poradnik nr 210 z serii Wydawnictwa "Biblioteczki Pracowniczej"

Transkrypt

okladka210.qxp
2008-07-08
10:29
Page 1
Franciszek Ma³ysz
BHP w zak³adzie pracy. Tom I
Franciszek Ma³ysz – absolwent Wydzia³u Prawa i Administracji
Uniwersytetu Œl¹skiego. Problematyk¹ prawa pracy zajmuje siê od
ponad 35 lat, które w tym okresie przechodzi³o szereg transformacji,
a zw³aszcza w ostatnich latach, w zwi¹zku z przyst¹pieniem Polski
do UE. W swoim dorobku ma oko³o 180 publikacji z tego zakresu
zamieszczonych w kilkunastu czasopismach zajmuj¹cych siê
problematyk¹ prawa pracy, a m.in.: „Praca i Zabezpieczenie Spo³eczne”,
„S³u¿ba Pracownicza”, „Prawo Pracy”. Jest te¿ autorem wielu pozycji
ksi¹¿kowych, napisa³ m.in.: „Wynagrodzenie za pracê oraz inne
œwiadczenia zwi¹zane z prac¹” (2004), „Kodeks pracy. Komentarz” (2004),
„Czas pracy kierowców” (2005), „Ró¿ne formy zatrudnienia” (2006),
„Rozwi¹zywanie sporów pracowniczych” (2007), „Uprawnienia
rodzicielskie pracowników” (2007), „Pañstwowa Inspekcja Pracy.
Organizacja, zadania, uprawnienia” (2007), „Urlopy i zwolnienia
od pracy” (2008).
Zapewnienie pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków
pracy nale¿y do podstawowych obowi¹zków ka¿dego pracodawcy.
Sprawy dotycz¹ce bezpieczeñstwa i higieny pracy powinny te¿ byæ
stale na uwadze ka¿dego z pracodawców, bez wzglêdu na ich status
prawny, gdy¿ jedynym celem dzia³alnoœci przedsiêbiorcy nie mo¿e
byæ tylko maksymalizacja zysków, bez wzglêdu na stosowane œrodki.
Zadania z zakresu bezpieczeñstwa i higieny pracy powinny te¿ byæ
realizowane na bie¿¹co. Nie zawsze jednak realizacja tych zadañ
wymaga ponoszenia wiêkszych nak³adów finansowych, bowiem
czêsto zale¿y to tylko od w³aœciwej organizacji pracy i przestrzegania
obowi¹zuj¹cych przepisów, zarówno przez pracodawców, osoby
kieruj¹ce pracownikami, jak i samych pracowników. Jest jednak rzecz¹
oczywist¹, ¿e nie jest mo¿liwe, mimo podejmowania odpowiednich
starañ, ca³kowite wyeliminowanie zagro¿eñ dla ¿ycia i zdrowia
ludzkiego wystêpuj¹cych w œrodowisku pracy. Niekiedy bowiem praca
musi byæ œwiadczona w warunkach zagra¿aj¹cych ¿yciu i zdrowiu
ludzkiemu. Chodzi zatem o to, by w takich sytuacjach podejmowane
by³y dzia³ania maj¹ce na celu maksymalne zmniejszenie wystêpuj¹cych
zagro¿eñ.
W poradniku niniejszym omówiono najistotniejsze uregulowania
s³u¿¹ce zapewnieniu bezpiecznego wykonywania pracy przez
pracowników.
BHP
w zak³adzie
pracy
Tom I
210
tytulowe.qxp
8.7.08 13:41
Page 1
BHP
w zak∏adzie
pracy
Tom I
tytulowe.qxp
8.7.08 13:41
Page 3
Franciszek Ma∏ysz
BHP
w zak∏adzie
pracy
Tom I
Poradnik 210
Warszawa 2008
Powielanie, przedrukowywanie i rozpowszechnianie
bez zgody wydawcy jest zabronione.
ISBN: 978-83-88616-99-0
Wydawca:
©
ul. Mangalia 4,
02-758 Warszawa,
tel. 55 00 940, fax 55 00 942.
e-mail: [email protected]
www.wbp.com.pl
Sk³ad: Wydawnictwo „Biblioteczka Pracownicza”
SPIS TREŒCI
TOM I
Wykaz skrótów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
11
Wstêp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
13
R o z d z i a ³ I. Zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
15
1. Prawna regulacja w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy . . . . . . . . . .
15
2. Organy nadzoru nad stanem bezpieczeñstwa i higieny pracy w zak³adach
pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
23
2.1. Uprawnienia Pañstwowej Inspekcji Pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
24
2.2. Uprawnienia Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
31
3. Spo³eczna inspekcja pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
34
4. Rzeczoznawcy do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy . . . . . . . . . . . . .
44
R o z d z i a ³ II. Obowi¹zki w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy
53
1. Obowi¹zki pracodawcy w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy . . . . .
53
2. Obowi¹zki organów sprawuj¹cych nadzór nad przedsiêbiorstwami lub innymi jednostkami organizacyjnymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
60
3. Obowi¹zki pracowników w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy . . .
60
R o z d z i a ³ III. Wymagania bhp dotycz¹ce obiektów budowlanych i terenu zak³adu pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
65
1. Pomieszczenia pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
65
2. Oœwietlenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
72
5
3. Ogrzewanie i wentylacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
74
4. Pomieszczenia i urz¹dzenia higienicznosanitarne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
76
4.1. Szatnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
78
4.2. Umywalnie i pomieszczenia z natryskami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
83
4.3. Jadalnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
85
4.4. Palarnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
86
4.5. Ustêpy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
87
4.6. Pomieszczenia do ogrzewania pracowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
88
4.7. Pomieszczenia do wypoczynku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
89
4.8. Pralnie, punkty pierwszej pomocy, woda do picia, œrodki higieny
osobistej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
91
5. Teren zak³adu pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
93
R o z d z i a ³ IV. Wymagania bhp dotycz¹ce maszyn i innych urz¹dzeñ
technicznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
97
R o z d z i a ³ V. Procesy pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
103
1. Uwagi wstêpne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
103
2. Organizacja stanowisk pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
106
3. Transport wewnêtrzny i magazynowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
109
4. Ochrona przed ha³asem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
112
5. Prace szczególnie niebezpieczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
113
5.1. Roboty budowlane, remontowe i inne prowadzone bez wstrzymania
ruchu zak³adu pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
114
5.2. Prace w zbiornikach, kana³ach i w innych niebezpiecznych przestrzeniach zamkniêtych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
115
5.3. Prace przy u¿yciu materia³ów niebezpiecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . .
118
5.4. Prace na wysokoœci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
124
R o z d z i a ³ VI. Czynniki oraz procesy pracy o szczególnym zagro¿eniu
dla zdrowia lub ¿ycia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
127
1. Materia³y i procesy technologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
127
2. Substancje i preparaty chemiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
129
3. Czynniki biologiczne szkodliwe dla zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
138
6
4. Ochrona przed promieniowaniem jonizuj¹cym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
149
5. Wykonywanie prac o szczególnym zagro¿eniu dla zdrowia lub ¿ycia . . .
175
6. Powstrzymanie siê od wykonywania pracy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
179
7. Badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia . . . . . . . . . . . . . .
184
R o z d z i a ³ VII. Profilaktyczna ochrona zdrowia pracowników . . . . . . .
194
1. Zagadnienia ogólne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
194
2. Badania lekarskie pracowników . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
197
3. Posi³ki i napoje profilaktyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
206
TOM II
R o z d z i a ³ VIII. Wypadki przy pracy i choroby zawodowe
1. Wypadki przy pracy
1.1. Pojêcie wypadku przy pracy
1.1.1. Nag³oœæ zdarzenia
1.1.2. Przyczyna zewnêtrzna zdarzenia
1.1.3. Zwi¹zek zdarzenia z prac¹
1.2. Ustalanie okolicznoœci i przyczyn wypadku przy pracy
1.2.1. Obowi¹zki pracodawcy w razie zaistnienia wypadku przy
pracy
1.2.2. Powo³anie zespo³u powypadkowego
1.2.3. Postêpowanie powypadkowe
1.3. Dokumentacja powypadkowa
1.3.1. Protokó³ powypadkowy
1.3.2. Rejestr wypadków przy pracy
1.3.3. Statystyczna karta wypadku przy pracy
2. Choroby zawodowe
2.1. Pojêcie choroby zawodowej
2.2. Zg³aszanie podejrzenia choroby zawodowej
2.3. Rozpoznanie i stwierdzenie choroby zawodowej
2.4. Dokumentowanie chorób zawodowych
3. Œwiadczenia z tytu³u wypadków przy pracy i chorób zawodowych
4. Okolicznoœci wy³¹czaj¹ce prawo do œwiadczeñ z tytu³u wypadku przy
pracy
7
R o z d z i a ³ IX. Szkolenie pracowników w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy
1. Zasady ogólne
2. Organizatorzy szkolenia
3. Szkolenie wstêpne
4. Szkolenie okresowe
5. Szkolenie pracodawców wykonuj¹cych zadania s³u¿by bhp
6. Egzaminy sprawdzaj¹ce
R o z d z i a ³ X. Œrodki ochrony indywidualnej oraz odzie¿ i obuwie
robocze
R o z d z i a ³ XI. S³u¿ba bezpieczeñstwa i higieny pracy
R o z d z i a ³ XII. Konsultacje w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy
oraz komisja bezpieczeñstwa i higieny pracy
R o z d z i a ³ XIII. Ochrona pracy kobiet, pracowników m³odocianych
oraz osób niepe³nosprawnych
1. Ochrona pracy kobiet
1.1. Prace wzbronione kobietom
1.2. Przeniesienie do innej pracy pracownicy w ci¹¿y lub karmi¹cej
dziecko piersi¹
1.3. Inne zakazy zatrudniania pracownicy w ci¹¿y
2. Ochrona pracy pracowników m³odocianych
2.1. Uwagi ogólne
2.2. Prace wzbronione pracownikom m³odocianym
2.3. Zatrudnianie m³odocianych przy lekkich pracach
2.4. Wykonywanie pracy zarobkowej przez dzieci
3. Zatrudnianie osób niepe³nosprawnych
R o z d z i a ³ XIV. Odpowiedzialnoœæ za wykroczenia przeciwko przepisom i zasadom bhp
Literatura
Wykaz wa¿niejszych aktów prawnych
8
Teksty wybranych aktów prawnych
1. Kodeks pracy (wyci¹g – Dzia³ dziesi¹ty „Bezpieczeñstwo i higiena
pracy”)
2. Rozporz¹dzenie Rady Ministrów z dnia 2 wrzeœnia 1997 r. w sprawie
s³u¿by bezpieczeñstwa i higieny pracy
3. Rozporz¹dzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 wrzeœnia
1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy
4. Rozporz¹dzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 27 lipca 2004 r.
w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeñstwa i higieny pracy
5. Rozporz¹dzenie Ministra Pracy i Polityki Spo³ecznej z dnia 19 grudnia
2007 r. w sprawie rzeczoznawców do spraw bezpieczeñstwa i higieny
pracy
WYKAZ SKRÓTÓW
DzU
FUS
k.k.
k.p.
k.p.a.
k.p.k.
