwnika, wszystkie skuteczne ataki oraz wszystkie punkty przyznane za wykonane ataki. Notowano również wszystkie upomnienia sędziowskie. Wprowadzono określenie „atak nieistotny” i notowano liczbę tych ataków.
Rejestrowano czas, w którym były wykonywane ataki. Oznaczono wybrane wskaźniki charakteryzujące walkę judo.
Przeprowadzono również analizę struktury walki z podziałem na odcinki czasowe. Zaobserwowano charakterystyczne
tendencje w liczbę wykonywanych ataków, ataków nieistotnych oraz upomnień sędziowskich, które wpływały na zmieniający się obraz walki.
Słowa kluczowe: judo, wskaźniki ataków, upomnienia sędziowskie, Mistrzostwa Polski 2014.
Abstract
A video recording of all men’s judo fights in the heaviest category (+ 100 kg) during the Polish Senior Championships
2014 was subject to analysis.
Attacks in all directions, all successful attacks, and all the points awarded for the performed attacks were recorded. All
jurors’ admonitions were also recorded. The term "insignificant attack" was introduced and the number of such attacks was
noted.
The time in which the attacks were carried out was noted. Selected indicators characterizing a judo fight were calculated.
An analysis of the structure of the fight, minute by minute, was made. Characteristic trends in the number of performed attacks, the number of insignificant attacks, and the number of jurors’ admonitions which resulted in changing the
image of the fight were observed.
Key words: judo, statistics of attacks, juror admonitions, Polish Championships 2014
Wstęp
Rywalizacja w sportach walki zawodników z najcięższych kategorii wagowych budzi największe emocje i zainteresowanie. Poszukiwanie charakterystycznych cech dla zawodników
judo ciężkiej kategorii wagowej może mieć istotne znaczenie w przygotowaniu efektywnego
procesu szkoleniowego. Systematyczne współzawodnictwo sportowe podczas zawodów
krajowych pozwala na wytypowanie reprezentantów na mistrzowskie imprezy międzynarodowe: igrzyska olimpijskie, mistrzostwa świata oraz zawody kontynentalne [1, 2, 3, 4].
Obecnie zwiększyły się możliwości oglądania i rejestrowania walki judo (TV, Internet,
kluby kibica). Zwiększają się również oczekiwania związane z podniesieniem atrakcyjności
prowadzonych walk oraz czytelność prowadzonego przekazu.
Wymusza to często zmiany przepisów sportowych i sędziowskich skierowanych na
wprowadzanie również wymogów czysto wizualnych (kolorowe judogi, numery zawodników
Dr hab. Marek Adam, prof. nadzw.
Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu, Zakład Sportów Walki
65
Przebieg rywalizacji w najcięższej kategorii wagowej podczas Mistrzostw Polski Judo
umieszczone na plecach, kolorowe strefy ochronne, obowiązek zakładania oficjalnych ubrań
przez trenerów walczących zawodników i inne). Wprowadzane zmiany nagradzają ofensywną postawę walczących zawodników poprzez promowanie intensywności stosowanych ataków, natomiast karane są wszelkie przejawy unikania walki. Wprowadzony przepis zakazujący bezpośredniego ataku rękoma nóg lub nogi przeciwników miał spowodować lub wymusić prowadzenie walki w bardziej wyprostowanej postawie.
Zmiany te wyeliminowały możliwość stosowania takich rzutów ręcznych jak: kata guruma,
morote gari, kuchiki taoshi, kibisu gaeshi i sukui nage; i w opinii wielu fachowców ograniczały
możliwości techniczne zawodników. Czy podniosła się atrakcyjność widowiska, jakim są zawody judo poprzez wzrost efektywności prowadzonych walk, wykażą dopiero kolejne badania. Pierwsze doniesienia i obserwacje nie są w pełni zachęcające [5].
Czasowa struktura walki judo, profile zawodnicze oraz przygotowanie techniczno-taktyczne były już przedmiotem prowadzonych badań [6]. Również związki pomiędzy wprowadzanymi wcześniej zmianami przepisów sędziowskich a skutecznością wykonywanych
technik podlegały naukowej weryfikacji. Należy zaznaczyć, że wyniki tych badań nie były
w pełni jednoznaczne [7, 8].
Praca trenerska wymaga stosowania wielu technik pomiarowych, zarówno z wykorzystaniem złożonego oprzyrządowania oraz zastosowania wszelkiego rodzaju rejestratorów wizualnych [9, 10].
Innymi obszarami prowadzonych badań były prace nad zawodnikami judo z zakresu medycyny i fizjologii [11], biochemii wysiłku [12], dynamiki walki judo [13, 14] oraz wiele innych,
jak np. zdolności do zachowania kontroli postawy ciała zawodniczek i zawodników [15].
Powyższe rozważania świadczą o wielkiej różnorodności tematyki badawczej oraz odmienności stosowanej metodologii pomiarowej.
Autorzy przedstawionej pracy posługiwali się rejestracją wideo w celu oznaczenia stosowanych technik judo oraz ich statystycznego opisu. Także aby pokazać różnorodność wykonywanych przez zawodników akcji technicznych oraz zastosowanych napomnień sędziowskich podczas Mistrzostw Polski 2014 roku.
Celem pracy było określenie przebiegu walki judo prowadzonej przez zawodników polskich w najcięższej kategorii wagowej.
Materiał i metody
Wszystkie dane zebrano bezpośrednio analizując zapis wideo walk judo w wadze ciężkiej
(+100 kg) podczas Mistrzostw Polski w 2014 roku. Walki zostały sfilmowane przez jedną
osobę upoważnioną przez Polski Związek Judo – całość zebranego materiału obejmuje 20
walk. Odtwarzanie zapewniało wykorzystanie wszystkich funkcji, które umożliwiają szczegółową analizę walki: powiększenie, zwolnione tempo, cofanie (rozdzielczość ekranu 1280/960
32”). Graficzna rejestracja stosowanych podczas walk elementów została wykona oddzielnie
przez dwóch specjalistów przy użyciu tego samego sprzętu komputerowego. Odmienne oceny elementów walki były konsultowane oraz weryfikowane wspólnie przez rejestrujących
specjalistów.
Przeanalizowano rzuty wykonywane podczas walki judo, dzieląc je na ataki do przodu –
z wychyleniem na palce i ataki do tyłu – z wychyleniem na pięty. Wyodrębniono również ataki
sytuacyjne, podczas których nie określono kierunku wychylenia, wprowadzając pojęcie ataku
nieistotnego.
Za atak nieistotny uznano taki, który nie spełnia klasycznych wymogów wychylenia i/lub
zakłócenia równowagi przeciwnika i nie wymusza odpowiedniej reakcji przeciwnika w celu
obronnym.
Za atak rzeczywisty punktowany uznawano atak, który powodował wywrócenie przeciwnika i przynosił punkty zawodnikowi atakującemu
Za atak rzeczywisty niepunktowany uznawano atak, w którym występował element wychylenia przeciwnika , który zmuszał przeciwnika do czynnej reakcji obronnej.
Akcje w walce w parterze były analizowane oddzielnie.
Akcję przerwaną w parterze uznawano wtedy gdy sędzia przerywał walkę w parterze
komendą „mate” i nakazywał podjęcie akcji w pozycji stojącej.
66
M. Pujszo, S. Wilczyńska, E. Drumińska, M. Adam
Analizowano wszystkie ataki wykonane, wg takich kryteriów jak:
1. punktowane: ataki do tyłu, ataki do przodu, ataki sytuacyjne,
2. niepunktowane: ataki do tyłu, ataki do przodu, ataki sytuacyjne,
3. ataki nieistotne,
4. napomnienia sędziowskie (kary),
5. akcje w parterze,
6. czas w/w (1-5) zdarzeń.
Obliczono podstawowe wskaźniki opisujące walkę.
Wskaźnik efektywności obliczono wg wzoru:
Ea
(
l0
) *100
l1 l 0
Eqn. - 1
gdzie:
l0 - liczba: ataków punktowanych.
l1 - liczba ataków niepunktowanych, bez ataków nieistotnych.
Wskaźnik skuteczności obliczono wg wzoru:
Sa
(
S0
)
Lw
Eqn. - 2
gdzie:
S0 - suma punktów zdobytych atakiem ( punkty w parterze uwzględniano oddzielnie)
Lw - liczba wszystkich analizowanych walk.
Do obróbki statystycznej prezentacji wykresów i tabel użyto programu Excel wersja 2007.
Wyniki
Z przedstawionych danych w tabeli 1 wynika, że wskaźnik Ea jest wyższy w walce w parterze, natomiast Sa – jest wyższy w walce w pozycji stojącej.
W tabeli 2 przedstawiono liczebność ataków w pozycji stojącej i napomnień sędziowskich
w ujęciu minutowym.
Na rycinie 1 przedstawiono strukturę czasową walki w pozycji stojącej widzianą z perspektywy liczby ataków rzeczywistych oraz ataków, które autorzy zdefiniowali jako nieistotne. Na
rycinie 2 pokazana została struktura czasowa walki w pozycji stojącej w ujęciu liczby ataków
rzeczywistych z podziałem na kierunek ataku.
Struktura czasowa walki przedstawiona na ryc. 1 i ryc. 2 wskazuje na malejącą aktywność zawodników w kolejnych minutach walki oraz wzrost liczby ataków nieistotnych
w ostatniej minucie walki. Pewną stabilizację na poziomie niskim widać w przypadku „ataków
sytuacyjnych”, co świadczy o niewielkiej roli tego rodzaju aktywności w walce judo.
Wyniki przedstawione w Tab.1 – dotyczące walki w pozycji stojącej, wykazują odmienne
wartości niż te które zostały określone podczas Igrzysk Olimpijskich w Londynie w 2012 roku. Również struktura czasowa przedstawiająca walkę na ryc. 2 jest inna od tej przedstawianej na podstawie ww. igrzysk olimpijskich [6].
Przedstawiony na ryc. 3 wykres minutowej dystrybucji napomnień sędziowskich i ataków
nieistotnych wskazuje na podobny przebieg krzywych w zakresie od drugiej do ostatniej mi-
67
nuty walki. W pierwszej minucie walki napomnienia sędziowskie nie wykazują zbieżności
z liczbą ataków nieistotnych. Również wartości przedstawione na ryc. 3 wykazują na zróżnicowany przebieg w kolejnych minutach liczby otrzymywanych napomnień sędziowskich oraz
rozkładu ataków punktowanych.
Na ryc. 4 przedstawiono rozkład liczbowy interwencji sędziowskich, akcji podczas walki
w „parterze” oraz liczby zdobywanych punktów w „parterze” w kolejnych minutach walki.
Tabela 1. Wartości punktowe ataków do tyłu, ataków do przodu, ataków sytuacyjnych i akcji w parterze
w kategorii wagowej +100 kg (Mistrzostwa Polski w roku 2014)
Wskaźniki
Ea
Sa
l1
l0
lo+l1
S0
Lw
Pozycja
stojąca
15,31*
6,95*
94
17
111
139
20
Pozycja
w parterze
25,00*
4,05*
27
9
36
81
20
* różnice statystycznie istotne na poziomie p < 0,05
Tabela 2. Liczebności analizowanych działań zawodników w kolejnych minutach walki i napomnień sędziowskich
w pozycji stojącej w kategorii wagowej +100 kg w trakcie Mistrzostw Polski w 2014roku
Minuty
1
2
3
4
5
Liczba ataków rzeczywistych (pozycja stojąca)
34
35
25
3
4
Liczba ataków nieistotnych
35
24
13
10
15
Liczba napomnień sędziowskich
12
14
7
3
5
5/42
5/42
3/19
3/26
1/10
40
35
ataków nieistotnych
liczebność ataków rzeczywistych i
Liczba ataków punktowanych/liczba punktów
ataki
rzeczywiste
30
25
20
15
ataki
nieistotne
10
5
0
1
2
3
4
5
kole jne minuty walki
Ryc. 1. Struktura czasowa ataków rzeczywistych i nieistotnych podejmowanych w trakcie walki w pozycji stojącej
68
25
i ataków sytuacyjnych
liczebnośc ataków do przodu, ataków w ty
ataki w tył
20
15
ataki w
przód
10
5
ataki
sytuacyjne
0
1
2
3
4
5
kolejne minuty walki
40
napomnień sędziowskich
liczebność ataków nieistotnych i
Ryc. 2. Struktura czasowa walki ataków rzeczywistych w pozycji stojącej z podziałem na kierunek ataku
35
ataki nieistotne
30
25
20
15
upomnienia
sędziowskie
10
5
0
1
2
3
4
5
liczebność akcji przerywanych oraz
punktów zdobytych w parterze
Ryc. 3. Minutowy rozkład liczby ataków nieistotnych i upomnień sędziowskich w pozycji stojącej we wszystkich
analizowanych walkach
40
35
ilość akcji
przerwanych
30
25
20
15
ilość punktów
zdobytych w
parterze
10
5
0
1
2
3
4
5
Ryc. 4. Minutowy rozkład zdobytych punktów i interwencji sędziowskich podczas walki w parterze
we wszystkich analizowanych walkach
69
Dyskusja
Wskaźniki skuteczności walki (Sa) i efektywności walki (Ea) uczestników Mistrzostw Polski w 2014 roku były również określane podczas obserwacji Mistrzostw Świata 2010 i 2011
roku, lecz ich wartości były odmienne, prawdopodobnie ze względu na to, że analizie poddano zawodników najlepszych na świecie [6].
Największa liczba ataków do tyłu nie była zaskoczeniem, gdyż duża grupa technik wykonywanych do tyłu (kosoto-gari, kouchi-gari, kosoto-gake i inne) stanowiła element przygotowawczy do właściwego ataku oraz jedną z form wykazywania aktywności. Preferowanie rzutów nożnych przez zawodników ciężkich kategorii wagowych (100 kg i +100 kg) było już sygnalizowane np. w badaniach dotyczących polskich judoków.
Analiza z zastosowaniem wskaźnika skuteczności prowadzona podczas mistrzostw Polski dotyczyła ataków w lewą i prawą stronę oraz wyodrębnienia dominujących technik [7].
Nie poddawano analizie systematycznego spadku skuteczności i częstotliwości wszystkich
ataków wraz z upływem kolejnych minut walki. Zaobserwowano spadek częstotliwości stosowania ataków punktowanych oraz wzrostu ataków „nieistotnych” w ostatniej minucie walki.
Wskazuje to na całkowite obniżenie, wraz z upływem czasu, dynamiki walki oraz próby kreowania walki przez podejmowanie ataków „nieistotnych” w ostatniej minucie spotkania.
Należy zauważyć, że taki obraz walki kreują głównie czołowi zawodnicy polscy, gdyż
słabsi odpadają we wcześniejszej fazie zawodów, a ich pojedyncze spotkania nie miały
wpływu na całościowy obraz analizowanych zawodów.
Założenie, że medaliści byli lepiej wyszkoleni i aktywniejsi od swych pokonanych przeciwników podczas obserwowanych spotkań, nie znalazło potwierdzenia w wcześniejszych
badaniach medalistów mistrzostw Polski [16].
Analiza danych przedstawionych na rycinie 2 sugeruje prawidłowość decyzji sędziowskich mogących stanowić reakcję na ataki nieistotne (z wyjątkiem pierwszej minuty).
Pierwsza minuta walki wymagała odrębnej analizy, gdyż decyzje sędziowskie mogły mieć
związek z różnymi czynnikami zewnętrznymi. Także różne mogą być przyczyny błędów sędziowskich oraz różne sposoby zapobiegania im [17, 18, 19]. Należy zauważyć, że liczba
napomnień sędziowskich (ryc. 3) była najwyższa w dwóch pierwszych minutach walki, liczba
ataków „nieistotnych” (ryc. 1) również była najwyższa w tym samym czasie. Liczba akcji
w parterze (ryc. 4) przerywanych przez sędziego też była najwyższa w pierwszych dwóch
minutach walki. Taki obraz określający sposób prowadzenia walki stwarza większą możliwość „sędziowskiego kreowania walk”.
Analiza danych przedstawionych na rycinie 4 upoważnia do stwierdzenia, że począwszy
od drugiej minuty walki, gdy sędzia nie przerywa walki w parterze, obserwuje się większą
skuteczność akcji w parterze. Analiza wykresu na rycinie 2 wskazuje na spadek dynamiki
walki w kolejnych minutach prowadzonych pojedynków i zmniejszającą się reakcję na otrzymywane napomnienia sędziowskie.
Wnioski
1. Przebieg walki zawodników judo w najcięższej kategorii wagowej ukazuje systematyczny
spadek aktywności i skuteczności wykonywanych ataków wraz z upływem kolejnych minut walki. Przebieg ten jest odmienny od tego, który zarejestrowano w rywalizacji zawodników podczas igrzysk olimpijskich.
2. Istnieją pewne obszary aktywności zawodniczej i sędziowskiej mogące wskazywać na
możliwość zastępowania walki rzeczywistej walką kreowaną (pozorną, udawaną).
3. Napomnienia sędziowskie nie wpływają na zwiększenie aktywności zawodników.
BIBLIOGRAFIA
[1] Baran M, Hebda J. Trening w walce w wręcz. Tarnów: Karat; 1995: 3.
[2] Ruszniak R, Zieniawa R. Judo – pomost pomiędzy tradycją a współczesnością. Gdańsk: AWFiS; 2006.
70
[3] Witkowski K, Maśliński J, Kotwica T. Analysis of Fighting Actions of Judo Competitors on the Basis of the
Men’s Tournament During the 2008 Olympic Games in Beijing. Journal of Combat Sports and Martial Arts.
2012; 3 (2): 121-129.
[4] Witkowski K, Stefaniak T, Migasiewicz J, Orzeł M. Dominujące techniki judo podczas Pucharu Świata. W:
Kuder A, Perkowski K, Śledziewski D, red. Proces doskonalenia treningu i walki sportowej. Warszawa: AWF;
2006; 3: 97-100.
[5] Pujszo R, Adam M, Kuźmińska A. The course of the judo fight in the heaviest category (+ 100kg) seen from
the perspective of attacks in the standing position, based on the Olympic Games in London 2012. Ido Movement for Culture. Journal of Martial Arts Anthropology. 2014; 14(1):63-71.
[6] Adam M, Smaruj M, Pujszo R. The individual profile of the technical-tactical preparation of the World judo
Championships in 2010–2011. Ido Movement for Culture. Journal of Martial Arts Anthropology. 2012: 12(2);
50-59.
[7] Boguszewski D. Relationships between the rules and the way of struggle applied by top would male judoistos”. Archives of Budo. 2011; 7: 27-32.
[8] Adam M, Tyszkowski S, Smaruj M. The Contest Effectiveness of the Men’s National Judo Team of Japan
and Character of Their Technical-Tactical Preparation during the World Judo Championships 2010. Baltic
Journal of Health and Physical Activity. 2011; 3(1): 65-74.
[9] Adam M, Smaruj M, Laskowski R. Graficzna metoda rejestracji walki w judo. Sport Wyczynowy. 2005; 5: 485486.
[10] [Kulasa J, Kalina MR. The computer record and analysis of struggle dynamics of the judo fight. The Engineering of Sport. 2008; 7: 557-562.
[11] Pujszo R, Przybylski G, Pyskir M, Bannach M. Spirometric parameters of judo training and inactive young
men – measured compared to predicted values as one of wellness indicators. W: Wellness in different
phases of life. Lublin: Medical University; 2011.
[12] Bonitch-Domínguez J, Bonitch-Góngora J, Padial P, Feriche B. Changes in peak leg power induced by successive judo bouts and their relationship to lactate production. J Sport Sci. 2010; 28 (14): 1527-1534.
[13] Blais L, Trilles F, Lacouture P. Three-dimensional joint dynamics and energy expenditure during the execution of a judo throwing technique (Morote Seoï Nage). Journal of Sports Sciences. 2007: 25(11): 1211-1220.
[14] Degoutte P, Jouanel E, Filaire P. Energy demands during a judo match and recovery. Br J Sport Med. 2003;
37: 245-249.
[15] Błach W, Pujszo R, Pyskir M, Adam M. Kontrola postawy ciała zawodniczek judo. Research Yearbook. 2005;
11: 30-36.
[16] Sterkowicz S, Lech G, Almansba R. The course of fight and the level of sports achievements in judo. Archives of Budo. 2007; 3: 72-81.
[17] Boen F, Ginis P, Smits T. Judges in judo conform to the referee because of the reactive feedback system.
Eur J Sport Sci. 2013; 13(6): 599-604
[18] MacMahon C, Mildenhall B. A practical perspective on decision making influences in sports officiating. Int J
Sport Sci Coaching. 2012; 7(1): 153-166.
[19] Souchon N, Fontayne P, Livingstone A, Maio G R, Mellac N, Genolini C. External influences on referees’
decisions in judo: The effects of coaches’ exclamations during throw situations. J Appl Sport Psychol. 2013;
25(2): 223-233.
PRACA ORYGINALNA
Wpływ zmian przepisów gry na skuteczność rzutową
koszykarzy Polskiej Ligi Koszykówki
The influence of basketball rule modifications on shooting effectiveness
in Polish Basketball League
RYSZARD LITKOWYCZ ABCDF, BŁAŻEJ JANKOWIAK BCD, BARTOSZ CUPIAŁ DEF
Akademia Wychowania Fizycznego im. Jerzego Kukuczki w Katowicach
Streszczenie
Sezon 2010/2011 był przełomowym ze względu na zmiany w przepisach gry w koszykówkę. Europejskie przepisy
rozpoczęły drogę w kierunku ujednolicenia zasad gry z zawodową ligą koszykówki NBA. Zmiany dotyczyły nie tylko
zachowań w czasie gry, ale również wyglądu boiska. Pole trzech sekund, które dotychczas miało kształt trapezu, zmieniło
się w prostokąt. W promieniu 1,25m od kosza wprowadzono półkole bezkarności atakującego. Na boisku pojawiły się
również dwie krótkie linie, miejsce z którego zostaje wprowadzona piłka do gry, w dwóch ostatnich minutach czwartej
kwarty lub ostatnich dwóch minutach każdej dogrywki (po przerwie na żądanie). Zmiany objęły również sposób mierzenia
czasu 24 sekund. Najistotniejszą zmianą w przepisach gry było jednak przesunięcie linii rzutów za trzy punkty na odległość
6,75 m – dotychczas 6,25 m.
Celem pracy jest ocena wpływu zmiany odległości linii rzutów za 3 pkt. na skuteczność rzutową zawodników grających w Polskiej Lidze Koszykówki. Analizie poddano statystyki koszykarzy występujących w PLK w sezonach 2008/2009,
2009/2010, 2010/2011 i 2011/2012, stosując między innymi kryterium podziału pod względem pozycji na boisku.
Wyniki badań wykazały, że zmiany przepisów gry wpłynęły na skuteczność rzutów za 3 pkt., w tym czasie zaobserwowano słabszą skuteczność rzutów za 2 i 1 pkt. Obniżyła się liczba oddawanych rzutów za 3 pkt., jednocześnie nie wzrosła liczba wykonywanych rzutów za 2 punkty (właściwie obniżyła się). Zmiana odległości linii rzutów za trzy punkty wpłynęła na zmiany skuteczności rzutowej wśród grup koszykarzy podzielonych ze względu na pozycję. Najlepiej ze zmianą
przepisów poradzili sobie zawodnicy z grupy drugiej (186-193 cm) i czwartej (powyżej 200 cm). Największy spadek skuteczności zanotowali koszykarze pierwszej grupy (175-185 cm).
Słowa kluczowe: koszykówka, zmiany, przepisy, rzut za 3 pkt.
Abstract
The goal of this survey was to evaluate the influence of the rule of extending the distance of the three-point line and
its effect on the Polish Basketball League players’ shooting percentage. The statistics of basketball players occurring in
PLK (Polish Basketball League) in the seasons 2008/2009, 2009/2010, 2010/2011 and 2011/2012 have been analyzed by
using the criteria of different positions on the basketball court. The results of study showed that the change of rules did affect the percentage of three-point shooting. The number of completed 3 point shots have been reduced. At the same time
the number of attempted 3-point shots for two points has not increased. At the same time, a smaller percentage of 2-point
shots and 1-point ones has been observed in comparison to seasons before the change of rules took place. The change of
distance of the three-point line did not cause lowering of shooting percentage in particular groups of basketball players
(playing on different position). Players from group number two (186-193cm tall) and number four (over 200cm tall) coped
with the change of rules in the best way. The largest three point shooting percentage decreased among the playmaker
players (175-185cm).
Key words: basketball, changes, rules, 3-point shot.
Wstęp
W 1891 roku dr J. Naismith opracował 13 zasad gry w koszykówkę. Naishmit chciał stworzyć grę opartą na rzucaniu piłki, szybkich podaniach, która nie byłaby tak brutalna jak piłka
nożna. Zasady były bardzo proste, zakładały m.in. brak przemocy, zakaz biegania z piłką
(można ją było podać lub rzucić do kosza, ewentualnie złapać w biegu), grać należało jedynie przy użyciu rąk, a mecz (2 x 15 minut) wygrywał zespół, który zdobył więcej koszy. Gra
mogła toczyć się w każdej sali, na której po dwóch stronach boiska zawieszone były boksy
Dr Ryszard Litkowycz
Akademia Wychowania Fizycznego im. J. Kukuczki, Katedra Zespołowych Gier Sportowych
ul. Mikołowska 72a, Katowice
Tel. +48 32 207 5236 e-mail: [email protected]
72
na wysokości 2,45 m, do których zawodnicy rzucali piłkę. Po celnym rzucie piłka musiała
zostać w siatce tak długo, aż sędzia nie zaliczył punktu [1].
Od opracowania pierwszych zasad gry w koszykówkę minęło ponad 120 lat, do dnia dzisiejszego pozostało jedynie sześć. W tym czasie powstało wiele nowych przepisów, które
stworzyły podwaliny nowej widowiskowej dyscyplinie.
Co 4 lata po kolejnych igrzyskach olimpijskich Komisja Techniczna FIBA wprowadza
zmiany w przepisach gry w koszykówkę. Zazwyczaj są to zmiany kosmetyczne, czasem służą wyeliminowaniu powstałych problemów w trakcie zawodów sportowych. Jednak w roku
2010 działacze światowej federacji zaskoczyli wszystkich, a lista modyfikacji była długa i nie
dotyczyła bynajmniej szczegółów1.
Wprowadzone z sezonie 2010/2011 zmiany nazwane zostały rewolucyjnymi. Modyfikacje
dotyczyły między innymi pola trzech sekund, które w nowych przepisach przyjmuje kształt
prostokąta, a nie jak dotychczas trapezu. Wprowadzono w promieniu 1,25 m od kosza półkole bezkarności atakującego. Faul szarżowania – ofensywny nie może zostać orzeczony, jeżeli kontakt następuje pomiędzy atakującym i obrońcą, który stoi wewnątrz półkola.
Zmieniono również przepisy dotyczące wprowadzenia piłki spoza boiska, tj. dwie krótkie
linie (po jednej na każdej połowie boiska) wyznaczyły miejsce wprowadzenia piłki do gry:
przy linii bocznej, naprzeciwko stolika sędziowskiego i stref ławek drużyn, dalsza krawędź
oddalona od wewnętrznej krawędzi linii końcowej o osiem metrów i trzydzieści dwa i pół centymetra (dalsza krawędź linii znajduje się na wysokości szczytu linii rzutów za trzy punkty).
Jeżeli w ostatnich dwóch minutach czwartej kwarty lub ostatnich dwóch minutach każdej
dogrywki zostaje przyznana przerwa na żądanie drużynie, której przyznano piłkę do wprowadzenia spoza boiska, na polu obrony, to po przerwie na żądanie drużyna wprowadzi piłkę
z „linii wprowadzenia piłki spoza boiska” naprzeciwko stolika sędziowskiego, a nie jak dotychczas z przedłużenia linii środkowej.
Zmianie uległ również przepis dotyczący mierzenia czasu wprowadzenia piłki spoza boiska. Jeżeli wprowadzenie piłki spoza boiska następuje na polu obrony drużyny, to jeśli odpowiednie przepisy tak stanowią, urządzenie do pomiaru 24 sekund należy ustawić na 24 sekundy. Jeżeli wprowadzenie piłki spoza boiska następuje na polu ataku drużyny, to jeśli odpowiednie przepisy tak stanowią, urządzenie do pomiaru 24 sekund należy ustawić następująco:
jeśli w momencie zatrzymania gry urządzenie do pomiaru 24 sekund wyświetlało
czternaście sekund lub więcej, to pomiar należy kontynuować,
jeśli w momencie zatrzymania gry urządzenie do pomiaru 24 sekund wyświetlało trzynaście sekund lub mniej, to urządzenie do pomiaru 24 sekund należy ustawić na
czternaście sekund.
Najważniejszą innowacją w przepisach gry jest przesunięcie linii rzutów za trzy punkty na
odległość 6,75 m (z dotychczasowych 6,25 m). Należy przypomnieć, że rzut za 3 pkt. został
wprowadzony do polskich przepisów gry w koszykówkę w roku 19842.
Od wprowadzenia linii rzutów za 3 pkt. w Europie upłynęło już 30 lat, zmiana odległości
od kosza w roku 2010 jest pierwszą próbą podjętą przez Komisję Techniczną FIBA.
Analiza literatury przedmiotu, dotyczącej zmian przepisów w europejskiej koszykówce
jest ograniczona, autorzy najczęściej podejmują temat skuteczności rzutowej oraz wpływu na
nią różnych czynników (zmęczenie, różnicowanie kinestetyczne, topografia) [2–12], rzadziej
zmian w przepisach [13]. Więcej doniesień naukowych podejmujących temat nowelizacji
przepisów (zmiany odległości linii rzutów za 3 pkt.) dotyczy zawodowej ligi koszykówki –
NBA, szczególnie że Amerykanie zmieniali odległość rzutów z dystansu już kilkukrotnie, Europejczycy w 2010 roku zrobili to po raz pierwszy [14, 15, 16].
Cel badań i pytania badawcze
Celem pracy jest określenie wpływu zmiany odległości linii rzutów za 3 pkt. na skuteczność rzutową zawodników Polskiej Ligi Koszykówki.
1
2
http://www.sportowefakty.pl/koszykowka/23309/ogromne-zmiany-w-przepisach-koszykowki
http://www.pzkosz.pl/m/files/180914/Oficjalne%20Przepisy%20Gry%20w%20Koszykowke%202014_.pdf
73
Wpływ zmian przepisów gry na skuteczność rzutową koszykarzy Polskiej Ligi Koszykówki
W pracy postawiono następujące pytania badawcze:
1. Jaki wpływ miało oddalenie linii 3 pkt. na liczbę oddawanych i celnych rzutów za 3 pkt?
2. Jak przedstawiała się skuteczność koszykarzy w rzutach za 1, 2 i 3 pkt. w sezonie
2010/2011?
3. Jak przedstawiała się skuteczność rzutowa po zmianie odległości linii rzutów za 3 pkt.
koszykarzy PLK uwzględniając pozycję na boisku?
Materiał i metody badań
Badaniami objęto 31 polskich zawodników, którzy w sezonach 2008/2009, 2009/2010,
2010/2011, 2011/2012 grali w Polskiej Lidze Koszykówki. Nie uwzględniono w badaniach
zawodników, którzy nie grali w PLK chociaż w jednym z czterech sezonów objętych obserwacjami. Taki dobór koszykarzy od grupy badawczej pozwolił uniknąć zawodników, którzy
grali w naszej lidze incydentalnie (kilka miesięcy, sezon) i przede wszystkim wyeliminować
takich, którzy uczestniczyli wcześniej w rozgrywkach, gdzie linia rzutów za 3 pkt. była w innej
odległości niż w Polsce.
Tabela 1. Charakterystyka badanej grupy
L.p.
Inicjały
Wiek
Pozycja
Klub
1
2
S.K.
W.B.
28
26
obrońca
obrońca/ skrzydłowy
3
S.J.
33
obrońca
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
W.Ł.
A.G.
B.D.
O.T.
Ś.T.
F.M.
W.Ł.
R.S.
K.L.
B.W.
S.M.
F.P.
R.K.
L.P.
D.M.
J.M.
K.M.
W.D.
H.A.
S.K.
M.A.
W.A.
K.M.
CH.K.
S.B.
T.P.
D.J.
S.M.
28
34
24
26
23
28
30
23
36
28
29
33
34
26
26
24
24
22
28
23
29
42
21
27
31
32
29
31
obrońca
obrońca/ skrzydłowy
obrońca
obrońca
obrońca
obrońca
„Anwil” Włocławek
PBG „Basket” Poznań,
„Open” Pleszew
„Trefl” Sopot
„Polfarma” Starogard Gdański
KS „Spójnia” St. Szczeciński
„Polfarma” Starogard Gdański
„Zastal” Zielona Góra
„Kotwica” Kołobrzeg
AZS Politechnika Warszawska
„Siarka” Tarnobrzeg
„Trefl” Sopot
„Asseco” Prokom Gdynia
„Energa” Czarni Słupsk
„Energa” Czarni Słupsk
AZS Koszalin
AZS Koszalin
AZS Politechnika Warszawa
„Siarka” Tarnobrzeg
„Asseco” Procom Gdynia
ŁKS Łódź
„Polpharma” St. Gdański
WKS Śląsk Wrocław
ŁKS Łódź
ŁKS Łódź
skrzydłowy
skrzydłowy
skrzydłowy
skrzydłowy
skrzydłowy
skrzydłowy
skrzydłowy
skrzydłowy
skrzydłowy
center
center
center
center
center
center
center
obrońca
obrońca
obrońca
obrońca
obrońca
skrzydłowy
Długość ciała
[cm]
178
196
191
186
190
191
183
190
183
198
196
205
208
200
202
200
203
198
208
209
208
206
201
207
209
182
190
189
180
193
201
74
W pracy określono ogólną skuteczność rzutową wszystkich badanych zawodników oraz ze
względu na pozycję na boisku. Dokonano podziału na cztery grupy, tj. zawodnicy pierwszej
grupy o długości ciała 175–185 cm (rozgrywający). Koszykarze mierzący od 186 do 193 cm
(rzucający obrońca) stanowili grupę drugą. Zawodnicy mieszczący się w przedziale 194–200
cm (niski skrzydłowy) stanowili grupę trzecią. Najwyżsi koszykarze PLK, mierzący powyżej
200cm (silny skrzydłowy i środkowy) stanowili skład grupy czwartej.
Do oceny skuteczności rzutowej zostały wykorzystane obserwacje wykonywane przez
przeszkolonych statystyków PZKosz podczas każdego z ligowych spotkań w czterech ww.
sezonach. Statystyki znajdują się na stronie Tauron Basket Ligi Koszykówki3.
Wyniki
Zawodnicy grający na parkietach Polskiej Ligi Koszykówki w pierwszym sezonie po
zmianie przepisów dotyczących odległości linii rzutów za trzy punkty znacznie obniżyli liczbę
oddawanych i celnych rzutów za 1, 2 i 3 pkt. Wraz z ilościowymi wskaźnikami obniżyła się
skuteczność rzutów za 2 i 1 pkt., wyjątek stanowiły rzuty za 3 pkt. – skuteczność
w pierwszym sezonie po zmianie odległości linii 3 punktowej poprawiła się o 3,8%. (tab. 2).
Tabela 2. Zestawienie sumaryczne rzutów za 1, 2 i 3 pkt. wybranych zawodników grających w PLK4
Średnia
zdobywanych
punktów
na mecz
wykonane
celne
%
wykonane
celne
%
wykonane
celne
%
2008/09
79,8
1968
1477
72,5
3420
1799
51,6
2072
667
32,1
2009/10
67,3
2148
1539
71,3
3417
1730
50,1
2131
665
31,2
2010/11
63,7
1711
950
55,8
2680
1373
49,2
1360
477
35
2011/12
69,0
1600
707
44,2
3198
979
30,2
1929
381
19,7
Sezon
Rzuty za 1 pkt.
Rzuty za 2 pkt.
Rzuty za 3 pkt.
Dokonując szczegółowej analizy rzutów za 1 punkt, zaobserwowano, że najwięcej rzutów
wolnych oddano w sezonie 2009/2010 – 2148, z czego 1539 było celnymi. Obserwowani
zawodnicy w sezonie 2009/2010 uzyskali skuteczność rzutową na poziomie 71,3%.
W sezonie 2008/2009 zawodnicy oddali 1968 rzutów, z czego 1447 było celne, co dało skuteczność na poziomie 72,5%. W sezonie 2010/2011 koszykarze wykonali 1711 rzutów,
z czego 950 rzutów przyniosło zdobycz punktową. Zawodnicy zakończyli sezon ze skutecznością na poziomie 55,8%. Sezon 2011/2012 był sezonem w którym zawodnicy uzyskali najsłabszą skuteczność, która wyniosła 44,2%. Zawodnicy oddali 1600 rzutów, trafiając do kosza jedynie 707 razy (tab. 2–3).
