pomnik grobowy kościuszki w zuchwilu

POMNIK GROBOWY KOŚCIUSZKI W ZUCHWILU
J.A. Konopka
Postawiony przed przeszło 187 laty pomnik grobowy Kościuszki stanowi jeden z
trzech pamiątkowych polonijnych obiektów znajdujących się w Zuchwilu, na dawnym
cmentarzu komunalnym, przy miejscowym Kościele rzymsko-katolickim (Hauptstr.34).
Po śmierci Kościuszki (15.10.1817r.) zwłoki jego, po zabalsamowaniu, złożone zostały najpierw w krypcie Kościoła N.M. Panny
Niepokalanego Poczęcia (Jezuitenkirche) w
Solurze. Dopiero w pięć miesięcy później, po
uzyskaniu przychylnej na to decyzji ze strony
Rady Państwa kantonu Solury, zostały one
ekshumowane i przewiezione do Krakowa.
Natomiast w Zuchwilu pochowane zostały
(17.10.1817r.) wnętrzności (trzewia*) wyjęte ze
zwłok, poddanych
zabalsamowaniu. Na
miejscu pochowku Franz Zeltner (u którego
mieszkał Kościuszko w czasie swego przeszło
dwuletniego pobytu w Solurze), wzniósł jesienią
1817r. okazały, wysoki na ok. 3m, pomnik z
kamienia. Na szczycie cokołu z piaskowca
„jurajskiego”, opatrzonym odnośnym napisem
po łacinie („Viscera Thaddae Kościuszko
deposita die XVII Octobris MDCCCXVII” /
Wnętrzności Tadeusza Kościuszki złożone 17
października 1817 r.), umieszczona została kula kamienna z krzyżem i promienną
gwiazdą z metalu. W 1844r. polscy emigranci dodali na cokole metalowy medalion z
popiersiem Kosciuszki roboty francuskiego wybitnego artysty rzeźbiarza Pierre Jean
David d’Angers. Wizerunek otacza napis po łacinie: „Fratres patri suo. Die XV Octobris MDCCCXXXXIV” / Bracia-rodacy ojcu swemu w dniu 15 października 1844 r.).
Pomimo zlikwidowania cmentarza i usunięcia wszystkich innych grobów, pomnik Kościuszki pozostał nietknięty i stoi niezmiennie na tym samym miejscu, pierwotnie
wybranym, nieopodal byłej cmentarnej kaplicy z XVI w. (dawniej znanej pod
wezwaniem „14. Nothelfen”/14-stu Wspomożycieli). Przebudowana ona została
gruntownie w 1942r. z inicjatywy i ze środków finansowych zebranych przez Komitet
pomocy „Pro Polonia”. Przebudowy dokonano wedle projektu polskiego architekta
Stanisława Lewińskiego i ze współudziałem znanych polskich artystów malarzy i
rzeźbiarzy, mianowicie Tadeusza Fussa (malował sklepienia), Jana Zbigniewa Bema
(wykonał w metalu wizerunek M.B. Ostrobramskiej ), Zygmunta Stankiewicza
(wykonał rzeźbę na drzwiach kaplicy) i Tadeusza Tomaszewskiego (autor
pamiątkowej tablicy ku czci Rejtana). W robotach murarskich brała udział grupa
innych internowanych w Szwajcarii żołnierzy polskich z Dywizji gen. Bronisława
Prugar-Ketlinga, a fachowe prace, zwłaszcza założenie dachu, wykonało zuchwilskie
przedsiębiorstwo Conti. Od tego czasu dawna kaplica „Wspomożycieli” nosi nazwę
„Kaplicy Polskiej” (Polenkapelle). W zeszłym roku fasada kaplicy została gruntownie
odnowiona z inicjatywy i ze współudziałem finansowym Towarzystwa im. Kościuszki
(Kosciuszko-Gesellschaft) w Solurze.
Nieopodal, z drugiej strony pomnika Kościuszki, znajduje się kamienna ława wykuta w
1941r. przez polskiego rzeźbiarza Pakutę wg. projektu Tomaszewskiego
(wychowanka Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie). Napis widniejący na niej
przypomina dzień internowania w Szwajcarii żołnierzy 2 Dywizji Strzelców Pieszych:
„18.VI.1940”.