MOP
NSA
ONSA
OSN
OSNAP
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
OSNAPiUS
–
OSNCP
–
OSP
OSPiKA
PIP
PIS
PiZS
Pr. Pr.
RM
sip
S³. Prac.
SN
ZUS
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
–
Dziennik Ustaw
Fundusz Ubezpieczeñ Spo³ecznych
kodeks karny
kodeks pracy
kodeks postêpowania administracyjnego
kodeks postêpowania karnego
Miêdzynarodowa Organizacja Pracy
Naczelny S¹d Administracyjny
Orzecznictwo Naczelnego S¹du Administracyjnego
Orzecznictwo S¹du Najwy¿szego
Orzecznictwo S¹du Najwy¿szego – Izba Administracyjna oraz
Izba Pracy
Orzecznictwo S¹du Najwy¿szego – Izba Administracyjna oraz
Izba Pracy i Ubezpieczeñ Spo³ecznych
Orzecznictwo S¹du Najwy¿szego – Izba Cywilna oraz Izba Pracy
i Ubezpieczeñ Spo³ecznych
Orzecznictwo S¹dów Polskich
Orzecznictwo S¹dów Polskich i Komisji Arbitra¿owych
Pañstwowa Inspekcja Pracy
Pañstwowa Inspekcja Sanitarna
„Praca i Zabezpieczenie Spo³eczne”
„Prawo Pracy”
Rada Ministrów
spo³eczna inspekcja pracy
„S³u¿ba Pracownicza”
S¹d Najwy¿szy
Zak³ad Ubezpieczeñ Spo³ecznych
WSTÊP
Problematyka bezpieczeñstwa i higieny pracy mieœci siê w szerszym pojêciu tzw. ochrony pracy, obejmuj¹cej normy prawne dotycz¹ce szeroko rozumianej ochrony ¿ycia i zdrowia ludzkiego. Realizowanie zadañ z zakresu bezpieczeñstwa i higieny pracy przekracza
niejednokrotnie mo¿liwoœci organizacyjne i finansowe poszczególnych pracodawców, zw³aszcza ma³ych i œrednich. Nie zawsze jednak realizacja tych zadañ wymaga wiêkszych nak³adów finansowych, gdy¿ czêsto zale¿y to tylko od w³aœciwej organizacji pracy
i przestrzegania obowi¹zuj¹cych przepisów, zarówno przez pracodawców, osoby kieruj¹ce pracownikami, jak i samych pracowników.
Lekcewa¿enie w procesach pracy tych przepisów i zasad bezpiecznej pracy jest czêsto przyczyn¹ wypadków przy pracy oraz powstawania chorób zawodowych i innych schorzeñ zwi¹zanych z prac¹.
Kiedy jednak praca ze swej istoty musi byæ œwiadczona w warunkach zagra¿aj¹cych ¿yciu i zdrowiu ludzkiemu (np. w górnictwie,
prace przy u¿yciu materia³ów niebezpiecznych, prace na wysokoœci), wówczas powinny byæ podejmowane starania maj¹ce na celu
maksymalne zmniejszenie wystêpuj¹cych zagro¿eñ. Nie jest bowiem
mo¿liwe ca³kowite wyeliminowanie ryzyka, choæby za spraw¹ si³
przyrody, mimo sta³ego postêpu naukowo-technicznego.
Sprawy bezpieczeñstwa i higieny pracy powinny byæ stale na
uwadze ka¿dego z pracodawców, bez wzglêdu na ich status prawny,
gdy¿ jedynym celem dzia³alnoœci nie mo¿e byæ tylko maksymalizacja zysków, bez wzglêdu na stosowane œrodki.
13
Poradnik niniejszy obejmuje czternaœcie rozdzia³ów, w których
omówiono najistotniejsze unormowania dotycz¹ce bezpieczeñstwa
i higieny pracy, zawarte przede wszystkim w kodeksie pracy i wielu przepisach wykonawczych wydanych na jego podstawie.
Podzia³ na rozdzia³y odpowiada te¿ w zasadzie systematyce
przyjêtej w kodeksie pracy. Pewne unormowania zawarte s¹ jednak
tak¿e w innych ustawach i przepisach wykonawczych wydanych na
ich podstawie, co równie¿ zosta³o uwzglêdnione.
Ze wzglêdu na swoj¹ objêtoœæ poradnik zosta³ podzielony na
dwa tomy.
Na koñcu tomu II zamieszczony zosta³ wykaz wa¿niejszych aktów prawnych dotycz¹cych bezpieczeñstwa i higieny pracy, a tak¿e
teksty niektórych aktów prawnych (ujednolicone, w przypadku ich
zmiany), co powinno u³atwiæ Czytelnikowi dotarcie do nich.
Rozdzia³ I
ZAGADNIENIA OGÓLNE
1. PRAWNA REGULACJA
W ZAKRESIE BEZPIECZEÑSTWA I HIGIENY PRACY
Jakie podstawowe akty prawne reguluj¹ problematykê bezpieczeñstwa i higieny pracy?
Zgodnie z art. 66 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej
„Ka¿dy ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy”. Temu konstytucyjnemu prawu odpowiada ustanowiony w art.
15 kodeksu pracy obowi¹zek pracodawcy zapewnienia pracownikom
bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, któremu te¿ ustawodawca nada³ rangê jednej z podstawowych zasad prawa pracy.
Zagadnienia dotycz¹ce bezpieczeñstwa i higieny pracy reguluje
przede wszystkim kodeks pracy w dziale dziesi¹tym („Bezpieczeñstwo i higiena pracy”). Przepisy zawarte w tym dziale konkretyzuj¹
wymienion¹ podstawow¹ zasadê zapewnienia pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, okreœlaj¹c obowi¹zki
pracodawców oraz innych podmiotów, a tak¿e pracowników w tym
zakresie. Równoczeœnie te¿ kodeks pracy zawiera szereg delegacji
zobowi¹zuj¹cych w³aœciwe organy pañstwowe (Radê Ministrów,
Prezesa Rady Ministrów oraz w³aœciwych ministrów) do wydania
odpowiednich aktów wykonawczych, co generalnie jest realizowane.
Przede wszystkim istotne znaczenie ma tu rozporz¹dzenie Ministra
15
Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 wrzeœnia 1997 r. w sprawie
ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy (j.t. DzU
z 2003 r. nr 169, poz. 1650 ze zm.), wydane na podstawie art. 23715
§ 1 kodeksu pracy. Na podstawie ogólnej delegacji zawartej w art.
23715 § 2 k.p. ministrowie w³aœciwi dla okreœlonych ga³êzi pracy lub
rodzajów prac upowa¿nieni zostali do okreœlenia, w drodze rozporz¹dzenia, przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy dotycz¹cych
tych ga³êzi lub prac. Na podstawie tych upowa¿nieñ ustawowych
wydanych zosta³o kilkadziesi¹t rozporz¹dzeñ w³aœciwych ministrów
reguluj¹cych szczegó³owo okreœlone zagadnienia z zakresu bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Problematyka bezpieczeñstwa i higieny pracy znajduje te¿ wyraz
w innych ustawach i wydanych na ich podstawie aktach wykonawczych. Przede wszystkim chodzi o takie ustawy, jak:
• ustawê z dnia 24 czerwca 1983 r. o spo³ecznej inspekcji pracy (DzU nr 35, poz. 163 ze zm.),
• ustawê z dnia 14 marca 1985 r. o Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej (j.t. DzU z 2006 r. nr 122, poz. 851 ze zm.),
• ustawê z dnia 27 czerwca 1997 r. o s³u¿bie medycyny pracy
(j.t. DzU z 2004 r. nr 125, poz. 1317 ze zm.),
• ustawê z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej
i spo³ecznej oraz zatrudnianiu osób niepe³nosprawnych (j.t. DzU
z 2008 r. nr 14, poz. 92),
• ustawê z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (j.t. DzU
z 2004 r. nr 161, poz. 1689 ze zm.),
• ustawê z dnia 11 stycznia 2001 r. o substancjach i preparatach
chemicznych (DzU nr 11, poz. 84 ze zm.),
• ustawê z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodnoœci
(j.t. DzU z 2004 r. nr 204, poz. 2087 ze zm.),
• ustawê z dnia 30 paŸdziernika 2002 r. o ubezpieczeniu spo³ecznym z tytu³u wypadków przy pracy i chorób zawodowych (DzU
nr 199, poz. 1673 ze zm.),
• ustawê z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Pañstwowej Inspekcji
Pracy (DzU nr 89, poz. 589).
Przepisy kodeksu pracy oraz innych ustaw i wydanych na ich
podstawie aktów wykonawczych s¹ Ÿród³ami prawa pracy obowi¹16
zuj¹cego powszechnie. Nie wszystkie jednak spoœród tych innych
ustaw i wydanych na ich podstawie aktów wykonawczych maj¹ powszechny zasiêg w tym sensie, i¿ odnosz¹ siê do wszystkich pracowników i pracodawców, bez ich konkretnego oznaczenia. Niektóre ustawy i wydane na ich podstawie akty wykonawcze odnosz¹ siê
bowiem tylko do okreœlonych kategorii pracowników i maj¹ „powszechne” zastosowanie tylko do tych pracowników, przy uzupe³niaj¹cym stosowaniu przepisów kodeksu pracy w zakresie nieuregulowanym tymi przepisami.