Analiza rzutów za dwa punkty wykazała, że w sezonie 2008/2009 zawodnicy oddali łącznie 3420 rzutów, trafiając do kosza 1799 razy. Skuteczność zawodników była na poziomie
51,6%. W kolejnym sezonie liczba oddanych rzutów za dwa punkty była na podobnym poziomie (3417), liczba celnych rzutów zmalała (1730). Sezon 2010/2011 przyniósł spadek
liczby oddawanych (2680) oraz celnych (1373) rzutów za 2 pkt. Obserwowani zawodnicy
w sezonie 2011/2012 oddali 3198 rzutów z czego celnych było 979 – był to sezon z najniższą skutecznością rzutów za 2 pkt. (30,2%) (tab. 2, 4).
Najistotniejsze z punktu widzenia problemu badawczego były zmiany jakie można zaobserwować w wynikach rzutów za trzy punkty, tj. liczba rzutów wykonanych i trafionych.
W sezonie 2008/2009 zawodnicy oddali łącznie 2072 rzutów, z czego 667 były celne. Za3
4
http://www.plk.pl/
W zestawieniu znaleźli się koszykarze, którzy rozegrali wszystkie cztery sezony (2008-2012) w PLK.
75
wodnicy rzucali ze skutecznością 32,1%. W sezonie 2009/2010 obserwowani koszykarze
oddali więcej rzutów niż w sezonie poprzednim (2131), natomiast liczba celnych rzutów obniżyła się (665). Wraz ze zmianą przepisów w sezonie 2010/2011 liczba oddanych oraz celnych rzutów spadła o połowę (1360 oddanych, 477 celnych), skuteczność poprawiła się
o 3,8%. W kolejnym sezonie zawodnicy oddali 1929 rzutów, z czego 381 było celnych (tabele 2, 5).
Tabela 3. Zestawienie sumaryczne rzutów za 1 pkt wybranych zawodników grających w PLK
Rzuty wykonane
Sezon
liczba rzutów
Rzuty celne
średnia
na mecz
liczba rzutów
średnia
na mecz
Skuteczność rzutowa
[%]
2008/2009
175 – 185
300
13,6
228
10,4
76
186 – 193
836
38
710
32,3
84,9
194 – 200
199
9,1
128
5,9
64,3
pow. 200
633
28,8
411
18,7
64,9
suma
1968
22,4
1477
16,8
72,5
2009/2010
175 – 185
590
26,8
436
19,8
73,9
186 – 193
563
25,5
436
19,8
77,4
194 – 200
269
12,3
181
8,3
67,3
pow. 200
726
33
486
22
66,9
suma
2148
24,4
1539
17,4
71,3
2010/2011
175 – 185
574
26,1
196
8,9
34,2
186 – 193
463
21,1
351
15,9
75,8
194 – 200
122
5,6
63
2,9
51,7
pow. 200
552
23,7
340
15,5
61,6
suma
1711
19,1
950
10,8
55,8
2011/2012
175 – 185
406
18,5
176
8
43,5
186 – 193
483
21,9
242
11
50,1
194 – 200
240
10,9
69
3,2
28,7
pow. 200
471
21,4
220
10
46,7
suma
1600
18,2
707
8
44,2
Szczegółowa analiza wyników obserwacji z uwzględnieniem pozycji na boisku (tab. 3)
pozwala stwierdzić, że zawodnicy o wzroście mieszczącym się w przedziale 175–185 cm
najskuteczniejsi z linii rzutów wolnych byli w sezonie 2009/2010 (73,9% skuteczności), najsłabiej rzucali w sezonie 2011/2012 (43,5%). Najwyższą skuteczność rzutową wśród koszykarzy o wzroście 186–193 cm ujawniono w sezonie 2008/2009 (84,9%), natomiast najniższą
w sezonie 2011/2012 (50,1%). Grupa zawodników o wzroście 194–200 cm najczęściej trafiała w sezonie 2009/2010 (67,3%), najrzadziej w sezonie 2011/2012 (28,7%). Najwyższa grupa zawodników najskuteczniejsza była w sezonie 2009/2010 (66,9%), najsłabiej rzucała
76
w sezonie 2011/2012 (46,7%). Można zatem stwierdzić, że większość badanych grup zawodników była najskuteczniejsza w sezonie 2009/2010.
Analiza wyników charakteryzujących rzut wolny pozwala stwierdzić, że u koszykarzy
w czterech obserwowanych sezonach ujawniono tendencję spadkową, tj. obniżenie skuteczności rzutowej.
Tabela 4. Zestawienie sumaryczne rzutów za 2 pkt. wybranych zawodników grających w PLK
Rzuty wykonane
Sezon
liczba rzutów
Rzuty celne
średnia
na mecz
liczba rzutów
średnia
na mecz
[%]
2008/2009
175 – 185
462
21
242
11
52,4
186 – 193
1489
67,7
828
37,6
55,6
194 – 200
369
16,7
179
8,2
48,5
pow. 200
1100
50
550
25
50
suma
3420
38,8
1799
20,45
51,6
2009/2010
175 – 185
706
32,1
353
16,1
50
186 – 193
965
43,9
460
20,9
47,7
194 – 200
505
22,9
244
11
48,3
pow. 200
1241
56,4
673
30,6
54,3
suma
3417
38,8
1730
19,6
50,1
2010/2011
175 – 185
379
18,9
153
6,9
40,3
186 – 193
796
36,2
393
17,8
49,4
194 – 200
322
14,6
166
7,6
51,5
pow. 200
1183
53,8
661
30
55,8
suma
2680
30,9
1373
15,6
49,2
2011/2012
175 – 185
406
18,5
138
6,3
33,9
186 – 193
1098
49,9
308
14
28
194 – 200
516
23,5
124
5,7
24
pow. 200
1178
53,5
409
18,6
34,7
suma
3198
36,4
979
11,2
30,2
Analiza wyników badań dotyczących rzutu z półdystansu (tab. 4) ujawniła, że najniżsi koszykarze najwyższą skuteczność rzutową zanotowali w sezonie 2008/2009, warto również
dodać, że w następnych sezonach ich skuteczność obniżyła się. Obserwowani zawodnicy
znajdujący się w drugiej grupie w sezonach 2009/2010 i 2010/2011 charakteryzowali się skutecznością rzutową na podobnym poziomie, w sezonie 2011/2012 obniżyła się. Koszykarze
o długości ciała od 194 do 200 cm zdecydowanie najskuteczniej wykonywali rzuty za dwa
punkty w sezonie 2010/2011 (pierwszy sezon po wprowadzeniu zmian). Najwyżsi koszykarze przez pierwsze trzy sezony obserwacji charakteryzowali się stałymi, podobnymi wartościami – w sezonie 2011/2012 ich skuteczność znacznie obniżyła się.
77
Tabela 5. Zestawienie sumaryczne rzutów za 3pkt. wybranych zawodników grających w PLK
Rzuty wykonane
Sezon
liczba rzutów
Rzuty celne
średnia
na mecz
liczba rzutów
średnia
na mecz
[%]
2008/2009
175 – 185
277
12,6
71
3,3
25,6
186 – 193
1000
45,5
351
15,9
35,1
194 – 200
253
11,5
69
3,2
27,3
pow. 200
542
24,6
176
8
32,5
suma
2072
23,6
667
7,6
32,1
2009/2010
175 – 185
480
21,8
151
6,9
31,5
186 – 193
668
30,4
207
9,4
31
194 – 200
412
18,7
135
6,2
32,8
pow. 200
571
25,9
172
7,9
30,1
suma
2131
24,2
665
7,6
31,2
2010/2011
175 – 185
256
11,7
69
3,2
26,9
186 – 193
667
30,3
260
11,8
38,9
194 – 200
223
10,1
70
3,2
31,4
pow. 200
214
9,7
78
3,5
36,5
suma
1360
15,5
477
21,7
35
2011/2012
175 – 185
355
16,1
55
2,5
15,5
186 – 193
800
36,4
166
7,5
20,75
194 – 200
403
18,3
73
3,3
18,11
pow. 200
371
16,8
87
3,95
23,5
suma
1929
21,9
381
4,3
19,7
Analiza rzutu za 3 pkt. (tab. 5) pozwala stwierdzić, że wyniki uzyskane przez najniższą
grupę koszykarzy (175–185 cm) charakteryzuje znaczny spadek liczby wykonanych rzutów
po zmianie odległości linii rzutów 3-punktowych. W sezonie 2009/2010 obserwowani zawodnicy oddali w sumie 480 rzutów za trzy punkty, natomiast w sezonie 2010/2011 liczba oddanych rzutów za trzy punkty wyniosła 256. Skuteczność rzutów z dystansu charakteryzuje
tendencja zniżkowa, tj. sezon 2009/2010 – 31,5%, sezon 2010/2011 – 26,9. Kolejny sezon
przyniósł jeszcze większe obniżenie skuteczności, która w ostateczności oscylowała wokół
15,5%. W grupie zawodników o długości ciała mieszczącej się w przedziale 186–193 cm.
najwyższą skuteczność rzutową zaobserwowano w sezonie 2010/2011, warto podkreślić, że
koszykarze tej grupy jako jedyni po zmianie odległości linii rzutów za trzy punkty zwiększyli
swoją skuteczność. Sezon 2009/2010 zakończyli ze skutecznością 31%, natomiast w sezonie 2008/2009 ich skuteczność wyniosła 35,1%. Sezon 2011/2012 podobnie jak w pozostałych grupach przyniósł obniżenie skuteczności, która wyniosła 20,7%. U zawodników z trzeciej grupy (194–200 cm) ujawniono tendencję spadkową, tj. odpowiednio 27,3 – 32,8 – 31,4
– 18,1. W grupie najwyższych zawodników zmiana odległości linii rzutów za trzy punkty spowodowała wzrost skuteczności, ale zmniejszenie się liczby oddawanych rzutów za 3 pkt. (9,7
oddanych i 3,5 celnych).
78
Tabela 6. Zestawienie sumaryczne rzutów za 1, 2 i 3 pkt. wszystkich koszykarzy grających PLK5
Sezon
Rzuty za 1 pkt.
Średnia
zdobywanych
punktów na mecz wykonane
celne
Rzuty za 2 pkt.
Rzuty za 3 pkt.
%
wykonane
celne
%
wykonane
celne
%
2008/09
79,8
22,7
15,9
70,0
38,7
20,3
52,3
22,4
7,8
34,7
2009/10
67,3
19,2
13,3
59,4
32,9
17,1
44,6
19,2
6,6
29,5
2010/11
63,7
18,3
12,7
56,9
31,9
16,3
42,0
18,1
6,1
27,8
2011/12
69,0
19,8
13,7
61,6
34,6
17,7
45,5
19,6
6,7
30,1
Dyskusja
Koszykówka należy do sportów szybkościowo-siłowych, wymaga od zawodników nie tylko doskonałego przygotowania motorycznego, ale również technicznego, taktycznego
i psychicznego. Definicja gry w koszykówkę mówi, że „(...) celem każdej z drużyn jest zdobywanie punktów za celne rzuty do kosza przeciwnika i zapobieganie zdobywaniu punktów
przez drużynę przeciwną. Zwycięzcą meczu zostaje drużyna, która uzyskała większą liczbę
punktów na koniec czasu gry”6. Częściej trafiając do kosza, mamy więc większe szanse na
zwycięstwo – pod warunkiem, że pozostałe elementy techniczno-taktyczne są na względnie
dobrym poziomie.
Przeprowadzone badania miały na celu określenie wpływu zmiany odległości linii rzutów
za 3 punkty od kosza na skuteczność rzutową zawodników Polskiej Ligi Koszykówki
w ostatnich czterech sezonach z uwzględnieniem warunków fizycznych i pozycji na boisku.
Analiza literatury przedmiotu dowodzi o nielicznych próbach badań naukowych podejmujących temat rzutu za trzy punkty wpływu zmiany odległości linii od kosza na skuteczność
rzutową. Należy podkreślić, że w ponad 100-letniej historii koszykówki w roku 2010 podjęto
pierwszą próbę zmiany odległości linii rzutów za 3 pkt. w Europie, w USA było ich kilka.
Wyniki badań z czterech w sezonów (2008–2012) sklasyfikowano w trzech grupach, tj. rzuty za 1, 2, 3 pkt. – dla całej grupy badawczej, jak i poszczególnych zawodników (pozycje na
boisku). Dane ilościowe określające rzuty za 1 i 2 pkt. pozwoliły odpowiedzieć na pytanie, czy
skuteczność rzutowa z dystansu obniżyła się, czy wzrosła w powiązaniu z innymi rzutami.
Szczególnie ważne dla wyników badań oraz trafności wniosków końcowych było ograniczenie obserwacji do zawodników, którzy rozegrali wszystkie cztery sezony w Polskiej Lidze
Koszykówki – dwa sezony z linią 3-punktową w odległości 6,25 m i dwa sezony w odległości
6,75 m. Taki dobór materiału badawczego wydaje się szczególnie ważny w kontekście udziału w PLK dużej „reprezentacji” koszykarzy (kilkudziesięciu) z USA, uczestniczących w rodzimych rozgrywkach, gdzie linia 3 pkt. jest w różnej odległości (NBA, NCAA).
Analiza wyników badań (tab. 2, 5) powala stwierdzić, że najwyższą skuteczność rzutową
za trzy punkty zawodnicy osiągnęli w sezonie 2010/2011, wraz ze zmianą przepisów odnotowano wzrost skuteczności rzutowej o 3,8%. Następny sezon 2011/2012 był zdecydowanie
najgorszy pod względem skuteczności rzutów za trzy punkty.
Wyniki badań ujawniły, że zmiana odległości linii rzutów za 3 pkt. w ocenie ogólnej przyniosła lekki wzrost skuteczności rzutowej, natomiast w odniesieniu do poszczególnych grup
zawodników przyniosła w dwóch przypadkach obniżenie i dwóch wzrost skuteczności rzutowej. Statystyki rzutów za 2 pkt. pozwalają stwierdzić, że wahania skuteczności rzutów z dystansu (szczególnie w sezonie 2011/2012) spowodowane zostały nie tylko zmianą przepisów, ale również ogólnym spadkiem formy rzutowej zawodników Polskiej Ligi Koszykówki.
5
W zestawieniu znaleźli się wszyscy koszykarze niezależnie od liczby rozegranych sezonów w PLK w badanym
okresie.
6
http://www.pzkosz.pl/m/files/180914/Oficjalne%20Przepisy%20Gry%20w%20Koszykowke%202014_.pdf
79
Zawodnicy obniżyli skuteczność rzutową nie tylko w rzutach za 3 pkt, ale również rzutów za
1 i 2 pkt. (tab. 2–5).
Zmiana przepisów spowodowała zmniejszenie liczby oddawanych rzutów za trzy punkty,
mimo to nie zaobserwowano wzrostu liczby oddawanych rzutów za dwa punkty. Można więc
zakładać, że akcje rozgrywane podczas meczów były zdecydowanie dłuższe. Może należy
przyczyn poszukiwać w zmianach w przepisie 24 i 14 sekund. Potwierdzeniem może być
średnia wartość zdobywanych punktów w sezonie 2009/2010 (tab. 2). Generalnie sezon po
zmianie odległości linii rzutów za trzy punkty przyniósł zdecydowanie mniejszą liczba wykonanych rzutów (tab. 2).
Najbardziej interesujące zmiany można zaobserwować w skuteczności rzutów za trzy
punkty, biorąc pod uwagę pozycje na boisku. Analiza celnych rzutów za 3 pkt. ujawnia zróżnicowanie pomiędzy grupami. Zaobserwowano, że dwie grupy (grupa koszykarzy 186–193
cm I powyżej 200 cm) nie zanotowały spadku skuteczności rzutowej. W sezonie 2009/2010
(przed zmianą przepisów) skuteczność wyniosła odpowiednio 31% i 30,1%, po zmianie
przepisów w sezonie 2010/2011 wzrosła do 38,9% i 36,5%, natomiast w sezonie 2011/2012
spadła do 20,7% i 23,5%. Pozostałe grupy koszykarzy dobrane pod względem pozycji na
boisku najwyższą skuteczność odnotowały w sezonie 2009/2010, a następnie skuteczność
sukcesywnie spadała, by w sezonie 2011/2012 uzyskała najniższą wartość (tab. 2-5).
Dla porównania zawodnicy NBA regularnie grający w pierwszych składach swoich zespołów w sezonie 2011/2012 wykonali 250-400 rzutów za trzy punkty, z czego prawie połowa
była celna. Najwięcej rzutów zza linii rzutów za 3 punkty wykonał Ryan Anderson grający
w barwach Orlando Magic – 433, z czego celnych było 171 (39,49%). Najwyższą skuteczność osiągnął Steve Novak, który na 260 oddanych rzutów trafił 123, co dało 47,31% skuteczności7.
Na parkietach Euroligi zawodnicy rzadziej podejmowali decyzję o rzucie za trzy punkty
w porównaniu z zawodową ligą NBA. Rekordzistą w sezonie 2011/2012 był Milos Teodosić,
oddając 108 rzutów, z czego celnych było jedynie 39, co dało 36,11% skuteczności. Najwyższą skuteczność osiągnął (wśród zawodników regularnie grających w podstawowym składzie) zawodnik Realu Madryt Jaycee Carroll – 51,39% (37 rzutów celnych na 72 oddane).
Najczęściej rzuty za trzy punkty wykonują zawodnicy z ligi NBA, warto również podkreślić, iż
linia rzutów za trzy punkty na boiskach NBA oddalona jest od kosza o 7,24 m, a zespoły grają o 8 min dłużej, więc porównanie statystyk może się okazać mało wiarygodne8 9 10.
W NBA w ostatnich 20 latach odległość linii rzutów za trzy punkty zmieniano dwukrotnie
(1994, 1997) odpowiednio na 6,70 m i 7,24 m od kosza. Najważniejszymi powodami decydującymi o zmianach odległości były: proporcje rzutów z dystansu i spod kosza mające wpływ
na spacing, częstotliwość gry 1 x 1 – czynnik atrakcyjności gry [4, 12, 16].
Zmiana odległości linii rzutów za 3 punkty w NBA z 7,24 m na 6,70 m (rok 1994) przyniosła poprawę skuteczności o 6% (26,6 – 32,6), wzrost oddanych (115 – 208) i celnych (40 –
77) rzutów o prawie 100%. Powrót do linii w odległości od kosza 7,24 m (rok 1997) nie przyniósł powrotu do wartości sprzed 1994 roku – zarówno liczba wykonanych, jak i celnych rzutów była wyższa (5%) [15].
W badaniach Romanowicza i współpracowników [15] można zauważyć podobną tendencję jak w badaniach własnych, tj. mimo oddalenia linii rzutów za 3 punkty nie wzrosła liczba
oddawanych rzutów za 2 punkty. Wydaje się, że zmiany w przepisach dotyczące rzutów
z dystansu nie zmieniają założeń taktycznych, zespoły realizują taktykę ataku, decydując się
na rzuty z dystansu półdystansu i pola 3 sekund w proporcjach wynikających z błędów popełnianych przez obronę przeciwnika.
Koszykarze poprawili skuteczność (2%) kosztem liczby oddawanych i celnych rzutów za
trzy punkty. Należy podkreślić, że zmiana odległości rzutów za trzy punkty wpłynęła ujemnie
na najniższych koszykarzy i mieszczących się w przedziale 194–200 cm. Można sądzić, że
7
http://stats.nba.com/?PlayerOrTeam=Player&StatCategory=Points&GameScope=Playoffs
www.eurolieague.net,
9
www.acb.com/enciclopedia.php,
10
http://stats.nba.com/?PlayerOrTeam=Player&StatCategory=Points&GameScope=Playoffs
8
80
już w poprzednich sezonach najniżsi zawodnicy rzucali z odległości 7–8 metrów od kosza
w sytuacjach, kiedy np. obrona kryła P&R „dołem”11. Po zmianie w przepisach w podobnych
okolicznościach zmuszeni byli wykonywać rzuty z większej odległości od kosza. Bez problemów ze zmianą odległości linii rzutów 3-punktowych poradzili sobie zawodnicy najwyżsi, jednak wykonywali oni w sezonie 2010/2011 średnio 9,7 rzutu na mecz.
Nie można jednoznacznie stwierdzić, że różnica w liczbie oddawanych i celnych rzutów
pomiędzy sezonami spowodowana jest jedynie zmianą odległości, z jakiej zawodnicy muszą
wykonać rzut do kosza za 3 punkty. Analizując uzyskane wyniki, warto również zwrócić uwagę na przepis 24 s i 14 s, który z pewnością przyspieszył rozegranie wielu akcji ofensywnych. Zakres czasowy badań jest bardzo długi, obserwacji dokonywano na przestrzeni czterech sezonów, w tym czasie część zawodników dojrzało, nabrało doświadczenia boiskowego, kilku z zawodników rezerwowych stało się podstawowymi. Część zawodników posiadało
duże doświadczenie boiskowe, ale z zawodników podstawowych stało się zawodnikami rezerwowymi (zadaniowymi) spędzającymi na boisku mniej czasu.
Realizując badania o charakterze przekrojowym, tj. uwzględniając statystyki wszystkich
zawodników grających w PLK (cztery sezony) (tab. 6), zmiana odległości linii rzutów za trzy
punkty przyniosła spadek skuteczności rzutowej oraz zmniejszenie liczby wykonanych i celnych rzutów za 3 i 2 pkt. Należy podkreślić, że w naszej lidze składy zespołów w poszczególnych sezonach zmieniają się w przynajmniej 50%. Można mieć zatem wątpliwości, czy
dobór materiału badawczego był trafny – szczególnie, że w wyjściowym składzie może być
aż trzech zawodników o innym obywatelstwie niż polskie.
Podobne badania przeprowadzili również Romanowich i wsp. [15] wśród zawodników
grających w zawodowej lidze w USA. Odnotowano obniżenie skuteczności (jedynie 1%) rzutów za 3 pkt. po zmianie odległości linii z 6,7 m na 7, 24 m (1997). Nie zaobserwowano większej liczby oddawanych i celnych rzutów za 2 pkt. W roku 1994 po zmianie odległości
z 7,24 m na 6,7 m zaobserwowano zmniejszenie liczby rzutów za 2 pkt. (trafione i wykonane), zwiększenie rzutów celnych i wykonanych za 3 pkt., skuteczność wzrosła o 6%.
Zmiany związane ze zwiększaniem odległości rzutu za 3 pkt. od kosza dotknęły
w równym stopniu ligę żeńską (PLKK), jak i męską. Prowadzone badania przez Majkę [13]
wykazały mniejszą liczbę rzutów za 3 pkt., obniżyła się również liczba celnych rzutów
i skuteczność.
Dynamika i rozwój koszykówki wymusza zmiany w organizacji treningów. Ważnym aspektem pracy trenerskiej jest nieustanna praca nad motoryką, techniką oraz taktyką na zajęciach
szkoleniowych. Odpowiednie przygotowanie motoryczne, praca nad zdolnością kinestetycznego różnicowania ruchów oraz zdolnością dostosowania w połączeniu z poprawną techniką
pozwala na skuteczniejsze oddawanie rzutu do kosza. Szczególnie istotne jest to ze względu
na fakt, że linia rzutów za 3 punkty może zostać ponownie oddalona, a jest to w planach Europejskiej Federacji Koszykówki (w NBA już jest 7,24). W planach Zawodowej Ligi Koszykówki
jest stworzenie linii rzutów z dystansu, premiowanych 4 punktami.
Wnioski
Na podstawie analizy wyników badań uzyskano odpowiedzi na postawione pytania badawcze:
1. Zmiana przepisów dotyczących odległości linii rzutów za trzy punkty od kosza spowodowała zmniejszenie liczby wykonywanych i celnych rzutów trzypunktowych. Jednocześnie
nie wzrosła liczba oddawanych rzutów za dwa punkty.
2. Zwiększenie odległości pomiędzy koszem a linią rzutów za trzy punkty przyczyniła się do
nieznacznego wzrostu 3-punktowej skuteczności zawodników, w rzutach za 1 i 2 pkt. odnotowano obniżenie skuteczności.
11
Sposób obrony zasłony do piłki, gdzie rozwiązaniem jest rzut z dystansu zawodnika, wobec którego jest wykonywana zasłona.
81
Zmiany przepisów dotyczących odległości linii rzutów za trzy punkty spowodowały spadek skuteczności rzutowej wśród koszykarzy z pierwszej grupy (rozgrywający) i trzeciej grupy (skrzydłowy). Najlepiej ze zmianą przepisów poradzili sobie koszykarze z grupy drugiej
(rzucający obrońca) i czwartej (silny skrzydłowy i środkowy).
BIBLIOGRAFIA
[1] Arlet T. Koszykówka. Podstawy techniki i taktyki. Kraków; 2001.
[2] Chi-Yang T, Wei-Hua H, Yun-Kung L, Chin-Lin H. The kinematic analysis of basketball three point shoot
after. Institute of Sports Science. Taipei Physical Education College. Taipei, Taiwan 2006. XXIV ISBS Symposium 2006, Salzburg – Austria.
[3] Dembiński J. Analiza działań w profesjonalnej koszykówce, na przykładzie ligi włoskiej i polskiej. W: Sozański H,
Perkowski K, Śledziewski D, red. Kierunki doskonalenia treningu i walki sportowej. Warszawa; 2003, 55-58.
[4] Goldman M, Rao J. Allocative and dynamic efficiency in Nba decision making. W: Proceedings of the MIT
Sloan Sports Analytics Conference, 2001, 1-10.
[5] Tymański R. Próba oceny struktury i skuteczności działań techniczno-taktycznych reprezentacji Polski seniorów w koszykówce podczas eliminacji do Mistrzostw Europy w 2005 roku. Warszawa: AWF; 2005.
[6] Su-Li Ch. The Analysis of Basketball Shooting on Different Distance and Movement. Unpublished doctoral
dissertation. National College of Physical Education and Sports. Taipei, Taiwan; 2002.
[7] Sivils K. Integrating the Tiree Point Shot Into Your Offense, CreateSpace Independent Publishing Platform;
2009.
[8] Miller S, Bartlett R. The effects of shooting distance in the basketball jump shot. J Sport Sci. 1993;11:285-293.
[9] Miller S, Bartlett R. The Relationship Between Basketball Shooting Kinematics, Distance and Playing Position. J Sport Sci. 1996;14:243-253.
[10] Litkowycz R, Koziński M, Mikołajec K. Struktura ataku najlepszych zespołów polskiej ligi koszykówki w sezonie 2006/2007. Zeszyty Metodyczno-Naukowe. AWF Katowice. 2008;24:5-21.
[11] Kubaszczyk A, Banaszczak A, Litkowycz R, Mikołajec K. Wpływ wysiłku wytrzymałościowo-szybkościowego
na skuteczność rzutów w koszykówce. W: Bergier J, red. Sport dzieci i młodzieży na przełomie wieków: materiały z Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej pod patronatem Sejmowej Komisji Kultury Fizycznej i Turystyki, Biała Podlaska 30.11-1.12.2000 r. Warszawa: AWF, Biała Podlaska: Instytut Wychowania Fizycznego
i Sportu; 2000, 77-84.
[12] Guo D, Li W, Xin Y. The Design of Three-Point Shot Training Software and Navigator. Berlin: Springer Verlag; 2011.
[13] Majka A. Wpływ zmiany odległości linii rzutów za 3 punkty na skuteczność koszykarek Polskiej Ekstraklasy.
Katowice: AWF; 2011.
[14] Vollmer T, Bourret J. An application of the matching law to evaluate the allocation of two and three-point
shots by college basketball players. J Appl Behav Anal. 2000;33:137-150.
[15] Romanovich P, Bourret J, Vollmer T. Further analysis of the matching law to describe two- and three-point
shot allocation by professional basketball players. J Appl Behav Anal. 2007;40:311-315
[16] Goldman M, Rao J. Live by the Three, Die by the Three? The Price of Risk in the NBA. Sport analytics conference. Boston; 2013.
PRACA POGLĄDOWA
Rozwój karate tradycyjnego w Polsce w latach 1971–2001
Development of traditional karate in Poland in years 1971–2001
IWONA BONISŁAWSKA ABEF, PAWEŁ DROBNIK EF,
LESZEK TOMACZKOWSKI EF,TOMASZ FROŁOWICZ EF
Streszczenie
Celem pracy było opisanie i usystematyzowanie wiadomości o historii rozwoju karate tradycyjnego w Polsce. Dyscyplina, która na świecie rozwijała się od około XVII stulecia, do Polski zawitała dopiero w 1971 roku. W rodzimym piśmiennictwie próżno szukać informacji o początkach karate i sukcesach naszych zawodników. Szczątkowe informacje można
znaleźć na różnych stronach internetowych (które nie zawsze są w stanie przetrwać próbę czasu), nieco lepiej temat ten
został omówiony na oficjalnej stronie Polskiego Związku Karate Tradycyjnego.
W pracy opisano, czym jest współcześnie rozumiane karate, jak przebiegał rozwój tej sztuki walki w Polsce, a także
przedstawiono sukcesy naszych zawodników karate na arenie międzynarodowej w latach 1971-2001.
Słowa kluczowe: karate tradycyjne, rozwój, Polska.
Abstract
The aim of the study was to describe and systematize information on the history of the development of traditional karate in Poland. The discipline, which has grown in the world since about the 17th c., came to Poland only in 1971. It is futile
to search for information about the origins of karate and the successes of our players Polish literature. Fragmentary information can be found on various websites (which do not always stand the test of time). This subject has been better discussed on the official website of the Traditional Karate Association of Poland.
The paper describes what currently karate is, how it developed in Poland and the successes of our players on the international stage in the years 1971-2001.
Key words: traditional karate, development, Poland.
Wstęp
W ostatnich latach karate tradycyjne w Polsce zyskało na popularności i jest uprawiane
zarówno przez dzieci, młodzież, jak i osoby dorosłe, niezależnie od płci. Należy pamiętać, iż
poprzez karate tradycyjne człowiek zyskuje środki do poszerzenia i pogłębienia swych zdolności fizycznych i umysłowych. Dzięki ciągłemu poszukiwaniu doskonałości technicznej następuje wszechstronny rozwój możliwości jednostki ludzkiej. Podczas gdy osiąganie kolejnych szczebli w hierarchii sportowej jest sprawą wyłącznie doskonalenia techniki, poszukiwania karate tradycyjnego nie napotykają na drodze swojego rozwoju żadnych ograniczeń.
Jedyne istniejące granice to zdolność człowieka do nowych osiągnięć, a i te należy ustawicznie próbować przekraczać [1].
Zainteresowanie karate tradycyjnym w Polsce w ostatnich latach wzrasta ze względu na
utylitarny charakter omawianej aktywności fizycznej. W roku 1971 treningi rozpoczęło kilka
osób, aby w 2012 roku przekroczyć liczbę 30 000 wydanych licencji zawodniczych. Głównym
kryterium wyboru młodych chłopców jest możliwość konfrontacji fizycznej, w ściśle kontrolowanych warunkach, z poszanowaniem postawy fair play. Dla dziewcząt motywacją do podjęcia treningów karate tradycyjnego jest przede wszystkim poznanie technik samoobrony. Karate tradycyjne dzięki swojej złożonej formie sportowo-artystycznej dostarcza ogromu wrażeń
i emocji zarówno zawodnikom, trenerom, sędziom, jak i publiczności. Zdaniem wielu trenerów karate tradycyjne uczy etykiety sztuk walki, pokory oraz szacunku do współćwiczących,
tak ważnego w nawiązywaniu pozytywnych relacji interpersonalnych.
Mgr Iwona Bonisławska
Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku
ul. Kazimierza Górskiego 1
tel.: 58/55 47 269; e-mail: [email protected]
83
Rozwój karate tradycyjnego w Polsce w latach 1971-2001
W statucie International Traditional Karate Federation zapisano, że karate tradycyjne jest
sztuką samoobrony, która wykorzystuje wyłącznie i w najbardziej skuteczny sposób ciało
ludzkie. Znajdują w nim zastosowanie głównie techniki bloków, ciosów, uderzeń i kopnięć
w połączeniu z innymi wiążącymi się z nimi ruchami [2]. J. Hofman podkreśla, iż każdy kto
pragnie osiągnąć najwyższy stopień świadomości w karate, musi wiedzieć, że karate jest
tylko jedno, wiele jest natomiast istnień ludzkich, każdy z nas jest „inny”, dlatego zrozumienie
istoty karate polega na indywidualnej percepcji i doświadczeniu jednostki. Bardzo ważny jest
również właściwy i „czysty” przekaz wiedzy [3].
Jak zauważają J. Gaj i B. Woltmann [4], karate jest dyscypliną o bogatej, długoletniej tradycji wywodzącej się z krajów azjatyckich. W języku japońskim słowo karate jest pisane
symbolami: pusta (kara) ręka (te). Dyscyplina ta polega na zadawaniu ciosów twardymi częściami kończyn i blokowaniu ataków. Dla światowego guru karate tradycyjnego Hidetaki Nishiyamy karate jest sztuką samoobrony, która wyodrębniła się z uprawianego w Japonii budo
(sztuki wojennej). Jest oparte na sztuce walki bez użycia broni, która rozwija się od tysięcy
lat. Karate tradycyjne skupia się na rozwijaniu ludzkiego charakteru do takiego poziomu,
gdzie zwycięstwo nad przeciwnikiem jest osiągane bez użycia przemocy [5]. Prawdziwym
celem karate nie jest wskazanie, kto jest lepszy, a kto gorszy. Karate to sztuka walki służąca
rozwijaniu charakteru poprzez trening, tak aby karateka był w stanie przezwyciężyć każdą
przeszkodę, niezależnie od jej charakteru [6].
Jeden z wielkich mistrzów karate, Masatoshi Nakayama [7], podkreśla, że istotą technik
karate jest kime. Pod tym pojęciem kryje się nagły atak celu przy użyciu właściwej techniki
i maksymalnej siły w możliwie najkrótszym czasie. Niegdyś używano często wyrażenia ikken
hissatsu, oznaczającego „zabić jednym ciosem”. Kime wyraża się nie tylko w uderzeniach
lub kopnięciach, ale również w blokach. Technika pozbawiona kime nigdy nie będzie częścią
prawdziwego karate, bez względu na pozorne zewnętrzne podobieństwo. Zawody nie są tu
wyjątkiem, z tym że przepisy zabraniają kontaktu ze względów bezpieczeństwa [8].
W zastosowaniu praktycznym liczy się strategia i szybkość reakcji w połączeniu z mocnym duchem walki. Można nauczyć się, jak wyczuć przeciwnika, tak by w efekcie nad nim
zapanować. Zamiast przeciwstawiać się jego sile wykorzystuje się słabe punkty przeciwnika.
W karate nie można oddzielić od siebie sfery fizycznej i psychicznej – obie łączą się harmonijnie ze sobą. Ćwiczący uzyskuje wiarę w siebie, opanowanie i jasny obraz sytuacji, dzięki
czemu ciało reaguje w należyty sposób. Jeśli korzystamy z technik, jakie daje nam karate
tradycyjne, waga i wzrost przeciwnika przestaje mieć znaczenie. Karate zatem może nauczyć się każdy, niezależnie od wieku czy siły fizycznej. Uprawianie karate sprawia, że pozbywamy się nieprawidłowych nawyków nabytych na skutek siedzącego trybu życia właściwego współczesnej cywilizacji. Należą do nich wady postawy, upośledzenie aparatu ruchowego i oddechowego, a także zahamowania psychiczne i charakterologiczne. Uprawianie
karate wpływa wszechstronnie na kondycję fizyczną: podnosi siłę i elastyczność mięśni, poprawia szybkość, zwinność, koordynację ruchową i wydolność krążenia [9].
Karate ni sentenashi (karate nigdy nie było sztuką agresji) jest pierwszą i najważniejszą
zasadą, jaką wpaja się osobom podejmującym treningi karate. Już samo rozpoczęcie kata
na to wskazuje, gdyż zawsze zaczyna się blokiem.
Karate uznawane jest za jedną z najskuteczniejszych szkół samoobrony dla kobiet, jednakże proces szkolenia jest długotrwały i często uznawany jest za monotonny. Wypracowanie prawidłowych odruchów obronnych wymaga niekiedy kilku miesięcy, a nawet lat żmudnego treningu. Świat dowiedział się o tej prawdzie, gdy sensei H. Nishiyama odmówił prowadzenia zajęć dla ochrony lotnisk w USA ze względu na ograniczony czas realizacji kursu –
3 miesiące. Jak stwierdził: „w 3 miesiące można zapuścić sobie paznokcie i nauczyć się nimi
drapać. Odruch jest wyuczalny, a nie posiadany, dlatego żeby skutecznie zareagować, trzeba temu poświęcić naprawdę dużo czasu”.