Pomnik Kościuszki był od samego początku, przez lata niewoli, miejscem stałych pielgrzymek polskich emigrantów. Odwiedzali go również szwajcarscy przyjaciele Polski i
cudzoziemcy z innych krajów Europy (także Rosjanie, dezerterzy z armii carskiej) i z
krajów Ameryki, zwłaszcza ze Stanów Zjednoczonych. O częstych odwiedzinach tego
miejsca świadczą liczne wpisy do „złotych ksiąg”, otwartych przez polskich
emigrantów w roku 1832 i 1865. Księgi te złożone były do wpisów w pobliskiej
gospodzie „Birchi”. Obecnie, od wielu lat, znajdują się one w Muzeum Kościuszki w
Solurze. Pielgrzymka do Zuchwilu była, w latach niewoli, uważana za swego rodzaju
obowiązek moralny Polaków przybywających do Solury. A i dzisiaj wielu łączy swą
wizytę „u Kościuszki” t.j. w Muzeum przy Gurzelngasse 12 (otwartym w 1936r.) z
odwiedzeniem pomnika i złożeniem hołdu „cieniom Naczelnika” w Zuchwilu.
Zgodnie z wieloletnią już tradycją, co roku w pierwszą niedzielę listopada, po uroczystej Mszy św. odprawianej w pobliskim kościele, ma miejsce złożenie u stop pomnika
wieńców przez Pana Ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej w Bernie i przedstawicieli
organizacji polonijnych w obecności Władz miejscowych i mieszkańców Zuchwilu.
Obok znaczenia uczuciowo-symbolicznego posiada zuchwilski pomnik, poprzez postać Kościuszki, doniosłe wartości historyczne i kulturowe o zasięgu nie tylko miejscowym, ale i ogólnokrajowym, a nawet międzynarodowym. Wszak Tadeusz Kościuszko,
największy polski Bohater, nazywany był „bohaterem dwóch światów”, gdyż wsławił
się on również w walce o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Również „za zasługi
położone w obronie praw ludów przeciwko tyranii” Zgromadzenie Narodowe przyznało
mu obywatelstwo francuskie (dekret z 26.08.1792). W Szwajcarii był on uważany powszechnie za dobroczyńcę i opiekuna ubogich. A były to lata dotkliwej w Solurze nędzy
panującej po wojnach napoleońskich. Polak z Litwy, urodzony na terenie obecnej Białorusi (stąd często Białorusini uważają go obecnie za swego bohatera narodowego i
dumni są zawsze ze swego „wielikowo ziemijaka”), był ucieleśnieniem idei wyzwoleńczych i demokratycznych, które po przeszło stuletnich, ofiarnych zmaganiach
stanowią niezniszczalny dorobek życia polityczno-społecznego Europy naszych
czasów.
Pod względem wartości wykonawczo-artystycznych, stanowi pomnik kościuszkowski
w Zuchwilu „klasyczny” przykład sztuki kamieniarskiej z początku XIX w. Ozdobiony
metalowym medalionem
autorstwa wybitnego francuskiego rzeźbiarza David’a
d’Angers (1788 -1856) przedstawia on również wartości artystyczne cechujące sztukę
rzeźbiarsko-odlewniczą z połowy XIX w.
* * *
Aby „po wsze czasy” zachować pomnik Kościuszki w Zuchwilu, ów cenny obiekt historii, kultury i sztuki (będący własnością prywatną zuchwilskiej Parafii), powstała myśl o
konieczności podjęcia stosownych kroków celem uznania go przez Władze kantonu
Solury za zabytek podlegający trwałej ochronie i zabezpieczeniu. Jednocześnie podejmowane są działania zmierzające do przeprowadzenia prac remontowozachowawczych nad tym pomnikiem, którego już dość dotkliwie naruszył „ząb czasu”.
J.A. Konopka
*) Serce wyjęte ze zwłok Kościuszki powierzone zostało wówczas Emilii Zeltnerownej,
córce Franza Zeltnera. O losach serca Kościuszki patrz: „Nasza Gazetka” Nr 5 /
2001, str. 29-31 (J.A. Konopka, Serce Kościuszki na zamku w Rapperswilu).
17
Nasza Gazetka 1/2005