Powszechnie obowi¹zuj¹cymi Ÿród³ami prawa pracy nie s¹ natomiast postanowienia uk³adów zbiorowych pracy i innych opartych
na ustawie porozumieñ zbiorowych oraz regulaminów i statutów
okreœlaj¹cych prawa i obowi¹zki stron stosunku pracy. Obowi¹zuj¹
one bowiem tylko w okreœlonych bran¿ach, zawodach lub poszczególnych zak³adach pracy, w których zosta³y wprowadzone. Zgodnie
z przepisami art. 9 k.p. postanowienia uk³adów zbiorowych pracy
i porozumieñ zbiorowych oraz regulaminów i statutów nie mog¹
byæ mniej korzystne dla pracowników ni¿ przepisy kodeksu pracy
oraz innych ustaw i aktów wykonawczych, natomiast postanowienia
regulaminów i statutów nie mog¹ byæ mniej korzystne dla pracowników ni¿ przewiduj¹ to postanowienia uk³adów zbiorowych pracy
i innych porozumieñ zbiorowych. Wymienione akty mog¹ natomiast
zawieraæ postanowienia korzystniejsze dla pracowników ni¿ przewiduj¹ to przepisy kodeksu pracy i innych ustaw oraz aktów wykonawczych, w czym wyra¿a siê tzw. zasada uprzywilejowania pracownika. Postanowienia aktów ni¿szej rangi nie mog¹ jedynie
umniejszaæ uprawnieñ pracowniczych przewidzianych w przepisach
wy¿szej rangi.
Jakie dyrektywy unijne dotycz¹ bezpieczeñstwa i higieny pracy?
Kodeks pracy w zakresie swojej regulacji dokona³ te¿ wdro¿enia
nastêpuj¹cych dyrektyw Wspólnot Europejskich zwi¹zanych z problematyk¹ bezpieczeñstwa i higieny pracy:
1) dyrektywy 83/477/EWG z dnia 19 wrzeœnia 1983 r. w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem zwi¹zanym z nara¿eniem
na dzia³anie azbestu w miejscu pracy (druga dyrektywa szczegó³o17
wa w rozumieniu art. 8 dyrektywy 80/1107/EWG) (DzUrz WE L
263 z 24.09.1983 ze zm.),
2) dyrektywy 86/188/EWG z dnia 12 maja 1986 r. w sprawie
ochrony pracowników przed ryzykiem zwi¹zanym z nara¿eniem na
dzia³anie ha³asu w miejscu pracy (DzUrz WE L 137 z 24.05.1986),
3) dyrektywy 89/391/EWG z dnia 12 czerwca 1989 r. w sprawie
wprowadzenia œrodków w celu poprawy bezpieczeñstwa i zdrowia
pracowników w miejscu pracy (DzUrz WE L 183 z 29.06.1989),
4) dyrektywy 89/654/EWG z dnia 30 listopada 1989 r. dotycz¹cej minimalnych wymagañ w dziedzinie bezpieczeñstwa i ochrony
zdrowia w miejscu pracy (pierwsza dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (DzUrz WE L 393
z 30.12.1989),
5) dyrektywy 89/655/EWG z dnia 30 listopada 1989 r. dotycz¹cej minimalnych wymagañ w dziedzinie bezpieczeñstwa i higieny
u¿ytkowania sprzêtu roboczego przez pracowników podczas pracy
(druga dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (DzUrz WE L 393 z 30.12.1989 ze zm.),
6) dyrektywy 89/656/EWG z dnia 30 listopada 1989 r. w sprawie minimalnych wymagañ w dziedzinie bezpieczeñstwa i ochrony
zdrowia pracowników korzystaj¹cych z wyposa¿enia ochrony osobistej (trzecia dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (DzUrz WE L 393 z 30.12.1989),
minimalnych wymagañ dotycz¹cych ochrony zdrowia i bezpieczeñstwa podczas rêcznego przemieszczania ciê¿arów w przypadku mo¿liwoœci wyst¹pienia zagro¿enia, zw³aszcza urazów krêgos³upa pracowników (czwarta szczegó³owa dyrektywa w rozumieniu art. 16
ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (DzUrz WE L 156 z 21.06.1990),
minimalnych wymagañ w dziedzinie bezpieczeñstwa i ochrony
zdrowia przy pracy z urz¹dzeniami wyposa¿onymi w monitory ekranowe (pi¹ta dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (DzUrz WE L 156 z 21.06.1990),
ochrony pracowników przed zagro¿eniem dotycz¹cym nara¿enia na
18
dzia³anie czynników rakotwórczych podczas pracy (szósta dyrektywa
szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG)
(DzUrz WE L 196 z 26.07.1990 ze zm.),
ustalenia indykatywnych wartoœci granicznych w wykonaniu dyrektywy 80/1107/EWG w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem zwi¹zanym z nara¿eniem na dzia³anie czynników chemicznych, fizycznych i biologicznych w miejscu pracy (DzUrz WE L
177 z 05.07.1991),
11) dyrektywy 91/383/EWG z dnia 25 czerwca 1991 r. uzupe³niaj¹cej œrodki maj¹ce wspieraæ poprawê bezpieczeñstwa i zdrowia
w pracy pracowników pozostaj¹cych w stosunku pracy na czas
okreœlony lub w czasowym stosunku pracy (DzUrz WE L 206
z 29.07.1991),
wprowadzenia w ¿ycie minimalnych wymagañ w zakresie bezpieczeñstwa i ochrony zdrowia w miejscach tymczasowych lub ruchomych budów (ósma dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16
ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (DzUrz WE L 245 z 26.08.1992),
13) dyrektywy 92/58/EWG z dnia 24 czerwca 1992 r. w sprawie minimalnych wymagañ dotycz¹cych znaków bezpieczeñstwa
i/lub zdrowia w miejscu pracy (dziewi¹ta dyrektywa szczegó³owa
w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (DzUrz WE
L 245 z 26.08.1992),
14) dyrektywy 92/85/EWG z dnia 19 paŸdziernika 1992 r.
w sprawie wprowadzenia œrodków s³u¿¹cych wspieraniu poprawy
w miejscu pracy bezpieczeñstwa i zdrowia pracownic w ci¹¿y, pracownic, które niedawno rodzi³y i pracownic karmi¹cych piersi¹
(dziesi¹ta dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (DzUrz WE L 348 z 28.11.1992),
15) dyrektywy 94/33/WE z dnia 22 czerwca 1994 r. w sprawie
ochrony pracy osób m³odych (DzUrz WE L 216 z 20.08.1994),
16) dyrektywy 96/34/WE z dnia 3 czerwca 1996 r. w sprawie
Porozumienia ramowego dotycz¹cego urlopu rodzicielskiego zawartego przez Europejsk¹ Uniê Konfederacji Przemys³owych i Pracodawców /UNICE/, Europejskie Centrum Przedsiêbiorstw Publicz19
nych /CEEP/ oraz Europejsk¹ Konfederacjê Zwi¹zków Zawodowych
/ETUC/ (DzUrz WE L 145 z 19.06.1996),
17) dyrektywy 98/24/WE z dnia 7 kwietnia 1998 r. w sprawie
ochrony zdrowia i bezpieczeñstwa pracowników przed ryzykiem
zwi¹zanym z czynnikami chemicznymi w miejscu pracy (czternasta
dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy
89/391/EWG) (DzUrz WE L 131 z 05.05.1998),
18) dyrektywy 1999/92/WE z dnia 16 grudnia 1999 r. w sprawie minimalnych wymagañ dotycz¹cych bezpieczeñstwa i ochrony
zdrowia pracowników zatrudnionych na stanowiskach pracy, na których mo¿e wyst¹piæ atmosfera wybuchowa (piêtnasta dyrektywa
szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG)
(DzUrz WE L 23 z 28.01.2000),
19) dyrektywy 2000/39/WE z dnia 8 czerwca 2000 r. ustanawiaj¹cej pierwsz¹ listê indykatywnych wartoœci granicznych nara¿enia
na czynniki zewnêtrzne podczas pracy – w zwi¹zku z wykonaniem
dyrektywy Rady 98/24/WE w sprawie ochrony zdrowia i bezpieczeñstwa pracowników przed ryzykiem zwi¹zanym ze œrodkami
chemicznymi w miejscu pracy (DzUrz WE L 142 z 16.06.2000),
20) dyrektywy 2000/54/WE z dnia 18 wrzeœnia 2000 r. w sprawie ochrony pracowników przed ryzykiem zwi¹zanym z nara¿eniem
na dzia³anie czynników biologicznych w miejscu pracy (siódma dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy
89/391/EWG) (DzUrz WE L 262 z 17.10.2000),
21) dyrektywy 2002/44/WE z dnia 25 czerwca 2002 r. w sprawie minimalnych wymagañ w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeñstwa dotycz¹cych nara¿enia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi (wibracji) (szesnasta dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG)
(DzUrz WE L 177 z 6.07.2002),
22) dyrektywy 2003/10/WE z dnia 6 lutego 2003 r. w sprawie
minimalnych wymagañ w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeñstwa dotycz¹cych nara¿enia pracowników na ryzyko spowodowane
czynnikami fizycznymi (ha³asem) (siedemnasta dyrektywa szczegó³owa w rozumieniu art. 16 ust. 1 dyrektywy 89/391/EWG) (DzUrz
WE L 42 z 15.02.2003).
20
Czy konwencje Miêdzynarodowej Organizacji Pracy obowi¹zuj¹ na terytorium Polski?