Techniczny rozwój następuje poprzez ciągły trening w dojo (sala gimnastyczna sztuki
walki), zgodny z zasadami karate tradycyjnego, które później są stosowane w czasie współzawodnictwa. W karate tradycyjnym wyróżnia się następujące kategorie zawodów:
- kumite (wolny sparing) – indywidualne mężczyzn i kobiet, drużynowe mężczyzn;
- ko-go kumite (naprzemienne/alternatywne kumite) – indywidualne mężczyzn i kobiet;
84
I. Bonisławska, P. Drobnik, L. Tomaczkowski, T. Frołowicz
-
kata (formy) – indywidualne i drużynowe kobiet i mężczyzn;
en-bu (demonstracja techniki atak–obrona) – mężczyzna/kobieta i mężczyzna/mężczyzna;
fuku-go (dwubój złożony z kumite i kitei) – mężczyzn i kobiet [10].
Inspiracją do opracowania niniejszego artykułu był staż zawodniczy współautorki, zakończony zdobyciem brązowego medalu w Mistrzostwach Polski w Karate Tradycyjnym w 2007 r.
Dokonując analizy materiałów źródłowych poświęconych historii sztuk walki w Polsce, nie
odnaleziono kompleksowego opracowania poświęconego karate tradycyjnemu. W związku
z tym celem pracy było opisanie i usystematyzowanie wiadomości na temat historii rozwoju
karate tradycyjnego w Polsce w latach 1971-2001.
Rozwój karate w Polsce – lata 1971–1980
Pierwszy trening karate w Polsce odbył się w 1971 roku przy sekcji judo KS Resursa.
W październiku 1972 r. pierwsze treningi karate w Łodzi prowadził Ch. Shimoda 3 dan z Japonii. Do dziś Łódź jest stolicą polskiego karate.
W lipcu 1974 r. w Mrzeżynie zorganizowano pierwszy ogólnopolski obóz karate
z udziałem instruktorów z Czechosłowacji (I. Vilcek, S. Rahmy). W grudniu 1974 roku została
założona oficjalna sekcja karate przy Wojskowej Akademii Medycznej w Łodzi, jej twórcą był
Włodzimierz Kwieciński – wieloletni prezes Polskiego Związku Karate Tradycyjnego.
Od stycznia 1975 roku trwało intensywne szkolenie karateków WAM-u, przyszłych instruktorów i wielokrotnych mistrzów Polski (K. Kubiś, S. Gubiec, P. Grzesiak, K. Gralak,
Z. Poper). Pierwszy egzamin na stopnie mistrzowskie – pozytywnie złożony przez
W. Kwiecińskiego – został przeprowadzony we wrześniu 1976 roku przez dr. I. Jorgę.
W maju 1977 roku zostały zorganizowane pierwsze ogólnopolskie zawody karate
(o Puchar Shotokanu), które odbyły się w Gdańsku. W lutym 1978 roku z sekcji WKS „Orzeł”
WAM wyodrębnił się Łódzki Klub Karate i był on drugim w Polsce samodzielnym klubem karate. W maju 1978 roku karatecy ponownie rywalizowali w Gdańsku na I Międzynarodowych
Mistrzostwach Polski Karate. W tym samym roku, w lipcu, w Łodzi odbyły się konsultacje
z sensei H. Ochi 6 dan. Pod koniec roku w Pradze, na Bohemia Cup Praga, reprezentanci
Polski zajęli III miejsce w kata drużynowym mężczyzn. W następnym roku w kwietniu polska
drużyna zajęła III miejsce w kata drużynowym mężczyzn w Moravia Cup (Czechosłowacka
Republika Socjalistyczna). W tym samym czasie nastąpił wyjazd łódzkich karateków na specjalistyczny europejski kurs karate, który prowadził sensei K. Enoeda 8 dan w Londynie. Po
raz kolejny z Moravia Cup (Czechosłowacja) Polacy wrócili z medalami, W. Kwieciński zajął I
miejsce w kata indywidualnym, a S. Jordan III miejsce w kumite indywidualnym w kategorii
open.
W lutym 1980 roku powstał Polski Związek Karate.
W lutym 1981 roku odbyło się szkolenie prowadzone przez instruktorów Japan Karate Association (Japońskiego Związku Karate): Abe 6 dan, Osaka 5 dan, Imura 4 dan, Tsuchi 3 dan.
W maju 1983 roku nastąpił debiut Polaka w Mistrzostwach Europy, które odbyły się
w Madrycie, a Polskę reprezentował S. Jordan.
W marcu 1984 roku odbyło się seminarium instruktorskie oraz kurs sędziowski
w Szklarskiej Porębie zorganizowany przez Akademicki Klub Karate, który był przeprowadzony przez I. Smoljenowica 4 dan z Jugosławii. Również w marcu polscy zawodnicy,
S. Jordan, H. Marucha wzięli udział w Pucharze Świata Karate w Budapeszcie.
Na początku 1985 roku w Łodzi zorganizowano seminarium dla czarnych pasów, które
prowadził dr I. Jorga. W Międzynarodowym Turnieju Karate w Turynie, zawodnicy AKK zajęli
III miejsce. Miesiąc później AKK zdobyło IV miejsce w Międzynarodowym Turnieju Karate
w Mostarze w Jugosławii. W marcu 1985 roku odbył się I Puchar Świata Karate
w Budapeszcie.
Kolejne seminarium instruktorskie z dr. I. Jorgą w Łodzi odbyło się w kwietniu 1986 roku.
We wrześniu w Międzynarodowym Turnieju Karate w Nitrze (Czechosłowacja) S. Jordan
85
zajął I miejsce w kata indywidualnym mężczyzn, M. Krochmalski I miejsce w kumite indywidualnym do 60 kg, E. Daniszewski II miejsce w kumite kategorii open.
Rok 1987 obfitował w trzy ważne wydarzenia: w styczniu na Międzynarodowym Turnieju
Karate w Belgii S. Jordan zajął II miejsce w kata indywidualnym mężczyzn, w marcu odbył
się II Puchar Świata Karate w Budapeszcie, a we wrześniu w Pucharze Finlandii S. Jordan
zdobył III miejsce w kata indywidualnym mężczyzn.
W czerwcu 1988 roku AKK Łódź został zakwalifikowany do udziału w Klubowych Mistrzostwach Europy Karate, których organizatorem było miasto Katowice.
Przełomowy był rok 1989, gdyż w wyniku zachodzących zmian ustrojowych w Polsce nastąpiła możliwość organizowania się poza dotychczasowym monopolistą karate PZK (członka WUKO – World Union of Karate-do Organizations) w nowe struktury karate tradycyjnego.
Trzy kluby postanowiły dążyć do założenia Federacji Karate Tradycyjnego wg standardów
ITKF. Były to: Akademicki Klub Karate Łódź reprezentowany przez W. Kwiecińskiego
i P. Krzywańskiego, Karate Klub Gdynia reprezentowany przez J. Mejera i Klub Karate Nowy
Targ reprezentowany przez J. Rączkę.
W styczniu 1990 roku zarejestrowano w sądzie Federację Karate Tradycyjnego w Polsce
Fudokan z siedzibą w Łodzi oraz odbyło się seminarium karate tradycyjnego w Nowym Targu prowadzone przez sensei I. Jorgę 7 dan, które zgromadziło ok. 200 uczestników z Polski,
Rosji (T. Kasjanow z drużyną), Portugalii (J.A. Melo i R. Machado z drużyną) i Austrii
(R. Lindner). Po raz pierwszy polska flaga na Mistrzostwach Świata Karate Tradycyjnego
znalazła się w marcu 1990 w Limie w Peru; W. Kwieciński zajął IX miejsce w kata indywidualnym mężczyzn, a także brał udział w kursie sędziowskim. Ponadto przyjęto Polskę do
ITKF. Pierwsze Gasshuku w Polsce odbyło się w lipcu 1990 roku w Człuchowie z udziałem
N. Kurtovica i W. Kwiecińskiego, zgromadziło ono około 850 osób z Polski i Europy. Również
w lipcu miał miejsce wyjazd W. Kwiecińskiego i J. Mejera do San Diego w Kalifornii na kurs
trenerski i sędziowski oraz uzyskanie przez nich uprawnień międzynarodowych. W Goodwill
Karate Tournament W. Kwieciński zdobył II miejsce w kata indywidualnym mężczyzn.
W lipcu 1991 roku W. Kwieciński i J. Mejer uczestniczyli w międzynarodowym seminarium instruktorskim i sędziowskim w San Diego. Pierwsze medale dla Polski zdobyli:
J. Wierzbicki, W. Kamiński, J. Harast i E. Daniszewski – II miejsce kumite drużynowe,
P. Krzywański, J. Mejer i K. Neugebauer – II miejsce kata drużynowe, K. Neugebauer – III
miejsce kumite indywidualne na Mistrzostwach Europy w Karate Tradycyjnym rozgrywanych
we Włoszech.
W styczniu 1992 roku miała miejsce pierwsza wizyta w Polsce (Łódź) Mistrza Hidetaki
Nishiyamy 9 dan, Prezydenta Międzynarodowej Federacji Karate Tradycyjnego. W marcu
W. Kwieciński jako pierwszy w Polsce zdał egzamin na 5 dan u dr. I. Jorgi w Szczecinie. Na
odbywających się w Polsce w maju Mistrzostwach Europy Karate Tradycyjnego w Łodzi
pierwszy złoty medal w historii polskiego karate zdobył K. Neugebauer w kumite indywidualnym mężczyzn, J. Wierzbicki, K. Neugebauer, J. Harast, E. Daniszewski zajęli II miejsce
w kumite drużynowym oraz P. Krzywański, J. Mejer i K. Neugebauer III miejsce w kata drużynowym. W lipcu kurs trenerski i sędziowski w San Diego ukończyli: W. Kwieciński, J. Mejer, P. Krzywański, K. Neugebauer, który w Goodwill Karate Tournament zajął I miejsce kumite indywidualnym. Końcówka roku również była udana, gdyż w listopadzie pierwszy złoty
medal na Mistrzostwach Świata Karate Tradycyjnego w Montrealu w Kanadzie w kumite drużynowym zdobyli K. Neugebauer, J. Wierzbicki, W. Kamiński, A. Maciejewski.
Początek 1993 przyniósł założenie Polskiego Związku Karate Tradycyjnego (którego nazwa obowiązuje do dziś). Sukcesem dla reprezentacji Polski zakończyły się majowe Mistrzostwa Europy Karate Tradycyjnego w Turynie (Włochy), gdyż P. Krzywański, J. Mejer
i K. Neugebauer zajęli I miejsce w kata drużynowym, J. Wierzbicki, W. Kamiński, K. Neugebauer i A. Maciejewski II miejsce w kumite drużynowym, K. Neugebauer I miejsce w kumite
indywidualnym, M. Grubski i M. Błaszczyk I miejsce w en-bu mężczyzna/mężczyzna,
M.Grubski i A. Melkowska II miejsce w en-bu kobieta/mężczyzna. W lipcu po raz pierwszy
w Polsce na Gasshuku był obecny sensei H. Shirai 8 dan, dyrektor techniczny ITKF i A. Ro-
86
kah 4 dan asystent sensei H. Nishiyamy. Ponadto w Goodwill Karate Tournament w San
Diego W. Kwieciński zajął I miejsce w kata indywidualnym mężczyzn.
Na kolejnych Mistrzostwach Europy w Karate Tradycyjnym, które odbyły się w czerwcu
1994 w Passau (Niemcy), K. Neugebauer zajął I miejsce, a J. Wierzbicki III miejsce w kumite
indywidualnym. P. Krzywański, K. Neugebauer i A. Zarzeczny zajęli II miejsce w kata drużynowym. M. Niewczas zajęła I miejsce w kumite indywidulanym, M. Grubski i M. Błaszczyk I
miejsce en-bu mężczyzna/mężczyzna, K. Suss i T. Sierakowski II miejsce en-bu kobieta/mężczyzna, zaś E. Pawełek, E. Skóra i A. Mróz III miejsce w kata drużynowym. Miesiąc
później w Goodwill Karate Tournament w San Diego M. Niewczas zajęła I miejsce w kumite
indywidualnym i III miejsce w fuku-go. A. Zarzeczny wywalczył I miejsce w fuku-go, J. Wierzbicki uplasował się na III miejscu w kumite indywidualnym. Był to dobry prognostyk przed
październikowymi Mistrzostwami Świata w Karate Tradycyjnym w Treviso (Włochy), gdzie
M. Grubski i M. Błaszczyk zdobyli złoty medal w en-bu mężczyzna/mężczyzna, A. Zarzeczny
srebrny w fuku-go. K. Neugebauer zajął III miejsce w fuku-go, P. Krzywański, K. Neugebauer
i A. Zarzeczny III miejsce w kata drużynowym, M. Niewczas i R. Olczyk III miejsce en-bu
kobieta/mężczyzna oraz M. Niewczas III miejsce w fuku-go.
Majowe (1995) Mistrzostwa Europy Karate Tradycyjnego w Middleton (Anglia) to czas kolejnych sukcesów: K. Neugebauera, J. Wierzbickiego, W. Kamińskiego, A. Maciejewskiego,
którzy uplasowali się na najwyższym stopniu podium w kumite drużynowym. M. Grubski
i M. Błaszczyk również sięgnęli po złoty medal, ale w en-bu mężczyzna/mężczyzna. Na drugim stopniu podium uplasowała się żeńska drużyna w składzie K. Brzewska, A. Szałajko
i J. Szeremeta w kata drużynowym oraz M. Niewczas i A. Przydrożny w en-bu kobieta/mężczyzna. Brązowe medale przywieźli: K. Sussw kumite indywidualnym kobiet, P. Krzywański, K. Neugebauer i R. Olczyk w kata drużynowym, K. Neugebauer w kumite indywidualnym mężczyzn, S. Garbacki w fuku-go, M. Niewczas w fuku-go. Ponownie z Goodwill Karate Tournament w San Diego Polacy wracają z medalami: J. Szcząchor zajmuje I miejsce
w fuku-go oraz III miejsce w kumite indywidualnym, A. Maciejewski II miejsce w fuku-go.
W kwietniu 1996 roku na odbywających się VII Mistrzostwa Polski w Karate Tradycyjnym
w Łodzi prezes W. Kwieciński obchodzi 25-lecie popularyzowania karate w Polsce. Miesiąc
później na XVII Mistrzostwach Europy w Karate Tradycyjnym w Bukareszcie w Rumunii
A. Zarzeczny zajął I miejsce w fuku-go, M. Niewczas I miejsce w kumite indywidualnym,
J. Wierzbicki, A. Maciejewski, W. Kamiński i R. Olczyk II miejsce w kumite drużynowym. Ponownie na podium stanęli M. Grubski i M. Błaszczyk zajmując II miejsce w en-bu mężczyzna/mężczyzna, K. Suss III miejsce w kumite indywidualnym, K. Brzewska, A. Szałajko,
J. Szeremeta III miejsce w kata drużynowym. W kata drużynowym P. Krzywański, K. Neugebauer, A. Zarzeczny zajęli III miejsce, a M. Grubski i M. Byjoś III miejsce w kata indywidualnym. W tym samym roku w listopadzie na VIII Mistrzostwach Świata w Karate Tradycyjnym
w Sao Paulo (Brazylia) M. Grubski i M. Błaszczyk zajęli I miejsce w en-bu mężczyzna/mężczyzna, K. Neugebauer II miejsce w kumite indywidualnym, K. Brzewska, A. Szałajko, J. Szeremeta II miejsce w kata drużynowym.
Rok później, w czerwcu 1997 r., na XVIII Mistrzostwach Europy w Karate Tradycyjnym
w Davos (Szwajcaria) M. Grubski i M. Pawicki zajęli I miejsce w en-bu mężczyzna/mężczyzna. Na II miejscu w kata drużynowym zawody zakończyli P. Krzywański,
K. Neugebauer, A. Zarzeczny. Na najniższym stopniu podium stanęli: J. Szeremeta, I. Furmanek, K. Krzywańska w kata drużynowym, R. Olczyk, M. Kazanowski, J. Szczęchor,
S. Garbacki w kumite drużynowym, M. Kazanowski, R. Olczyk w kumite indywidualnym,
M. Niewczas w kumite indywidualnym, K. Krzywańska i T. Kazimierczak w en-bu kobieta/mężczyzna. Miesiąc później odbyło się zgrupowanie Karate Tradycyjnego Gasshuku`97
(Brenna), w której uczestniczyło 310 karateków z 9 państw, którzy doskonali swoje umiejętności pod okiem A. Rokaha i W. Kwiecińskiego.
W kwietniu 1998 roku Zarząd Polskiego Komitetu Olimpijskiego przyjął PZKT w poczet
członków wspierających. Na czerwcowych XIX Mistrzostwach Europy w Karate Tradycyjnym
w Caorle k. Wenecji K. Neugebauer i M. Niewczas zajęli II miejsce w kumite indywidualnym.
P. Krzywański, K. Neugebauer, A. Zarzeczny zdobyli II miejsce w kata drużynowym zaś
M. Grubski, M. Pawicki II miejsce w en-bu mężczyzna/mężczyzna. Na III miejscu uplasowali
87
się: A. Zarzeczny w kata indywidualnym, J. Szeremeta, I. Furmanek, A. Kulczyńska w kata
drużynowym, K. Krzywańska i M. Grubski w en-bu kobieta/mężczyzna. Na październikowych
IX Mistrzostwach Świata w Karate Tradycyjnym, Pruszków (Polska) M. Grubski i M. Pawicki
zajęli I miejsce w en-bumężczyzna/mężczyzna, M. Grubski i K. Krzywańska I miejsce w enbu kobieta/mężczyzna, M. Niewczas I miejsce w fuku-go, P. Krzywański, K. Neugebauer
i A. Zarzeczny II miejsce w kata drużynowym. Na III miejscach zawody zakończyli: K. Neugebauer w kumite indywidualnym, S. Garbacki w fuku-go, J. Szeremeta, J. Furmanek
i A. Kulczyńska w kata drużynowym.
W sierpniu 1999 roku w Brennej zorganizowano międzynarodowe seminarium karate tradycyjnego Gasshuku '99, w którym uczestniczyło 260 karateków z Polski i Europy. Miesiąc
później w Wyższej Szkole Humanistyczno-Ekonomicznej w Łodzi zostały utworzone studia
licencjackie ze specjalizacją karate tradycyjnego. Umożliwiały one otrzymanie tytułu trenera
II klasy. W październiku na XX Mistrzostwach Europy Seniorów w Karate Tradycyjnym
w Łodzi w kata indywidualnym I. Furmanek i A. Zarzeczny zajęli III miejsce. Męska (P. Krzywański, K. Neugebauer, A. Zarzeczny) i żeńska (J. Szeremeta, I. Furmanek, A. Kulczyńska)
reprezentacja zdobyła II miejsce w kata drużynowym. M. Niewczas również uplasowała się
na II miejscu w kumite indywidualnym kobiet, zaś K. Łuczak III miejsce. W kumite indywidualnym K. Neugebauer wywalczył III miejsce, M. Niewczas I miejsce w fuku-go, R. Olczyk III
miejsce w fuku-go, K. Krzywańska, M. Grubski I miejsce w en-bu kobieta/mężczyzna oraz
M. Grubski, M. Lewandowski I miejsce w en-bu mężczyzna/mężczyzna.
W maju 2000 roku odbył się w Moskwie Międzynarodowy Turniej Najlepszych Zawodników w Karate Tradycyjnym pod nazwą „Puchar Nishiyamy”. W październiku na X Mistrzostwach Świata w Karate Tradycyjnym w Bolonii, pierwsze miejsca zdobyli M. Niewczas
w fuku-go, M. Grubski, M. Lewandowski w en-bu mężczyzna/mężczyzna. Srebrne medale
przywieźli K. Krzywańska, M. Grubski w en-bu kobieta/mężczyzna, A. Zarzeczny,
P. Krzywański, K. Neugebauer w kata drużynowym oraz J. Szeremeta, A. Kulczyńska
I. Furmanek w kata drużynowym. Na najniższym stopniu podium znaleźli się: A. Zarzeczny
w kata indywidualnym, M. Niewczas w kumite indywidualnym.
Nowy rok przyniósł powołanie Polskiej Ligi Karate Tradycyjnego. Jest to pierwsza profesjonalna liga na świecie. Na czerwcowych XXII Mistrzostwa Europy Seniorów w Karate Tradycyjnym w Vila do Conde Polacy zdobyli 9 medali, w tym 3 złote, 3 srebrne i 3 brązowe.
W zawodach startowały reprezentacje z 18 państw. Złote medale dla Polski wywalczyli:
M. Niewczas w kumite indywidualnym, A. Maciejewski, R. Olczyk, R. Urban, J. Szcząchor
w kumite drużynowym, M. Grubski, M. Lewandowski w en-bu mężczyzna/mężczyzna.
Srebrne medale zdobyli K. Łuczas w kumite indywidualnym, P. Krzywański, K. Neugebauer,
A. Zarzeczny w kata drużynowym, K. Krzywańska, M. Grubski w en-bu kobieta/mężczyzna.
Z brązowymi medalami powrócili: M. Grubski w kata indywidualnym, J. Szcząchor w kumite
indywidualnym, I. Furmanek, A. Kulczyńska, J. Szeremeta w kata drużynowym. Sierpień
przyniósł dwa wydarzenia w Zamościu: Finał Polskiej Ligi Karate Tradycyjnego, w której
K. Neugebauer w klasyfikacji generalnej zajął I miejsce, oraz Międzynarodowe Seminarium
Karate Tradycyjnego Gasshuku. W szkoleniu prowadzonym przez Aviego Rokah z USA
i Włodzimierza Kwiecińskiego udział wzięło 250 karateków. W październiku miał miejsce
pierwszy w historii Puchar Świata Mężczyzn w Karate Tradycyjnym w Hali Torwar w Warszawie. Pierwsze miejsce zajął K. Neugebauer [10].
Zakończenie
W niniejszej pracy przedstawiono 30 lat historii karate w Polsce oraz opisano największe
sukcesy polskich zawodników na zawodach rangi międzynarodowej.
Karate tradycyjne w Polsce jest wciąż dyscypliną rozwijającą się. Nadal tylko kilka klubów
może poszczycić się posiadaniem swojej sali treningowej – dojo. Jednak pomimo braku odpowiednich warunków treningowych, podobnie jak miało to miejsce w przypadku gimnastyka
Leszka Blanika, Polska znajduje się w światowej czołówce już od wielu lat. Dzieje się tak
dzięki zaangażowanej kadrze, która potrafi przekazać swoją wiedzę młodym adeptom sztuki
karate, a także determinacji samych zawodników. Dla wielu osób karate stało się drogą ży-
88
cia, drogą na której nie ma miejsca na agresję czy lenistwo – jest za to miejsce na szacunek,
pokorę, dążenie do doskonalenia ciała i umysłu.
Zawodnicy PZKT rokrocznie przywożą medale z mistrzostw Europy czy świata. Także
w Pucharze Świata czy Europy nasi zawodnicy dali nam wiele powodów do radości. Obserwując zmagania młodych karateków, możemy być pewni, że w najbliższych latach wzrośnie
nie tylko liczba zdobytych medali we wszystkich kategoriach wiekowych, ale także liczba osób
trenujących.
Mamy nadzieję, że opisana w pracy w skrócie charakterystyka i historia karate pozwoli lepiej poznać tę sztukę walki i przyczyni się do popularyzowania oraz rozwoju tej dyscypliny
w Polsce.
BIBLIOGRAFIA
[1]
[2]
[3]
[4]
[5]
[6]
[7]
[8]
[9]
[10]
Nishiyama H. Podręcznik trenera karate (rękopis).
Statut ITKF, artykuł 1, Ustęp 1.3
Hofman J. Kompendium wiedzy o karate tradycyjnym (rękopis). Włocławek; 2005.
Gaj J, Woltmann B. Zarys historii sportu w Polsce (1967-1996). Gorzów Wlkp.: Polskie Towarzystwo Naukowe Kultury Fizycznej Sekcja Historii KF w Gorzowie Wlkp.; 1999.
Nishiyama H. Przepisy sędziowskie. International Traditional Karate Federation. B.r.
Nakayama M. Best karate. Podstawy. Vol. 2. Bydgoszcz: Diamond Books; 2004.
Nakayama M. Best karate. Kumite I. Vol. 3. Bydgoszcz: Diamond Books; 2004.
Nakayama M. Bassai, Kanku. Vol. 6. Bydgoszcz: Diamond Books; 2004.
Polski Związek Karate Tradycyjnego. Encyklopedia. Dlaczego karate.
[http://www.karate.pl/encyklopedia/dlaczego_karate] [dostęp z dnia 12.12.2014 r.]
Polski Związek Karate Tradycyjnego. Czym jest karate tradycyjne.
[http://www.karate.pl/czym_jest_karate_tradycyjne.php] [dostęp z dnia 31.12.2014 r.]
PRACA ORYGINALNA
Prenatalne ćwiczenia mięśni brzucha w świadomości
kobiet ciężarnych i młodych matek
Prenatal abdominal exercises in the opinions
of pregnant women and young mothers
NATALIA RAJKOWSKA1 ABCDEF, ANNA SZUMILEWICZ2 ABDG
1
Studia doktoranckie
2
Zakład Fitness i Sportów Siłowych, Katedra Sportu Powszechnego
Streszczenie
Mięśnie brzucha mają istotne znaczenie w zachowaniu wielu prawidłowych czynności fizjologicznych. Tworzą mocną
lecz elastyczną ścianę, która utrzymuje narządy w jamie brzusznej, chroni je przed urazami i pomaga zachować ich prawidłowe położenie przy wyprostowanej pozycji ciała. Mięśnie brzucha odgrywają istotną rolę w trakcie ciąży. Celem badań
było określenie poziomu wiedzy na temat ćwiczeń kształtujących mięśnie brzucha w czasie ciąży u kobiet ciężarnych
i młodych matek.
Badaniem w formie sondażu diagnostycznego objęto 68 kobiet: 31 (46%) kobiet ciężarnych i 37 (54%) młodych matek, które mają dziecko do 4 roku życia. Badanie przeprowadzono na przełomie stycznia i lutego 2012 r. w Gdańsku.
Wyniki wykazały, że badane mają niski poziom wiedzy na temat ćwiczeń kształtujących mięśnie brzucha w ciąży.
Ze względu na stwierdzony u ankietowanych kobiet ciężarnych i młodych matek niski poziom świadomości dotyczący
wykonywania ćwiczeń mięśni brzucha w trakcie ciąży, należy edukować kobiety w tym zakresie.
Słowa kluczowe: prenatalna aktywność fizyczna, ćwiczenia mięśni brzucha, rozstęp mięśni prostych brzucha, edukacja
prenatalna.
Abstract
Abdominal muscles are important in maintaining many normal physiological functions. They create a strong but flexible wall that keeps the organs in the abdominal cavity, protects them from injury and helps to maintain their correct position
with an upright body position. Abdominal muscles play an important role during pregnancy. The aim of the study was to determine the level of knowledge about exercises shaping abdominal muscles during pregnancy in pregnant women and
young mothers.
The study in the form of a diagnostic survey involved 68 women: 31 (46%) of pregnant women and 37 (54%) of young
mothers who have a child under four years old. The study was conducted in late January and February 2012 in Gdansk.
The results showed a low level of knowledge about shaping exercises abdominal muscles during pregnancy among
the testes women.
Because of a low level of awareness on exercising abdominal muscles during pregnancy among pregnant women
and young mothers, women should be educated in this regard.
Key words: prenatal physical activity, abdominal exercises, diastasis recti, perinatal education.
Wstęp
Mięśnie brzucha spełniają funkcję posturalną, utrzymują wnętrzności w jamie brzusznej,
biorą udział w ruchu tułowia, stabilizują miednicę i tułów, wspomagają oddychanie [1].
W trakcie ciąży dochodzi do zmian w organizmie. Zauważa się istotny wpływ ciąży na
układ kostno-mięśniowy, poprzez działanie hormonów ciążowych. Progesteron wpływa na
relaksację mięśni, natomiast estrogeny wspomagają działanie relaksyny. Relaksyna zmienia
skład kolagenu obecnego w stawach, więzadłach i tkance łącznej. Kolagen w trakcie ciąży
zawiera więcej wody, wzmaga giętkość, wiotkość i ruchomość stawów w celu zapewnienia
większej przestrzeni rozwijającemu się dziecku. Najbardziej narażony na przeciążenia jest
kręgosłup, ponieważ dodatkowym obciążeniem jest zwiększona masa ciała oraz przesunięAutor korespondencyjny:
Mgr Natalia Rajkowska
Ul. Wiesława 6 B/11
80-757 Gdańsk
Tel. 500 377 533 e-mail: [email protected]
90
cie środka ciężkości. Może dojść do nadmiernego wygięcia krzywizn kręgosłupa w płaszczyźnie strzałkowej. Najczęściej dochodzi do pogłębienia lordozy lędźwiowej i zwiększenia
przodopochylenia miednicy. Rozciągnięciu ulegają mięśnie brzucha. Zmiany w sylwetce kobiety mogą być przyczyną bólu pleców [2].
Rozstęp mięśni prostych brzucha to separacja mięśni prostych wzdłuż kresy białej.
Przeważnie pojawia się u kobiet w trakcie ciąży. Etiologia rozstępu mięśni prostych brzucha
jest nieznana. Do czynników ryzyka zalicza się: wielorództwo, wiek matki, obowiązki opieki
rodzicielskiej [1].
Odpowiednio dostosowana aktywność fizyczna może pozytywnie wpłynąć na przebieg
ciąży, a także na okres porodu oraz połogu [3]. Istotnym aspektem w trakcie wykonywania
ćwiczeń jest zwrócenie uwagi na prawidłową postawę. Ćwiczenia mięśni brzucha zmniejszają możliwość wystąpienia zmian posturalnych oraz łagodzą dolegliwości bólowe odcinka lędźwiowego pleców [4].
Cel
Określenie poziomu wiedzy na temat ćwiczeń kształtujących mięśnie brzucha w czasie
ciąży u kobiet oczekujących dziecka i młodych matek.
Materiał i metody
Badania przeprowadzono wśród 68 kobiet, które co najmniej raz były w ciąży powyżej
pierwszego trymestru w średniej wieku M = 31 lat, SD = ±4,15. Pierwszą grupę stanowiły
kobiety ciężarne (n = 31) uczestniczące w prenatalnym programie treningowo-edukacyjnym
„Ćwiczenia dla przyszłych mam”, prowadzonym w AWFiS w Gdańsku wiosną 2013 r. Program realizowany był w 6-tygodniowych cyklach i kierowany był do kobiet od drugiego trymestru ciąży fizjologicznej, które uzyskały zgodę lekarza na wykonywanie ćwiczeń. Przez 6
tygodni badane uczestniczyły w zajęciach ruchowych 3 razy w tygodniu, prowadzonych
przez wykwalifikowanego instruktora. Zajęcia trwały 60 minut i zawierały część aerobową,
ćwiczenia wzmacniające, w tym ćwiczenia mięśni brzucha, ćwiczenia rozciągające, relaksacyjne i oddechowe, ćwiczenia pozycji porodowych oraz wizualizację ciąży i porodu. Ważnym
elementem zajęć były treści edukacyjne, m.in. na temat celu i techniki poszczególnych ćwiczeń, w tym ćwiczeń mięśni brzucha i rozstępu mięśni brzucha. Rekomendowane było wykonywanie wszystkich proponowanych ćwiczeń. Jednakże w przypadku kiedy w jakimś ćwiczeniu kobieta odczuwała dyskomfort psychofizyczny, sugerowano, by z niego zrezygnowała. Kobiety z drugiej grupy (n = 37), będąc w ciąży, nie uczestniczyły w programie treningowo-edukacyjnym.
Badania przeprowadzono metodą sondażu diagnostycznego przy pomocy anonimowego
kwestionariusza, skonstruowanego na cele badań i zwalidowanego metodą sędziów kompetentnych przed badaniem. W kwestionariuszu zamieszczono 11 pytań o ćwiczenia mięśni
brzucha w ciąży i rozstęp mięśni brzucha. Do ilościowej analizy danych wykorzystano program komputerowy STATISTICA w wersji 10.0. Do porównania odpowiedzi kobiet ciężarnych
i młodych matek zastosowano test chi-kwadrat. Przyjęto poziom istotności statystycznej
p = 0,05. Badania były finansowane ze środków na badania statutowe Wydziału Turystyki
i Rekreacji Akademii Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku.
Wyniki
Więcej niż połowa respondentek zaznaczyła, że można wykonywać ćwiczenia mięśni
brzucha w trakcie ciąży, ponad 20% ankietowanych, że nie można wykonywać takich ćwiczeń. Około połowa badanych kobiet uważała, że w kilka tygodni po porodzie naturalnym
można rozpocząć ćwiczenia mięśni brzucha. 23% kobiet zaznaczyło, że można rozpocząć
ćwiczenia po kilku dniach, 18% respondentek zaznaczyło, że po kilku godzinach.
Prawie połowa ankietowanych kobiet nie wiedziała czy ćwiczenia mięśni brzucha mogą
wpłynąć na przebieg ciąży. 47% badanych kobiet odpowiedziało, że ćwiczenia mięśni brzucha wpływają pozytywnie na przebieg ciąży. Żadna z kobiet z grupy interwencyjnej nie zaznaczyła odpowiedzi stwierdzającej, że ćwiczenia mięśni brzucha mogą wpłynąć negatywnie
lub nie mają znaczenia w przebiegu ciąży (ryc. 1).
91
Prenatalne ćwiczenia mięśni brzucha w świadomości kobiet ciężarnych i młodych matek
Czy uważa Pani, że ćwiczenia mięśni brzucha mogą wpłynąć na
przebieg ciąży? Chi2 = 9,24 p = 0,026 N = 68
11
nie wiem
nie mają
znaczenia
0
tak, negatywnie
0
17
3
Grupa I - kobiety ciężarne
Grupa II - młode matki
5
tak, pozytywnie
18
14
0
5
10
15
20
Ryc. 1. Rozkład wiedzy na temat wpływu ćwiczeń mięśni brzucha na przebieg ciąży
Większość respondentek nie wiedziała, czym jest rozstęp mięśni prostych brzucha.
Dziewięć procent badanych nie znało odpowiedzi na pytanie, czy mając rozstęp mięśni prostych brzucha, można wykonywać ćwiczenia na mięśnie brzucha.
Ponad połowa ankietowanych kobiet nie wykonywała ćwiczeń mięśni brzucha w trakcie
ciąży. Zauważa się istotną statystycznie różnicę w zakresie deklarowanego wykonywania
ćwiczeń mięśni brzucha między grupą interwencyjną a kontrolną (p = 0,00001, chi2 = 20,37).
Dwadzieścia osiem procent respondentek z grupy interwencyjnej zaznaczyło, że nie wykonują ćwiczeń mięśni brzucha w czasie ciąży (ryc. 2).
Czy wykonuje/ wykonywała Pani w okresie ciąży ćwiczenia
mięśni brzucha?
N = 68
chi2 = 20,37 p = 0,00001
8
nie
32
21
tak
7
0
10
20
30
40
Ryc. 2. Rozkład odpowiedzi na temat wykonywania ćwiczeń mięśni brzucha w ciąży
Czterdzieści trzy procent kobiet wiedziało, że należy wykonywać wydech podczas wysiłku napięcia mięśni brzucha. Natomiast aż 31% respondentek zaznaczyło, że należy wykonywać wdech podczas wysiłku. Zarówno w pierwszej, jak i w drugiej grupie około 30% ankietowanych kobiet zaznaczyło, że należy wykonać wdech podczas wysiłku (ryc. 3).
92
Podczas ćwiczeń mięśni brzucha należy:
p = 0,734
N = 68
Chi2 = 1,28
oddychać we własnym
tempie
7
3
0
0
wstrzymywać oddech
wykonywać wydech
podczas wysiłku
15
13
wykonywać wdech podczas
wysiłku
11
9
0
2
4
6
8
10
12
14
16
Ryc. 3. Rozkład wiedzy na temat oddychania w trakcie wykonywania ćwiczeń mięśni brzucha
Większość badanych kobiet nie wiedziała czym jest rozstęp mięśni prostych brzucha.
Żadna z kobiet z grupy interwencyjnej nie miała rozstępu mięśni brzucha. Istotne jest, że
część respondentek w obu grupach zaznaczyła, że nie wiedzą, czy mają rozstęp mięśni prostych brzucha.
Dyskusja
Na podstawie wyników badań można zauważyć, że spośród 68 ankietowanych kobiet
58% odpowiedziało, że można wykonywać ćwiczenia mięśni brzucha w ciąży. Ilość odpowiedzi twierdzących nie jest zadowalająca ponieważ zbadano, że odpowiednio dopasowane
ćwiczenia mięśni brzucha pozytywnie wpływają na przebieg ciąży [5].
Na pytanie dotyczące wpływu ćwiczeń mięśni brzucha na przebieg ciąży tylko 7% badanych kobiet odpowiedziało, że ćwiczenia mięśni brzucha mają negatywny wpływ na przebieg
ciąży. Pogląd ten może pochodzić z braku wiedzy na temat ciąży, ale może mieć też związek
z nieścisłościami, jakie można zaobserwować w poradnikach dla przyszłych mam. Według
Sandy Jones i Marcie Jones [6] należy unikać ćwiczeń związanych z napinaniem mięśni
brzucha. Jednocześnie autorki zalecają jazdę na rowerze stacjonarnym, pozycję kota z jogi,
czyli klęk podparty z uniesioną głową, oraz jogging dla osób, które wcześniej biegały. Jedna
informacja wyklucza drugą. Niepokojące są uzasadnienia odpowiedzi negatywnego wpływu
ćwiczeń mięśni brzucha na ciążę, które brzmiały: „niepotrzebnie mogą wywołać skurcze”,
„niebezpieczne często dla ciąży”, „może dojść do poronienia”. Według poradnika dla kobiet
w ciąży [7] są to najczęściej występujące mity, w które wierzą niektóre kobiety. Należy podkreślić, że żadna z kobiet, które uzasadniły odpowiedź negatywnego wpływu ćwiczeń mięśni
brzucha, nie brała udziału w projekcie treningowo-edukacyjnym oraz nie wykonywała ćwiczeń mięśni brzucha w przebiegu ciąży.
Czterdzieści siedem procent badanych kobiet odpowiedziało, że ćwiczenia mięśni brzucha wpływają pozytywnie na przebieg ciąży. Interesujące jest, że aż 21 kobiet uzasadniło
swoją odpowiedź. Badane zwróciły uwagę na wpływ ćwiczeń na układ kostno-stawowy odpowiadając: „zmniejszają się bóle kręgosłupa”, „utrzymanie prostej sylwetki”, „wpływają na
trzymanie kręgosłupa”. Respondentki zwróciły szczególną uwagę na wpływ ćwiczeń na
przebieg porodu i okresu po porodzie odpowiadając: „mniejszy ból w trakcie porodu”, „przyśpieszenie i ułatwienie porodu”, „szybszy powrót do formy”, „pomoc w trakcie parcia”, „przygotowanie do porodu naturalnego”. Wszystkie te korzyści znajdują potwierdzenie w ogólnodostępnych poradnikach dla kobiet ciężarnych i podręcznikach dla położnych [7–10]. Prawie
połowa badanych kobiet (47%) odpowiedziała, że można wykonywać ćwiczenia mięśni brzucha w kilka tygodni po porodzie naturalnym. Tylko 18% ankietowanych kobiet uważało, że
93
Prenatalne ćwiczenia mięśni brzucha w świadomości kobiet ciężarnych i młodych matek
można rozpocząć ćwiczenia w kilka godzin po porodzie. Według wielu pozycji w literaturze
kobieta po porodzie naturalnym bez powikłań powinna zacząć ćwiczyć tak szybko jak jest to
możliwe [2, 10, 11].
Ćwiczenia mięśni brzucha w trakcie ciąży wykonywało 41% respondentek. Istnieje istotna
różnica między wykonywaniem ćwiczeń mięśni brzucha a uczestniczeniem w projekcie treningowo-edukacyjnym dla przyszłych mam (p = 0,00001). Zastanawiające jest, że aż 28%
respondentek, które uczestniczyły w projekcie treningowo-edukacyjnym zaznaczyło, że nie
wykonuje ćwiczeń mięśni brzucha w przebiegu ciąży. Może to świadczyć o braku wiedzy na
temat wpływu odpowiednich ćwiczeń na dane grupy mięśniowe. O niewystarczającym poziomie wiedzy na temat prenatalnej aktywności fizycznej kobiet ciężarnych dowodzą prace
między innymi Wojtyły, Chidozie et al., Evenson and Bradley [12–14]. Należy włączyć edukację prozdrowotną, aby uświadomić kobietom jak ważna jest aktywność fizyczna w czasie
oczekiwania na dziecko.
Na pytanie dotyczące oddychania w czasie wykonywania ćwiczeń mięśni brzucha 31%
zaznaczyło, że należy wykonać wdech podczas wysiłku, napięcia mięśni. Zastanawiające
jest, że tak wiele kobiet zaznaczyło tę odpowiedź ponieważ branie wdechu podczas wysiłku
lub wstrzymywanie oddechu zwiększa ciśnienie wewnątrzbrzuszne. Niepokojące może być
także to, że w obu grupach wiele kobiet uważa, że należy wykonać wdech podczas wysiłku.
Wyniki wskazują na potrzebę przypominania o oddychaniu w trakcie ćwiczeń oraz dokładnego obrazowania mechanizmu oddychania.
Wyniki badań ukazują niski poziom wiedzy na temat, czym jest rozstęp mięśni prostych
brzucha. 70% ankietowanych kobiet odpowiedziała na to pytanie: nie wiem. Może mieć to
związek z brakiem informacji na ten temat. W niektórych poradnikach dla przyszłych mam
istnieją jedynie wzmianki na ten temat [6].
Ciekawe jest, że żadna z kobiet uczestniczących w projekcie treningowo-edukacyjnym
nie miała rozstępu mięśni brzucha, co może potwierdzać badania Boissonnault i Blaschak
[15], którzy nie zauważyli rozstępu mięśni prostych brzucha u kobiet ćwiczących regularnie.
Istotne jest, że niektóre respondentki w obu grupach zaznaczyły, że nie wiedzą, czy mają
rozstęp mięśni prostych brzucha. Świadczy to o małej wiedzy i braku popularności tego zagadnienia.
Wnioski
Ze względu na stwierdzony u ankietowanych kobiet ciężarnych i młodych matek niski poziom świadomości dotyczący wykonywania ćwiczeń mięśni brzucha w trakcie ciąży, należy
edukować kobiety w tym zakresie.
Istnieje potrzeba kształcenia lekarzy i instruktorów na temat prenatalnej aktywności fizycznej ze szczególnym uwzględnieniem mięśni brzucha, aby mogli przekazywać wiedzę
kobietom ciężarnym i instruować je, jak bezpiecznie i zdrowo przebyć okres oczekiwania na
dziecko.
Konieczne jest przygotowanie programów edukacyjnych na temat ćwiczeń kształtujących
mięśnie brzucha w trakcie ciąży opartych na badaniach naukowych z tej tematyki.
Limity pracy
Autorzy są świadomi, że badania były przeprowadzone na nielicznej grupie, były nierandomizowane, oparte na subiektywnych opiniach respondentek zamieszczanych w kwestionariuszach. Niemniej jednak poruszają bardzo ważny problem prenatalnych ćwiczeń mięśni
brzucha, wymagający dalszej analizy badawczej. Badania te mają być początkiem dalszych
badań eksperymentalnych.
W odniesieniu do wielu rozważanych aspektów konieczne było posiłkowanie się literaturą
popularno-naukową i podręcznikami dla lekarzy i położnych, ponieważ brakuje danych na
ten temat w literaturze naukowej. Wskazuje to na konieczność prowadzenia badań na temat
wpływu ćwiczeń kształtujących mięśnie brzucha w ciąży na przebieg ciąży, porodu i połogu.
Ponadto istnieje potrzeba popularyzowania wiedzy z zakresu ćwiczeń mięśni brzucha
w przebiegu ciąży.
94
BIBLIOGRAFIA
[1] Benjamin DR, van de Water AT, Peiris CL. Effects of exercise on distasis of the rectus abdominis muscle in
the antenatal and postnatal periods: a systematic review. Physiotherapy. 2014;100:1-8.
[2] Norwitz E, Schorge J. Położnictwo i ginekologia w zarysie. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2006.
[3] Sui Z, Dodd JM. Exercise in obese pregnant: positive impacts and current perceptions. International Journal
of Women’s Health. 2013 Jul 03;5:389-98.
[4] Zachovajevas P, Zachovajevienė B, Banionytė J, Siaurodinas A. Influence on core stability and low back pain
during pregnancy and after delivery. KŪNO KULTŪRA, Sportas (Lithuanian Academy of Physical Education).
2012;3(86):99-106.
[5] Chiarello C, Falzone L, McCaslin K, Patel M, Ulery K. The effects of an exercise program on diastasis recti
abdominis in pregnant women. Journal of Women’s Health Physical Therapy. 2005;29(1):11-16.
[6] Jones S, Jones M. Będziemy rodzicami! Warszawa: Świat Książki; 2006.
[7] Gallo’s B. Expecting Fitness. Los Angeles: Renaissance Books; 1999.
[8] Berk B. Aktywna mama. Warszawa: Wydawnictwo Buk Rower; 2010.
[9] Ćwiek D. Szkoła rodzenia. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2010.
[10] Iwanowicz-Palus GJ. Alternatywne metody opieki okołoporodowej. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie
PZWL; 2012.
[11] Mallet T. Super Fit Mama. Cambridge: Perseus Books Group; 2009.
[12] Wojtyła A, Kapka-Skrzypczak L, Biliński P, Paprzycki P. Physical activity among women at reproductive age
and during pregnancy (Youth Behavioural Polish Survey – YBPS and Pregnancy-related Assessment Monitoring Survay – PrAMS) – epidemiological population studies in Poland during the period 2010-2011. Annals
of Agricultural and Environmental Medicine. 2011;18(2):365-374.
[13] Mbada ChE, Adebayo OE, Adeyemi AB, et al. Knowledge and attitude of Nigeria pregnant women towards
antenatal exercise: A cross-section survey. ISRN Obstetrics and Gynecology. 2014 Apr. 14; DOI
10.1155/2014/260539, 2014.
[14] Evenson KR, Bradley ChB. Beliefs about exercise and physical activity among pregnant women, Patent Education and Counseling. 2010 Apr;79(1):124-9
[15] Boissonnault JS, Blaschak MJ. Incidence of diastasis recti abdominis during the childbearing year. Physical
Therapy, Journal of the American Physical Therapy Association and de Fysiotherapeut. 1988;68:1082-1086.
PRACA PRZEGLĄDOWA
Intensywność ćwiczeń w ciąży w rekomendacjach
z różnych krajów – praca przeglądowa
The intensity of prenatal exercise in recommendations from different
countries – a review
ANETA WORSKA1 BDEF, ANNA SZUMILEWICZ2 ABEFG
1
Studia doktoranckie
2
Zakład Fitness i Sportów Siłowych, Katedra Sportu Powszechnego
Streszczenie
Kobiety ciężarne coraz częściej podejmują aktywność fizyczną, z której czerpią wielokierunkowe korzyści zdrowotne,
bez negatywnych konsekwencji dla rozwoju dziecka. Regularne ćwiczenia w ciąży o umiarkowanej intensywności pozwalają m.in. utrzymać sprawność ciała, zapobiegają nadmiernemu przyrostowi masy ciała, ułatwiają poród oraz skracają czas
połogu. Przed rozpoczęciem ćwiczeń należy skonsultować się zarówno z lekarzem lub położną, jak i z instruktorem zajęć
ruchowych, by dobrać odpowiedni rodzaj treningu, dopasować intensywność ćwiczeń do rozwoju ciąży i indywidualnych
możliwości ciężarnej.
Celem pracy było dokonanie przeglądu aktualnych wytycznych z różnych krajów na temat zalecanego poziomu oraz
metod wyznaczania i oceny intensywności wysiłku fizycznego w ciąży. Przeanalizowano 17 dokumentów z 9 krajów: Australii, Danii, Irlandii, Kanady, Norwegii, Polski, Republiki Południowej Afryki, USA oraz Wielkiej Brytanii.
Według 11 dokumentów, kobiety w ciąży powinny ćwiczyć z umiarkowaną intensywnością. Co do wyższych intensywności wysiłku fizycznego w ciąży, analizowane rekomendacje są bardzo zachowawcze i niepoparte dowodami naukowymi. Istnieje potrzeba ich aktualizacji, na podstawie wysokiej jakości prac naukowo-badawczych. Najczęściej rekomendowane metody wyznaczania i oceny intensywności wysiłku fizycznego u ciężarnych to skala odczuwalnego zmęczenia
(RPE), test mowy oraz odniesienie do tabel z wysiłkowymi zakresami tętna dla kobiet w ciąży. Należy popularyzować te
narzędzia wśród kobiet ciężarnych, specjalistów prenatalnej aktywności fizycznej oraz lekarzy-położników i położnych.
Słowa kluczowe: ciąża, metody określania intensywności, rekomendacje, prenatalna aktywność fizyczna.
Abstract
Pregnant women increasingly take up physical activity from which they derive multifaceted benefits without negative
consequences for the child’s health. Regular physical activity of moderate intensity in pregnancy, among others, allows
maintaining the body efficiency, prevents excessive weight gain, facilitates childbirth and shortens the postpartum period.
Before starting any exercise, it is necessary to consult not only a doctor but also an exercise professional to choose the
proper kind of training, match the exercise intensity to the development of the pregnancy and the woman’s individual potential.
The aim of the study was to review the current guidelines from different countries on the recommended level and the
methods of determining and assessing the intensity of physical activity during pregnancy. The Authors analyzed 17 documents from 9 countries: Australia, Denmark, Ireland, Canada, Norway, Poland, South Africa, USA and the United Kingdom.
According to 11 documents, pregnant women should exercise at a moderate intensity.
As for higher exercise intensity during pregnancy, the analyzed recommendations are very conservative and unsupported by scientific evidence. There is a need to update them on the basis of high-quality scientific research. The most recommended method of determination and evaluation of the intensity of exercise in pregnancy are: the ratings of the perceived exertion scale (RPE), the talk test and a reference to the tables of exercise heart rate ranges for pregnant women. It
is necessary to popularize these tools among pregnant women, prenatal exercise specialists and physicians-obstetricians
and midwives.
Key words: pregnancy, methods for determining the intensity, recommendations, prenatal physical activity.
Wstęp
Okres ciąży jest niezwykle ważny dla samej kobiety, jak i dla rozwijającego się dziecka.
W tym czasie dokonuje się proces wstępnego kształtowania wielu cech człowieka, uwarunkowanych stanem zdrowia i poziomem wydolności fizycznej matki. Prowadzone w ostatnich
Mgr Aneta Worska
Akademia Wychowania Fizycznego i Sportu, Studia doktoranckie
Tel. 697386593 E-mail: [email protected]
96
latach liczne badania wykazują, że przy prawidłowym przebiegu ciąży i odpowiednim dozowaniu, aktywność fizyczna wywiera bardzo korzystny wpływ na organizm matki oraz dziecka.
Systematyczna aktywność fizyczna o umiarkowanej intensywności pomaga m.in. w zachowaniu dobrej kondycji psychofizycznej oraz zapobiega nadmiernemu przyrostowi masy ciała
w ciąży. Aktywne fizycznie kobiety ciężarne zazwyczaj są spokojniejsze, radośniejsze, bardziej zrelaksowane. Oprócz tego przygotowują swój organizm do wysiłku związanego z porodem oraz późniejszą opieką nad noworodkiem. Okres regeneracji organizmu podczas połogu przebiega u nich szybciej [1, 2, 3, 4, 5, 6].
Regularne ćwiczenia fizyczne, zapobiegające hipokinezji oraz jej negatywnym skutkom,
stały się ważnym elementem codziennego życia wielu kobiet, również ciężarnych [7]. Dozowanie wysiłku, zwłaszcza w formie treningu zdrowotnego, powinno uwzględniać wiele czynników, takich jak np. poziom wydolności oraz sprawności fizycznej przed ciążą, przebieg ciąży, samopoczucie, motywację ciężarnej do ćwiczeń, ilość wolnego czasu, odżywianie, itp. By
prenatalna aktywność fizyczna była efektywna, musi uwzględniać cztery komponenty treningowe: rodzaj wysiłku, jego intensywność, częstotliwość oraz czas trwania [8, 9, 10].
W niniejszej pracy autorzy podjęli zagadnienie intensywności prenatalnej aktywności fizycznej w kontekście wytycznych z różnych krajów. „Z fizjologicznego punktu widzenia intensywność oznacza wielkość wykorzystania (zaangażowania) maksymalnego pochłania tlenu –
VO2max, z psychologicznego zaś – odczucie ciężkości wysiłku” [11, s. 81].
Przyjmuje się, że kobieta ciężarna może wykonywać ćwiczenia fizyczne systematycznie
każdego dnia, ale z intensywnością dostosowaną do jej indywidualnych możliwości. Osoby
wcześniej nieaktywne, prowadzące siedzący tryb życia powinny przejść okres adaptacyjny do
planowanego wysiłku [12]. Według Torbè i wsp. „tym co charakteryzuje aktywność ruchową
zaadaptowaną do potrzeb ciężarnych jest dostosowanie intensywności wysiłku do stadium
zaawansowania ciąży. Wraz ze zbliżaniem się terminu porodu będzie ona malała, a ćwiczenia
fizyczne zostaną ograniczone na rzecz relaksacji i pracy z oddechem. Należy podkreślić, że
dobranie odpowiedniej intensywności wysiłku jest sprawą indywidualną” [13, s. 171].
Podczas obiektywnej oceny obciążeń wysiłku wykorzystywanych jest wiele wskaźników,
np. częstość skurczów serca (HR), zużycie tlenu, wydatek energetyczny (MET) [7]. Zwiększony metabolizm (spoczynkowy i wysiłkowy) w okresie ciąży znacząco obciąża układ krążenia oraz układ oddechowy, ze względu na zwiększone zapotrzebowanie na tlen. Pojemność minutowa serca (Q) wzrasta o 30–50%. W I trymestrze ciąży wzrost Q jest spowodowany głównie zwiększeniem objętości wyrzutowej o ok. 10%, a w II i III trymestrze (Q pozostaje ma maksymalnym poziomie) wynika głównie ze zwiększonej częstości skurczów serca
(HR) [7].
W początkowym okresie ciąży w spoczynku parametry oddechowe (częstotliwość oddychania, objętość oddechowa, wentylacja minutowa płuc) są na podobnym poziomie jak przed
ciążą. W miarę jej rozwoju zużycie tlenu stopniowo wzrasta o 10–20%, co spowodowane jest
adaptacją układu oddechowego do zwiększonego zapotrzebowania płodu na tlen [7]. Wysiłki
o większej intensywności zwiększają wentylację minutową płuc prawie o 50%. W pierwszych
dwóch trymestrach wzrasta częstość oddechów oraz objętość oddechowa. W III trymestrze
powiększona macica ogranicza ruchy przepony, co powoduje znaczne obniżenie objętości
oddechowej. Skutkiem tego jest m.in. silniejsze subiektywne odczuwanie zmęczenia, wywołane zmniejszonym dostarczaniem tlenu [7].
Wskaźnikiem intensywności wysiłku fizycznego jest wielkość pochłanianego tlenu (VO2)
przez organizm [7]. Wraz ze wzrostem intensywności wysiłku fizycznego wzrasta pochłanianie tlenu. Osiągnięcie maksymalnej wartości pochłaniania tlenu (VO2max) nazywane jest
pułapem tlenowym [14]. Im ćwiczący jest lepiej wytrenowany, tym osiąga większe wartości
pochłaniania tlenu i tym samym pokonuje większe obciążenia przy mniejszym koszcie fizjologicznym. Koszt energetyczny wysiłku wyraża się w jednostkach MET (metabolic equivalent
– równoważnik metaboliczny). 1 MET oznacza objętość tlenu w spoczynku zużytą w ciągu
jednej minuty. Wynosi ona w przybliżeniu 3,5 ml tlenu/kg masy ciała/min [7].
Szwedzki fizjolog dr Gunner Borg stworzył skalę intensywności treningowej, opartą na
subiektywnej ocenie stopnia zmęczenia (RPE = Rate of Perceived Excertion) [10]. Skala ta
powstała pierwotnie z myślą o pacjentach po chorobach serca, później dopiero została za-
97
Intensywność ćwiczeń w ciąży w rekomendacjach z różnych krajów – praca przeglądowa
adoptowana na potrzeby zdrowych osób podejmujących aktywność fizyczną, w tym kobiet
w ciąży [10]. Wartości RPE ściśle korelują z obiektywnymi objawami zmęczenia mierzonymi
wartością częstości skurczów serca (HR) [11]. Należy zwracać uwagę na to, by badany relacjonował całkowitą odczuwaną wielkość obciążenia i zmęczenia, nie zaś poszczególne objawy towarzyszące wysiłkowi (ból mięśni, trudności z oddychaniem itd.). Różne wersje tej
skali posiadają od 10 do 20 poziomów (tab. 1).
Innym narzędziem, dzięki któremu można monitorować subiektywne odczucie intensywności wysiłku fizycznego, jest test mowy. Zakłada on, że intensywność wysiłku fizycznego o największych korzyściach prozdrowotnych to taka, podczas której osoba ćwicząca może swobodnie rozmawiać (tab. 2) [15, 16].
Tabela 1. Skala odczuwalnego zmęczenia (RPE) [7, 10]
Skala
6-20
Skala
1-10
6
0
bez wysiłku
9
1
bardzo lekki
11
2
lekki
12
3
umiarkowany
13
14
4
Wysiłek
Charakterystyka
umiarkowany
dość ciężki
15
5
16
6
17
7
18
8
19
9
ekstremalnie ciężki
20
10
maksymalny
intensywny
ciężki
bardzo ciężki
Tabela 2. Test mowy (Talk Test) [15, 16]
Poziom wysiłku
Rodzaj wysiłku
% HR max
Test mowy
10 – maksymalny
anaerobowy
maksymalne
9 – bardzo ciężki
anaerobowy
90–100%
Mogę wypowiedzieć jeden wyraz, ale to wszystko
na co mnie stać.
8 – ciężki
progowy
80–90%
Wciąż mogę mówić, ale nie za bardzo chcę.
Potrzebuję więcej powietrza.
7 – niezbyt ciężki
aerobowy
70–80%
Mogę mówić dość swobodnie, ale mam niewielką
zadyszkę
6 – lekki
aerobowy
60–70%
Wciąż mogę mówić swobodnie. Zauważyłem, że
częstość oddechów się zwiększyła
5 – bardzo lekki
Aerobowy
50–60%
Mogę mówić swobodnie i prowadzić rozmowę bez
wysiłku
Nie mogę mówić. Wysiłek jest skrajny. Bardzo
ciężko oddycham.
98
W pracy postawiono pytania, jaki poziom oraz jakie metody wyznaczania i oceny intensywności wysiłku fizycznego są rekomendowane dla kobiet w ciąży. Pod pojęciem „metoda
wyznaczania i oceny intensywności wysiłku fizycznego“ przyjęto wszelkie sposoby i narzędzia służące ustaleniu rekomendowanego zakresu intensywności wysiłku fizycznego oraz jej
monitoringu w zajęciach fizycznych.
Materiał i metody
W doborze dokumentów do analizy wykorzystano efekty pracy przeglądowej Evenson
i wsp. [17], w której autorzy zaprezentowali przegląd 11 wytycznych nt. ćwiczeń w ciąży z 9
krajów. Niniejsza praca jest inspirowana artykułem Evenson i wsp. Ma go uzupełniać poprzez szczegółową analizę rekomendacji dotyczących intensywności prenatalnej aktywności
fizycznej, zawartych w wiarygodnych opracowaniach publikowanych do 2014 roku włącznie.
Przeanalizowano 17 dokumentów z 9 krajów: Australii, Danii, Irlandii, Kanady, Norwegii,
Polski, Republiki Południowej Afryki, USA oraz Wielkiej Brytanii. Uwzględnione zostały tylko
dokumenty opublikowane po 2000 roku, dotyczące zdrowia publicznego danego kraju lub
kliniczne wytyczne z położnictwa, ginekologii lub medycyny sportowej. Analizę zawężono do
dokumentów opublikowanych w języku angielskim, co zapewnia ich szerokie zastosowanie.
Wyjątek stanowią Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego [18] wydane
w języku polskim, który ze względu na język niniejszej publikacji oraz narodowość jej potencjalnych czytelników zostały ujęte w badaniach.
W pierwszym etapie szukania materiałów do analizy wykorzystano bazę MEDLINE, Academic Search Complete oraz SPORTDiscus with Full Text. Mając na uwadze, że wytyczne
nie muszą mieć charakteru pracy naukowej, a jedynie stanowią oficjalne stanowisko reprezentatywnych dla danego kraju instytucji, w drugim etapie zostały wykorzystane ogólnodostępne wyszukiwarki internetowe. Zastosowano słowa kluczowe: „pregnancy“, „physical activity“ lub „exercise” oraz „recommendations“ lub „guidelines“. Dodatkowo przejrzano spisy
literatury zamieszczone na końcach opracowań zakwalifikowanych do analizy w pierwszym
etapie. Wybrane wytyczne zostały zweryfikowane przez dwie niezależne osoby według tych
samych kryteriów oraz przy użyciu tego samego formularza ekstrakcji danych.
Wyniki
Przeanalizowano siedemnaście rekomendacji dotyczących ćwiczeń w ciąży z dziewięciu
krajów: Australii, Danii, Irlandii, Kanady, Norwegii, Polski, Republiki Południowej Afryki, USA
oraz Wielkiej Brytanii, szukając informacji na temat zalecanej intensywności wysiłku fizycznego oraz metod jej wyznaczania i oceny w czasie zajęć (tab. 3).
Tabela 3. Wytyczne dotyczące intensywności wysiłku fizycznego w ciąży oraz metod jej wyznaczania i oceny
w czasie zajęć
Autorzy lub instytucja
publikująca
Rok
wydania
Kraj
1.
Australian Sports
Commission (ASC)[19]
2002
Australia
2.
Sport Medicine Australia (SMA) [20]
2002
Australia
Lp.
Zalecany poziom intensywności
wysiłku fizycznego w ciąży
Nie należy zwiększać intensywności ćwiczeń fizycznych podczas
ciąży względem okresu przedkoncepcyjnego.
Należy zawsze ćwiczyć poniżej
75% swojego HR max.
Można zacząć lub utrzymać
umiarkowaną intensywność ćwiczeń aerobowych, co jest bezpieczne dla kobiet w ciąży.
Można podejmować aktywność
fizyczną o większej intensywności,
pod warunkiem ścisłej kontroli med.
Zalecane metody
wyznaczania i oceny
intensywności
wysiłku fizycznego
brak
brak
99
Lp.
3.
publikująca
Rok
wydania
Kraj
Bezpieczna górna granica intensywności ćwiczeń fizycznych
w ciąży nie jest znana.
Kobiety uprawiające sport wyczynowo mogą trenować z wyższą intensywnością .
brak
Zalecane metody
wyznaczania i oceny
intensywności
wysiłku fizycznego
Sport Medicine Australia (SMA) [21]
The Danish National
Board of Health and
The Danish Committee
for Health Education
[22]
Institute of Obstetricians and Gynaecologists, Royal College of
Physicians of Ireland
and Clinical Strategy
and Programmes Directorate, Health Service Executive [23]
Canadian Academy of
Sport and Exercise
Medicine[24]
2009
Australia
2010
Dania
Umiarkowana aktywność fizyczna
oznacza „ćwiczenie z lekką zadyszką”.
Test mowy.
2013
Irlandia
Należy utrzymywać 12-14 poziom
w skali RPE.
Podczas wysiłku ćwicząca powinna być w stanie rozmawiać. Jeżeli
ma trudności w oddychaniu, znaczy to, że intensywność ćwiczeń
jest za wysoka.
2008
Kanada
7.
Canadian Society for
Exercise Physiology
[25]
2013
Kanada
skali RPE.
Należy opierać się na zmodyfikowanych zakresach tętna dla ćwiczeń aerobowych w ciąży:
Wiek (lata) = Zakres tętna HR/min)
< 20 = 140-155
20-29 = 135-150
30-39 = 130-145
> 40 = 125-140.
Należy opierać się na zakresach
tętna wysiłkowego dla ćwiczeń
aerobowych w ciąży uwzględniających wiek oraz poziom aktywności fizycznej kobiety (Tab. 4).
8.
Davies, Wolfe, Mottola,
MacKinnon[26]
2003
Kanada
Skala RPE.
Test mowy.
Nie należy sugerować się HR
podczas monitorowania intensywności wysiłku
fizycznego.
Skala RPE.
Test mowy.
HR jest mniej
wiarygodne w
ciąży do określania intensywności wysiłku.
Wysiłkowe zakresy tętna dla
ciężarnych
Skala RPE.
Test mowy.
ciężarnych (tab.
4).
Skala RPE.
Test mowy.
9.
Holan, Mathiesen,
Petersen [27]
2005
Norwegia
10.
Polskie Towarzystwo
Ginekologiczne [18]
2005
Polska
4.
5.
6.
w skali RPE.
Jeżeli kobieta ma trudności
w oddychaniu, powinna zmniejszyć intensywność ćwiczeń.
Kobiety, które wcześniej nie były
aktywne fizycznie powinny zaczynać od aktywności fizycznej
o umiarkowanej intensywności,
stopniowo ją zwiększając.
Kobiety, które regularnie ćwiczyły
przed ciążą powinny nadal utrzymywać tę samą intensywność.
Mogą również podejmować aktywność fizyczną o większej intensywności.
brak
brak
brak
brak
100
Zalecane metody
wyznaczania i oceny
intensywności
wysiłku fizycznego
Skala RPE.
Nie należy sugerować się HR
podczas monitorowania intensywności wysiłku
fizycznego.
Skala RPE
publikująca
Rok
wydania
11.
South African Sports
Medicine Association
[28]
2012
Republika Południowej
Afryki
w skali RPE.
Tętno w czasie ćwiczeń powinno
wynosić 50-70% HR max.
12.
International Childbirth
Education Association
(ICEA) [29]
2013
USA
13.
The American College
of Obstetricians and
Gynecologists (ACOG)
[30]
The U.S. Department of
Health and Human
Services (HHS) [31]
The American College
Gynecologists[32]
R. Artal, M. O’Toole
[13]
2002/
2009
USA
Należy utrzymywać umiarkowaną
intensywność, co odpowiada 4-5
poziomowi skali RPE
(w skali 1-10).
brak
2008
USA
Rekomendowane są aktywności
o umiarkowanej intensywności.
brak
2011
USA
brak
brak
2003
USA
Royal College
Gynaecologists [33]
2006
Wielka
Brytania
Lp.
14.
15.
16.
17.
Kraj
HR max – maksymalna częstość skurczów serca
VO2max – pułap tlenowy
w skali RPE.
Aktywność fizyczna o średniej
intensywności jest definiowana jako aktywność z zapotrzebowaniem
energetycznym 3-5 ekwiwalentów
metabolicznych (MET).
60-90% HR max lub 50-85% VO2
max. Dolne wartości tętna wysiłkowego (60-70% HR max oraz 5060 VO2 max) są najbardziej odpowiednie dla kobiet, które przed
ciążą nie ćwiczyły regularnie. Górne wartości tętna wysiłkowego są
zalecane kobietom aktywnym fizycznie przed ciążą.
Kobietom, które przed ciążą nie
ćwiczyły powinny ćwiczyć z intensywność na poziomie 60-70% HR
max, kobiety które były aktywne:
60-90% HR max.
Należy opierać się na zmodyfikowanych zakresach tętna dla ćwiczeń aerobowych w ciąży:
Wiek (lata) = Zakres tętna
(HR/min)
< 20 = 140-155
20-29 = 135-150
30-39 = 130-145
> 40 = 125-140.
brak
Skala RPE.
Wartości MET
rekomendowane
dla ciężarnych.
ciężarnych.
101
Spośród siedemnastu przeanalizowanych wytycznych nt. aktywności fizycznej kobiet ciężarnych cztery nie zawierały żadnych informacji na temat intensywności wysiłku fizycznego.
Według jedenastu dokumentów, kobieta w ciąży powinna ćwiczyć z umiarkowaną intensywnością [13, 20, 22, 23, 24, 26, 27, 28, 29, 31, 33]. Tylko w dwóch rekomendacjach zostały
zawarte informacje o możliwości podjęcia przez ciężarne wysiłku fizycznego o wyższej intensywności [20, 27].
Najczęściej wymienianymi metodami wyznaczania i oceny intensywności były: skala odczuwalnego zmęczenia (RPE), test mowy oraz wykorzystanie tabel z zakresami tętna wysiłkowego dla kobiet ciężarnych.
Według kanadyjskich wytycznych, intensywność wysiłku fizycznego w ciąży powinna
utrzymywać się na poziomie od 12 do 14 w skali RPE, a ćwicząca powinna móc prowadzić
konwersację podczas ćwiczeń [13, 25]. Wysiłkowy zakres częstości skurczów serca uzależniony jest od wieku kobiety, stopnia wytrenowania lub współczynnika masy ciała (BMI)
(tab. 4) [25]. Podobnie, dokument z Irlandii proponował skalę RPE oraz test mowy jako narzędzia do wyznaczania i oceny intensywności wysiłku fizycznego [23].
W wytycznych amerykańskich, australijskich oraz norweskich znaleziono zalecenia, by
intensywność ćwiczeń w ciąży była umiarkowana [20, 27, 29, 31]. Natomiast brak w nich
informacji, w jaki sposób można daną intensywność określić oraz monitorować.
Tylko w jednym dokumencie proponowano wyznaczenie intensywności wysiłku fizycznego na podstawie maksymalnego minutowego poboru tlenu (VO2max) [13]. Również tylko
w jednym, intensywność wysiłku fizycznego była definiowana w ekwiwalentach metabolicznych (MET) [13]. Według trzech wytycznych ze względu na dużą zmienność reakcji układu
krążeniowego w ciąży nie należy wykorzystywać tętna jako wskaźnika w monitoringu intensywności ćwiczeń [23, 24, 28]. W australijskich wytycznych przyznano, że bezpieczna górna
granica intensywności ćwiczeń dla kobiet ciężarnych nie została ustalona [20].
Tabela 4. Wysiłkowe zakresy częstości skurczów serca dla kobiety ciężarnej [25]
Wiek
Poziom ogólnej kondycji fizycznej
lub BMI
Wartości tętna (HR)
– uderzenia serca/min
< 20
-
140-155
20-29
niski
przeciętny
wysoki
BMI > 25 (kg/m2)
129-144
135-150
145-160
102-124
30-39
niski
przeciętny
wysoki
BMI > 25 (kg/m2)
128-144
130-145
140-156
101-120
Dyskusja
W analizie wytycznych nt. ćwiczeń w ciąży uwagę zwraca rok ich publikacji (tab. 3). Tylko
pięć z siedemnastu dokumentów opublikowanych zostało w ciągu ostatnich pięciu lat. Pozostałych 12 dokumentów opublikowano w latach 2002–2009 i z oczywistych względów oparto
je na wynikach prac naukowych często sięgających 15 lub więcej lat wstecz. Od tego czasu
pojawiło się wiele prac naukowych z tematu prenatalnej aktywności fizycznej, w tym nt. intensywności ćwiczeń, które powinny być podstawą do aktualizacji wytycznych funkcjonujących w różnych krajach. Niemniej wkład tych dokumentów w zmianę postrzegania prenatalnej aktywności fizycznej w ostatniej dekadzie jest bezdyskusyjny.
Przełomem było zalecenie publikowane w 2003 r. w dokumencie kanadyjskim, stwierdzające, że wszystkie kobiety ciężarne o prawidłowym przebiegu ciąży powinny być zachęcane
do codziennych ćwiczeń aerobowych i wzmacniających [26]. Podobne zalecenie wydały instytucje z USA [30] i Australii [20] w 2002 r. W odróżnieniu od tego stanowiska rekomenda-
102
cje sprzed 30 lat sugerowały, by aktywne fizycznie kobiety zredukowały w ciąży wysiłek fizyczny, a kobiety nieaktywne przed ciążą powinny całkowicie unikać intensywnego wysiłku
fizycznego. Tak ograniczające zalecenia opierały się między innymi na wynikach prac naukowych dowodzących negatywnego wpływu intensywnego wysiłku fizycznego, połączonego
z niedożywieniem, na rozwój ciąży u zwierząt laboratoryjnych [34, 35]. Wyniki badań prowadzonych na kobietach ciężarnych dowiodły jednak, że w odniesieniu do ludzi te założenia się
bezpodstawne [1, 2, 3, 4, 5, 6]. Można by zatem kwestionować zalecenia prezentowane
w analizowanych dokumentach, proponujące dla kobiet w ciąży intensywność porównywalną
do szybkiego marszu [13, 37, 38]. Jedynie w australijskich rekomendacjach przyznano, że
górna granica intensywności wysiłku fizycznego w ciąży nie została ustalona [20]. Do tej pory
nie udowodniono, że wysiłki o wysokiej intensywności mogą mieć negatywne konsekwencje
na rozwój ciąży i płodu. Przeciwnie, anegdotyczne informacje wskazują, że kobiety, które
wykonywały bardzo intensywne ćwiczenia w ciąży, rodziły zdrowe dzieci. Aktualne rekomendacje wynikają raczej z ostrożności ich autorów niż przesłanek naukowych. Konieczne jest
prowadzenie badań eksperymentalnych w tym zakresie [36].