Ÿród³ami prawa pracy, w tym równie¿ w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy, s¹ tak¿e ratyfikowane przez Polskê konwencje
Miêdzynarodowej Organizacji Pracy. Konwencje te maj¹ moc wi¹¿¹c¹ i stanowi¹ czêœæ krajowego porz¹dku prawnego. Jak bowiem
stanowi art. 91 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, ratyfikowana
umowa miêdzynarodowa, po jej og³oszeniu w „Dzienniku Ustaw”,
stanowi czêœæ krajowego porz¹dku prawnego i jest stosowana bezpoœrednio. Umowa miêdzynarodowa ratyfikowana za uprzedni¹ zgod¹ wyra¿on¹ w ustawie ma pierwszeñstwo przed ustaw¹, je¿eli ustawy tej nie da siê pogodziæ z umow¹. Zgodnie zaœ z art. 241 ust. 1
Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej umowy miêdzynarodowe ratyfikowane przed jej wejœciem w ¿ycie na podstawie obowi¹zuj¹cych w czasie ich ratyfikacji przepisów konstytucyjnych i og³oszone w „Dzienniku Ustaw” uznaje siê za umowy ratyfikowane za
uprzedni¹ zgod¹ wyra¿on¹ w ustawie i stosuje siê do nich przepisy
art. 91 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, je¿eli z treœci umowy
miêdzynarodowej wynika, ¿e dotycz¹ one spraw wymienionych
w art. 89 ust. 1 Konstytucji. Konwencje MOP nak³adaj¹ zatem na
pañstwa, które je ratyfikowa³y, okreœlone obowi¹zki w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Spoœród konwencji MOP, ratyfikowanych przez Polskê, a dotycz¹cych bezpieczeñstwa i higieny pracy, wymieniæ nale¿y m.in.
konwencje:
• nr 5 z dnia 29 paŸdziernika 1919 r. w sprawie okreœlenia najni¿szego wieku dopuszczania dzieci do pracy przemys³owej (ratyfikowana przez Polskê dnia 11 czerwca 1924 r., DzU z 1925 r. nr 54,
poz. 366),
• nr 6 z dnia 29 paŸdziernika 1919 r. w sprawie pracy nocnej
m³odocianych w przemyœle (ratyfikowana przez Polskê dnia 11
czerwca 1924 r., DzU z 1925 r. nr 54, poz. 368),
• nr 7 z dnia 15 czerwca 1920 r. okreœlaj¹ca najni¿szy wiek dopuszczenia dzieci do pracy w marynarce (ratyfikowana przez Polskê
dnia 15 czerwca 1920 r., DzU z 1925 r. nr 54, poz. 370),
21
• nr 10 z dnia 25 paŸdziernika 1921 r. w sprawie wieku dopuszczenia dzieci do pracy w rolnictwie (ratyfikowana przez Polskê dnia
11 czerwca 1924 r., DzU z 1925 r. nr 54, poz. 376),
• nr 13 z dnia 25 paŸdziernika 1925 r. w sprawie u¿ywania bieli o³owianej w malarstwie (ratyfikowana przez Polskê dnia 11
czerwca 1924 r., DzU z 1925 r. nr 54, poz. 382),
• nr 14 z dnia 25 paŸdziernika 1921 r. o odpoczynku tygodniowym w zak³adach przemys³owych (ratyfikowana przez Polskê dnia
11 czerwca 1924 r., DzU nr 54, poz. 384),
• nr 62 z dnia 3 czerwca 1937 r. w sprawie przepisów o bezpieczeñstwie w przemyœle budowlanym (ratyfikowana przez Polskê
dnia 25 marca 1950 r., DzU z 1951 r. nr 11, poz. 83),
• nr 77 z dnia 19 wrzeœnia 1946 r. dotycz¹ca lekarskiego badania zdatnoœci do zatrudnienia w przemyœle dzieci i m³odocianych
(ratyfikowana przez Polskê dnia 3 grudnia 1947 r., DzU z 1948 r.
nr 46, poz. 338),
• nr 78 z dnia 19 wrzeœnia 1946 r. dotycz¹ca lekarskiego badania
zdatnoœci do zatrudnienia dzieci i m³odocianych w zajêciach nieprzemys³owych (ratyfikowana przez Polskê dnia 3 grudnia 1947 r.,
DzU z 1948 r. nr 46, poz. 339),
• nr 90 z dnia 17 czerwca 1948 r. dotycz¹ca pracy nocnej m³odocianych w przemyœle (zrewidowana, ratyfikowana przez Polskê
dnia 8 czerwca 1968 r., DzU nr 37, poz. 259),
• nr 103 z dnia 4 czerwca 1952 r. dotycz¹ca ochrony macierzyñstwa (ratyfikowana przez Polskê dnia 5 lutego 1976 r., DzU nr
16, poz. 99),
• nr 112 z dnia 3 czerwca 1959 r. dotycz¹ca najni¿szego wieku
dopuszczenia do pracy w rybo³ówstwie (ratyfikowana przez Polskê
dnia 28 maja 1966 r., DzU nr 32, poz. 192),
• nr 115 z dnia 1 czerwca 1960 r. dotycz¹ca ochrony pracowników przed promieniowaniem jonizuj¹cym (ratyfikowana przez Polskê dnia 19 paŸdziernika 1964 r., DzU z 1965 r. nr 8, poz. 45),
• nr 119 z dnia 5 czerwca 1963 r. dotycz¹ca zabezpieczenia maszyn (ratyfikowana przez Polskê dnia 1 stycznia 1977 r., DzU nr 53,
poz. 53),
22
• nr 120 z dnia 17 czerwca 1964 r. dotycz¹ca higieny w handlu
i biurach (ratyfikowana przez Polskê dnia 8 czerwca 1968 r., DzU
z 1969 r. nr 3, poz. 21),
dopuszczenia do pracy pod ziemi¹ w kopalniach (ratyfikowana
przez Polskê dnia 8 czerwca 1968 r., DzU z 1970 r. nr 8, poz. 62),
• nr 124 z dnia 2 czerwca 1965 r. dotycz¹ca badania lekarskiego
zdatnoœci m³odocianych do pracy pod ziemi¹ w kopalniach (ratyfikowana przez Polskê dnia 8 czerwca 1968 r., DzU nr 37, poz. 263),
• nr 127 z dnia 7 czerwca 1967 r. dotycz¹ca ciê¿aru maksymalnego ³adunków, dozwolonego przy przenoszeniu ciê¿arów przez jednego pracownika (ratyfikowana przez Polskê dnia 6 czerwca 1973 r.,
DzU nr 25, poz. 142),
dopuszczenia do zatrudnienia (ratyfikowana przez Polskê dnia 10
lutego 1978 r., DzU nr 12, poz. 53),
• nr 148 z dnia 20 czerwca 1977 r. dotycz¹ca ochrony pracowników przed zagro¿eniami zawodowymi w miejscu pracy spowodowanymi zanieczyszczeniami powietrza, ha³asem i wibracjami (ratyfikowana przez Polskê dnia 20 stycznia 2005 r., DzU nr 66, poz. 575),
• nr 149 z dnia 1 czerwca 1977 r. dotycz¹ca zatrudnienia oraz
warunków pracy i ¿ycia personelu pielêgniarskiego (ratyfikowana
przez Polskê dnia 9 paŸdziernika 1980 r., DzU z 1981 r. nr 2, poz. 4).
2. ORGANY NADZORU
NAD STANEM BEZPIECZEÑSTWA I HIGIENY PRACY
W ZAK£ADACH PRACY
Jakie organy pañstwowe sprawuj¹ nadzór nad warunkami pracy w zak³adach pracy?
Zgodnie z art. 181 k.p. pañstwowym organem sprawuj¹cym nadzór i kontrolê przestrzegania prawa pracy, w tym przepisów oraz za23
sad bezpieczeñstwa i higieny pracy jest Pañstwowa Inspekcja Pracy,
dzia³aj¹ca na podstawie ustawy z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Pañstwowej Inspekcji Pracy (DzU nr 89, poz. 589). Podobnie te¿ stanowi art. 1 ustawy o PIP, zgodnie z którym Pañstwowa Inspekcja Pracy jest organem powo³anym do sprawowania nadzoru i kontroli
przestrzegania prawa pracy, w szczególnoœci przepisów oraz zasad
bezpieczeñstwa i higieny pracy, a tak¿e przepisów dotycz¹cych legalnoœci zatrudnienia i innej pracy zarobkowej w zakresie okreœlonym w ustawie.
Natomiast nadzór i kontrolê przestrzegania zasad oraz przepisów
higieny pracy i warunków œrodowiska pracy sprawuje Pañstwowa
Inspekcja Sanitarna, dzia³aj¹ca na podstawie ustawy z dnia 14 marca 1985 r. o Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej (j.t. DzU z 2006 r. nr
122, poz. 851 ze zm.).
2.1. Uprawnienia Pañstwowej Inspekcji Pracy
Nadzorem i kontrol¹ Pañstwowej Inspekcji Pracy objêci s¹
wszyscy pracodawcy, bez wzglêdu na ich status prawny (osoby
prawne, jednostki organizacyjne nieposiadaj¹ce osobowoœci prawnej
oraz osoby fizyczne, je¿eli zatrudniaj¹ pracowników), a tak¿e przedsiêbiorcy niebêd¹cy pracodawcami w rozumieniu kodeksu pracy, na
rzecz których jest œwiadczona praca przez osoby fizyczne na innej
podstawie ni¿ w ramach stosunku pracy. Organom Pañstwowej Inspekcji Pracy przys³uguj¹ te¿ odpowiednie œrodki prawne pozwalaj¹ce na wyegzekwowanie od podmiotu kontrolowanego dzia³añ
zgodnych z prawem i wyeliminowania stwierdzonych naruszeñ
przepisów prawa pracy, w tym przepisów bezpieczeñstwa i higieny
pracy.
Jakie uprawnienia przys³uguj¹ inspektorowi pracy?
Stosownie do art. 24 ust. 1 ustawy o PIP, inspektorzy pracy s¹
uprawnieni do przeprowadzania, bez uprzedzenia i o ka¿dej porze
dnia i nocy, kontroli przestrzegania przepisów prawa pracy, w szcze24
gólnoœci stanu bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz kontroli przestrzegania przepisów dotycz¹cych legalnoœci zatrudnienia i innej
pracy zarobkowej, w tym równie¿ zatrudnienia cudzoziemców.