Zgodnie z wytycznymi z różnych krajów, wszystkie kobiety z ciążą prawidłową mogą kontynuować aktywność fizyczną, stosując obciążenia sprzed ciąży lub rozpocząć nowy program treningowy [13, 19, 20, 27, 33, 39]. Należy jednak uwzględnić, że każda ciąża przebiega inaczej. Dlatego też specjalista ćwiczeń fizycznych powinien wyznaczyć ich właściwą intensywność, indywidualnie do możliwości, preferencji oraz potrzeb ciężarnej. W analizowanych dokumentach najczęściej rekomendowane metody wyznaczania i oceny intensywności
wysiłku fizycznego u ciężarnych to skala odczuwalnego zmęczenia – RPE [13, 23, 24, 25,
26, 28, 29], test mowy [22, 23, 24, 25, 26] oraz odniesienie do tabel z wysiłkowymi zakresami
tętna dla kobiet w ciąży [24, 25, 33]. W prezentowanych wytycznych brakuje informacji o zindywidualizowanych metodach wyznaczania intensywności ćwiczeń w ciąży, poprzedzonych
oceną wydolności fizycznej kobiety ciężarnej. Tylko w jednym dokumencie proponowano, by
intensywność ćwiczeń utrzymywać w granicach 50–85% VO2max. Nie podano natomiast
żadnych metod wyznaczania maksymalnego poboru tlenu – ani poprzez pomiary pośrednie,
ani bezpośrednie.
Kontrowersyjnym wskaźnikiem intensywności wysiłku fizycznego w ciąży jest częstość
skurczów serca. W trzech wytycznych podkreślono, że w ciąży nie należy oceniać intensywności ćwiczeń w oparciu o wartość HR [23, 24, 28]. Zmiany zachodzące w układzie krążeniowym w poszczególnych trymestrach ciąży mogą utrudniać interpretację pracy serca [10].
Jednakże analiza tych zmian, szczególnie przy oddziaływaniu na kobietę ciężarną regularnym wysiłkiem fizycznym, wydaje się ciekawym zagadnieniem do badań eksperymentalnych.
Warunkiem efektywnego doboru intensywności ćwiczeń w ciąży jest współpraca pomiędzy kobietą, lekarzem położnikiem oraz instruktorem lub trenerem. Jest ona uwarunkowana
odpowiednim poziomem wyedukowania wszystkich zainteresowanych stron z zakresu prenatalnej aktywności fizycznej. Niestety, ostatnie badania dowiodły, że kobiety oczekujące
dziecka mają niski poziom wiedzy w tym temacie [40] i w czasie ciąży są niewystarczająco
aktywne [41]. Co więcej, personel medyczny nie stanowi dla nich wsparcia. Aż 56% polskich
lekarzy położników nie porusza tematu aktywności fizycznej ze swoimi pacjentkami. Tylko
1% lekarzy zaleca swoim pacjentkom ruch [41]. Jednocześnie aż 91% przyszłych instruktorów rekreacji ruchowej nie zna metod wyznaczania i oceny intensywności zajęć dla przyszłych matek [42].
Jak wynika z raportu statystycznego Głównego Urzędu Statystycznego (GUS) [43], z roku na rok liczba żywych urodzeń w Polsce zwiększa się. W 2012 r. zarejestrowano prawie
390 tys. urodzeń żywych [44]. Biorąc powyższe pod uwagę, należy podjąć systemowe rozwiązania promujące w Polsce prozdrowotny styl życia u kobiet ciężarnych, ze szczególnym
uwzględnieniem aktywności fizycznej. Konieczne są również działania edukacyjne wśród
kadr rekreacji ruchowej oraz personelu medycznego, warunkujące właściwe programowanie
ćwiczeń w ciąży.
103
Wnioski
1.
2.
Według 11 dokumentów kobiety w ciężarne powinny ćwiczyć z umiarkowaną intensywnością. Co do wyższych intensywności wysiłku fizycznego w ciąży analizowane rekomendacje są bardzo zachowawcze, niepoparte dowodami naukowymi. Istnieje potrzeba ich aktualizacji, na podstawie wysokiej jakości prac naukowo-badawczych.
Najczęściej rekomendowane metody wyznaczania i oceny intensywności wysiłku fizycznego u ciężarnych to skala odczuwalnego zmęczenia (RPE), test mowy oraz odniesienie do tabel z wysiłkowymi zakresami tętna dla kobiet w ciąży. Należy popularyzować te narzędzia wśród kobiet ciężarnych, specjalistów prenatalnej aktywności fizycznej oraz lekarzy położników i położnych.
Limity pracy
Autorzy dostrzegają pewne ograniczania niniejszej pracy. Jednym z nich jest dobór dokumentów do analizy. Przez to, że rekomendacje dotyczące ćwiczeń w ciąży nie zawsze
mają charakter pracy naukowej, a jedynie stanowią oficjalne stanowisko reprezentatywnej
instytucji, czasami niemożliwe było odnalezienie ich w bazach naukowych. Niemniej autorzy
starali się przyjąć taką procedurę szukania materiału do analizy, by umożliwić jej efektywność i powtarzalność, zdając sobie jednocześnie sprawę, że niektóre dokumenty, które spełniają kryteria włączenia do analizy, mogły być pominięte.
Przyjęta procedura kwalifikowania dokumentów do analizy wyklucza z niej materiały niedostępne w Internecie oraz publikowane w innych językach niż angielski i polski. Przez to
prezentowany obraz aktualnych wytycznych nt. ćwiczeń w ciąży jest niepełny i nie ma charakteru globalnego. Zasadne wydaje się podjęcie szerokiej współpracy międzynarodowej
w celu zebrania materiałów publikowanych w innych językach, analizowania ich treści, a także zrozumienia ich kontekstu historycznego i kulturowego.
Pomimo tych ograniczeń prezentowana praca wydaje się pierwszą tak szczegółową analizą rekomendacji dotyczących intensywności ćwiczeń w ciąży. Może stanowić wyjściowy
materiał do dyskusji w pracach nad aktualizowaniem obecnych i tworzeniem nowych dokumentów z obszaru prenatalnej aktywności fizycznej.
BIBLIOGRAFIA
[1] Kader M, Naim-Shuchana S. Physical activity and exercise during pregnancy. Eur J Physiother. 2014; 16(1):
2-9.
[2] Mudd L, Owe K, Mottola M, Pivarnik J. Health Benefits of Physical Activity during Pregnancy: An International
Perspective. Med Sci Sport Exerc. 2013; 45(2): 268-277.
[3] Nascimento S, Surita F, Cecatti J. Physical exercise during pregnancy: a systematic review. Curr Opin Obstet Gynecol. 2012; 24(6): 387-394.
[4] Downs D, Chasan-Taber L, Evenson K, Leiferman J, Yeo S. Physical Activity and Pregnancy: Past and Present Evidence and Future Recommendations. Res Q Exerc Sport. 2012; 83(4): 485-502.
[5] Lewis B, Avery M, Jennings E, Sherwood N, Martinson B, Crain AL. The effect of exercise during pregnancy
on maternal outcomes: practical implications for practice. Am J Lifestyle Med. 2008; 2(5): 441-55.
[6] Pivarnik J, Chambliss H, Clapp J, et al. Impact of Physical Activity during Pregnancy and Postpartum on
Chronic Disease Risk. Med Sci Sport Exerc. 2006; 38(5): 989-1006.
[7] Górski J. Fizjologia wysiłku i treningu fizycznego. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL; 2012.
[8] Comprehensive program design. In: Bushman BA, Eds. ACSM’s Resources for Personal Trainer. 4th ed.
New York: Wolter Kluwer Health, Lippincott Williams and Wilkins; 2014, s. 342-360.
[9] Berk B. Motherwell maternity fitness plan. Champaign, Il: Human Kinetics; 2005.
[10] Clapp JF III, Cram C. Exercising through your pregnancy. 2nd ed. Omaha, Nebraska: Addicus Books; 2013
[11] Drabik J. Aktywność fizyczna w treningu zdrowotnym osób dorosłych. Część II. Gdańsk: AWF; 1996.
[12] Kopff B. Aktywność fizyczna w profilaktyce chorób cywilizacyjnych. Choroby społeczne i cywilizacyjne–
wybrane zagadnienia. Łódź: Uniwersytet Medyczny w Łodzi 2013; 7.
[13] Torbè D, Torbè A, Ćwiek D. Aktywność fizyczna kobiet w ciąży o fizjologicznym przebiegu. Borgis - Nowa
Medycyna 2013; 4: 174-179.
[14] Górski J. Fizjologia wysiłku fizycznego. W: Górski J, red.) Fizjologia człowieka. Warszawa: Wyd. Lek. PZWL;
2010, s. 297-309.
[15] Kusy K. Test mowy (opr.). Poznań: AWF [http://www.la.awf.poznan.pl/files/Biegi_wytrzym_jogging/Test_mowy.pdf]
[dostęp z dnia 22.10.2014].
[16] Persinger R, Foster C, Gibson M. Consistency of the talk test for exercise prescription. Med Sci Sport Exerc.
2004; 36: 1632–6.
104
[17] Evenson KR, Barakat R, Brown WJ, et al. Guidelines for physical activity during pregnancy: comparisons
from around the world. Am J Lifestyle Med. 2014; 8(2): 102-21.
[18] Rekomendacje Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego w zakresie opieki przedporodowej w ciąży
o prawidłowym przebiegu. Polskie Towarzystwo Ginekologiczne; 2005.
[19] Australian Sports Commission (ASC). Pregnancy in sports. Guidelines for the Australian Sporting Industry.
Australian Sports Commission; 2002.
[20] Brown W, Finch C, Robinson D, Torode M, White S. SMA Statement: The benefits and risks of exercise during pregnancy. Sport Medicine Australia (SMA); 2002.
[21] Sport Medicine Australia (SMA). Exercise in pregnancy. Fact sheet. Sport Medicine Australia; 2009.
[22] The Danish National Board of Health and The Danish Committee for Health Education. Healthy habits before,
during and after pregnancy. 1st English edition. The Danish National Board of Health and The Danish Committee for Health Education; 2010.
[23] Institute of Obstetricians and Gynaecologists, Royal College of Physicians of Ireland and Clinical Strategy
and Programmes Directorate, Health Service Executive. Obesity and Pregnancy: Clinical Practice Guideline.
(Appendix Five: Patient Information leaflet on exercise in pregnancy). Institute of Obstetricians and Gynaecologists, Royal College of Physicians of Ireland; 2013; 2.
[24] Canadian Academy of Sport and Exercise Medicine. Exercise and Pregnancy Position Statement. Canadian
Academy of Sport and Exercise Medicine; 2008.
[25] Canadian Society for Exercise Physiology (CSEP). PARmed-X for PREGNANCY (Physical Activity Readiness Medical Examination for Pregnancy); 2013. [http://www.csep.ca/cmfiles/publications/parq/parmedxpreg.pdf] [dostęp z dnia 07.02.2015].
[26] Davies G, Wolfe L, Mottola M, MacKinnon C. Joint SOGC/CSEP Clinical Practice Guideline: Exercise in
Pregnancy and the Postpartum Period. Clinical Practice Obstetrics Committee; 2003, 12.9.
[27] Holan S, Mathiesen M, Petersen K. A National Clinical Guideline for Antenatal Care Short Version – Recommendations. Norwegia: Directorate for Health and Social Affairs; 2005.
[28] South African Sports Medicine Association. South African Sports Medicine Association Position Statement on
Exercise in Pregnancy. South African Sports Medicine Association; 2012.
[29] International Childbirth Education Association (ICEA). ICEA Prenatal Fitness Educator Certification Course
Introductory Statement. International Childbirth Education Association; 2013.
[30] The American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG). Exercise During Pregnancy and the
Postpartum Period. Committee Opinion. The American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG);
2002, 267.
[31] The U.S. Department of Health and Human Services (HHS). Physical Activity Guidelines for Americans. he
U.S. Department of Health and Human Services (HHS); 2008, U0036.
[32] The American College of Obstetricians and Gynecologists. Exercise during pregnancy Frequently asked
questions. The American College of Obstetricians and Gynecologists; 2011.
[33] Royal College of Obstetricians and Gynaecologists. Exercise in pregnancy. Royal College of Obstetricians
and Gynaecologists; 2006, 4.
[34] Tafari N, Naeye R, Gobezie A. Effects of maternal undernutrition and heavy physical work during pregnancy
on birth weight. Br J Obstet Gynaecol. 1980; 87(3): 222-226.
[35] Terada M. Effect of physical activity before pregnancy on fetuses of mice exercised forcibly during pregnancy. Teratology. 1974; 10(2): 141-144.
[36] Szymanski LM, Satin AJ. Strenuous exercise during pregnancy: is there a limit? Am J Obstet Gynecol. 2012;
207: 179.e 1-6.
[37] Clapp JF 3rd. Recommending exercise during pregnancy. Contemp Obstet Gynecol. 2001; 46 (1): 30-53.
[38] Olson D, Sikka RS, Hayman J, Novak M, Stavig C. Exercise in pregnancy. Curr Sports Med Rep. 2009; 8 (3):
147-153.
[39] Kardel KR. Effects of intense training during and after pregnancy in top-level athletes. Scand J Med Sci
Sport. 2015; 15: 79-86.
[40] Lewandowska K. Aktywność fizyczna a ciąża w świadomości kobiet oczekujących dziecka. Gdańsk: AWFiS;
2012.
[41] Wojtyła A, Kapka-Skrzypczak L, Biliński P, Paprzycki P. Physical activity among women at reproductive age
and during pregnancy (Youth Behavioural Polish Survey – YBPS and Pregnancy-related Assessment Monitoring Survay – PrAMS) – epidemiological population studies in Poland during the period 2010-2011. Annals
of Agricultural and Environmental Medicine. 2011; 18: 365-374.
[42] Worska A. Aktywność fizyczna kobiet ciężarnych w świadomości przyszłych instruktorów rekreacji ruchowej.
Praca magisterska. Gdańsk: AWFiS; 2014.
[43] Dmochowska H. Rocznik Demograficzny 2012. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, Departament Badań
Demograficznych. Zakład Wydawnictw Statystycznych; 2012.
[44] Stańczak J. Podstawowe informacje o rozwoju demograficznym Polski do 2013 roku. Warszawa: Główny
Urząd Statystyczny, Departament Badań Demograficznych i Rynku Pracy. Zakład Wydawnictw Statystycznych; 2013.
PRACA PRZEGLĄDOWA
Zastosowanie baniek w fizjoterapii, odnowie biologicznej
i kosmetologii
The use of cupping in physiotherapy, biological regeneration
and cosmetology
MAŁGORZATA KOWZA-DZWONKOWSKA ABCDEFG, MAŁGORZATA KAWA ABCDEFG,
ALEKSANDRA ORLIKOWSKA ABCDEFG
Streszczenie
Medycyna chińska liczy ponad 5 tysięcy lat. Nawet w ostatnich czasach zauważono, że zastosowanie wgłębienia
w środku rogów, które zasysane na skórze, mają korzystny wpływ na organizm przy chorobach dróg oddechowych, czy też
uciążliwych bólach w okolicach kręgosłupa. Leczenie podciśnieniem, które wytwarza się w bańce przez usunięcie z niej
powietrza, powoduje zassanie skóry i tkanek leżących pod bańką. Takie działanie ma wpływ na intensywne ich przekrwienie oraz wyraźną poprawę stanu mało elastycznej skóry. W tradycji chińskiej stawianie baniek wykorzystywane jest do leczenia wielu poważnych dolegliwości. Doskonale nadają się do leczenia infekcji, przeziębień, bólów mięśniowych i stanów
zapalnych. Prezentowany artykuł stanowi przegląd literatury dotyczącej zabiegów wykonywanych przy użyciu różnego
rodzaju baniek. Przedstawiono metodykę zabiegów leczniczych oraz wykorzystanie baniek do masażu. Prezentowany materiał pochodzi z wielu opracowań naukowych. Według przeprowadzonych badań zawartych w literaturze, terapia bańkami
ma znaczenie w redukcji bólu różnego pochodzenia oraz wspomaga leczenie schorzeń narządu ruchu, chorób układu nerwowego, chorób układu oddechowego, ma także zastosowanie w odnowie biologicznej i kosmetologii.
Słowa kluczowe: bańki, masaż próżniowy, masaż bańką, stawianie baniek.
Abstract
Chinese medicine is more than 5000 years old. Even in more recent times, it has been noticed that the use of hollow
horns which sucked on the skin has a beneficial effect in treating respiratory disease or nagging pains in the spine. Treatment with vacuum which is formed in the cupping by removing the air causes sucking of the skin and tissues lying under
the cupping. This action has an impact on their intense hyperemia and a marked improvement of inelastic skin. In the Chinese tradition, cupping is used to treat many serious ailments. This kind of treatment is ideally suited for curing infections,
colds, muscle pain and inflammatory conditions. The article provides an overview of the literature on the procedures performed while using different types of cupping as well as present a the methodology of treatments and the use of massage
cupping. This material is the outcome of many scientific studies. According to the research literature, cupping therapy is
important in reducing the pain of different origins and supports the treatment of diseases of the musculoskeletal system,
nervous system diseases, respiratory diseases, and it may also be applied in biological regeneration and cosmetology.
Key words: cupping glass, vacuum massage, massage cupping, cupping.
Wstęp
W czasach starożytnych wybitni myśliciele często byli również medykami. Podobnie było
w Chinach, gdzie nauki biologiczne i medyczne rozwijały się w ścisłym związku. W procesie
kształtowania więzi między obiema naukami badano kompleksowo miejsce człowieka we
wszechświecie oraz wpływ środowiska przyrodniczego na organizm ludzki. Uwagę skupiano
na zabiegach poprawiających stan zdrowia i przyśpieszających wyzdrowienie. Do takich zabiegów należy stawianie baniek. Bańki od kilku tysięcy lat stosowane są w tradycyjnej medycynie chińskiej [1]. Najwcześniejsze zapisy dotyczące stosowania bańki można znaleźć w
księdze Bo Shu (starożytna księga napisana na jedwabiu), która została odkryta w grobowcu
dynastii Han w 1973 roku [2]. Niektóre terapeutyczne metody stosowania baniek zostały
również opisane w chińskich podręcznikach. W jednym z nich „Ben Cao Gang Mu Shi Yi"
sprzed 2000 lat, lekarz Zhao Xueming, opisał szczegółowo historię i zastosowanie różnych
rodzajów baniek. W Chinach od 1950 roku terapia bańkami została ustanowiona jako oficjalAutor korespondencyjny:
Mgr Małgorzata Kowza-Dzwonkowska
E-mail: [email protected]
106
M. Kowza-Dzwonkowska, M. Kawa, A. Orlikowska
na praktyka lecznicza wykorzystywana w szpitalach [3]. Stosowanie baniek było także popularne w innych rejonach starożytnego świata. Wzmianki o takich zabiegach znajdują się na
egipskim papirusie Papirus Ebersa, napisanym w około 1550 roku p.n.e. Również Hipokrates
w 400 r. p.n.e. wspominał w swoich zapiskach o zastosowaniu baniek w celach terapeutycznych [4], [5].
Zabiegi przy pomocy baniek są odmianą terapii podciśnieniowej i stanowią odwrotność
terapii uciskowej. Podstawą jest wytworzenie w nich podciśnienia, które wytwarza się w bańce przez usunięcie z niej powietrza, powodując zassanie skóry i tkanek leżących pod bańką.
Prowadzi to do mikrouszkodzeń naczyń krwionośnych, co objawia się wystąpieniem kolistych
wybroczyn o różnym stopniu zabarwienia.
Rodzaje baniek i metody ich stosowania
W terapii zastosowanie mają dwie metody stawiania baniek: metoda sucha (retined lub dry
cupping) i wybroczynowa (wet cupping), w których stosuje się bańki o różnych rozmiarach
(w zależności od wielkości pola zabiegu) oraz o różnej metodyce zasysania. Zabiegi bańkami
mogą być wykonywane stabilnie lub labilnie.
W metodzie suchej stawiania baniek nie dochodzi do uszkodzenia naczyń i powstania
wybroczyn. Maksymalny czas zassania bańki wynosi 5 minut. Metoda ta może być stosowana codziennie, w cyklu terapeutycznym – kilkunastodniowym [6].
W metodzie wybroczynowej stawiania baniek, w zależności od celu zabiegu, bańki zasysane są na okres od 5 do 20 minut. Czas dobierany jest w zależności od siły zassania bańki.
W wyniku uszkodzenia drobnych naczyń krwionośnych występują pod bańką wybroczyny,
o różnym stopniu zabarwienia, zależnego od ilości wynaczynionej krwi, które zwykle ustępują
po 3 tygodniach [3], [7]. Baniek wybroczynowych można używać jako pojedynczej interwencji
lub jako serii zabiegów wykonywanych codziennie przez 7 dni [8], [9]. Po zakończeniu zabiegu stawiania baniek skórę należy rozmasować lub natrzeć spirytusem, pacjent powinien odpocząć i unikać wysiłków.
W obydwu metodach stawiania baniek można zastosować różne bańki: zimne, ogniowe,
mokre. Bańki z pompką, nazywane zimnymi bańkami (ryc. 1), to naczynia w kształcie kopuły.
Na wierzchołku znajduje się zawór (wentyl), przez który wypompowuje się powietrze z bańki,
uzyskując próżnię. Bańki ogniowe to bańki o różnej wielkości wykonane ze szkła (ryc. 2) lub
bambusa (ryc. 3). Przy ich zastosowaniu obrzeże bańki należy zwilżyć wodą, następnie nawinięty na patyczek wacik nasączony denaturatem podpala się i wkłada do wnętrza, wykonując
koliste ruchy. Wywołana przez spalanie tlenu próżnia i gorące powietrze we wnętrzu bańki
wytwarzają podciśnienie. Gdy płomień się zmniejsza, a naczynie bańki nie zostało przegrzane,
przystawia się ją w odpowiednim miejscu na ciele, przytrzymując aż do pełnego zassania [10].
Ryc. 1. Bańki szklane próżniowe z pompką
107
Zastosowanie baniek w fizjoterapii, odnowie biologicznej i kosmetologii
Ryc. 2. Bańki ogniowe szklane
Ryc. 3. Bańki ogniowe bambusowe
Bańki mokre (wodne) (water cupping) mają zastosowane głównie w Indiach. Bańki wodne najczęściej wypełnia się do 1/3 ciepłą wodą, przystawiając delikatnie do ciała, a następnie
naciska się skórę przy brzegu bańki, by wypłynął płyn. Wypływająca woda powoduje zasysanie skóry. Często zamiast wody napełnia się bańki wywarami z ziół, ciepłymi olejami lub
maceratami oliwy. Stawianie tego rodzaju baniek wymaga dużej wprawy. Do zabiegu można
zastosować bańki z pompką [2], [3].
Metoda pulsacyjnego zasysania bańki (flash cupping) polega na cyklicznie następujących
po sobie ruchach przyssania i odessania bańki. W metodzie tej używa się baniek ogniowych,
baniek z pompką, baniek gumowych oraz baniek podłączonych do aparatu z kompresorem.
Metoda ta wykorzystywana jest obecnie w aparatach kosmetycznych do masażu próżniowego ciała.
W metodzie mieszanej stawiania baniek (combined cupping) wykorzystuje się różne sposoby stawiania baniek w jednym zabiegu. W metodzie tej stosuje się na przykład stawianie
baniek metodą suchą oraz masaż bańką.
Metoda stawiania baniek medycznych (medicined cupping). Do bardzo rzadko obecnie
stosowanych baniek należą sterylne bańki igłowe znane również pod nazwą bańki ciętej (needle cupping) [4]. Nakłada się je od dwóch do kilku razy w te same miejsca. Po pierwszym
zassaniu w miejscu przekrwienia po postawionej bańce, narusza się ciągłość skóry nakłuwając lub nacinając ją skalpelem. Przy kolejnym postawieniu bańki w tym miejscu wypływa
krew, która wypełnia bańkę. W Egipcie i w Arabii bańki cięte nazywa się „Al-hijama” [10],
[18]. Do połowy XX wieku bańki cięte były stosowane także w Polsce [19]. Metoda ta jest
kontrowersyjna z uwagi na bolesność i ryzyko zakażenia [20].
Do stawiania baniek w punktach akupresurowych (akupresur cupping) stosuje się bańki
akupresurowe (ryc. 5), które wewnątrz posiadają stożek z magnesem. Zassana skóra zagłębia się wokół stożka powodując stymulowanie punktu akupresurowego. W miejscach punk-
108
tów akupresurowych wykonuje się zasysanie pulsacyjne [12]. Bańki akupunkturowe stawia
się w ściśle określonych punktach ciała, w zależności od schorzenia wykorzystując wiedzę
stosowaną w akupunkturze. W ten sposób wpływa się na stan narządów wewnętrznych. Celem stawiania baniek jest zainicjowanie silniejszego przepływu krwi i płynów ustrojowych
w miejscu znajdującym się bezpośrednio pod bańką. Przystawianie baniek w ściśle określonych punktach na meridianach powoduje przyśpieszenie krążenia, co inicjuje proces oczyszczania się organizmu ze wszystkich toksyn zarówno przyjętych z pokarmem, jak i powstałych
w wyniku wadliwej przemiany materii [17].
Ryc. 4. Bańki stosowane do akupresury
Technika masażu bańkami chińskimi została zaczerpnięta z medycyny ludowej, w której
bańki wykorzystywano w celach leczniczych. Obecnie masaż bańkami wykonuje się także
w celu likwidacji bólu kręgosłupa, dolegliwościach mięśniowych, cellulicie czy zmniejszeniu
rozstępów. W masażu bańkami występuje dwojakiego rodzaju oddziaływanie: mechaniczne
i odruchowe. Do tego rodzaju masażu wykorzystuje się najczęściej specjalne gumowe bańki.
Są one wykonane ze specjalnej sprężystej gumy w kształcie kopuły, u podstawy których
znajduje się szeroki otwór zakończony grubym mankietem. Podciśnienie uzyskuje się przez
przyłożenie bańki w określonym miejscu na ciele pacjenta, naciśnięcie gumowej kopuły i nagłe jej zwolnienie. Masaż można też wykonywać bańką szklaną lub bańką z tworzywa. Zabieg wykonywany jest po natłuszczonej powierzchni skóry, zgodnie z zasadami masażu klasycznego, a więc wzdłuż przebiegu naczyń krwionośnych i limfatycznych. Są też metody, w
których przesuwa się bańki wzdłuż linii akupresurowych lub meridian [12]. Metodyka wykonywania masażu jest oparta na odpowiedniej dynamice i częstotliwości ruchów bańką. Intensywność masażu podlega regulacji poprzez kontrolę siły przyssania bańki do skóry. Na całość masażu składa się kombinacja ruchów podłużnych, kolistych lub zygzakowatych. Aby
masaż był skuteczny powinien trwać około 15–30 minut na jedną partię ciała. Masaż ten może być stosowany w odnowie biologicznej jako zabieg przeciwbólowy lub jako zabieg redukujący cellulit [13]. Masaż bańkami stosuje się również w celu ujędrnienia i modelowania sylwetki [14], [15], [16].
Ryc. 5. Bańki gumowe do masażu
109
Mechanizm działania baniek i ich lecznicze zastosowanie
Bańki należy stawiać w odpowiednich miejscach na ciele, w zależności od schorzenia, na
które cierpi pacjent. W przypadku zapalenia płuc, astmy czy infekcji górnych dróg oddechowych zabieg wykonuje się na przedniej części klatki piersiowej lub najczęściej na plecach.
Jeżeli terapia dotyczy bólów o podłożu zwyrodnieniowym czy rwy kulszowej, należy stawiać
bańki w okolicy lędźwiowej. Baniek nie wolno układać w okolicy serca, dużych naczyń krwionośnych, na twarzy, piersiach oraz na zmianach skórnych (brodawki, znamiona barwnikowe,
pęcherze) [11]. Wiele prac naukowych potwierdza działanie przeciwbólowe baniek. Stosowano w nich metodę suchą i wybroczynową. W badaniach naukowych prowadzonych przez
chińskich naukowców stwierdzono pozytywne rezultaty stosowania baniek tymi metodami
w 20 chorobach i ich objawach: bólach różnego pochodzenia, półpaścu, kaszlu lub astmie,
trądziku, słabej regulacji termicznej organizmu, zimnych dłoniach i stopach, pokrzywce, zapaleniu nerwu skórnego bocznego uda, bólach i sztywności kręgosłupa szyjnego, zmianach
chorobowych w odcinku lędźwiowym, porażeniu nerwu trójdzielnego, uszkodzeniu tkanek
miękkich, zapaleniu stawów, rwie kulszowej [3].
Terapia bańkami zmniejsza odczuwanie bólu. Spowodowane jest to drażnieniem receptorów skóry, mięśni i powięzi, dochodzi do rozluźnienia mięśni gładkich, co podnosi próg odczuwania bólu. Bańki także pobudzają czynność układu współczulnego i przywspółczulnego,
co automatycznie usprawnia pracę narządów wewnętrznych. Dochodzi do rozluźnienia mięśni gładkich [1], [21], [22]. W badaniach, w których zastosowano metodę wybroczynową
i masaż bańkami w przypadku bólów pleców, potwierdzono jej skuteczność – w łatwy i szybki
sposób uzyskano przekrwienie i rozluźnienie napiętych struktur mięśniowych i powięziowych.
Stwierdzono znaczne zmniejszenie dolegliwości bólowych kręgosłupa w porównaniu z konwencjonalną metodą leczenia i zażywaniem leków przeciwbólowych [23]. Inne badania wykazały również pozytywne skutki terapii bańkami w obniżeniu bólu w przebiegu choroby nowotworowej i nerwobólu nerwu trójdzielnego w porównaniu z zażywaniem środków przeciwbólowych [24]. Pulsacyjny masaż bańkami jest bezpieczną i skuteczną metodą stosowaną
w celu łagodzenia bólu i poprawy jakości życia u chorych z przewlekłym bólem szyi [25],
a także w redukcji bólów migrenowych [26], [27].
Jedna z teorii działania baniek sugeruje, że bańki przyspieszają usuwanie toksyn znajdujących się w tkankach. Dzieje się tak w wyniku pobudzenia odruchu skórno-trzewnego, co z kolei
powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych. Napływająca krew tętnicza odżywia tkanki i poprawia ich metabolizm [30]. Szczególne działanie wywiera masaż podciśnieniowy, który
usprawnia krążenie w patologicznej tkance podskórnej (np. w przypadku cellulitu). Sklejone,
pełne nieodprowadzonych produktów przemiany materii i białek, obrzęknięte tkanki zostają bez
wywierania nacisku rozluźnione z jednoczesną poprawą krążenia. W tkance dochodzi do rozwiązania sklejeń, przyspieszony zostaje przepływ krwi, dzięki czemu zostaje zachowana równowaga między zaopatrzeniem i odtransportowaniem. Skóra staje się ciepła i zaczerwieniona.
Zmagazynowane w tkance białka zostają odtransportowane, a co za tym idzie – następuje
redukcja nadmiernej ilości wody z przestrzeni międzykomórkowych. Masaż bańką powoduje
wydzielanie histaminy z komórek tucznych i pobudzony jest proces fagocytozy. Schemat stawiania baniek i ich wpływ na naczynia krwionośne i tkankę skórną przedstawia ryc. 6.
Ryc. 6. Wpływ stawiania baniek na naczynia krwionośne i skórę
110
Zabiegi z zastosowaniem próżni mogą być stosowane w celu leczenia zmian skórnych,
np. trądziku pospolitego. W tym celu najczęściej stosuje się metodę masażu bańkami i/lub
metodę pulsacyjnego zasysania baniek [38].
W chorobach układu oddechowego stosuje się bańki w miejscach punktów akupresurowych. Według Ullah i współautorów do najważniejszych punktów należy Dingchuan (EX-B1),
punkt umiejscowiony na dolnej części karku, na wysokości wyrostka ościstego 7 kręgu szyjnego [30], w którym stosuje się bańki metodą wybroczynową [5]. W przypadku przeziębień,
grypy i innych infekcji stosuję się stawianie baniek akupresurowych oraz masaż pleców bańką. Bańki te można stawiać co drugi dzień na 15–20 minut. Przebieg kuracji obejmuje do 10
zabiegów w jednej serii [17]. Metoda ta szczególnie jest zalecana w perskiej medycynie, przy
dużej ilości wydzieliny zalegającej w płucach [31].
Zastosowanie baniek w eksperymentach badawczych
Zabieg z zastosowaniem baniek metodą wybroczynową został przebadany jako terapia
uzupełniająca w leczeniu reumatoidalnego zapalenia stawów (RZS). Stwierdzono, że stosowanie baniek w połączeniu z konwencjonalną terapią może poprawić stan kliniczny pacjentów z RZS. Odnotowano poprawę w badaniu klinicznym oraz w komórkowych badaniach
laboratoryjnych i immunologicznych. Mierzone parametry, jak ocena bólu w skali wizualnoanalogowej (VAS), liczba bolesnych stawów (TJC), liczba obrzękniętych stawów (NRS),
ocena aktywności choroby (DAS), laboratoryjne parametry aktywności choroby [(OB), (ESR),
białko C-reaktywne (CRP) i reumatoidalne współczynnik (RF)] wskazały na istotnie lepsze
rezultaty terapii konwencjonalnej z zastosowaniem metodą wybroczynowej stawiania baniek
w porównaniu z grupą leczoną tylko metodą konwencjonalną [32].
Skuteczność tradycyjnych baniek w metodzie wybroczynowej badano w przypadku bólu
mięśniowo-szkieletowego u pacjentów z zespołem cieśni nadgarstka w otwartym badaniu
z randomizacją. Pacjenci byli poddani zabiegowi bańkami w obrębie mięśnia czworobocznego. Do pomiarów zastosowano ankiety skal VAS i DASH-score oraz pomiaru jakości życia
w aspekcie funkcjonowania. Stwierdzono, że zabieg jest bezpieczny i dobrze tolerowany,
a terapia bańkami jest skuteczna w łagodzeniu bólu i innych objawów związanych z zespołem cieśni nadgarstka [28], [14].
Metoda wybroczynowa została również zastosowana w leczeniu półpaśca. Okazało się,
że dodatkowe zastosowane baniek przy leczeniu konwencjonalnym przyspieszyło wyleczenie i zmniejszyło dolegliwości bólowe. Pomiary wykonano na podstawie skali VAS, kwestionariusza jakości życia (Short Form-36 SF-36, Profile of Mood States POMS), a także mierzono intensywność obecnie występującego bólu (Intensity Present Pain PPI) [33].
Badacze zalecają stosowania terapii bańką wybroczynową u osób zdrowych oraz osób
palących papierosy. Po zastosowaniu zabiegu z bańkami na plecach dochodzi do poprawy
nasycenia O2 krwi nawet do 12 godzin po zabiegu [34].
Zauważono statystycznie istotny wpływ stawiania dwóch baniek, o średnicy 5,7 cm,
z przodu tułowia, poniżej piersi, przez 15 min, u kobiet, u których występowały zbyt obfite
krwawienia miesiączkowe powodujące nadmierną utratę krwi. Po zabiegach kobiety obserwowały znaczne zmniejszenie krwawienia [35].
Bańki wybroczynowe mogą być skuteczną metodą redukcji stężenia lipoproteiny LDL
mężczyzn, a tym samym może mieć to działanie zapobiegawcze przeciwko miażdżycy. Badani mieli pobieraną krew z żyły ramiennej przed zabiegiem oraz 3-krotnie po zabiegu bańkami w odstępach tygodniowych. W surowicy krwi badano stężenie lipidów. Zaobserwowano
znaczne obniżenie poziomu lipoproteiny LDL (p < 0,0001) i stosunek LDL/HDL (p < 0,0001)
w grupie leczonej bańkami, w porównaniu z kontrolną [37].