W toku postêpowania kontrolnego inspektor pracy ma prawo:
1) swobodnego wstêpu na teren oraz do obiektów i pomieszczeñ podmiotu kontrolowanego,
2) przeprowadzania oglêdzin obiektów, pomieszczeñ, stanowisk
pracy, maszyn i urz¹dzeñ oraz przebiegu procesów technologicznych
i pracy,
3) ¿¹dania od podmiotu kontrolowanego oraz od wszystkich
pracowników lub osób, które s¹ lub by³y zatrudnione, albo które
wykonuj¹ lub wykonywa³y pracê na jego rzecz na innej podstawie
ni¿ stosunek pracy, w tym osób wykonuj¹cych na w³asny rachunek
dzia³alnoœæ gospodarcz¹, pisemnych i ustnych informacji w sprawach objêtych kontrol¹ oraz wzywania i przes³uchiwania tych osób
w zwi¹zku z przeprowadzan¹ kontrol¹,
4) ¿¹dania okazania dokumentów dotycz¹cych budowy, przebudowy lub modernizacji oraz uruchomienia zak³adu pracy, planów
i rysunków technicznych, dokumentacji technicznej i technologicznej, wyników ekspertyz, badañ i pomiarów dotycz¹cych produkcji
b¹dŸ innej dzia³alnoœci podmiotu kontrolowanego, jak równie¿ dostarczenia mu próbek surowców i materia³ów u¿ywanych, wytwarzanych lub powstaj¹cych w toku produkcji, w iloœci niezbêdnej do
przeprowadzenia analiz lub badañ, gdy maj¹ one zwi¹zek z przeprowadzan¹ kontrol¹,
5) ¿¹dania przed³o¿enia akt osobowych i wszelkich dokumentów zwi¹zanych z wykonywaniem pracy przez pracowników lub
osoby œwiadcz¹ce pracê na innej podstawie ni¿ stosunek pracy,
6) zapoznania siê z decyzjami wydanymi przez inne organy
kontroli i nadzoru nad warunkami pracy oraz ich realizacj¹,
7) utrwalania przebiegu i wyników oglêdzin, o których mowa
w pkt 2, za pomoc¹ aparatury i œrodków technicznych s³u¿¹cych do
utrwalania obrazu lub dŸwiêku,
8) wykonywania niezbêdnych dla celów kontroli odpisów lub
wyci¹gów z dokumentów, jak równie¿ zestawieñ i obliczeñ sporz¹25
dzanych na podstawie dokumentów, a w razie potrzeby ¿¹dania ich
od podmiotu kontrolowanego,
9) sprawdzania to¿samoœci osób wykonuj¹cych pracê lub przebywaj¹cych na terenie podmiotu kontrolowanego, ich przes³uchiwania i ¿¹dania oœwiadczeñ w sprawie legalnoœci zatrudnienia lub prowadzenia innej dzia³alnoœci zarobkowej,
10) korzystania z pomocy bieg³ych i specjalistów oraz akredytowanych laboratoriów (art. 23 ust. 1 ustawy o PIP).
W przypadkach gdy zachodzi uzasadniona obawa, ¿e udzielenie
inspektorowi pracy informacji w sprawach objêtych kontrol¹ przez
pracownika lub osobê, która jest lub by³a zatrudniona przez podmiot
kontrolowany albo która wykonuje lub wykonywa³a pracê na jego
rzecz na innej podstawie ni¿ stosunek pracy, w tym osobê wykonuj¹c¹ na w³asny rachunek dzia³alnoœæ gospodarcz¹ – mog³oby naraziæ
tego pracownika lub osobê na jakikolwiek uszczerbek lub zarzut
z powodu udzielenia tej informacji, inspektor pracy mo¿e wydaæ postanowienie o zachowaniu w tajemnicy okolicznoœci umo¿liwiaj¹cych ujawnienie to¿samoœci tego pracownika lub osoby, w tym ich
danych osobowych. W razie wydania takiego postanowienia, okolicznoœci, o których mowa w art. 23 ust. 2 ustawy o PIP, pozostaj¹
wy³¹cznie do wiadomoœci inspektora pracy. Protokó³ przes³uchania
pracownika lub innej osoby wolno udostêpniaæ pracodawcy tylko
w sposób uniemo¿liwiaj¹cy ujawnienie danych osobowych pracownika lub innej osoby, która udzieli³a inspektorowi pracy okreœlonych
informacji. Na powy¿sze postanowienie inspektora pracy w sprawie
zachowania w tajemnicy danych osobowych pracownika lub innej
osoby pracodawcy przys³uguje za¿alenie, w terminie 3 dni od dnia
dorêczenia tego postanowienia. Za¿alenie na postanowienie inspektora pracy rozpoznaje w³aœciwy okrêgowy inspektor pracy. Postêpowanie dotycz¹ce za¿alenia toczy siê bez udzia³u pracodawcy i objête jest tajemnic¹ s³u¿bow¹. W razie uwzglêdnienia za¿alenia protokó³ przes³uchania pracownika lub innej osoby podlega zniszczeniu.
Zasady postêpowania z protoko³ami przes³uchañ i innymi dokumentami, na które rozci¹ga siê obowi¹zek zachowania tajemnicy s³u¿bowej, okreœla g³ówny inspektor pracy (art. 23 ust. 2–6 ustawy o PIP).
26
Jakie obowi¹zki ci¹¿¹ na podmiocie kontrolowanym wobec inspektora pracy?
Zgodnie z art. 27 ustawy o PIP, podmiot kontrolowany jest obowi¹zany zapewniæ inspektorowi pracy warunki i œrodki niezbêdne
do sprawnego przeprowadzenia kontroli. W szczególnoœci obowi¹zany jest niezw³ocznie przedstawiæ ¿¹dane dokumenty i materia³y,
udostêpniæ urz¹dzenia techniczne oraz zapewniæ terminowe udzielanie informacji przez pracowników i inne osoby wykonuj¹ce pracê
na rzecz tego podmiotu na innej podstawie ni¿ stosunek pracy.
W miarê mo¿liwoœci powinien te¿ zapewniæ inspektorowi pracy oddzielne pomieszczenie z odpowiednim wyposa¿eniem. Utrudnianie
inspektorowi pracy wykonywania czynnoœci kontrolnych, a w szczególnoœci uniemo¿liwienie przeprowadzenia wizytacji zak³adu pracy,
niedopuszczenie inspektora pracy do kontroli okreœlonych stanowisk
pracy, nieprzed³o¿enie wymaganej dokumentacji lub nieudzielenie
¿¹danych informacji jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika, okreœlonym w art. 283 § 2 pkt 8 k.p., za które przewidziana
jest kara grzywny w wysokoœci od 1000 z³ do 30 000 z³.
Jakie œrodki prawne mo¿e podj¹æ w³aœciwy organ PIP w razie
stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy?
W razie stwierdzenia naruszenia przepisów prawa pracy w³aœciwe
organy Pañstwowej Inspekcji Pracy s¹ uprawnione odpowiednio do:
1) nakazania usuniêcia stwierdzonych uchybieñ w ustalonym
terminie w przypadku, gdy naruszenie dotyczy przepisów i zasad
bezpieczeñstwa i higieny pracy,
2) nakazania: wstrzymania prac lub dzia³alnoœci, gdy naruszenie
powoduje bezpoœrednie zagro¿enie ¿ycia lub zdrowia pracowników
lub innych osób wykonuj¹cych te prace lub prowadz¹cych dzia³alnoœæ; skierowania do innych prac pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy wbrew obowi¹zuj¹cym przepisom przy pracach wzbronionych, szkodliwych lub niebezpiecznych albo pracowników lub innych osób dopuszczonych do pracy przy pracach niebezpiecznych, je¿eli pracownicy ci lub osoby nie posiadaj¹ odpowiednich kwalifikacji; nakazy w tych sprawach podlegaj¹ natychmiastowemu wykonaniu,
27
3) nakazania wstrzymania eksploatacji maszyn i urz¹dzeñ w sytuacji, gdy ich eksploatacja powoduje bezpoœrednie zagro¿enie dla
¿ycia lub zdrowia ludzi; nakazy w tych sprawach podlegaj¹ natychmiastowemu wykonaniu,
4) zakazania wykonywania pracy lub prowadzenia dzia³alnoœci
w miejscach, w których stan warunków pracy stanowi bezpoœrednie
zagro¿enie dla ¿ycia lub zdrowia ludzi; nakazy w tych sprawach
podlegaj¹ natychmiastowemu wykonaniu,
5) nakazania, w przypadku stwierdzenia, ¿e stan bezpieczeñstwa
i higieny pracy zagra¿a ¿yciu lub zdrowiu pracowników lub osób fizycznych wykonuj¹cych pracê na innej podstawie ni¿ stosunek pracy, w tym osób wykonuj¹cych na w³asny rachunek dzia³alnoœæ gospodarcz¹, zaprzestania prowadzenia dzia³alnoœci b¹dŸ dzia³alnoœci
okreœlonego rodzaju,
6) nakazania ustalenia, w okreœlonym terminie, okolicznoœci
i przyczyn wypadku,
7) skierowania wyst¹pienia, w razie stwierdzenia innych naruszeñ ni¿ wymienione wy¿ej w pkt 1–6, o ich usuniêcie, a tak¿e
o wyci¹gniêcie konsekwencji w stosunku do osób winnych (art. 11
ustawy o PIP).
Podmiot kontrolowany, do którego zosta³a skierowana decyzja,
jest obowi¹zany poinformowaæ w³aœciwy organ Pañstwowej Inspekcji Pracy o jej realizacji z up³ywem terminu okreœlonego w decyzji
(art. 35 ustawy o PIP). Zapewnienie wykonania nakazów, wyst¹pieñ, decyzji i zarz¹dzeñ wydawanych przez organy nadzoru nad
warunkami pracy jest jednym z podstawowych obowi¹zków pracodawcy w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy, okreœlonym
w art. 207 § 2 pkt 3 k.p. Niewykonanie w wyznaczonym terminie
podlegaj¹cego wykonaniu nakazu inspektora pracy jest wykroczeniem przeciwko prawom pracownika, zagro¿onym kar¹ grzywny
w wysokoœci od 1000 z³ do 30 000 z³ (art. 283 § 2 pkt 7 k.p.).
W przypadku gdy pracodawca nie wykonuje dobrowolnie prawomocnego nakazu inspektora pracy lub nakazu podlegaj¹cego natychmiastowemu wykonaniu, wówczas nakaz taki podlega wykonaniu w trybie przepisów o postêpowaniu egzekucyjnym w administracji. Zgod28
nie bowiem z art. 2 § 1 pkt 11 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r.
o postêpowaniu egzekucyjnym w administracji (j.t. DzU z 2005 r. nr
229, poz. 1954 ze zm.) egzekucji administracyjnej podlegaj¹ równie¿ obowi¹zki z zakresu bezpieczeñstwa i higieny pracy, nak³adane
w drodze decyzji organów Pañstwowej Inspekcji Pracy. Decyzje te
podlegaj¹ przymusowemu wykonaniu w trybie egzekucji œwiadczeñ
niepieniê¿nych, a organem egzekucyjnym jest organ, który wyda³
decyzjê w pierwszej instancji (art. 20 § 2 wymienionej ustawy).
Œrodkiem egzekucyjnym jest grzywna w celu przymuszenia, która
mo¿e byæ nak³adana kilkakrotnie w tej samej lub wy¿szej kwocie
(art. 121 § 1 wymienionej ustawy). Ka¿dorazowo na³o¿ona grzywna nie mo¿e przekraczaæ kwoty 10 000 z³, a w stosunku do osób
prawnych i jednostek organizacyjnych nieposiadaj¹cych osobowoœci
prawnej – kwoty 50 000 z³. Grzywny nak³adane wielokrotnie nie
mog¹ ³¹cznie przekroczyæ kwoty 50 000 z³, a w stosunku do osób
prawnych i jednostek organizacyjnych nieposiadaj¹cych osobowoœci
prawnej – kwoty 200 000 z³.
W jakiej formie wydawane s¹ decyzje (nakazy) inspektora pracy?
Decyzje (nakazy) w powy¿szych sprawach wydawane s¹ w formie:
• pisemnej,
• stanowi¹cej wpis do dziennika budowy,
• ustnej.
Decyzja pisemna lub stanowi¹ca wpis do dziennika budowy
oprócz treœci powinna zawieraæ okreœlenie podstawy prawnej, termin usuniêcia stwierdzonych uchybieñ oraz pouczenie o przys³uguj¹cych podmiotowi kontrolowanemu œrodkach odwo³awczych. Decyzjê w formie wpisu do dziennika budowy inspektor pracy wydaje
wówczas, gdy na podstawie przepisów prawa budowlanego istnieje
obowi¹zek prowadzenia dziennika budowy. W przypadku wydania
takiej decyzji jej kopia lub odpis stanowi za³¹cznik do protoko³u
kontroli. Natomiast decyzje ustne inspektor pracy wydaje w celu
usuniêcia ujawnionych w toku kontroli uchybieñ w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy, je¿eli mog¹ byæ one usuniête podczas
trwania kontroli (art. 34 ust. 1–4 ustawy o PIP).
29
Czy podmiot kontrolowany mo¿e siê odwo³aæ od decyzji inspektora pracy?
Od decyzji inspektora pracy wydanej w formie pisemnej lub stanowi¹cej wpis do dziennika budowy podmiotowi kontrolowanemu
przys³uguje prawo odwo³ania do okrêgowego inspektora pracy,
w terminie 7 dni od daty otrzymania decyzji. W razie odwo³ania od
decyzji wydanych w przypadkach wymienionych wy¿ej w pkt. 2–4,
okrêgowy inspektor pracy mo¿e wstrzymaæ jej wykonanie do czasu
rozpatrzenia odwo³ania, je¿eli podjête przez podmiot kontrolowany
przedsiêwziêcia wy³¹czaj¹ bezpoœrednie zagro¿enie ¿ycia lub zdrowia ludzi (art. 34 ust. 5 i 6 ustawy o PIP). Natomiast od decyzji
(nakazu) okrêgowego inspektora pracy nakazuj¹cej podmiotowi kontrolowanemu zaprzestania prowadzenia dzia³alnoœci b¹dŸ dzia³alnoœci okreœlonego rodzaju w razie stwierdzenia w toku kontroli, ¿e
stan bezpieczeñstwa i higieny pracy zagra¿a ¿yciu lub zdrowiu pracowników lub osób wykonuj¹cych pracê na innej podstawie ni¿ stosunek pracy, w tym osób wykonuj¹cych na w³asny rachunek dzia³alnoœæ gospodarcz¹ (art. 19 ust. 1 pkt 4 ustawy o PIP) – przys³uguje
odwo³anie do g³ównego inspektora pracy.
Organ odwo³awczy, tj. okrêgowy inspektor pracy lub g³ówny inspektor pracy, wydaje decyzjê, w której:
• utrzymuje w mocy zaskar¿on¹ decyzjê albo
• uchyla zaskar¿on¹ decyzjê w ca³oœci lub w czêœci i w tym zakresie orzeka co do istoty sprawy b¹dŸ uchylaj¹c tê decyzjê – umarza postêpowanie, albo
• umarza postêpowanie odwo³awcze (art. 138 § 1 k.p.a.).
Organ odwo³awczy – zgodnie z art. 138 § 2 k.p.a. – mo¿e te¿
uchyliæ zaskar¿on¹ decyzjê w ca³oœci i przekazaæ sprawê do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji, je¿eli rozstrzygniêcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postêpowania
wyjaœniaj¹cego w ca³oœci lub w znacznej czêœci. Przekazuj¹c sprawê organ odwo³awczy mo¿e zarazem wskazaæ, jakie okolicznoœci
nale¿y wzi¹æ pod uwagê przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Decyzja okrêgowego inspektora pracy lub g³ównego inspektora pracy
wydana w postêpowaniu odwo³awczym jest decyzj¹ ostateczn¹,
zgodnie z art. 16 ust. 1 k.p.a., bowiem nie przys³uguje od niej od30
wo³anie w administracyjnym toku instancji. Na decyzjê tak¹ s³u¿y
natomiast skarga do Naczelnego S¹du Administracyjnego, na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 1 i art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 11 maja
1995 r. o Naczelnym S¹dzie Administracyjnym (DzU nr 74, poz.
368 ze zm.).
Kiedy inspektor pracy kieruje do podmiotu kontrolowanego wyst¹pienie?
W razie stwierdzenia innych naruszeñ przepisów prawa ni¿ wymienione w art. 11 pkt 1–7 ustawy o PIP, inspektor pracy kieruje do
podmiotu kontrolowanego wyst¹pienie o ich usuniêcie, a tak¿e
o wyci¹gniêcie konsekwencji w stosunku do osób winnych (art. 11
pkt 8 ustawy o PIP). Wyst¹pienie takie powinno zawieraæ wnioski
pokontrolne i ich podstawê prawn¹. Podmiot kontrolowany lub organ sprawuj¹cy nad nim nadzór, do którego skierowano wyst¹pienie, jest obowi¹zany w terminie okreœlonym w wyst¹pieniu, nie
d³u¿szym jednak ni¿ 30 dni, zawiadomiæ inspektora pracy o terminie i sposobie realizacji wniosków pokontrolnych (art. 36 ustawy
o PIP). Wyst¹pienie inspektora pracy nie jest decyzj¹ administracyjn¹ w rozumieniu art. 104 § 1 k.p.a. Od wyst¹pienia inspektora pracy nie przys³uguje te¿ prawo odwo³ania do okrêgowego inspektora
pracy.
2.2. Uprawnienia Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej
Jakie zadania realizuje Pañstwowa Inspekcja Sanitarna?
Pañstwowa Inspekcja Sanitarna jest powo³ana do realizacji zadañ z zakresu zdrowia publicznego, w szczególnoœci poprzez sprawowanie nadzoru, m.in. nad warunkami higieny pracy w zak³adach
pracy. Wykonywanie tych zadañ polega na sprawowaniu zapobiegawczego i bie¿¹cego nadzoru sanitarnego oraz prowadzeniu dzia³alnoœci zapobiegawczej i przeciwepidemicznej w zakresie chorób
zakaŸnych i innych chorób powodowanych warunkami œrodowiska,
a tak¿e na prowadzeniu dzia³alnoœci oœwiatowo-zdrowotnej (art. 1
i 2 ustawy o PIS).
31
Do zakresu dzia³ania Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej w dziedzinie zapobiegawczego nadzoru sanitarnego nale¿y w szczególnoœci m.in.:
1) uzgadnianie dokumentacji projektowej pod wzglêdem wymagañ higienicznych i zdrowotnych dotycz¹cych:
a) budowy oraz zmiany sposobu u¿ytkowania obiektów budowlanych, statków morskich, ¿eglugi œródl¹dowej i powietrznych,
b) nowych materia³ów i procesów technologicznych przed ich
zastosowaniem w produkcji lub budownictwie;
2) uczestniczenie w dopuszczeniu do u¿ytku obiektów budowlanych, statków morskich, ¿eglugi œródl¹dowej i powietrznych oraz
œrodków komunikacji l¹dowej;
3) inicjowanie przedsiêwziêæ oraz prac badawczych w dziedzinie zapobiegania negatywnym wp³ywom czynników i zjawisk fizycznych, chemicznych i biologicznych na zdrowie ludzi (art. 3
ustawy o PIS).
Do zakresu dzia³ania Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej w dziedzinie bie¿¹cego nadzoru sanitarnego nale¿y kontrola przestrzegania
przepisów okreœlaj¹cych wymagania higieniczne i zdrowotne,
w szczególnoœci dotycz¹cych m.in.:
1) utrzymania nale¿ytego stanu higienicznego nieruchomoœci,
zak³adów pracy, instytucji, obiektów i urz¹dzeñ u¿ytecznoœci publicznej, dróg, ulic oraz osobowego i towarowego transportu kolejowego, drogowego, lotniczego i morskiego,
2) warunków zdrowotnych œrodowiska pracy, a zw³aszcza zapobiegania powstawaniu chorób zawodowych i innych chorób zwi¹zanych z warunkami pracy,
3) przestrzegania przez osoby wprowadzaj¹ce substancje lub
preparaty chemiczne do obrotu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz przez u¿ytkowników substancji lub preparatów chemicznych obowi¹zków wynikaj¹cych z ustawy z dnia 11 stycznia
2001 r. o substancjach i preparatach chemicznych (DzU nr 11, poz.