W badaniach u 34 zdrowych ochotników podzielonych na grupę z zabiegiem baniek metodą suchą i placebo, gdzie przykładano bańki krótko i z minimalnym zassaniem, okazało
się, że w obu grupach wystąpiły podobne odczucia. Zmiany obserwowano tylko w skali VAS i
były one wyższe w grupie z zabiegiem bańką niż w grupie placebo (48,9 ±21,4 vs 33,3 ±20,3
na 100 mm) [36].
Terapia bańkami jest terapią bezpieczną, niewykazującą działania ubocznego pod warunkiem, że zabieg wykonywany jest zgodnie z metodyką i wskazaniami. Do przeciwwska-
111
zań należą nadmierna kruchość naczyń, zespoły upośledzonej krzepliwości krwi, choroby
autoimmunologiczne, nadciśnienie tętnicze o charakterze skaczącym, czynna choroba nowotworowa, gruźlica, drgawki, atopowe zapalenie skóry, niedokrwistość, niewydolność krążenia, długotrwałe, wyniszczające choroby, ciąża [39]. Podczas zabiegu należy przestrzegać
zasad bezpieczeństwa, higieny i dbać o dobro pacjenta.
Wnioski
Terapia bańkami jest skuteczną metodą leczenia bólu, zmniejszenia objawów w urazach
sportowych oraz jako zabieg modelowania sylwetki. Badania potwierdzają zasadność stosowania baniek u dzieci i dorosłych [5]. Mimo wielu doniesień naukowych potwierdzających
skuteczność terapii bańkami należy dołożyć starań, by powstało jak najwięcej nowych, rzetelnie przeprowadzonych badań z randomizacją. Większość dotychczasowych badań wykonana jest na małej próbie, co niesie za sobą pewne ryzyko błędu [34]. Potrzebne są dalsze
badania wysokiej jakości na większej próbie, w celu potwierdzenia bezspornej skuteczności
stosowania baniek.
BIBLIOGRAFIA
[1] Cao H, Li X, Liu J. An updated review of the efficacy of cupping therapy. PLoS One. 2012; 7: e31793.
[2] Chirali IZ. Traditional Chinese medicine: cupping therapy. Churchill Livingstone: Elsevier; 2007.
[3] Cao H, Han M, Li X, et al. Clinical research evidence of cupping therapy in China: a systematic literature
review. BMC Complement Altern Med. 2010; 10: 70.
[4] Ullah K, Younis A, Wali M. An investigation into the effect of Cupping Therapy as a treatment for Anterior
Knee Pain and its potential role in Health Promotion. Internet J Altern Med. 2007; 4: 25.
[5] Christopoulou-Aletra H, Papavramidou N. Cupping: an alternative surgical procedure used by hippocratic
physicians. J Altern Complement Med. 2008; 14: 899-902.
[6] Huang ZF, Li HZ, Zhang ZJ, Tan ZQ, Chen C, Chen W. Observations on the efficacy of cupping for treating
30 patients with cancer pain. Shanghai J Acupunct Moxibustion. 2006; 25: 14-5.
[7] Farhadi K, Schwebel DC, Saeb M, Choubsaz M, Mohammadi R, Ahmadi A. The effectiveness of wet-cupping
for nonspecific low back pain in Iran: a randomized controlled trial. Complement Ther Med. 2009; 17: 9-15.
[8] Xu L, Yang XJ. Therapeutic effect of acyclovir in combination with callateral-puncturing and cupping in the
treatment of 40 cases of herpes zoster. Tianjin Pharm. 2004; 16: 23-4.
[9] Zhao X, Tong B, Wang X, Sun G. Effect of time and pressure factors on the cupping mark color. Zhongguo
Zhen Jiu Chin Acupunct Moxibustion. 2009; 29: 385-8.
[10] Al-Rubaye KQA. The clinical and histological skin changes after the cupping therapy (Al-Hijamah). J Turk
Acad Dermatol. 2012; 6: 1-7.
[11] Lorek M. Postaw na bańki. Mag Lek. 2009; 2: 58-9.
[12] Tian YY, Wang GJ, Huang T, Jia SY, Zhang YQ, Zhang WB. Impacts on skin blood flow under moving cupping
along meridians in different directions. Zhongguo Zhen Jiu Chin Acupunct Moxibustion. 2013; 33: 247-51.
[13] Manz H. Art of Cupping. 4th ed. Stuttgart: Thieme; 2011.
[14] Contreras-Ruiz J, Ramos-Cadena A, Solis-Arias P, et al. Negative Pressure Wound Therapy in Preseptal
Orbital Cellulitis Complicated With Necrotizing Fasciitis and Preseptal Abscess. Ophthal Plast Reconstr Surg
2014.
[15] Treatment of cellulite with LPG endermologie.: EBSCOhost n.d.
http://web.b.ebscohost.com/ehost/pdfviewer/pdfviewer?sid=9052ade5-b726-4927-b7dd88b1002ca479%40sessionmgr115&vid=0&hid=110 (accessed October 30, 2014).
[16] Emerich M, Braeunig M, Clement HW, Lüdtke R, Huber R. Mode of action of cupping--local metabolism and
pain thresholds in neck pain patients and healthy subjects. Complement Ther Med. 2014; 22: 148-58.
doi:10.1016/j.ctim.2013.12.013.
[17] Wiliams T. Medycyna chińska. Warszawa: Spar; 1995.
[18] El Sayed SM, Al-Quliti A-S, Mahmoud HS, et al. Therapeutic Benefits of Al-hijamah: in Light of Modern Medicine and Prophetic Medicine. Am J Med Biol Res. 2014; 2: 46-71.
[19] Musioł M, Krupienicz A. Medical cups – practical application. Med Rodz. 2009; 52 (4): 75-77.
[20] El Sayed SM, Mahmoud HS, Nabo MMH. Methods of wet cupping therapy (Al-Hijamah): in light of modern
medicine and prophetic medicine. Altern Integ Med. 2013; 2: 2.
[21] Yoo SS, Tausk F. Cupping: east meets west. Int J Dermatol. 2004; 43: 664-5.
[22] Piotrowski H. Sztuka stawiania baniek. Warszawa: Cedrus Publiching House; 2000.
[23] Kim J-I, Lee MS, Lee D-H, Boddy K, Ernst E. Cupping for treating pain: a systematic review. Evid Based
Complement Alternat Med. 2011; 2011.
[24] Hong YF, Wu JX, Wang B, Li H, He YC. The effect of moving cupping therapy on nonspecific low back pain.
Chin J Rehabil Med. 2006; 21: 340-3.
[25] Cramer H, Lauche R, Hohmann C, et al. Randomized Controlled Trial of Pulsating Cupping (Pneumatic Pulsation Therapy) for Chronic Neck Pain. Forsch Komplementärmedizin Res Complement Med. 2011; 18: 327-34.
112
[26] Ahmadi A, Schwebel DC, Rezaei M. The efficacy of wet-cupping in the treatment of tension and migraine
headache. Am J Chin Med. 2008; 36: 37-44.
[27] Tabatabaee A, Zarei M, Javadi SA, Mohammadpour A, AkbarBidaki A. The effects of Wet-Cupping on intensity of headache in Migraine sufferers. Jundishapur J Chronic Dis Care. 2014; 3: 1-12.
[28] Michalsen A, Bock S, Lüdtke R, et al. Effects of Traditional Cupping Therapy in Patients With Carpal Tunnel
Syndrome: A Randomized Controlled Trial. J Pain. n.d.;10:601–8. doi:10.1016/j.jpain.2008.12.013.
[29] Dovchin E. Bańka chińska – wymierająca technika „autoszczepionki” 2010.
[30] TCM Acupuncture Points – Dingchuan(EX-B1) Acupoint Location photos pictures diagram[TCM Discovery
Net] n.d. http://tcmdiscovery.com/2007/8-27/200782792532.html (accessed November 26, 2014).
[31] Nimrouzi M, Mahbodi A, Jaladat A-M, Sadeghfard A, Zarshenas MM. Hijamat in Traditional Persian Medicine
Risks and Benefits. J Evid-Based Complement Altern Med. 2014:2156587214524578.
[32] Ahmed SM, Madbouly NH, Maklad SS, Abu-Shady EA. Immunomodulatory effects of blood letting cupping
therapy in patients with rheumatoid arthritis. Egypt J Immunol Assoc Immunol. 2004; 12: 39-51.
[33] Cao H, Zhu C, Liu J. Wet cupping therapy for treatment of herpes zoster: a systematic review of randomized
controlled trials. Altern Ther Health Med. 2010; 16: 48.
[34] Hekmatpou D, Moeini L, Haji-Nadali S. The effectiveness of wet cupping vs. venesection on arterial O2 saturation level of cigarette smokers: A randomized controlled clinical trial. Pak J Med Sci. 2013;29:1349-53.
[35] Sultana A, Rahman KU. Effect of traditional dry cupping therapy on heavy menstrual bleeding in menorrhagia: A preliminary study. TANG 2012; 2: 33.1-33.3.
[36] Lee MS, Kim J-I, Kong JC, Lee D-H, Shin B-C. Developing and validating a sham cupping device. Acupunct
Med. 2010:acupmed2329.
[37] Niasari M, Kosari F, Ahmadi A. The effect of wet cupping on serum lipid concentrations of clinically healthy
young men: a randomized controlled trial. J Altern Complement Med. 2007; 13: 79-82.
[38] El-Domyati M, Saleh F, Barakat M, Mohamed N. Evaluation of Cupping Therapy in Some Dermatoses.
Egypt Dermatol Online J. 2013; 9: 2.
[39] Ślusarska B, Zarzyka D, Zahradniczek K. Podstawy pielęgniarstwa. vol. II. Lublin: Czelej; 2004.
PRACA ORYGINALNA
Questing as a new form of spending leisure time
BOGUMIŁA PRZYSIĘŻNA ADEF, EWA RODZIEWICZ ABCDF,
TOMASZ KOCHAŃCZYK F
Streszczenie
Celem przeprowadzonych badań było poznanie opinii uczestników questów na temat atrakcyjności tej formy spędzania czasu wolnego oraz poznawania dziedzictwa kulturowego kraju.
Na tle wielopłaszczyznowego opisu tej formy turystyki kulturowej oraz możliwości jej uprawiania na terenie naszego
kraju, przedstawiono wyniki badań sondażowych oceniających konkretny produkt turystyczny funkcjonujący w Grudziądzu.
Przebadano uczestników questa „Szlakiem grudziądzkich zabytków”, uzyskując szereg opinii i ocen na temat tej formy
spędzania czasu wolnego. Wnioski z badań wskazują na znaczące zainteresowanie tego typu turystyką, ale również na jej
małą popularność.
Słowa kluczowe: turystyka kulturowa, questing, czas wolny, gry terenowe, edukacja.
Abstract
The aim of this study was to investigate the views of participants of a questing game on the attractiveness of this form
of leisure activity and to learn about the cultural heritage of the country.
Apart from a multilayered description of this form of cultural tourism and the possibility of its practice in our country,
the study presents the results of surveys assessing a specific tourist product already functioning in Grudziadz. The survey
was given to the participants of the quest "Following Grudziądz historic landmarks", which resulted in a series of opinions
and ratings of this form of spending leisure time. The conclusions of the study indicate a significant interest in this type of
tourism but also its low popularity.
Key words: cultural tourism, questing, leisure, outdoor games, education.
Wstęp
W ostatnich latach rośnie zainteresowanie aktywnym spędzaniem czasu wolnego w plenerze. Można przypuszczać, że stanowi to alternatywę wobec długiego przebywania w pomieszczeniach zamkniętych i potrzebę kontaktu ze środowiskiem naturalnym. Daje się zauważyć wzrost liczby rekreantów wypoczywających w otoczeniu natury. Jedną z form rekreacji zyskującą coraz więcej zwolenników jest questing, czyli poruszanie się po terenie eksploracji z wykorzystaniem jako wskazówki zaszyfrowanego tekstu oraz mapy terenu. Questing można także zaliczyć do form turystyki, ponieważ dzięki niemu udaje się w interesujący sposób zwiedzać, doświadczać miejsc dotąd nieznanych. Tak pojmowany questing zalicza się do turystyki kulturowej. Powodem, dla którego turyści podejmują taki rodzaj aktywności, jest „chęć zwiedzania obiektów dziedzictwa kulturowego, zabytków architektury, miejsc
związanych z ważnymi wydarzeniami i postaciami historycznymi, obiektów kultu religijnego,
zespołów budownictwa wiejskiego i ośrodków sztuki ludowej, muzeów, skansenów itp.” [1].
Idąc dalej, można byłoby przypisać questing coraz bardziej popularnej turystyce eventowej
obejmującej między innymi gry fabularne i gry terenowe.
Istota questingu
Uczestnik questa porusza się po terenie zaopatrzony w mapę okolicy oraz ulotkę z zaszyfrowanym opisem trasy. Rozwiązując poszczególne zadania, odwiedza miejsca wskazane jako kolejne punkty. Po przejściu całej trasy, która przewidziana jest zazwyczaj na około
godzinę, dociera do ostatniego punktu – mety. Potwierdza swoje przybycie w ukrytej księdze
Dr Bogumiła Przysiężna
Tel. +48 58 554-74-86.... e-mail: [email protected]
114
B. Przysiężna, E. Rodziewicz, T. Kochańczyk
questa. Trasę questa pokonuje się przeważnie pieszo, jednak questy wyznaczone poza terenem miejskim można przebyć, jadąc rowerem. Taki sposób przemieszczania się jest korzystny, zwłaszcza gdy na zaliczenie całego questa potrzeba kilku godzin.
Przykład opisu trasy dojścia do jednego z obiektów questa „Szlakiem grudziądzkich zabytków” [2]:
„Kieruj się na północ, wśród spichrzy po bruku
Aż dojdziesz do przedzamkowego łuku.
Patrzysz w lewo, tam żołnierz!
Co on robi? Czy walczy?
Nie, spokojnie! To ułan ze swoją panną tańczy!
Czy on przejazdem w Grudziądzu?
On tu stacjonował.
W Centrum Wyszkolenia Kawalerii urzędował.”
Głównym celem tworzenia szlaków questingowych jest zwrócenie uwagi na mniej popularne wśród turystów elementy dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego. Mają one za zadanie popularyzację regionu zarówno wśród jego mieszkańców, jak i turystów. Delia Clark oraz
Steven Glazer, specjaliści w dziedzinie questingu, twierdzą, że najlepsze questy potrafią
uchwycić i oddać ducha miejsca [3]. Questing jest metodą odkrywania dziedzictwa kulturowego regionu na nieoznakowanych szlakach [4], nie wymaga więc nakładów finansowych
na tworzenie infrastruktury.
Szlaki questingowe mogą stanowić samodzielny produkt turystyczny promujący region,
a także wzbogacić istniejącą już ofertę turystyczną. Mogą być uzupełnieniem istniejących
oznakowanych szlaków i tras turystycznych.
Szlaki questingowe dzielą się ze względu na rodzaj waloru turystycznego dominującego
w czasie pokonywania trasy:
szlaki historyczne – są to trasy, które w Polsce występują najliczniej. Tematyka tych
questów odnosi się do wydarzeń związanych z danym miejscem. Motywem przewodnim mogą być między innymi obiekty architektoniczne, ruiny, muzea, miejsca bitew,
pomniki. Szlaki te często nawiązują do życia, historii lub twórczości znanej osobistości związanej z danym terenem.
szlaki przyrodnicze (naturalne) – motywem przewodnim tych szlaków są walory naturalne, lokalna przyroda, środowisko życia danego gatunku, wybranego ekosystemu
czy otaczający miejscowość krajobraz. Questy te koncentrują uwagę uczestnika na
wyjątkowych elementach przyrodniczych, na bogactwie fauny i flory.
szlaki kulturowe – nazywane również szlakami tematycznym. Tematyka tych szlaków
dotyczy dziedzictwa kulturowego danego regionu lub miejscowości, a więc opisuje
tradycje, legendy, podania czy wierzenia ludności. Questy kulturowe dotyczą również
tradycyjnych zawodów wykonywanych na danym terenie, przetwórstwa, z którego
słynęła lub nadal słynie określona miejscowość.
Tabela 1. Historyczne szlaki questingowe w województwie mazowieckim*
Nazwa questa
„Legenda siedmiu świątyń”
„Wareckie legendy”
„Dzieje wareckich Żydów”
„Piotr Wysocki, bohater Nocy Listopadowej”
„Kolej na Baniewicza”
„Zaczęło się od Lilpopa”
„Tu się poznali rodzice Norwida”
„Kameduli na Bielanach”
„Guzowskie perełki”
Miejscowość
Warka
Warka
Warka
Warka
Podkowa Leśna
Podkowa Leśna
Strachówka
Warszawa (Bielany)
Guzów
* Zestawienie zostało dokonane na podstawie materiałów zamieszczonych
na portalach www.bestquest.pl, www. questing.pl
115
Tabela 2. Przyrodnicze szlaki questingowe w województwie śląskim*
Nazwa questa
„Tajemnice bełsznickiej buczyny”
„Odkryj Meandry na nowo”
„Quest o kueście”
„Olsztyńska panorama Jury”
„Spacer po dnie jurajskiego morza w Złotym Potoku”
Miejscowość
Las Czyżowicko-Rogowski
Chałupki
Julianka, Sygontka i Zalesice
Olsztyn
Złoty Potok
* Zestawienie zostało dokonane na podstawie materiałów zamieszczonych na
portalu www.bestquest.pl, www. questing.pl
Tabela 3. Kulturowe szlaki questingowe w województwie warmińsko-mazurskim*
Nazwa questa
„Zgon – miejscowość z zapomnianą historią”
„Wojnowo – szlakiem staroobrzędowców”
„Rzemieślnicy Ukty”
„Mikołajki – opowieści pod dachami kościołów”
„Dubeninki – wędrówka z questem”
„Żytkiejmy – wędrówka z questem”
„Ścieżką przez wieś”
Miejscowość
Zgon
Wojnowo
Ukta
Mikołajki
Dubeninki
Żytkiejny
Rumian
* Zestawienie zostało dokonane na podstawie materiałów zamieszczonych na
portalu www.bestquest.pl, www. questing.pl
Ważną cechą questów jest ich bezobsługowość. Nie zwalnia to jednak opiekunów questów z potrzeby aktualizacji i sprawdzania szlaku. Zadaniem opiekunów jest sprawdzanie
zawartości skrzynki, w której ukryty jest skarb oraz zweryfikowanie, czy znajduje się w niej
pieczątka wraz z poduszką i tuszem, Księga Questa, długopis czy ołówek. Konieczne jest
również sprawdzenie trasy questa pod kątem zmian, jakie na niej zaszły, a które mogłyby
mieć wpływ na pomyślne przejście trasy i odnalezienie skarbu.
W Polsce szlaki questingowe przeważają w „mniejszych miejscowościach oraz na wsiach
w gminach wiejskich oraz miejsko-wiejskich” [5]. Questing daje szansę małym miejscowościom, wsiom, miasteczkom z pozoru nieatrakcyjnym turystycznie na wzbudzenie zainteresowania i przyciągnięcie do siebie turystów. Szlaki questingowe wytyczane są również
w miastach, jednak ich trasa wiedzie wówczas w taki sposób, aby pokazać turystom walory
tego miejsca i skierować ich poza obszary, które koncentrują ruch turystyczny. Questy tego
typu znajdują się w takich miejscowościach, jak Kraków, Poznań, Kalisz czy Kazimierz Dolny.
Wraz z rozwojem nowych technologii, w Polsce tworzone się zdigitalizowane szlaki questingowe (tzw. questy mobilne), dostępne dla użytkowników smartfonów oraz tabletów
w postaci aplikacji mobilnych [6]. Pierwszym tego typu szlakiem w Polsce był quest „Gościniec 4 żywiołów Questy”, który prowadzi przez cztery miejscowości położone w województwie małopolskim: Lanckoronę, Stryszów, Mucharz oraz Kalwarię Zebrzydowską. Aplikacja
działa na urządzeniach z systemem Android, wykorzystuje system GPS oraz mapy. Dodatkowo aplikacja oferuje wirtualne nagrody w postaci skarbu, wirtualnej skrzyni w 3D bądź dyplomu, który można uzupełnić i podzielić się informacją o nim na portalach społecznościowych. Zaletą aplikacji mobilnych jest ich dostępność oraz możliwość pobrania z dowolnego
miejsca w kraju. Ponadto aplikacji mobilnych można używać w trybie offline.
W Polsce opracowanych zostało około 350 szlaków questingowych. Dominują szlaki historyczne (197) oraz kulturowe (92). Najmniej liczną grupę stanowią szlaki przyrodnicze (61).
116
Tabela 4. Zestawienie questów z podziałem na województwa* (stan na dzień 26.05.2014 r.) [6]
Województwo
Rodzaj i liczba questów
historyczne
kulturowe
przyrodnicze
Razem
Dolnośląskie
36
15
12
63
Kujawsko-pomorskie
4
1
1
6
Lubelskie
10
3
2
15
Lubuskie
17
3
5
25
Łódzkie
18
8
9
35
Mazowieckie
9
4
5
18
Małopolskie
19
3
2
24
Opolskie
1
1
2
4
Podkarpackie
10
3
0
13
Podlaskie
7
15
3
25
Pomorskie
1
1
0
2
Śląskie
10
6
5
21
Świętokrzyskie
24
17
7
48
Warmińsko-mazurskie
9
7
4
20
Wielkopolskie
21
3
3
27
Zachodniopomorskie
1
2
1
4
197
92
61
350
Suma
* Wykorzystano także materiały zamieszczone na portalach www.bestquest.pl, www. questing.pl
Ze zgromadzonych w tabeli danych wynika, iż najwięcej szlaków questingowych w Polsce utworzonych zostało w województwie dolnośląskim. W województwie tym dostępne są
63 szlaki, z których 36 stanowią szlaki historyczne, 15 kulturowe i 12 przyrodnicze. Drugim
pod względem liczby utworzonych szlaków questingowych jest województwo świętokrzyskie.
Na jego terenie położona jest miejscowość Bałtów, która brała udział w projekcie „Bałtów
polską stolicą questingu”. Na terenie gminy Bałtów utworzono aż 48 szlaków, z czego 24 to
szlaki historyczne, 17 kulturowe, a 7 przyrodnicze. Najmniej tras questingowych znajduje się
w województwach pomorskim (są tu tylko dwa szlaki), opolskim oraz zachodniopomorskim,
które posiadają po 4 szlaki.
Szlaki questingowe ze względu na różnorodność, stopień trudności oraz tematykę przeznaczone są dla osób w każdym wieku. Questing wpisuje się w trend turystyki rodzinnej,
bowiem korzystać z niego mogą całe rodziny. Wspólne wędrowanie szlakami ułatwia budowanie więzi rodzinnych, integruje oraz jest sposobem na wspólne spędzenie czasu wolnego.
Jedną z funkcji questingu jest edukacja. W myśl zasady „nauka poprzez zabawę”, questy
stanowić mogą alternatywę dla tradycyjnych lekcji historii, geografii czy biologii. Wędrówka
po miejscach, o których dzieci uczyły się w szkole jest doskonałym sposobem na utrwalenie
wiedzy przekazanej przez nauczyciela. W czasie takiej formy zwiedzania najprawdopodobniej nie dojdzie do znużenia, które często towarzyszy szkolnym wycieczkom.
Przykład wiadomości przekazywanych na trasie questa „Szlakiem grudziądzkich zabytków”:
„Wyobraź sobie, że ziarna rynnami na barki zsypywano,
a te Wisłą nad _ _ _ _ _, do Gdańska spławiano.
Tak kupcy się bogacili, a miasto rozwijało,
swe podłoże na szlaku handlowym wykorzystywało.
Burzliwa ich historia i losu koleje sprawiły,
że tamtych spichlerzy pozostało niewiele.
To, co dziś widzimy, pochodzi z wieku XVI i XVII.
Policz, ile ich zostało do dnia dzisiejszego!” [2].
117
Materiał i metody
Chcąc poznać opinię na temat atrakcyjności questa jako sposobu odkrywania ciekawych
miejsc, przeprowadzono badania sondażowe osób zwiedzających Grudziądz na trasie autorskiego questa. Autorka trasy questa „Szlakiem grudziądzkich zabytków” Ewa Rodziewicz [2]
poprosiła uczestników o wyrażenie swych opinii w krótkiej ankiecie ewaluacyjnej. Celem
przeprowadzonych badań było poznanie opinii uczestników questów na temat atrakcyjności
tej formy spędzania czasu wolnego oraz poznawania dziedzictwa kulturowego kraju.
Celem badania była próba znalezienia odpowiedzi na następujące pytania:
1. Co to jest questing i jakie cele realizuje?
2. Na ile popularną w Polsce formą rekreacji jest questing?
3. Gdzie w Polsce można uczestniczyć w questach oraz kto za nie odpowiada?
4. Jak uczestnicy questów oceniają ich atrakcyjność oraz co zyskują dzięki nim?
5. Jakie są słabe i mocne strony questingu?
Przyjęto następujące hipotezy:
1. W Polsce można brać udział w wielu questach, jednakże questing jako forma spędzania czasu wolnego oraz poznawania dziedzictwa kulturowego regionu jest mało popularna.
2. Poznawanie historii miasta poprzez udział w questingu jest w opinii uczestników
atrakcyjną formą turystyki kulturowej.
W przeprowadzonych badaniach zastosowano metodę sondażu diagnostycznego z techniką ankiety. Narzędziem badawczym w zbieraniu informacji był kwestionariusz ankiety, który
składał się z 10 pytań oraz metryczki. Badania ankietowe odbyły się na przełomie maja oraz
czerwca 2014 roku w Grudziądzu. Uczestnikami badania były dzieci z klasy VI Szkoły Podstawowej nr 6 w Grudziądzu, uczniowie klasy IV Szkoły Podstawowej Nr 7 w Grudziądzu,
a także indywidualni turyści i kilku mieszkańców miasta w wieku produkcyjnym. W przeprowadzonym badaniu udział wzięło 70 osób, w tym 38 kobiet oraz 32 mężczyzn. Badaniami
objęto wyłącznie osoby biorące udział w queście, który w przyszłości może stać się jedną
z atrakcji turystycznych Grudziądza.
Ryc. 1. Struktura wieku respondentów
Zdecydowana większość osób biorących udział w badaniu pochodziła z Grudziądza (53
respondentów). Pozostali byli mieszkańcami następujących miejscowości: Rogóźno Zamek
(4), Gdańsk (3), Toruń (2), Emsburg (2), Gdynia (1), Kościerzyna (1), Sumino (1), Zawadzka
Wola (1), Węgrowo (1), Mokre (1).
Wśród respondentów przeważali uczniowie drugiego etapu edukacji (35 osób). W badaniu uczestniczyło 20 osób z wykształceniem wyższym, 14 osób z wykształceniem średnim
oraz 1 osoba z wykształceniem zawodowym.
Ponad połowa respondentów (52 osoby) pierwszy raz uczestniczyła w tego typu zabawie,
pozostali (18 osób) już wcześniej brali udział w jakimś queście.
118
Wyniki
Uczestnicy questa autorstwa Ewy Rodziewicz bezpośrednio po jego zakończeniu zostali
poproszeni o wyrażenie swojej opinii na temat atrakcyjności i celowości tego typu zwiedzania.
Ankietowanych poproszono o wskazanie korzyści, jakie wynieśli z udziału w queście
„Szlakiem grudziądzkich zabytków”. Każdy z respondentów mógł zaznaczyć kilka odpowiedzi. Aż 50 respondentów odpowiedziało, że dzięki udziałowi w grze w interesujący sposób
spędzili wolny czas. Wiele osób podkreśliło walory poznawcze tego typu zwiedzania. Mogli
zdobywać wiedzę lub poszerzyć posiadane informacje na temat odwiedzanych miejsc. Dla
niektórych (39 osób) podążanie śladem umysłowych zagadek stanowiło doskonały sposób
na ćwiczenie spostrzegawczości. Prawie połowa uczestników (34 osoby) eventu uznała, że
pokonanie trasy gry pozwoliło inaczej spojrzeć na rodzinne miasto.
Respondenci dokonali także oceny atrakcyjności questa „Szlakiem grudziądzkich zabytków”. Prawie wszystkie osoby wysoko oceniły grę, w której uczestniczyli. Spośród 70 osób,
które wzięły udział w badaniu, aż 40 oceniło go jako bardzo atrakcyjny. Tylko jedna osoba
przyznała grze notę negatywną.
Badani wskazali także największe atuty omawianego questa. Znalazły się tu między innymi następujące elementy: trasa – 10 wskazań, zagadki – 7 wskazań, ciekawostki zawarte
w treści – 5 wskazań, treść, fabuła – 5 wskazań, atrakcyjność odwiedzanych miejsc – 5
wskazań, natomiast 8 osób określiło, ze podobało im się wszystko.
Do słabych stron questa „Szlakiem grudziądzkich zabytków” uczestnicy zaliczyli: długość
trasy – według 7 osób trasa była zbyt długa, ulotkę – 2 osoby miały problem z jej odczytaniem.
Prawie wszyscy uczestnicy gry poleciliby quest „Szlakiem grudziądzkich zabytków” swoim
znajomym lub rodzinie, co świadczy o jego dużej atrakcyjności.
Ryc. 2. Opinia badanych na temat odniesionych korzyści z uczestnictwa
w queście „Szlakiem grudziądzkich zabytków”
119
Ryc. 3. Opinia uczestników questa „Szlakiem grudziądzkich zabytków” na temat jego atrakcyjności
Ryc. 4. Opinia uczestników questa na temat możliwości uczynienia z niego produktu turystycznego
promującego Grudziądz
Ankietowanym zadano pytanie o to, czy ich zdaniem quest „Szlakiem grudziądzkich zabytków” mógłby stać się produktem promującym miasto. Spośród 70 ankietowanych aż 47
osób uznało, iż quest, w którym brali udział, mógłby pełnić taką rolę. Negatywnej odpowiedzi
udzieliło tylko 7 badanych, natomiast 16 osób nie wypowiedziało się na ten temat.
Ankietowani poproszeni zostali o uzasadnienie swoich odpowiedzi, jednak nie wszystkie
osoby tego dokonały. Trzy osoby uznały, że promocją Grudziądza powinny zająć się władze
miasta, a turyści odwiedzający Grudziądz nie mają czasu na takie zabawy. Pojawiła się również odpowiedź, iż ludzi nie zainteresuje aktywne spędzanie czasu wolnego, ponieważ „podczas questingu trzeba dużo chodzić”, a w ich opinii turysta jest zazwyczaj leniwy.
Zwolennicy promocji miasta poprzez questing argumentowali to między innymi w następujący sposób: „quest Szlakiem grudziądzkich zabytków ukazuje miasto i jego walory w sposób bardzo ciekawy i oryginalny”, „jest ciekawą formą poznawania miasta zarówno dla jego
mieszkańców jak i osób przyjezdnych”, „stanowi przyjazny sposób zwiedzania”, „jest ciekawą
alternatywą na spędzenie czasu wolnego, także dla rodzin”, „ciekawy i nowatorski pomysł”.
120
Dyskusja
Dostępna literatura dotycząca questingu [4, 5, 6, 7] koncentruje się głównie na queście
jako produkcie turystycznym. Konkretny quest może stać się produktem turystycznym promującym region. Powstawanie szlaku może stanowić pole do współpracy „lokalnych grup
działania, instytucji kultury i samorządów terytorialnych z przedstawicielami branży kreatywnej i trenerami questingu” [5]. Badania uczestników grudziądzkiego questa potwierdziły taką
możliwość. Udział w queście gwarantował zwiedzającym ciekawe spędzenie czasu. Można
przypuszczać, że taki sam efekt byłby możliwy w przypadku turystów różnego typu przyjeżdżających do Grudziądza: zatrzymujących się tu przejazdem, a także dla miłośników questingu, których do odwiedzenia miasta zachęcił szlak z zagadkami.
Kolejny aspekt poruszany przez autorów zajmujących się questingiem to postrzeganie tej
formy spędzania wolnego czasu jako czynnika mogącego pobudzić turystykę. Uważa się [5],
że projektowanie szlaków, a co za tym idzie pokonywanie ich, może mieć wpływ z jednej
strony na aktywizowanie mieszkańców, z drugiej na popularyzacje atrakcyjności turystycznej
regionu. W latach 90. XX wieku „z inicjatywy organizacji pozarządowej Vital Communities
oraz Antioch New England Institute w White River Junction w stanie Vermont zaczęto wdrażać program Valley Quest” [5]. W „Dolinie Questów” utworzono wówczas 160 tras. O ich walorach wychowawczych i poznawczych może świadczyć fakt włączenia do opracowywania
szlaków członków lokalnej społeczności, w tym młodzież i nauczycieli. Rosnąca popularność
questingu sprowokowała utworzenie nowych szlaków w kolejnych regionach. Tak się stało
między innymi w przypadku działalności Stowarzyszenia na rzecz Rozwoju Gminy Bałtów
„Bałt”. Na terenie tej świętokrzyskiej gminy przeprowadzono projekt „Bałtów – polska stolica
questingu”, stworzono także pierwszy w Polsce park jurajski.
Questing uznaje się także za nowy trend we współczesnej turystyce, który w niedalekiej
przyszłości może się znacznie rozwinąć [6]. Szlaki questingowe stawały się przez lata coraz
bardziej popularną metodą zwiedzania wpisującego się w model „3 x E” (entertainment, emocion, education), będący w opozycji dla trendu „3 x S” (sun, sea, sand).
Badania sondażowe oraz przegląd publikacji pozwoliły na dokonanie weryfikacji postawionych hipotez. W Polsce można brać udział w wielu questach, jednakże questing jako forma spędzania czasu wolnego oraz poznawania dziedzictwa kulturowego regionu jest mało
popularna.
W opinii uczestników questa jest on bardzo atrakcyjną formą turystyki kulturowej.
Wnioski
1. Questing jest formą turystyki kulturowej, która umożliwia aktywne zwiedzanie dzięki poruszaniu się w terenie eksploracji i rozwiązywaniu zadań logicznych. Warto więc polecać
go nauczycielom w celu wsparcia tradycyjnego nauczania w klasie. Dzięki ciekawym zadaniom logicznym oraz klimatowi przygody i tajemniczości, uczyni zwiedzanie bardziej
atrakcyjnym, bardziej przyjaznym uczniom.
2. W Polsce dostępnych jest wiele questów, w których można uczestniczyć na terenie całej
Polski. Questing nie jest jednak popularny, mało osób wie o istnieniu takiej formy turystyki. Ogólnopolska kampania promująca questing mogłaby przyczynić się do popularyzacji
tej formy turystyki, wzrostu zainteresowania turystów questingiem oraz do zwiększenia
liczby nie oznakowanych szlaków tematycznych w Polsce.
3. Questy dostępne są we wszystkich województwach, jednak widoczna jest duża rozbieżność w ich liczbie. Trasy szlaków z zagadkami prowadzą głównie przez małe miejscowości i wioski, dzięki czemu ciekawe obiekty znajdujące się poza głównymi szlakami turystycznymi mogą zostać zauważone przez turystów. Za questy odpowiadają jednostki
samorządowe, instytucje publiczne, punkty informacji turystycznej, szkoły czy też firmy
prywatne jak gospodarstwa agroturystyczne. Włodarze mniejszych miejscowości mogliby
uznać quest za regionalny produkt turystyczny i wprowadzić go do swojej oferty, zwiększając tym samym liczbę potencjalnych odbiorców zainteresowanych udziałem w opisywanej grze.
4. Uczestnicy questa pozytywnie ocenili szlak questingowy. Uznano go za bardzo atrakcyjną formę spędzania czasu, dzięki której można zobaczyć nowe oblicze odwiedzanych
121
miejsc. Wartość tej formy zwiedzania podnoszą zadania logiczne umożliwiające pokonanie całej trasy. Warto podjąć działania zmierzające do popularyzacji szlaków questingowych zwłaszcza wśród uczniów szkół różnych etapów edukacji.
5. Do mocnych stron questingu zaliczyć można: bezobsługowość, brak konieczności tworzenia infrastruktury wymaganej przy innych szlakach turystycznych, walory edukacyjne,
fabułę stwarzającą możliwość poznawania dziedzictwa kulturowego w interesujący sposób, aktywizację turysty w czasie zwiedzania dzięki konieczności rozwiązywania zagadek, popularyzację mniej znanych obiektów turystycznych, dostępność trasy dla różnych
grup wiekowych, dostęp w aplikacji mobilnej, możliwość ściągnięcia ulotki informacyjnej
na telefon.
6. Słabe strony to przede wszystkim mała promocja tej formy turystyki, brak zainteresowania niektórych podmiotów turystycznych tworzeniem kolejnych szlaków, dostępność niektórych ulotek tylko poprzez pobranie aplikacji mobilnej.