84 ze zm.).
Do zakresu dzia³ania Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej w dziedzinie bie¿¹cego nadzoru sanitarnego nale¿y równie¿ kontrola przestrzegania przepisów dotycz¹cych wprowadzania do obrotu produktów
32
biobójczych i substancji czynnych oraz ich stosowania w dzia³alnoœci
zawodowej (art. 4 ustawy o PIS). Do zakresu dzia³ania Pañstwowej
Inspekcji Sanitarnej nale¿y równie¿ wydawanie decyzji o stwierdzeniu choroby zawodowej lub decyzji o braku podstaw do jej stwierdzenia (o czym bli¿ej mowa w rozdziale VIII, podtytu³ 2.3.).
Pañstwowy inspektor sanitarny jest uprawniony do kontroli zgodnoœci budowanych obiektów z wymaganiami higienicznymi i zdrowotnymi, okreœlonymi w obowi¹zuj¹cych przepisach. Stwierdzone
w toku kontroli nieprawid³owoœci s¹ wpisywane do dziennika budowy, z wyznaczeniem terminu ich usuniêcia (art. 23 ustawy o PIS).
Jakie uprawnienia przys³uguj¹ pañstwowemu inspektorowi sanitarnemu?
Zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy o PIS, pañstwowy inspektor sanitarny w zwi¹zku z wykonywan¹ kontrol¹ ma prawo:
1) wstêpu o ka¿dej porze dnia i nocy do zak³adów pracy oraz
wszystkich pomieszczeñ i urz¹dzeñ wchodz¹cych w ich sk³ad oraz
do obiektów bêd¹cych w trakcie budowy,
2) ¿¹dania pisemnych lub ustnych informacji oraz wzywania
i przes³uchiwania osób,
3) ¿¹dania okazania dokumentów i udostêpniania wszelkich
danych,
4) pobierania próbek do badañ laboratoryjnych.
W razie stwierdzenia naruszenia wymagañ higienicznych i zdrowotnych, pañstwowy inspektor sanitarny nakazuje, w drodze decyzji,
usuniêcie w ustalonym terminie stwierdzonych uchybieñ. Je¿eli naruszenie powy¿szych wymagañ spowodowa³o bezpoœrednie zagro¿enie ¿ycia lub zdrowia ludzi, pañstwowy inspektor sanitarny nakazuje unieruchomienie zak³adu pracy lub jego czêœci (stanowiska pracy,
maszyny lub innego urz¹dzenia), przy czym decyzje w tych sprawach
podlegaj¹ natychmiastowemu wykonaniu (art. 27 ustawy o PIS).
Pañstwowemu inspektorowi sanitarnemu przys³uguje prawo
zg³oszenia sprzeciwu przeciwko uruchomieniu wybudowanego lub
przebudowanego zak³adu pracy, wprowadzeniu nowych technologii
lub zmian w technologii, dopuszczeniu do obrotu materia³ów stosowanych w budownictwie lub innych wyrobów mog¹cych mieæ
33
wp³yw na zdrowie ludzi – je¿eli w toku wykonywanych czynnoœci
stwierdzi, ¿e z powodu nieuwzglêdnienia wymagañ higienicznych
i zdrowotnych okreœlonych w obowi¹zuj¹cych przepisach mog³oby
nast¹piæ zagro¿enie ¿ycia lub zdrowia ludzi. Zg³oszenie sprzeciwu
wstrzymuje dalsze dzia³ania w tych sprawach do czasu wydania decyzji przez pañstwowego inspektora sanitarnego wy¿szego stopnia
(art. 28 ustawy o PIS).
W razie stwierdzenia istotnych uchybieñ w dzia³alnoœci kontrolowanej jednostki, mog¹cych mieæ wp³yw na stan zdrowia lub ¿ycie
ludzi, pañstwowy inspektor sanitarny, niezale¿nie od przys³uguj¹cych mu wymienionych wy¿ej œrodków, zawiadamia o stwierdzonych uchybieniach kierownictwo kontrolowanej jednostki lub jednostkê albo organ powo³any do sprawowania nadzoru nad t¹ jednostk¹. Jednostka organizacyjna lub organ, do którego skierowano
zawiadomienie, jest obowi¹zany w terminie 30 dni od dnia otrzymania powy¿szego zawiadomienia powiadomiæ o podjêtych i wykonanych czynnoœciach w³aœciwego pañstwowego inspektora sanitarnego
(art. 30 ustawy o PIS).
DoraŸne zalecenia, uwagi i wnioski, wynikaj¹ce z przeprowadzonej kontroli zak³adu pracy, pañstwowy inspektor sanitarny wpisuje do ksi¹¿ki kontroli sanitarnej, któr¹ zak³ad pracy jest obowi¹zany posiadaæ. W postêpowaniu przed organami Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej stosuje siê przepisy kodeksu postêpowania administracyjnego (art. 31 ustawy o PIS).
3. SPO£ECZNA INSPEKCJA PRACY
Spo³eczna inspekcja pracy dzia³a na podstawie ustawy z dnia 24
czerwca 1983 r. o spo³ecznej inspekcji pracy (DzU nr 35, poz. 163
ze zm.). Wed³ug art. 1 tej ustawy, spo³eczna inspekcja pracy jest
s³u¿b¹ spo³eczn¹ pe³nion¹ przez pracowników, maj¹c¹ na celu zapewnienie przez pracodawców bezpiecznych i higienicznych warunków pracy oraz ochronê uprawnieñ pracowniczych, okreœlonych
34
w przepisach prawa pracy. Spo³eczna inspekcja pracy reprezentuje
interesy wszystkich pracowników zatrudnionych u danego pracodawcy i jest kierowana przez zak³adowe organizacje zwi¹zkowe
(art. 2 ustawy o sip).
Zgodnie z art. 3 ustawy o sip, spo³eczn¹ inspekcjê pracy w zak³adzie pracy tworz¹:
• zak³adowy spo³eczny inspektor pracy – dla ca³ego zak³adu
pracy,
• oddzia³owi (wydzia³owi) spo³eczni inspektorzy pracy – dla
poszczególnych oddzia³ów (wydzia³ów),
• grupowi spo³eczni inspektorzy pracy – dla komórek organizacyjnych oddzia³ów (wydzia³ów).
W myœl art. 16 ustawy o sip, ogólnokrajowe organizacje zwi¹zkowe mog¹ okreœlaæ wytyczne do dzia³alnoœci spo³ecznych inspektorów pracy, przy czym okreœlenie takich wytycznych w stosunku
do zak³adów podleg³ych Ministrowi Obrony Narodowej lub Ministrowi Spraw Wewnêtrznych i Administracji nastêpuje w porozumieniu z w³aœciwym ministrem.
Kto mo¿e byæ spo³ecznym inspektorem pracy?
Co do zasady, spo³ecznym inspektorem pracy mo¿e byæ pracownik zatrudniony u danego pracodawcy, bêd¹cy cz³onkiem zwi¹zku
zawodowego i nie zajmuj¹cy stanowiska kierownika zak³adu pracy
(osoby zarz¹dzaj¹cej w imieniu pracodawcy zak³adem pracy) lub
stanowiska kierowniczego bezpoœrednio podleg³ego kierownikowi
zak³adu pracy. Jednak¿e zak³adowe organizacje zwi¹zkowe mog¹
postanowiæ, ¿e spo³ecznym inspektorem pracy mo¿e byæ równie¿
pracownik niebêd¹cy cz³onkiem zwi¹zku zawodowego. Spo³eczny
inspektor pracy powinien posiadaæ niezbêdn¹ znajomoœæ zagadnieñ
wchodz¹cych w zakres dzia³ania spo³ecznej inspekcji pracy, przy
czym zak³adowy spo³eczny inspektor pracy powinien posiadaæ ponadto co najmniej piêcioletni sta¿ pracy w bran¿y, do której zak³ad
nale¿y, i co najmniej dwuletni sta¿ pracy w danym zak³adzie, natomiast oddzia³owy (wydzia³owy) lub grupowy spo³eczny inspektor
pracy – co najmniej dwuletni sta¿ pracy w tej bran¿y i co najmniej
jeden rok pracy w danym zak³adzie (art. 5 ustawy o sip).
35
Kto wybiera i w jakim trybie spo³ecznych inspektorów pracy?
Zgodnie z przepisami art. 6 ustawy o sip, spo³ecznych inspektorów pracy wybieraj¹ i odwo³uj¹ pracownicy zak³adu pracy. Spo³ecznych inspektorów pracy wybiera siê na okres 4 lat. Zak³adowych
i oddzia³owych (wydzia³owych) spo³ecznych inspektorów pracy wybiera:
1) w zak³adach pracy lub w oddzia³ach (wydzia³ach) licz¹cych
do 300 pracowników – ogólne zebranie pracowników zak³adu pracy
lub oddzia³u (wydzia³u);
2) w zak³adach pracy lub w oddzia³ach (wydzia³ach) licz¹cych
powy¿ej 300 pracowników:
a) zak³adowego spo³ecznego inspektora pracy – zebranie oddzia³owych (wydzia³owych) i grupowych spo³ecznych inspektorów pracy,
b) oddzia³owego (wydzia³owego) spo³ecznego inspektora pracy
– zebranie grupowych spo³ecznych inspektorów pracy.
Natomiast grupowych spo³ecznych inspektorów pracy wybiera
ogólne zebranie pracowników komórek organizacyjnych oddzia³u
(wydzia³u).
W zak³adach pracy licz¹cych powy¿ej 300 pracowników, w których nie wybrano grupowych spo³ecznych inspektorów pracy, tryb
wyborów zak³adowego spo³ecznego inspektora pracy oraz oddzia³owego (wydzia³owego) spo³ecznego inspektora pracy okreœlaj¹ zak³adowe organizacje zwi¹zkowe.
Wybory spo³ecznych inspektorów pracy przeprowadzaj¹ zak³adowe organizacje zwi¹zkowe na podstawie uchwalonych przez siebie regulaminów wyborów, przy czym ogólnokrajowe organizacje
zwi¹zkowe mog¹ ustalaæ ramowe wytyczne do regulaminów wyborów spo³ecznych inspektorów pracy.