BIBLIOGRAFIA
[1] Jędrysiak T. Turystyka kulturowa. Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne: Warszawa; 2008.
[2] Rodziewicz E. Questing jako nowa forma spędzania czasu wolnego. AWFiS: Gdańsk; praca magisterska;
2014.
[3] Clark D, Glazer S. Questing. A Guide to Creating Community Treasure Hunts. University Press of New England: Lebanon; 2004.
[4] Kazior B. Ekoturystyka i odkrywanie dziedzictwa. Zbiór dobrych praktyk. Fundacja Fundusz Partnerstwa oraz
Fundacja Partnerstwo dla Środowiska: Kraków; 2008.
[5] Pawłowska A. Questing jako innowacja w turystyce kulturowej. Turystyka Kulturowa 2014;1:30-46.
[6] Walas B. Marketingowa Strategia Polski w Sektorze Turystyki w latach 2012-2020. Polska Organizacja Turystyczna: Warszawa; 2011.
[7] Florys K, Kazior B. Badanie obszaru LGR w zakresie możliwości wdrożenia questingu na obszarze Lokalnej
Grupy Rybackiej Stowarzyszenie Dolina Karpia. Fundacja Miejsc i Ludzi Aktywnych: Kraków; 2011.
PRACA ORYGINALNA
Poziom rozwoju funkcji turystycznej miast a wpływ
wydarzeń sportowych na turystykę miejską – przykład
wybranych turniejów tenisowych
The level of development of the tourist function and the impact of sports
events on city tourism – an example of selected tennis tournaments
NATALIA PIECHOTA
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, Katedra Turystyki
Streszczenie
W artykule podjęto próbę określenia, w jaki sposób organizacja wydarzeń sportowych oddziałuje na rozwój turystyki
w miastach o różnym poziomie funkcji turystycznej. Poziom ten określono dla pięciu miast goszczących turnieje tenisowe
reprezentujące różną rangę międzynarodowych rozgrywek. Badaniu poddano: Poznań, Bazyleę, Fürth, Halle oraz Monachium. Dla tych miast zebrano informacje dotyczące turniejowej frekwencji oraz wielkości ruchu turystycznego w latach
2000-2010. Na podstawie powyższych informacji przeprowadzono analizę statystyczną przy pomocy rachunku korelacji
i metodzie regresji.
Słowa kluczowe: turystyka miejska, funkcja turystyczna, wydarzenia, wydarzenia sportowe, turnieje tenisowe.
Abstract
The purpose of the paper was to determine the impact of organizing of sport events on the development of urban
tourism at different stage of its lifecycle. Five cities in which tennis tournaments were organized in 2000-2010 have been
analysed: Fürth, Poznań, Halle, Munich, and Basel. In order to determine the impact of the tournaments on urban tourism,
the correlation coefficient and the regression function for the number of attendees and monthly number of tourists have
been calculated.
Key words: urban tourism, tourist function, events, sport events, tennis tournaments.
Wstęp
Ruch turystyczny koncentruje się obecnie przede wszystkim w miastach [1], a procesy
globalizacyjne intensyfikują rywalizację o turystów. Pragnąc wypracować przewagę konkurencyjną poszukuje się więc nowych atrakcji skłaniających podróżnych do odwiedzenia określonego miasta oraz sposobów wyróżnienia go na tle konkurencji. Wiele możliwości w tym
zakresie stwarzają różnego rodzaju wydarzenia, w tym także wydarzenia sportowe. Zarówno
w polskiej, jak i zagranicznej literaturze przedmiotu [m.in. 2, 3, 4 i 5] wskazuje się na ich znaczenie oraz różnorodność efektów, jakie mogą one generować dla miast, w których są organizowane. W szczególności podkreślane są konsekwencje ekonomiczne eventów, lecz
w dużym stopniu wpływają one również na miejski ruch turystyczny [6].
Ze względu na rosnące znaczenie wydarzeń zrealizowano badanie, którego celem było
określenie, w jakim stopniu specyficzne imprezy sportowe, jakimi są turnieje tenisowe, oddziałują na wielkość ruchu turystycznego w mieście, w którym są organizowane. Przyjęto, że im
ranga wydarzenia jest wyższa, tym silniejsza zależność pomiędzy liczbą widzów a liczbą turystów. Spodziewano się także, że korelacja między tymi zmiennymi będzie liniowa i dodatnia.
Postanowiono również zbadać, jak powyższa zależność kształtuje się w miastach o różnym
poziomie rozwoju funkcji turystycznej. Analizie poddano dane statystyczne obejmujące wielkość przyjazdowego ruchu turystycznego oraz frekwencję podczas wybranych turniejów.
Artykuł składa się z pięciu części. W pierwszej zawarto teoretyczne rozważania, dotyczące znaczenia wydarzeń dla turystyki miejskiej. Następnie przedstawiono założenia metodyczne oraz scharakteryzowano uwzględnione miasta i omówiono uzyskane wyniki badania.
Ostatni fragment artykułu poświęcono prezentacji wniosków, wraz ze wskazaniem ograniAutor korespondencyjny:
Mgr Natalia Piechota
Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, Katedra Turystyki
Al. Niepodległości 10, 61-875 Poznań
Tel. 61 854 37 63 e-mail: [email protected]
123
Poziom rozwoju funkcji turystycznej miast a wpływ wydarzeń sportowych na turystykę
czeń projektu. W części teoretycznej skoncentrowano się przede wszystkim na turystyce
miejskiej i roli, jaką odgrywają w niej wydarzenia (w szczególności imprezy sportowe),
a część empiryczną oparto na zestawieniach statystycznych dotyczących ruchu turystycznego poszczególnych miast oraz na informacjach gromadzonych przez organizatorów miejscowych turniejów tenisowych.
Znaczenie wydarzeń dla turystyki miejskiej
Miasta są obecnie głównym obszarami zarówno recepcji, jak i emisji turystycznej [1],
przez co coraz więcej badaczy skupia na nich swoją uwagę. Funkcja turystyczna może jednak w każdym mieście mieć zupełnie inne znaczenie – od marginalnego po kluczowe. Rolę
turystyki determinuje chociażby wielkość określonej miejscowości, ponieważ przyjmuje się,
że w małych jednostkach przestrzennych ma ona większy wpływ na rozwój lokalnej gospodarki niż w dużych aglomeracjach [7]. Z kolei aby precyzyjnie określić, jak duże znaczenie
ma turystyka dla określonego miasta, można przy pomocy danych statystycznych obliczyć
popytowe i podażowe mierniki funkcji turystycznej [zob. 8].
Turystykę w miastach [9], czy turystykę miejską [1, 10, 11], charakteryzuje m.in. różnorodność motywów, dla których podróżni decydują się je odwiedzić [12]. Jednym z powodów
jest udział w różnorodnych wydarzeniach, które z jednej strony wchodzą w skład produktu
turystycznego miast i umożliwiają jego wyróżnienie na tle konkurencji [13], a z drugiej stanowią produkt i atrakcję samą w sobie [14]. J. Swarbrooke [15] wymienia wręcz imprezy jako
jedną z czterech głównych kategorii atrakcji turystycznych.
Rola wydarzeń w kształtowaniu turystyki miejskiej jest niebagatelna. Przede wszystkim
oddziałują one na wizerunek miejsca, w którym są organizowane [16], ale też pomagają w
zmniejszaniu wahań sezonowych, przyciągając turystów w okresie, kiedy wykorzystanie lokalnej bazy turystycznej jest niższe [17]. J. Allen, W. O’Toole, I. McDonnell i R. Harris [4]
uważają, że wpływ wydarzeń można rozpatrywać na wielu płaszczyznach: społecznej, kulturowej, środowiskowej, politycznej, turystycznej i ekonomicznej. Natomiast siła oraz zakres
oddziaływania będzie różnić się pod względem zasięgu określonej imprezy [4].
D. Getz [18] podzielił wydarzenia na: lokalne (local events), regionalne (regional events),
charakterystyczne (hallmark events) i mega eventy (mega events), a zaproponowaną klasyfikację oparł na zasadach tworzenia oferty produktowej w przedsiębiorstwie. Z kolei J. Allen
i in. [4] zastąpili imprezy regionalne głównymi (major events), które choć ustępują rozmiarem
mega eventom i nie są zbyt charakterystyczne dla goszczącego je miasta, to pełnią istotną
rolę nie tylko w lokalnym kalendarzu wydarzeń. Istnieje także wiele podziałów imprez pod
względem dominującego motywu uczestnictwa [18, 19], a J. Allen i in. [4] wyróżnili 3 podstawowe grupy w tym zakresie: wydarzenia sportowe, kulturalne i biznesowe.
W artykule skoncentrowano się na wydarzeniach sportowych i ich szczególnym rodzaju,
jakimi są rozgrywki tenisowe. Trudno je zakwalifikować do jednej z kategorii: mega-eventów,
imprez cyklicznych, jednorazowych lub specjalnych [20], ponieważ znacząco się między sobą różnią. Tenis jest dyscypliną olimpijską, przez co wchodzi w skład jednego z największych
i najważniejszych sportowych wydarzeń – igrzysk olimpijskich. Większość turniejów tenisowych odbywa się co roku, w tym samym miejscu i o zbliżonej porze, a część z nich jest na
tyle wyjątkowa i nierozerwalnie związana z określonym miastem, że można je uznać za imprezy charakterystyczne. Przykładem jest chociażby londyński Wimbledon. Natomiast inne
zawody jak np. Puchar Davisa lub Puchar Federacji nie mają przypisanego stałego miejsca
organizacji, dlatego zalicza się je do wydarzeń jednorazowych. Nie wszędzie tenis cieszy się
jednakową popularnością, więc w miastach, w których stanowi pewną niszę, a rozgrywki nie
mają zbyt dużej renomy, zawody takie przypisuje się do grupy imprez specjalnych [zob. 21].
Na potrzeby realizowanego projektu uwzględniono wyłącznie turnieje, czyli wydarzenia
wpisane w coroczny kalendarz tenisowych rozgrywek, podczas których rywalizują mężczyźni,
ponieważ podział tego rodzaju zawodów jest najbardziej przejrzysty (ryc. 1). Ranga poszczególnych imprez zależy przede wszystkim od liczby punktów, jakie otrzymuje zwycięzca do
łącznej klasyfikacji, a to z kolei wynika przede wszystkim z wysokości puli nagród oraz możliwości organizacyjnych określonego miejsca. Wyróżnia się cztery główne poziomy rozgrywek:
tzw. futures i challengers, turnieje cyklu ATP World Tour oraz zawody wielkoszlemowe.
124
N. Piechota
Ryc. 1. Klasyfikacja męskich turniejów tenisowych
Źródło: opracowanie własne na podstawie [22] i [23]
Najniższą rangę imprez reprezentują turnieje ITF Men’s Circuit (futures), które mają zasięg przede wszystkim lokalny i oferują początkującym graczom pulę nagród w wysokości od
10 do 15 tys. USD [23]. Ze względu na ich niewielką wagę nie zostały uwzględnione w projekcie. Zawodnicy rozpoczynający zawodową karierę rywalizują w zawodach serii ATP Challenger Tour (challengerach). Są to międzynarodowe rozgrywki o puli nagród między 35 a 150
tys. USD, podczas których część organizatorów przyjmuje na siebie dodatkowy obowiązek
zapewnienia zakwaterowania tenisistom i ich zespołom trenerskim (tzw. hospitatlity). Zasadnicza część tenisowej rywalizacji toczy się jednak podczas turniejów serii ATP World Tour.
Czołowi zawodnicy rywalizują o 250, 500 lub 1000 punktów rankingowych za wygraną poszczególnych imprez tego typu, a do podziału czeka na nich od ok. 400 tys. do nawet 5 mln
USD. Główny punkt corocznego kalendarza cztery stanowią najważniejsze i najbardziej prestiżowe turnieje: Australian Open, Roland Garros, Wimbledon i US Open, zaliczane do tzw.
Wielkiego Szlema. Zwycięzcy przynajmniej jednego z nich wpisują się na stałe na karty tenisowej historii, otrzymują 2 tys. punktów i siedmiocyfrową nagrodę pieniężną [22].
Materiał i metody
Pragnąc osiągnąć przyjęty cel badania, zgromadzono informacje dotyczące liczby osób
korzystających z bazy noclegowej poszczególnych miast w układzie miesięcznym oraz liczby
widzów w trakcie trwania określonych turniejów tenisowych. Dane statystyczne obejmowały
lata 2000–2010 i były dostępne na stronach internetowych lub pozyskano je podczas elektronicznej korespondencji. Proces zbierania informacji trwał od kwietnia do września 2011 r.
i pozyskano je dla Bazylei, Fürth, Halle i Monachium. Dla Poznania tak szczegółowe statystyki ruchu turystycznego nie są publikowane, a organizatorzy lokalnego turnieju nie prowadzą zestawień dotyczących frekwencji, dlatego jedynie odnoszono do niego rezultaty otrzymane dla pozostałych miast.
Poza dostępnością danych istotną rolę w doborze miast odgrywała ranga organizowanych
w nich wydarzeń tenisowych. Imprezy w Fürth i Poznaniu należały do challengerów, rozgrywki
w Monachium i Halle reprezentowały serię 250, a turniej w Bazylei – serię 500 (tabela 1.) Jak
wspomniano wcześniej zawody poznańskie nie zostały włączone do analizy statystycznej
z powodu braku danych. Zdecydowano również o uwzględnieniu dwóch wydarzeń serii 250, ze
względu na odmienną specyfikę tych turniejów oraz miast, w których były organizowane. Najważniejszą różnicą jest nawierzchnia kortów, na których rywalizują tenisiści. W Monachium
grają na ceglanej mączce, co jest typowe dla imprez europejskich odbywających się w sezonie
wiosenno-zimowym. Z kolei Gerry Weber Open w Halle stanowi istotny punkt w tenisowym
kalendarzu, ponieważ mecze rozgrywane są na kortach trawiastych. Jest tym samym jedną
125
z niewielu okazji do gry na takiej nawierzchni oraz przygotowania się zawodników do drugiego
z czterech najważniejszych wydarzeń w ciągu roku – Wimbledonu [22].
Tabela 1. Podstawowe informacje o badanych turniejach
Miasto
Poznań (Polska)
Turniej
Poznań Porsche Open
Nawierzchnia
Termin *
mączka
18.07 – 24.07
Pula nagród *
85 000 EUR+H
(351 594 PLN)**
Fürth (Niemcy)
Franken Challenge
mączka
30.05 – 05.06
30 000 EUR+H
(124 092 PLN)
Monachium (Niemcy)
BMW Open
mączka
24.04 – 01.05
398 250 EUR
(1 647 321 PLN)
Halle (Niemcy)
Gerry Weber Open
trawa
06.06 – 12.06
663 750 EUR
(2 745 536 PLN)
Bazylea (Szwajcaria)
Swiss Indoors Basel
twarda w hali
31.10 – 06.11
1 404 300 EUR
(5 808 747 PLN)
* w 2011 r.; H – hospitality
** Na podstawie średniego kursu euro Narodowego Banku Polskiego z dnia 21.03.2012 r. –
1 EUR = 4,1364 PLN.
Źródło: opracowanie własne na podstawie [22]
Dysponując odpowiednimi danymi, przystąpiono do określenia zależności między turniejową frekwencją a liczbą turystów odwiedzających określone miasto w miesiącu, w którym
odbywała się impreza tenisowa. Założono, że im więcej kibiców uczestniczy w wydarzeniu,
tym więcej przyjazdów turystów zostanie odnotowanych. W celu weryfikacji tej hipotezy wykorzystano rachunek korelacji oraz metodę regresji, stosując standardową procedurę badawczą [24]. Zastosowanie powyższych technik statystycznych pozwoliło na ustalenie, czy
pomiędzy zmiennymi istnieje zależność, a także jaka jest jej siła oraz kierunek.
W projekcie rozpatrzono tylko kilka przypadków turniejów oraz goszczących je miast,
a dane statystyczne pochodziły z wąskiego zakresu czasowego, w związku z tym badanie
miało charakter niepełny [25]. Obie uwzględnione zmienne były mierzalne, więc zbadano,
czy zachodzi między nimi związek korelacyjny1. W pierwszej kolejności przedstawiono wartości zmiennych w formie graficznej, czyli stworzono diagramy rozrzutu (korelacyjne) [25].
Wykazały one, że w większości przypadków badaną korelację najlepiej opiszą funkcje liniowe, a tylko w jednym korelacja przyjęła postać wielomianu. Dlatego w celu określenia siły
oraz kierunku zależności liniowych wykorzystano współczynnik korelacji liniowej Pearsona
(R). W przypadku zależności nieliniowej zastosowano wskaźniki (stosunki) korelacyjne Persona (R), które informują wyłącznie o sile, ponieważ wartości tych mierników zawsze zawierają się w przedziale od 0 do 1 [26]. Następnie oszacowano postacie funkcji regresji oraz
określono ich stopień dopasowania do danych empirycznych. Obliczono tym samym: współczynnik determinacji (R2), współczynnik zbieżności ( , inaczej współczynnik nieokreśloności), odchylenie standardowe składnika resztowego (s(u)) oraz standardowe błędy szacunku
parametrów [25].
Charakterystyka miast
W celu pełniejszej analizy wyników, badanie statystyczne poprzedzono próbą określenia
poziomu rozwoju funkcji turystycznej rozpatrywanych miast. Dysponując informacjami o różnym stopniu szczegółowości i zakresie czasowym, zdecydowano się jedynie na ogólne scha1
Istnienie zależności korelacyjnej (inaczej statystycznej) oznacza, że „określonym wartościom jednej zmiennej
odpowiadają ściśle określone średnie wartości drugiej zmiennej” [25].
126
N. Piechota
rakteryzowanie ruchu turystycznego w oparciu o statystyki z 2010 r. (tabela 2). Uwzględniono liczbę turystów odwiedzających każde miasto w ciągu roku, udział wśród nich turystów
zagranicznych, wskazano miesiące należące do wysokiego oraz niskiego sezonu, a także
obliczono wskaźnik Schneidera (określający liczbę turystów przypadających na 1 mieszkańca) oraz wskaźnik Baretje i Deferta (informujący ile miejsc noclegowych przypada na 100
mieszkańców) [27].
Tabela 2. Funkcja turystyczna badanych miast (stan w 2010 r.)
Miasto
Poznań
Fürth
Monachium
Halle
Bazylea
582 975
Udział
turystów
zagr.
28%
Liczba
turystów
Sezon wysoki
Sezon niski
bd
bd
1,049
Wskaźnik
Baretje
i Deferta
1,471
Wskaźnik
Schneidera
149 025
27%
lipiec, wrzesień
styczeń, luty
1,300
1,458
5 572 955
44%
lipiec, wrzesień
styczeń, luty
4,032
3,983
37 945
9%
wrzesień, październik
styczeń, lipiec
1,800
2,310
548 153
67%
wrzesień, listopad
styczeń, luty
3,247
3,689
Źródło danych: opracowanie własne na podstawie danych z urzędów statystycznych
Stolicę Wielkopolski odwiedziło niewiele więcej turystów niż liczy mieszkańców, co przełożyło się na najniższą wartość wskaźnika Schneidera (tabela 2). Podobnie pod względem
bazy noclegowej uzyskała jeden z najsłabszych rezultatów. Na poziomie lokalnym nie są
prowadzone miesięczne statystyki ruchu turystycznego, ale wiedząc, że głównym celem
przyjazdu do Poznania są sprawy biznesowe, można przypuszczać, że szczyt sezonu przypada we wrześniu lub październiku. Kluczową rolę odgrywają w tym mieście targi, szczególnie po organizacji w 1929 r. Powszechnej Wystawy Krajowej (tzw. PeWuKa), która przyczyniła się do umocnienia wizerunku Poznania oraz rozbudowy infrastruktury.
Podobne wyniki do Poznania odnotowało Fürth, które jest jednak od stolicy Wielkopolski
5-krotnie mniejsze (tabela 2). Posiada ono także zbliżony udział turystów zagranicznych, co
wynika z faktu, że większość obcokrajowców odwiedza raczej Norymbergę, na obrzeżach
której miejscowość jest zlokalizowana. Fürth jest więc głównie ośrodkiem weekendowego
wypoczynku, ale także istotnym punktem na trasie turystów interesujących się kulturą żydowską, ponieważ przez wieki wyznawcy judaizmu stanowili integralną część lokalnej społeczności2.
Stolica Bawarii jest największym z badanych miast (liczba ludności w 2010 r. wyniosła
ok. 1,4 mln mieszkańców) oraz przyciągającym najwięcej turystów (tabela 2). Nie powinno to
dziwić skoro główna atrakcja Monachium – Oktoberfest gromadzi łącznie co roku sześciocyfrowe liczby uczestników. Jednak to nie w październiku3, a w lipcu i wrześniu przyjeżdża
najwięcej turystów. Prawdopodobnie wynika to z różnorodności motywów odwiedzania Monachium, ponieważ bawarska stolica stanowi ważny ośrodek kulturalny, naukowo-badawczy
oraz biznesowy nie tylko południa Niemiec, ale i całego kraju. Lokalna podaż turystyczna
powinna być przygotowana na przyjęcie bardzo dużej liczby gości, stąd najwyższa wartość
wskaźnika Baretje i Deferta4.
W przeciwieństwie do Monachium Halle to niewielka, tylko 21-tysięczna miejscowość
(stan w 2010 r.), położona w jednym z zachodnich krajów związkowych Niemiec: Nadrenii
Północnej – Westfalii. Pierwotnie pełniła funkcję uzdrowiskową, obecnie jest głównie miejscem weekendowego wypoczynku mieszkańców pobliskich dużych miast: Bielefeldu, Hannoveru czy Dortmundu. Dlatego dominują tu turyści krajowi, a jednym z miesięcy o najniższym przyjazdowym ruchu turystycznym jest lipiec (tabela 2), ponieważ w tym czasie trwa
sezon urlopowy, a turyści decydują się na odbycie dłuższych podróży do bardziej odległych
2
Więcej informacji na: http://www.fuerth.de/Home.aspx
Das Oktoberfest (niem.) = der Oktober– październik + das Fest – uroczystość, święto.
4
Więcej informacji na: http://www.muenchen.de/
3
127
destynacji. Z kolei do innych powodów wizyt w Halle należy także udział w różnorodnych
wydarzeniach (kulturalnych i sportowych) organizowanych na lokalnym stadionie. Choć
roczna liczba turystów może wydawać się niewielka, to warto zaznaczyć, że ponad dwukrotnie przewyższa ona liczbę ludności, czym np. Poznań nie może się pochwalić5.
Z kolei w Bazylei odnotowano najwyższy spośród badanych miast odsetek turystów zagranicznych (tabela 2), co wynika z korzystnego usytuowania geograficznego u styku trzech
granic: szwajcarskiej, francuskiej i niemieckiej. Miasto to jest tym samym ważnym europejskim węzłem komunikacyjnym. Choć w porównaniu do Monachium czy Poznania liczy zaledwie ok. 170 tys. mieszkańców (stan w 2010 r.), to uzyskało wysokie wartości obu wskaźników. Turyści licznie odwiedzają Bazyleę ze względu na jej ugruntowaną pozycję na rynku
turystyki biznesowej oraz ponieważ stanowi jedno z ważniejszych europejskich centrów
sztuki6.
Wyniki
Po opracowaniu charakterystyki opisywanych miast przystąpiono do przeprowadzenia analizy statystycznej. Otrzymane wyniki zaprezentowano w tabeli 3. Ze względu na różny zakres
czasowy posiadanych informacji, badane jednostki różniły się pod względem liczby obserwacji.
Tylko w przypadku Bazylei zgromadzono dane dla pełnego okresu (lat 2000–2010). Analizując
wartości bezwzględne współczynnika korelacji liniowej Pearsona lub wskaźników korelacyjnych Pearsona (R), zauważono prawidłowość, że wraz ze wzrostem rangi turnieju tenisowej
rośnie siła badanej zależności. W przypadku Fürth i Bazylei korelacja była dodatnia, w Halle –
ujemna, a w Monachium nie można określić kierunku, ponieważ zależność była nieliniowa.
Tabela 3. Korelacja i regresja
Miasto
Fürth
n
R
R2 *
M *
s(u)
s(a0)
s(a1)
s(a2)
7
0,1672
0,0280
0,9721
1007,99
3137
0,41
-
funkcja regresji: y = 0,16x + 11120,31
Monachium
7
0,4894
0,2395
0,7605
-
4151331
256,68
0,0001
funkcja regresji: y = 0,004x2 - 288x + 5053839,37
Halle
10
-0,5788
0,3350
0,6650
412,46
5093
0,05
-
funkcja regresji: y = -0,10x + 13574,78
Bazylea
11
0,9030
0,8155
0,1845
3873,04
28701
0,43
-
funkcja regresji: y = 2,69x – 142148,62
2
*R M =1
Źródło: Opracowanie własne przy pomocy programu Statistica
Opisywane kierunki zależności znalazły potwierdzenie w postaciach funkcji regresji (tabela 3). W dwóch przypadkach funkcje liniowe miały dodatnie nachylenie, a w jednym ujemne,
co może być zaskakujące, ponieważ oznacza ono spadek liczby turystów w określonym miesiącu wraz ze wzrostem turniejowej frekwencji. Z kolei w Monachium funkcja przyjęła postać
wielomianu z minimum, czyli początkowo mimo wzrostu liczby widzów, liczba turystów maleje, a dopiero po osiągnięciu pewnego poziomu frekwencji liczba turystów zaczyna wzrastać.
Głównie z powodu niskiej liczby obserwacji dopasowanie oszacowanych modeli teoretycznych do danych empirycznych było słabe (tabela 3). Im wyższa liczebność próby, tym
dopasowanie lepsze, a dla Bazylei 82% zmian zmiennej zależnej zostało wyjaśnionych
zmianami zmiennej niezależnej (R2). W pozostałych przypadkach ponad 60% zmian (M) wynikało z innych powodów. Podobnie znacznie mylono się szacując parametry funkcji regresji,
a przeciętne odchylenie wartości empirycznych od wartości teoretycznych było dość wysokie
5
6
Więcej informacji na: http://hallewestfalen.de/
Więcej informacji na: https://www.basel.com/de
128
N. Piechota
(s(u)), co wynikało w dużym zróżnicowaniu miast pod względem liczby turystów. Dlatego też
w Halle różnica wynosiła przeciętnie ok. 400, a w Bazylei prawie 4 tys. osób.
Dyskusja
Na podstawie zgromadzonych informacji i wyników badania należy stwierdzić, że turnieje
tenisowe wpisują się w ogólną klasyfikację wydarzeń, zaproponowaną przez D. Getza [18]
oraz J. Allena i in. [4]. Nie można ich jednak przypisać do jednej określonej kategorii, ponieważ w zależności od ich rangi oraz znaczenia dla miasta, w którym są organizowane, zostaną przypisane do grupy wydarzeń lokalnych, regionalnych/głównych, charakterystycznych
bądź mega-eventów [4, 18]. Tym samym skala i zakres oddziaływania tego rodzaju imprez
na gospodarkę, turystykę czy społeczeństwo określonego miasta będą różne dla poszczególnych kategorii.
Mimo wskazywania w literaturze na różne rodzaje efektów, jakie wydarzenia sportowe
mogą generować [2, 3, 4, 5], w artykule skoncentrowano się wyłącznie na ich wpływie na
przyjazdowy ruch turystyczny, ponieważ jak dotąd nie badano statystycznego związku między liczbą widzów a turystów. Natomiast, podobnie jak w innych publikacjach, analizie poddano jedynie przykłady imprez sportowych – wybrane turnieje tenisowe. Tym samym skupiono się na mniej popularnej w Polsce dyscyplinie niż np. piłka nożna oraz porównano zawody
różnej rangi, podczas gdy najczęstszym przedmiotem badań są z reguły mega-eventy [2, 3,
5]. W przyszłości powinny być prowadzone podobne badania, ale obejmujące większą liczbę
turniejów oraz szerszy zakres czasowy. Mogłyby one również uwzględnić dodatkowe czynniki, oddziałujące na ruch turystyczny.
Wnioski
Przeprowadzona analiza statystyczna potwierdziła, że im wyższa ranga organizowanego
turnieju, tym większa zależność między frekwencją i liczbą turystów. Zakładano również, że
badaną korelację najlepiej opisze funkcja liniowa o dodatnim nachyleniu, a taka sytuacja
miała miejsce jedynie w połowie badanych jednostek. Jednakże dla każdego z badanych
przypadków można znaleźć logiczne uzasadnienie, analizując poziom rozwoju funkcji turystycznej w poszczególnych miastach.
Ujemna korelacja i nachylenie funkcji regresji wystąpiły w Halle, co nie powinno być zaskoczeniem zważywszy na fakt, że to niewielka miejscowość, obierana przede wszystkim za
cel weekendowych wyjazdów wypoczynkowych. W związku z tym osoby nie zainteresowane
tenisem będą raczej omijać to miasto w trakcie trwania tenisowej imprezy szczególnie, że
liczba kibiców śledzących zmagania zawodników w ciągu zaledwie jednego tygodnia, ok.
5-krotnie przekracza liczbę stałych mieszkańców7. Należy też zwrócić uwagę, że lokalna
baza noclegowa nie jest w stanie przyjąć wszystkich widzów, tenisistów z ich trenerami i doradcami, przedstawicieli mediów, sponsorów oraz wielu innych osób, zainteresowanych
przebiegiem turnieju8. W związku z tym część kibiców poszukuje noclegu w pobliżu Halle.
Inna sytuacja miała miejsce w Monachium, gdzie funkcja regresji przyjęła postać wielomianu z minimum. Oznaczało to, że początkowo wzrostowi liczby widzów towarzyszył spadek liczby turystów, a dopiero przekroczenie określonego poziomu frekwencji skutkowało
zwiększeniem liczby przyjezdnych. Turniej BMW Open jest jednym z ok. 40 wydarzeń tej
rangi w międzynarodowym kalendarzu rozgrywek tenisowych i raczej nie wyróżnia się niczym szczególnym tle pozostałych imprez. Może więc nie mieć takiej siły przyciągania, aby
nakłonić turystów do przyjazdu przede wszystkim w celu uczestniczenia w tym turnieju, a informacja o nim prawdopodobnie ginie w bogatej ofercie turystycznej stolicy Bawarii. Z kolei
część osób prawdopodobnie przekładała swoją wizytę na inny termin, obawiając się utrudnień związanych z odbywaniem się wydarzenia. Natomiast rozszerzenie formuły imprezy
i przyciągnięcie tenisowych gwiazd może odwrócić tę sytuację, co jest widoczne w przypadku imprez wyższej rangi.
7
8
W 2010 r. Halle liczyło ok. 21 tys. mieszkańców, a turniejowa frekwencja wyniosła ponad 105 tys. widzów.
W 2010 r. w Halle istniało 487 miejsc noclegowych.
129
Funkcyjna postać zależności, zgodna z początkowymi założeniami, wystąpiła w Fürth
i Bazylei. Według obliczeń to za sprawą organizacji Swiss Indoors Basel tak wielu turystów
odwiedza szwajcarskie miasto późną jesienią. Wydarzenie sportowe stało się tym samym
istotnym uzupełnieniem miejskiego produktu turystycznego, bazującego przede wszystkim
na turystyce biznesowej. Z kolei tak słaba zależność w Fürth wynika z marginalnego znaczenia organizowanego w nim turnieju. Challengery, choć są zawodami międzynarodowymi,
budzą raczej niewielkie zainteresowanie, a na trybunach zasiadają głównie przedstawiciele
lokalnej społeczności. Ponadto część osób może przyjeżdżać tylko na parę godzin obejrzeć
mecze zaplanowane na dany dzień, a nocują w innej miejscowości, przez co nie są odnotowywani w lokalnych statystykach.
Podobnej sytuacji co w Fürth należy spodziewać się w Poznaniu. Biorąc pod uwagę rangę poznańskiego wydarzenia badana wartość współczynnika korelacji prawdopodobnie byłaby nieco wyższa, ale w dalszym ciągu zależność będzie bardzo słaba. Mimo to powinno się
rozwijać ten turniej, ponieważ jest organizowany w korzystnym dla miasta terminie i urozmaica portfolio wakacyjnych imprez. Póki co stanowi przede wszystkim atrakcję dla mieszkańców, ale z czasem może zacząć przyciągać więcej turystów, niwelując negatywne skutki wahań sezonowych.
Analizując omówione przykłady turniejów, wydaje się, że najwięcej korzyści z organizacji
imprezy osiąga Halle, które z wydarzenia tenisowego średniej rangi uczyniło jeden z najważniejszych eventów tego miasta. Z drugiej strony ujemna korelacja uzyskana dla tej jednostki
wskazuje na negatywną stronę osiągniętego sukcesu. Trudno także postrzegać Halle w pełni
jako pewien wzór do naśladowania, ponieważ Poznaniowi lub innemu miastu mogłoby nie
udać się powtórzyć tego sukcesu, ze względu na fakt, że zadecydował o nim głównie wybór
nawierzchni kortów oraz termin w kalendarzu tenisowych rozgrywek. Stolica Wielkopolski
powinna raczej podążać za przykładem Bazylei, która ofertę wydarzeń biznesowych rozszerzyła o znaczącą imprezę sportową.
Podsumowanie
Chociaż dopasowanie modeli teoretycznych do wartości empirycznych było ogólnie dość
niskie, można stwierdzić, że potwierdzono hipotezę postawioną na wstępie – im wyższa ranga turnieju tenisowej, tym wyższa zależność pomiędzy liczbą widzów a liczbą turystów odwiedzających miasto w określonym miesiącu. Na siłę oraz kierunek badanej zależności
wpływa jednak również specyfika miasta – jak bogatą ofertą dysponuje, jak wielu turystów do
niego przyjeżdża, z jakich powodów itd., ale także jego wielkość. Kluczowe jest więc odpowiednie wpisanie określonej imprezy w lokalny produkt turystyczny tak, aby z rozwijania turnieju mogło odnosić korzyści całe miasto.
Ponadto badanie wskazało także znaczenie prowadzenia statystyk, zarówno na szczeblu
miast, jak i w ramach poszczególnych imprez. Jest to istotne szczególnie w kontekście problemów organizatorów poznańskiego challengera w 2012 r. i utraty sponsorów tytularnych
[28] [29]. Rozwijanie wydarzenia wymaga wysokich środków finansowych, które mogą zapewnić jedynie sponsorzy. Jednak nie dysponując twardymi argumentami w postaci zestawień dotyczących frekwencji czy zasięgu medialnego trudno będzie ich przekonać, że inwestycja jest opłacalna.
Trudno wysuwać daleko idące wnioski na podstawie danych dla zaledwie kilku miast
i z tak krótkiego horyzontu czasowego, jednak z powodu obiektywnych ograniczeń przeprowadzenie pełnego badania, czy nawet o szerszym zakresie przedmiotowym, nie było możliwe. Największy problem stanowił dostęp do danych statystycznych oraz ich porównywalność. Mimo istniejących trudności tematyka badania powinna być kontynuowana, zarówno w
projektach o większej próbie badawczej oraz o większym stopniu szczegółowości. Niebagatelne znaczenie będą miały z pewnością analizy przeprowadzone dla szerszego zakresu
czasowego, a także identyfikujące inne zmienne kształtujące relację między wielkością ruchu
turystycznego a organizacją wydarzeń sportowych.
Różnego rodzaju imprezy, w tym zmagania sportowców, nie tylko współtworzą produkt
turystyczny miast [6], ale często są główną atrakcją przyciągającą turystów w określone
miejsce. Tym samym generują wiele pozytywnych efektów w goszczącej je lokalizacji, od
130
N. Piechota
zwiększania ruchu turystycznego poza sezonem, przez poprawę lub wzmocnienie wizerunku, po uruchomienie mechanizmów mnożnikowych. Wydarzenia mogą być też źródłem
przewagi konkurencyjnej określonego miasta, dlatego ważna jest ich odpowiednia organizacja oraz przemyślane tworzenie miejskiego portfolio imprez.
BIBLIOGRAFIA
[1] Matczak A. Turystyka miejska – kierunki badań geograficznych. W: Matczak A, red. Turystyka miejska, Bydgoszcz: Wydawnictwo Uczelniane WSG; 2008, 17-23.
[2] Kozak MW. Wielkie imprezy sportowe: korzyść czy strata? Studia Regionalne i Lokalne. 2010;1(39);48-68.
[3] Borzyszkowski J. Mistrzostwa Europy w Piłce Nożnej UEFA EURO 2012 a turystyka w Polsce – wstępna
ocena. Turystyka Kulturowa. 2012;9:55-68.
[4] Allen J, O’Toole W, McDonnell I, Harris R. Festival and Special Event Management. John Wiley & Sons Australia Ltd.; 2002.
[5] Matheson VA, Baade RA. Mega-sporting events in developing nations: playing the way to prosperity? The
South African Journal of Economics. 2004;72:1085-1096.
[6] Dzięgiel A, Lubowiecki-Vikuk A. Imprezy biegowe jako specyficzny rodzaj wydarzeń sportowych. Zeszyty
Naukowe. Turystyka i Rekreacja. 2013;2(12);119-136.
[7] Derek M, Kowalczyk A, Swianiewicz P. Wpływ turystyki na sytuację finansową i rozwój miast w Polsce (na
przykładzie miast średniej wielkości). Prace i Studia Geograficzne. 2005;35:199-217.
[8] Szromek AR. Wskaźniki funkcji turystycznej: koncepcja wskaźnika funkcji turystycznej i uzdrowiskowej. Gliwice: Wydawnictwo Politechniki Śląskiej; 2012.
[9] Ashworth GJ. Urban tourism: an imbalance in attention. W: Cooper CP, red., Progress in tourism, recreation
and hospitality management, vol. 1, Londyn: Belhaven; 1989, 33-54.
[10] Kowalczyk A. Rozwój funkcji turystycznej jako cel polityki miejskiej. W: Gołembski G, red. Kierunki rozwoju
badań w turystyce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2003, 183-194.
[11] Law CM. Urban tourism and its contribution to economic regeneration. Urban Studies. 1992;29(3/4):599-618.
[12] Nawrot Ł, Zmyślony P. Międzynarodowa konkurencyjność regionu turystycznego. Od programowania rozwoju do zarządzania strategicznego. Kraków: PROKSENIA; 2009.
[13] Zmyślony P. Internacjonalizacja zarządzania funkcją turystyczną w dużym mieście. Prace Geograficzne.
2013;134:51-68.
[14] Wanagos M. Event marketing w aktywizacji obszarów turystycznych. Acta Scientiarum Polonorum. Oeconomia. 2010;4:577-584.
[15] Swarbrooke J. The development and management of visitor attractions. Amsterdam: Elsevier ButterworthHeinemann; 2005.
[16] Piotrowski P. Determinanty skuteczności wydarzeń marketingowych w tworzeniu turystycznego wizerunku
miasta. Studia Ekonomiczne, Uniwersytet Ekonomiczny w Katowicach. 2012;119:153-161.
[17] Goeldner ChR, Ritchie JRB. Tourism: principles, practice, philosophies. Nowy Jork: John Wiley & Sons;
2003.
[18] Getz D. Event tourism: Definition, evolution, and research. Tourism Management. 2009;29(3):403-428.
[19] Tarlow PE. Event risk management and safety. Nowy Jork: John Wiley & Sons; 2002.
[20] Allen J, Bowdin GAJ, McDonnell I, O’Toole W. Events Management. Oxford: Butterworth-Heinemann; 1999.
[21] Romer A. Tenis. Warszawa: Hachette Livre Polska; 2005.
[22] ATP. http://www.atpworldtour.com/ [dostęp: 18.02.2012], 2012.
[23] TF Tennis. http://www.itftennis.com/home.aspx [dostęp: 21.02.2012], 2012.
[24] Paradysz J. Statystyka. Poznań: Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu; 2005.
[25] Sobczyk M. Statystyka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2007.
[26] Luszniewicz A, Słaby T. Statystyka z pakietem komputerowym STATISTICA PL. Warszawa: Wydawnictwo C.
H. Beck; 2003.
[27] Warszyńska J, Jackowski A. Podstawy geografii turyzmu. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 1979.
[28] mmpoznan.pl.
Poznań
Open
2012:
Tenisowe
święto
w
Poznaniu
skromniejsze.
http://www.mmpoznan.pl/419261/2012/7/10/poznan-open--tenisowe-swieto-w-poznaniuskromniejsze?category=sport, [dostęp: 6.11.2013], 2012.
[29] Nawrot R. Porsche Open będzie zamknięte? Wielkie problemy turnieju. http://www.poznan.sport.pl/sportpoznan/1,124478,11568768,Porsche_Open_bedzie_zamkniete__Wielkie_problemy_turnieju.html,
[dostęp:
6.11.2013], 2012.
PRACA POGLĄDOWA
The travel agents’ market in the Kuyavian-Pomeranian Voivodeship
GABRIELA BARWIŃSKA-SZCZUTKOWSKA BCDEF, SYLWIA BARWIŃSKA BCDEFG
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy
Streszczenie
Celem badań była próba analizy statystycznej rynku biur podróży w województwie kujawsko-pomorskim. Do oceny
rynku podmiotów turystycznych wykorzystano dane Centralnej Ewidencji Organizatorów Turystyki i Pośredników
Turystycznych.
W analizie uwzględniono tylko przedsiębiorstwa mające siedzibę na terenie województwa kujawsko-pomorskiego.
Z powodu niepozyskiwania przez GUS i odpowiednie ministerstwo informacji o przedstawicielstwach biur turystycznych
z innych województw w analizie nie uwzględniono tych biur turystycznych.
Większość biur podróży w regionie zlokalizowanych jest w dwóch stołecznych miastach – Bydgoszczy i Toruniu;
turystyka zagraniczna jest zdominowana przez przedsiębiorstwa bydgoskie. Można zakładać dalszy wzrost usług
turystycznych w województwie kujawsko-pomorskim połączony z powstawaniem nowych przedsiębiorstw turystycznych.
Nowe firmy zagospodarują nowe oferty (turystyka historyczna, kwalifikowana, specjalistyczna, agroturystyka), które są ściśle związane ze specyficzną ofertą województwa, a każdy z powiatów przewiduje promowanie swoich walorów turystycznych. Skrócenie czasu podróży w skali kraju i Europy (autostrady, szybka kolej, połączenia lotnicze), zwiększy atrakcyjność województwa kujawsko-pomorskiego w ofercie krajowej i zagranicznej.
Słowa kluczowe: rynek turystyczny, biuro podróży, podmiot turystyczny, impreza turystyczna.
Abstract
The purpose of the research was an attempt at statistical analysis of the travel agents’ market in the KuyavianPomeranian Voivodeship. Data from the Central Records of Tour Operators and Travel Agents were used to evaluate tourist subject.
Analysis comprised only enterprises established on the territory of the Kuyavian-Pomeranian Voivodeship. Due to
lack of sourcing of information about tourist offices delegations from other provinces by the Central Statistical Office and
the relevant Ministry, these tourist offices were not included in the analysis.
Most of the travel agencies in the region are located in the two capital cities – Bydgoszcz and Toruń. Foreign tourism
is dominated by Bydgoszcz companies. One can assume a further increase in tourist services in the Kuyavian-Pomeranian
Voivodeship connected with opening new tourist enterprises. New companies develop new offers (historical tourism, qualified tourism, specialist tourism, agro-tourism) which are closely related to a specific offer of the province, and each of the
districts expects promotion of its own tourist values. Shortening the travel time on a national and European scale (motorways, high-speed trains, flights) will increase the attractiveness of the Kuyavian-Pomeranian Voivodeship in domestic and
international offer.
Key words: tourist market, travel agency, tourism entity, event site.
Wstęp
Obowiązek prowadzenia rejestru przedsiębiorstw świadczących usługi turystyczne, przez
ministra właściwego ds. turystyki nakłada ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 roku o usługach
turystycznych (tekst jednolity Dz.U. Nr 55 z 2001 r., poz. 578) oraz rozporządzenie Ministra
Gospodarki z dnia 13 czerwca 2001 roku w sprawie centralnego rejestru zezwoleń na działalność organizatorów turystyki i pośredników turystycznych (Dz.U. Nr 62 z 2001 r., poz.
633). Wpisów do rejestru dokonuje się na podstawie ostatecznych decyzji o wydaniu zezwolenia przez wojewodę. [1]
Celem badań była próba analizy statystycznej rynku biur podróży w województwie kujawsko-pomorskim. Do oceny rynku podmiotów turystycznych wykorzystano dane Centralnej
Ewidencji Organizatorów Turystyki i Pośredników Turystycznych w Warszawie [2].
Mgr Gabriela Barwińska-Szczutkowska
Uniwersytet Kazimierza Wielkiego, Wydział Kultury Fizycznej, Zdrowia i Turystyki
Instytut Geografii
ul. Mińska 15, 85-428 Bydgoszcz; tel. 52 349 62 50 (40); e-mail: [email protected]
132
G. Barwińska-Szczutkowska, S. Barwińska
Biura podróży w województwie kujawsko-pomorskim
Na dzień 22 września 2014 r. w wykazie przekazanym przez Marszałka Województwa
Kujawsko-Pomorskiego do Centralnej Ewidencji Organizatorów Turystyki i Pośredników Turystycznych zarejestrowano 96 podmiotów, które uzyskały zezwolenie na prowadzenie działalności organizatora turystyki lub pośrednika turystycznego w województwie kujawsko-pomorskim.
O liczbie zarejestrowanych podmiotów gospodarczych w poszczególnych miastach lub
gminach województwa decyduje ich wielkość (liczby ludności). Zjawisko to obrazuje tabela 1.
Tabela 1. Udział miast/gmin w liczbie podmiotów turystycznych (według stanu na dzień 22.09.2014 r.) oraz liczbie
ludności w województwie kujawsko-pomorskim (wg stanu na dzień 31.12.2013 r.) w wartościach bezwzględnych
i procentach
Wartości bezwzględne
Udział miasta/gminy
podmioty turystyczne
ludność
podmioty turystyczne
ludność
1
12 476
1%
0,6%
Aleksandrów Kujawski
1
7 714
1%
0,4%
Barcin
2
18 693
2%
0,9%
Białe Błota
1
28
574
1%
1,4%
Brodnica
44
358 614
42%
17,2%
Bydgoszcz
3
10
773
3%
0,5%
Ciechocinek
1
4 816
1%
0,2%
Cierpice
3
97
443
3%
4,7%
Grudziądz
5
74 803
5%
3,6%
Inowrocław
2
4
065
2%
0,2%
Janowiec Wielkopolski
1
9 070
1%
0,4%
Kruszwica
1
18 940
1%
0,9%
Lubicz Dolny
1
11 970
1%
0,6%
Maksymilianowo
2
19 109
2%
0,9%
Nakło nad Notecią
1
11
970
1%
0,6%
Osielsko
1
5 459
1%
0,3%
Osie
1
5
742
1%
0,3%
Pakość
1
4 708
1%
0,2%
Pokrzydowo
1
16
824
1%
0,8%
Rypin
1
11 576
1%
0,6%
Służewo
1
9 578
1%
0,5%
Szubin
25
203 148
24%
9,7%
Toruń
1
5 964
1%
0,3%
Więcbork
3
114 405
3%
5,5%
Włocławek
Ogółem
104
2 090 836
100%
100%
Źródło: opracowanie własne na podstawie Wykazu CEOTiPT, z dnia 22.09.2014.
Miasto/gmina
Największa koncentracja podmiotów turystycznych występuje w dwóch największych
miastach województwa (Bydgoszcz i Toruń). Odnotować należy, że 66% biur podróży znajduje się w tych miastach. Natomiast oba miasta zamieszkuje tylko 27% procent ludności województwa. Stołeczne funkcje obu miast determinują lokalizację biur podróży. Wpływ na powstawanie przedsiębiorstw turystycznych ma również liczba mieszkańców, a przez to popyt
na tego typu usługi. Stąd dominujący udział Bydgoszczy w skali całego województwa – 42%
biur podróży zlokalizowanych jest w największym mieście województwa. Widoczna jest niska, w stosunku do liczby ludności, liczba podmiotów turystycznych we Włocławku (3 biura).
Natomiast charakterystyczna jest stosunkowo wysoka relacja liczby firm turystycznych do
liczby mieszkańców w dwóch miastach sanatoryjnych: Ciechocinek i Inowrocław.
133
Na 104 podmiotów turystycznych 25 należy do grupy organizatorów, 79 do grupy organizatorów lub pośredników (Tabela 2).
Tabela 2. Podmioty turystyczne według przedmiotu prowadzonej działalności w układzie miasto/gmina
(10.11.2014 r.)
Miasto/gmina
Barcin
Białe Błota
Brodnica
Bydgoszcz
Ciechocinek
Cierpice
Grudziądz
Inowrocław
Kruszwica
Lubicz Dolny
Maksymilianowo
Nakło nad Notecią
Osielsko
Osie
Pakość
Pokrzydowo
Rypin
Służewo
Szubin
Toruń
Więcbork
Włocławek
WOJEWÓDZTWO OGÓŁEM
Organizator
Organizator /pośrednik
liczba
udział
liczba
udział
0
0
0
0
11
1
0
0
1
0
1
1
1
1
0
1
0
0
0
0
0
6
0
1
25
0%
0%
0%
0%
25%
33%
0%
0%
20%
0%
100%
100%
100%
50%
0%
100%
0%
0%
0%
0%
0%
24%
0%
33%
24%
1
1
2
1
33
2
1
3
4
2
0
0
0
1
1
0
1
1
1
1
1
19
1
2
79
100%
100%
100%
100%
75%
67%
100%
100%
80%
100%
0%
0%
0%
50%
100%
0%
100%
100%
100%
100%
100%
76%
100%
67%
76%
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Centralnej Ewidencji i Wykazu Turystyki, Min. Sportu i Turystyki.
Zdecydowana większość przedsiębiorstw oprócz działalności organizacyjnej prowadzi
również pośrednictwo w sprzedaży usług turystycznych. Firm prowadzących taką mieszaną
działalność jest w województwie 79 (76%). Spośród 25 przedsiębiorców wyspecjalizowanych
tylko w organizowaniu działalności turystycznej aż 11 ma siedzibę w Bydgoszczy, a 6 w Toruniu, co łącznie daje 17 biur (68%).
134
Tabela 3. Podmioty turystyczne według przedmiotu prowadzonej działalności w układzie miasto/gmina
(10.11.2014 r.)
Zakres terytorialny
Miasto/gmina
Barcin
Białe Błota
Brodnica
Bydgoszcz
Ciechocinek
Cierpice
Grudziądz
Inowrocław
Kruszwica
Lubicz Dolny
Maksymilianowo
Nakło nad Notecią
Osielsko
Osie
Pakość
Pokrzydowo
Rypin
Służewo
Szubin
Toruń
Więcbork
Włocławek
OGÓŁEM
Liczba
organizatorów
1
1
2
1
44
3
1
3
5
2
1
1
1
2
1
1
1
1
1
1
1
25
1
3
104
ogólnoświatowy/
europejski/
krajowy
1
europejski/
krajowy
krajowy
1
1
11
1
1
32
1
3
2
1
3
1
2
2
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
1
5
1
1
23
12
1
8
2
57
24
Źródło: opracowanie własne na podstawie danych z Wykazu CEOTiPT, z dnia 22.09.2014.
Wśród zarejestrowanych podmiotów turystycznych przeważają jednostki posiadające zezwolenie na prowadzenie działalności na terenie Polski i krajów europejskich (ponad 40 krajów według wykazu z rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 24.XI.1999 r.). Zezwolenie na
prowadzenie działalności tylko na terenie Polski ma 24 (23,1% zarejestrowanych podmiotów), a na prowadzenie działalności na terenie całego świata 23 podmiotów turystycznych
(22,1%).
Najwięcej podmiotów turystycznych posiadających zezwolenie na prowadzenie działalności tylko na terenie Polski działa w Toruniu (8 przedsiębiorstw). W Ciechocinku (3 przedsiębiorstwa) w Grudziądzu i Inowrocławiu po 2 firmy. W pozostałych miejscowościach po
jednym przedsiębiorstwie.
Najwięcej podmiotów turystycznych posiadających zezwolenie na prowadzenie działalności na terenie całego świata działa w Bydgoszczy (11). Kolejne miejsca zajmuje Toruń (5)
oraz po jednym podmiocie turystycznym następujące miejscowości: Aleksandrów Kujawski,
Białe Błota, Nakło, Osielsko, Służew, Więcbork i Włocławek.
135
Dyskusja
Ocena przyszłości biur podróży w województwie kujawsko-pomorskim
Ulokowanie większej liczby biur turystycznych w miastach stołecznych województwa
spowodowane jest trzema przyczynami: sytuacją demograficzną, otoczeniem komunikacyjnym, atrakcjami turystycznymi.
Największym miastem województwa jest Bydgoszcz, czynnik ten tworzy pewien stały
i stabilny rynek klientów biur turystycznych. Drugim takim ośrodkiem jest Toruń. Oba te miasta, w połączeniu z gwiaździstym układem komunikacyjnym (kolej, drogi), przyciągają swą
bogatą ofertą następnych klientów – mieszkańców województwa. Sytuację tę wzmacnia nieustanny rozwój połączeń drogowych (wybudowana autostrada A1, planowana na lata
2015–2018 budowa S5) oraz sieć kolejowa – modernizacja linii kolejowej nr 18 (Piła–Nakło–
–Bydgoszcz–Toruń–Włocławek).
Drugim czynnikiem determinującym dalszy rozwój biur turystycznych jest Międzynarodowy Port Lotniczy im. Ignacego Jana Paderewskiego w Bydgoszczy (PLB), który w roku 2014
obsłużył 350 tys. pasażerów. Obecne stałe połączenia do Wielkiej Brytanii, Irlandii, Niemiec
w połączeniu z czarterowymi lotami do Bułgarii, Egiptu, Chorwacji, Grecji, Hiszpanii, Tunezji
i Turcji będą w przyszłości rozbudowywane. Lotnisko to obsługuje całe województwo i ułatwia powstawanie nowych przedsiębiorstw turystycznych specjalizujących się w usługach
zagranicznych. Planowana w nowej perspektywie unijnej (lata 2015–2020) rozbudowa terminalu prawdopodobnie przyciągnie nowych operatorów lotniczych. W planie generalnym rozwoju PLB [7] przewiduje się podwojenie liczby odprawionych pasażerów do roku 2024, natomiast do roku 2034 zakłada się wzrost przewozów lotniczych do 1 170 tys. pasażerów. Na
podstawie analizy rynków zagranicznych, trendów komercjalizacji można stwierdzić, że w roku 2012 województwo kujawsko-pomorskie odwiedziło mniej turystów zagranicznych (wynika
to z analizy baz noclegowych). Natomiast w klasyfikacji przeciętnych wydatków związanych
z podróżami na tzw. turystykę objazdową Kujawsko-Pomorskie znajduje się w kategorii najwyższej, tj. powyżej 450 USD. [6]
Trzecim czynnikiem rozwój biur turystycznych są atrakcje turystyczne, które biura mogą
oferować turystom. Tutaj najatrakcyjniejszym regionem jest Toruń wraz z okolicami. Widoczny obecnie w Toruniu znaczny udział przedsiębiorstw wyspecjalizowanych w turystyce krajowej może w dalszej przyszłości się utrzymać. Przedsiębiorcy mogący zaoferować atrakcyjną ofertę mają ułatwiony start. Zjawisko takie będzie narastać wraz z rozwojem turystyki
ogólnokrajowej. Toruń może być bazą wypadową do turystyki historycznej (miasto Toruń
oraz zabytki pokrzyżackie), a i pozostałe miejscowości nieustannie dbają o zapewnienie różnego rodzaju atrakcji turystycznych (turystyka aktywna w Borach Tucholskich – turystyka
wodna i piesza), agroturystyka.
Perspektywiczną ofertą turystyczną może być nieistniejąca obecnie turystyka śródlądowa. Prowadzona obecnie rewitalizacja szlaków wodnych E40 i E70, pozwoli na połączenie
czterech dużych miast województwa z resztą Polski oraz Europą. Planowana na lata
2015–2020 rewitalizacja Bydgoskiego Węzła Wodnego umożliwi na otwarcie szlaków wodnych do Berlina (Noteć) oraz z Warszawą (Wisła), jak i Gdańskiem i dalej z Litwą (Wisła).
W perspektywie następnej dekady w miastach położonych nad Wisłą i Notecią może zostać
stworzony nowy zakres oferowanych usług turystycznych obejmujących aktywną turystykę
wodną dla klientów polskich, jak i zagranicznych.
Wnioski
Przeprowadzona analiza rynku biur podróży w województwie kujawsko-pomorskim pozwala na sformułowanie następujących wniosków:
1. Obowiązujące przepisy dotyczące rejestracji działalności operatorów turystycznych i pośredników turystycznych nie pozwalają na pozyskanie danych o lokalizacji przedstawicielstw biur turystycznych mających siedzibę w innym województwie. W Polsce funkcjonuje 3788 przedsiębiorstw turystycznych, w województwie kujawsko-pomorskim 104, co
stanowi 2,75%. Ludność województwa stanowi 5,3% populacji kraju. Wiedząc, że dochód
PKB na mieszkańca w województwie kujawsko-pomorskim stanowi 81% średniego dochodu mieszkańca Polski [8] oraz zakładając korelację pomiędzy zamożnością a sprze-
136
2.
3.
4.
5.
dażą usług turystycznych, można założyć, iż obsługa turystyczna realizowana jest również przez biura z siedzibą poza województwem kujawsko-pomorskim.
Większość biur podróży w województwie zlokalizowanych jest w dwu stołecznych miastach – 66% (69 z 104 przedsiębiorstw).
Turystyka zagraniczna jest zdominowana przez przedsiębiorstwa bydgoskie. 54% firm
oferujących usługi turystyki zagranicznej zlokalizowanych jest w Bydgoszczy (43 z 80
przedsiębiorstw).
Można zakładać dalszy wzrost usług turystycznych w województwie, połączony z powstawaniem nowych przedsiębiorstw turystycznych. Nowe firmy zagospodarują nowe
obszary (turystyka historyczna, kwalifikowana, specjalistyczna, agroturystyka), które są
ściśle związane ze specyficzną ofertą województwa. Każdy z powiatów przewiduje promowanie swoich walorów turystycznych. Programy te mają i będą miały wsparcie finansowe. Taki sposób rozwoju umożliwia powstawanie nowych przedsiębiorstw turystycznych.
Skrócenie czasów podróży w skali kraju i Europy (autostrady, szybka kolej, połączenia
lotnicze), zwiększy atrakcyjność województwa w ofercie krajowej i zagranicznej. Małe lokalne przedsiębiorstwa turystyczne będą mogły przedstawić ofertę województwa wielkim
światowym firmom turystycznym.
BIBLIOGRAFIA
[1] Byszewska-Dawidek M, Kulesza I. Rynek biur podróży w Polsce. Synteza. Warszawa: Wyd. MG, PiPS-IT;
2002.
[2] Raport o stanie gospodarki turystycznej w latach 2007-2011. Warszawa: Ministerstwo Sportu i Turystyki;
2013.
[3] Centralna Ewidencja i Wykazy w Turystyce. Ministerstwo Sportu i Turystyki. [http://turystyka.gov.pl] [dostęp
10.11.2014r.]
[4] Rynek turystyczny. Ministerstwo Sportu i Turystyki [http://www.msport.gov.pl/rynek-turystyczny] [dostęp
10.11.2014 r.]
[5] Badanie krajowego rynku turystycznego.
[https://d1dmfej9n5lgmh.cloudfront.net/msport/article_attachments/attachments/61298/original/ Badanie_krajowego_rynku_turystycznego.pdf?1407762917] [dostęp 10.11.2014 r.]
[6] Analiza rynków zagranicznych trendy, komercjalizacja na podstawie raportów przedstawicielstw POT za rok
2012. Warszawa: Polska Organizacja Turystyczna; 2013.
[7] Plan generalny i inwestycje PLB. [http://plb.pl/pl/contents/content/52/491] [dostęp 10.11.2014 r.]
[8] Wstępne szacunki produktu krajowego za 2012. Główny Urząd Statystyczny.
[stat.gov.pl/.../defaultaktualnosci/.../rn_wstepne_szacunki_produktu_kraj] [dostęp 10.11.2014 r.]
137
INFORMACJA DLA AUTORÓW
Rocznik Naukowy AWFiS w Gdańsku jest recenzowanym czasopismem naukowym ukazującym się od 1991 roku. Publikujemy oryginalne prace naukowe powstałe w wyniku badań
własnych oraz prace przeglądowe dotyczące nauk o sporcie, w szczególności technologii
treningu sportowego i pedagogiki sportu, nauk o zdrowiu, a zwłaszcza teorii aktywności fizycznej i zdrowia, nauk o turystyce z perspektywą teorii i pedagogiki turystyki aktywnej, kulturowej i regionalnej.
Regulamin recenzowania i przyjmowania prac
Przyjmujemy prace, które są zgodne z naszą tematyką. Nadsyłane teksty są wstępnie oceniane przez
redakcję RN i te z nich, które nie spełniają podstawowych warunków publikacji odsyłamy Autorom bez
oceny merytorycznej. Do wydruku należy załączyć oświadczenie, że tekst nie był nigdzie publikowany.
W pracy zespołowej oświadczenie może złożyć autor główny w imieniu pozostałych współautorów.
Praca jest recenzowana przez dwóch recenzentów, których wybiera redakcja. Personalia Autorów
i Recenzentów do chwili publikacji drukiem pozostają do wiadomości redakcji (tzw. double-blind
review).
W przypadku pracy zespołowej konieczne jest załączenie informacji nt. wkładu poszczególnych
współautorów w powstanie pracy wg następującego kodu literowego: A – projekt badania; B – zebranie danych; C – analiza statystyczna; D – interpretacja danych; E – przygotowanie maszynopisu;
F – przegląd piśmiennictwa; G – zapewnienie finansowania.
Niedopuszczalne jest wymienianie jako autorów osób, których udział w powstanie pracy jest znikomy
lub w ogóle nie miał miejsca (tzw. guest authorship). Niewłaściwe jest też pomijanie informacji na temat udziału w powstaniu publikacji osób, które faktycznie się przyczyniły do powstania publikacji. Powinno to znaleźć wyraz czy to w formie podziękowań na końcu tekstu, czy umieszczenia tej osoby
w gronie autorów. Zjawiska ghostwriting oraz guest authorship są przejawem nierzetelności naukowej.
Autorzy są zobowiązani przedstawić informację o źródłach finansowania publikacji, wkładzie instytucji
naukowo-badawczych, stowarzyszeń i innych podmiotów oraz przedstawić deklarację, że w trakcie
powstawania pracy lub publikowania jej wyników nie zachodził konflikt interesów z innymi podmiotami.
Tabele mają swoją numerację w kolejności występowania oraz krótki tytuł. W nagłówkach kolumn
należy stosować krótkie hasła i skróty. Wskazany jest najprostszy układ tabel bez zbędnych linii poziomych i pionowych. Wyjaśnienia skrótów należy umieszczać tylko pod tabelą. Dolne przypisy pod
tabelą należy ponumerować odrębnie zaczynając od 1 dla każdej tabeli. Tabele należy wydrukować
(nie fotografować) na odrębnej stronicy.
Rysunki i zdjęcia – przyjmujemy ostre, czarno-białe zdjęcia wykonane na błyszczącym papierze najlepiej w formacie 127 x 173 mm. Litery, cyfry i symbole muszą być jasne i mieć taki rozmiar, aby po
zmniejszeniu pozostały czytelne. Tytuły i wyjaśnienia należy umieścić w podpisach, nie na rysunkach.
Redakcja drukuje zdjęcia w postaci czarno-białej. Legendy pod rycinami należy wydrukować na odrębnej kartce.
Maszynopis (wydruk komputerowy)
Warunkiem rozpoczęcia prac redakcyjnych nad artykułem jest dostarczenie do redakcji wydruku komputerowego przygotowanego zgodnie z niniejszym regulaminem oraz płyty CD-ROM (DVD), zawierających komplet materiałów. Na etykiecie płyty należy podać tytuł pracy oraz numery wersji użytych
edytorów i programów graficznych. Praca może być wysłana pocztą elektroniczną. Wydawnictwo
przyjmuje teksty przygotowane za pomocą edytora tekstu MS Word. Zaleca się stosowanie standardowych 11-punktowych czcionek Arial. W przygotowaniu rycin, rysunków i zdjęć można używać standardowych formatów graficznych (najlepiej ‘.tif, ‘.jpg, ‘.bmp). Wydruk komputerowy powinien być jednostronny na papierze formatu A-4 i nie przekraczać 20 stron, pisany z odstępem 1,5 między wierszami, marginesami 2,5 cm z każdej ze stron. Niedopuszczalne są wszelkie wyróżnienia tekstu (pogrubienia i pochylenia). Akapity należy zaznaczyć wyraźnymi wcięciami (tabulatorem). Cyfry używane
na początku zdania należy pisać słownie.
Strona tytułowa: należy podać:
- tytuł pracy w języku polskim i angielskim;
- nazwisko/a autora/ów wraz z afiliacją i adresem do korespondencji i numerem telefonu i adresem e-mail.
Streszczenie Przed tekstem głównym należy umieścić streszczenie w języku polskim i angielskim,
(nie więcej niż 250 słów), a pod nim 3 – 6 słów kluczowych (wg stylu MeSH). Streszczenie prac badawczych ma następującą strukturę: wstęp, materiał i metody, wyniki, wnioski.
138
Informacja
Układ tekstu Tekst należy podzielić na podane niżej działy.
Wprowadzenie (wstęp) obejmuje naukowe uzasadnienie tematu, wyjaśnienie celu badań
i głównej tezy badawczej.
Materiał i metody: podać materiał badawczy, czas i metody prowadzenia badań oraz wykorzystane narzędzia badawcze i aparaturę. Metodę zastosowaną pierwszy raz należy opisać precyzyjnie, zaś sposób wykonywania pomiarów przedstawić tak, aby inne osoby mogły je powtórzyć. Autorzy powinni uzasadnić stosowanie nowych, nieznanych metod i ocenić je. Należy opisać szczegółowo zastosowane metody statystyczne, aby można było stwierdzić, czy są one poprawne.
Wyniki powinny się wiązać z danymi zamieszczonymi w tabelach i na rycinach. Liczbę tabel
i rysunków należy ograniczyć do niezbędnych, zaś dane w nich zawarte nie powinny być ponownie omawiane w tekście.
Dyskusja wyników: powinna dotyczyć tylko nowych i/lub ważnych aspektów bez powtarzania
w szczegółach informacji przedstawionych wcześniej we Wprowadzeniu lub Wynikach. Dyskusja
powinna koncentrować się na implikacjach teoretycznych i/lub praktycznych wyników, w tym propozycjach dalszych badań. W Dyskusji należy porównać wyniki przedstawionego badania z wynikami uzyskanymi przez innych badaczy.
Wnioski powinny uwzględniać cel badań i postawione hipotezy. Należy unikać ogólników i stwierdzeń niepopartych wynikami badań.
Bibliografia na końcu pracy wykazuje pozycje z literatury ponumerowane, w kolejności ich występowania w tekście, w którym dla oznaczenia odwołania należy posługiwać się numerami ujętymi w nawiasy kwadratowe, np. [1], zgodnie z bibliograficznym systemem „Vancouver”. Bibliografia powinna
zawierać nie więcej niż 30 pozycji, zastrzeżenie to nie dotyczy prac poglądowych. Opis bibliograficzny
powinien zawierać nazwisko i inicjał imienia autora/autorów lub redaktora (gdy autorów jest sześciu
lub mniej, należy wymienić wszystkich, jeżeli jest siedmiu lub więcej, podać trzech pierwszych oraz
zastosować skrót „et al.”), pełen tytuł, miejsce wydania, wydawnictwo, rok wydania. Tytuły czasopism
powinny być wymienione pełną nazwą lub – w przypadku istnienia takowego – międzynarodowym
skrótem wraz z numerem czasopisma, rocznikiem, numerem stron.
Przykłady opisów bibliograficznych:
[1] Ziemann E, Garsztka T. Wydolność i sprawność fizyczna tenisistów w wieku rozwojowym.
Gdańsk: AWFiS; 2010.
[2] Sozański H, Siewierski M, Adamczyk J. Indywidualizacja treningu, specyfika treningu indywidualnego. Rocznik Naukowy 2010; 20: 5-23.
[3] Osiński W. Starzenie się osobnika i populacji a aktywność fizyczna. W: Kubińska Z, Bergier B, red.
Rekreacja ruchowa w teorii i praktyce. Biała Podlaska: PWSZ; 2005, 89-99.
[4] Nikolaïdis PT, Fragkiadiakis G, Papadopoulos VE, Karydis NV. Differences in force-velocity characteristics of upper and lower limbs of male kickboxers. Baltic Journal of Health and Physical Activity 2011; 3(3): 147-153.
Praca wraz z załącznikami powinna być dostarczona do na adres:
Wydawnictwo AWFiS
Redakcja Rocznika Naukowego
Katarzyna Dzierżanowska – sekretarz redakcji
ul. K. Górskiego 1, 80-336 Gdańsk
tel. +4858/ 554-71-61
fax. +4858 554-73-87
lub pocztą elektroniczną na adres e-mail: [email protected]
Prawa autorskie
Autor (Autorzy) cedują prawa wydawnicze do publikacji na wszystkich polach eksploatacji (także
w formie cyfrowej) na wyłączność Akademii Wychowania Fizycznego i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego w Gdańsku. Autorzy nie otrzymują honorarium za publikacje w periodyku RN. Każdy Autor
otrzymuje nieodpłatnie 1 egzemplarz RN ze swoją pracą. Redakcja zastrzega sobie prawo poprawiania usterek językowych, stylistycznych oraz dokonywania skrótów. Prace publikowane w Roczniku
Naukowym są upubliczniane bezpłatnie w celach niekomercyjnych.
139
ARKUSZ RECENZJI
Redakcja Rocznika Naukowego AWFiS w Gdańsku zwraca się z uprzejmą prośbą
o recenzję załączonej pracy z uwzględnieniem przedstawionych niżej kryteriów:
Kryteria
Ocena
1*
2
3
4
5
1. Oryginalność problemu
2. Dobór materiału
3. Wartość metody badawczej
4. Wartość metody statystycznej
5. Przedstawienie wyników
6. Jasność i dojrzałość dyskusji
7. Dobór piśmiennictwa
* ocena najniższa
Syntetyczna ocena na tle innych
publikacji z tego obszaru przez
oznaczenie jednej z możliwości:
Akceptuję
znakomita
Akceptuję po
uwzględnieniu
uwag
bardzo dobra
średnia
Nie akceptuję
(podpis recenzenta)
Część opisową recenzji prosimy załączyć na oddzielnych kartkach.
140
OŚWIADCZENIE AUTORA
...............................................................
Imię i nazwisko (tytuł, stopień naukowy)*
...............................................................
Afiliacja
E-mail: ..................................................
Tel. ........................................................
...............................................................
...............................................................
adres korespondencyjny
.............................., .....................
miejscowość, data
OŚWIADCZENIE AUTORA*
Niniejszym oświadczam i potwierdzam własnoręcznym podpisem, że tekst pt.
....................................................................................................................................................
....................................................................................................................................................
złożony w redakcji czasopisma „Rocznik Naukowy” jest mojego (współ-)autorstwa, nie był
wcześniej publikowany i nie podlega obecnie ocenie w innym czasopiśmie.
Oświadczam, że w trakcie prowadzenia badań nie zostały naruszone interesy osób trzecich ani też publikowane wyniki nie naruszają interesów osób trzecich.
Oświadczam, że zapoznałem się z „Informacją dla Autorów” oraz że akceptuję prawo
Redakcji do poprawiania usterek językowych, stylistycznych oraz dokonywania skrótów.
Oświadczam, iż jestem świadomy, że zgoda na publikację w „Roczniku Naukowym”
oznacza scedowanie praw wydawniczych do przedmiotowego tekstu na wszystkich polach
eksploatacji (także w formie cyfrowej) na wyłączność Akademii Wychowania Fizycznego
i Sportu im. Jędrzeja Śniadeckiego w Gdańsku.
Oświadczam, iż jestem świadomy, że za publikację w periodyku „Rocznik Naukowy” nie
otrzymam wynagrodzenia (każdy Autor otrzymuje nieodpłatnie jeden egzemplarz autorski
periodyku).
Oświadczam, że pozostali Współautorzy (w przypadku kilku autorów) zapoznali się z niniejszym oświadczeniem i również je akceptują.
/................................................................/
czytelny podpis Autora*
*
W przypadku zespołu autorów – Autora korespondującego

Rocznik Naukowy

Transkrypt

Podobne dokumenty

www.lebork.pl - Puchar Świata WKF Karate w Chorwacji

Zapraszamy dzieci, młodzież i dorosłych na treningi Karate w

Żywiecki Klub Karate Kyokushin

zaprasza! - Dzieciak PLUS

Zadanie. Każdy z trzech zawodników wykonał serię 13

JAPONIA