W jakich przypadkach spo³eczny inspektor pracy przestaje pe³niæ swoj¹ funkcjê?
W razie niewywi¹zywania siê ze swoich obowi¹zków spo³eczny
inspektor pracy mo¿e byæ odwo³any przed up³ywem okresu, na który zosta³ wybrany, przy czym odwo³anie nastêpuje w tym samym
trybie, w jakim dokonano jego wyboru. Odwo³anie spo³ecznego inspektora pracy nastêpuje na wniosek zak³adowych organizacji
36
zwi¹zkowych albo co najmniej jednej pi¹tej pracowników. Ponadto
spo³eczny inspektor pracy przestaje pe³niæ swoj¹ funkcjê w razie
zrzeczenia siê jej lub ustania stosunku pracy. W razie zaprzestania
pe³nienia przez pracownika funkcji spo³ecznego inspektora pracy
w powy¿szych przypadkach, przeprowadza siê uzupe³niaj¹ce wybory spo³ecznego inspektora pracy (art. 7 ustawy o sip).
Jakie uprawnienia przys³uguj¹ spo³ecznemu inspektorowi pracy?
Zgodnie z art. 4 ustawy o sip, spo³eczni inspektorzy pracy maj¹
prawo:
• kontrolowaæ stan budynków, maszyn, urz¹dzeñ technicznych
i sanitarnych oraz stosowane procesy technologiczne z punktu widzenia bezpieczeñstwa i higieny pracy,
• kontrolowaæ przestrzeganie przepisów prawa pracy, w tym postanowieñ uk³adów zbiorowych i regulaminów pracy, w szczególnoœci w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy, uprawnieñ pracowników zwi¹zanych z rodzicielstwem, m³odocianych i osób niepe³nosprawnych, urlopów i czasu pracy oraz œwiadczeñ z tytu³u wypadków przy pracy i chorób zawodowych,
• uczestniczyæ w kontroli przestrzegania w zak³adzie pracy
przepisów dotycz¹cych ochrony œrodowiska naturalnego,
• braæ udzia³ w ustalaniu okolicznoœci i przyczyn wypadków
przy pracy, zgodnie z przepisami prawa pracy,
• braæ udzia³ w analizowaniu przyczyn powstawania wypadków
przy pracy, zachorowañ na choroby zawodowe i inne schorzenia
zwi¹zane z warunkami œrodowiska pracy oraz kontrolowaæ stosowanie przez pracodawców w³aœciwych œrodków zapobiegawczych,
• uczestniczyæ w przeprowadzaniu spo³ecznych przegl¹dów warunków pracy,
• opiniowaæ projekty planów poprawy warunków bezpieczeñstwa i higieny pracy i planów rehabilitacji zawodowej oraz kontrolowaæ realizacjê tych planów,
• podejmowaæ dzia³ania na rzecz aktywnego udzia³u pracowników w kszta³towaniu w³aœciwych warunków bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz oddzia³ywaæ na przestrzeganie przez pracowników
przepisów oraz zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy,
37
• wykonywaæ inne zadania okreœlone w ustawie o sip i w przepisach szczególnych.
W celu realizacji powy¿szych zadañ spo³eczny inspektor pracy
ma prawo wstêpu w ka¿dym czasie do pomieszczeñ i urz¹dzeñ zak³adu pracy. Mo¿e te¿ ¿¹daæ od pracodawcy (osób zarz¹dzaj¹cych
w jego imieniu zak³adem pracy) oraz od kierowników oddzia³ów
(wydzia³ów) i innych pracowników informacji oraz okazania dokumentów w sprawach wchodz¹cych w zakres jego dzia³ania, przy
czym wykonywanie tych czynnoœci powinno nastêpowaæ z zachowaniem przepisów o ochronie tajemnicy pañstwowej i s³u¿bowej
W razie stwierdzenia, ¿e nie s¹ przestrzegane przepisy w wy¿ej
wymienionych sprawach, spo³eczny inspektor pracy informuje
o tym pracodawcê (osobê zarz¹dzaj¹c¹ w jego imieniu zak³adem
pracy) oraz kierownika odnoœnego oddzia³u (wydzia³u), czyni¹c zarazem odpowiedni zapis w ksiêdze zaleceñ i uwag, któr¹ pracodawca jest obowi¹zany za³o¿yæ. W takich przypadkach pracodawca
(osoba zarz¹dzaj¹ca w jego imieniu zak³adem pracy) oraz kierownik
oddzia³u (wydzia³u) s¹ obowi¹zani podj¹æ stosowne dzia³ania maj¹ce na celu usuniêcie stwierdzonych nieprawid³owoœci i poinformowaæ o tym spo³ecznego inspektora pracy (art. 9 ustawy o sip). Natomiast w razie stwierdzenia naruszenia przez pracownika przepisów
i zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy, spo³eczny inspektor pracy
zwraca pracownikowi uwagê na obowi¹zek przestrzegania tych
przepisów i zasad, a je¿eli zachowanie pracownika na stanowisku
pracy wskazuje na niedostateczn¹ znajomoœæ tych przepisów i zasad
oraz brak umiejêtnoœci wykonywania pracy w sposób bezpieczny
dla siebie lub innych pracowników, wówczas spo³eczny inspektor
pracy zwraca siê do kierownika w³aœciwej komórki organizacyjnej
zak³adu pracy o czasowe odsuniêcie pracownika od tej pracy i zapoznanie go z przepisami oraz zasadami bezpieczeñstwa i higieny
pracy (art. 10 ustawy o sip).
Zgodnie z art. 14 ustawy o sip, pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ spo³ecznym inspektorom pracy warunki umo¿liwiaj¹ce realizacjê ich zadañ. Pracodawca ponosi te¿ koszty zwi¹zane z dzia³alnoœci¹ spo³ecznej inspekcji pracy.
38
Kiedy spo³eczny inspektor pracy wydaje pracodawcy zalecenia
i jaki jest ich charakter?
Na podstawie ustaleñ w³asnych oraz oddzia³owego (wydzia³owego) lub grupowego spo³ecznego inspektora pracy zak³adowy spo³eczny inspektor pracy jest uprawniony do wydania pracodawcy,
w formie pisemnej, zaleceñ usuniêcia w okreœlonym terminie
stwierdzonych uchybieñ. Natomiast w razie bezpoœredniego zagro¿enia mog¹cego spowodowaæ wypadek przy pracy, zak³adowy spo³eczny inspektor pracy wystêpuje do pracodawcy o natychmiastowe
usuniêcie tego zagro¿enia, a w razie niepodjêcia odpowiednich dzia³añ wydaje, w formie pisemnej, zalecenie wstrzymania pracy danego urz¹dzenia technicznego lub okreœlonych robót, zawiadamiaj¹c
o tym równoczeœnie zak³adow¹ organizacjê zwi¹zkow¹ (organizacje
zwi¹zkowe, jeœli u pracodawcy dzia³a wiêcej organizacji zwi¹zkowych). Od zalecenia zak³adowego spo³ecznego inspektora pracy
pracodawca mo¿e wnieœæ sprzeciw do w³aœciwego pañstwowego inspektora pracy, który wydaje stosown¹ decyzjê lub podejmuje inne
œrodki prawne przewidziane w ustawie z dnia 13 kwietnia 2007 r.
o Pañstwowej Inspekcji Pracy. Sprzeciw od zalecenia zak³adowego
spo³ecznego inspektora pracy usuniêcia stwierdzonych naruszeñ
przepisów prawa pracy pracodawca mo¿e wnieœæ w terminie 7 dni
od dnia dorêczenia zalecenia, natomiast sprzeciw od zalecenia natychmiastowego usuniêcia zagro¿enia mog¹cego spowodowaæ wypadek przy pracy oraz zalecenia wstrzymania pracy danego urz¹dzenia
technicznego lub okreœlonych robót powinien byæ wniesiony niezw³ocznie (art. 11 ustawy o sip). Zalecenie zak³adowego spo³ecznego inspektora pracy wi¹¿e pracodawcê, je¿eli nie wniesie on sprzeciwu w ustalonym terminie, jest zatem aktem o charakterze w³adczym, nie jest to jednak decyzja administracyjna w rozumieniu art.
104 kodeksu postêpowania administracyjnego (por. J. Skoczyñski,
Kontrola i nadzór Pañstwowej Inspekcji Pracy nad warunkami pracy,
Wydawnictwo „Biblioteczka Pracownicza”, Warszawa 2002, s. 91).
Rozpatruj¹c sprzeciw pracodawcy od zalecenia zak³adowego spo³ecznego inspektora pracy, pañstwowy inspektor pracy rozstrzyga
sprawê w sposób przewidziany w ustawie o PIP. Mo¿e zatem wydaæ decyzjê administracyjn¹ (nakaz) nakazuj¹c¹ wstrzymanie eks39
ploatacji maszyn i innych urz¹dzeñ technicznych b¹dŸ zakazaæ wykonywania prac w okreœlonych miejscach, je¿eli eksploatacja b¹dŸ
wykonywanie prac stanowi bezpoœrednie zagro¿enie dla ¿ycia
i zdrowia ludzi, przy czym nakazy takie podlegaj¹ natychmiastowemu wykonaniu (art. 11 pkt 3 i 4 ustawy o PIP).
Zgodnie z art. 12 ustawy o sip, pracodawca jest obowi¹zany za³o¿yæ zak³adow¹ ksiêgê zaleceñ i uwag oraz oddzia³owe (wydzia³owe) ksiêgi uwag, przeznaczone do zapisów spo³ecznych inspektorów pracy. Ksiêgi te przechowuje siê w miejscu ustalonym przez
pracodawcê (osobê zarz¹dzaj¹c¹ w imieniu pracodawcy zak³adem
pracy) oraz udostêpnia do wgl¹du zak³adowym organizacjom zwi¹zkowym, organom samorz¹du za³ogi, organom Pañstwowej Inspekcji
Pracy oraz innym organom nadzoru i kontroli warunków pracy (np.
organom Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej). Zapisy w powy¿szych
ksiêgach maj¹ moc dokumentów urzêdowych w postêpowaniu przed
organami pañstwowymi.
Czy spo³eczni inspektorzy pracy podlegaj¹ szczególnej ochronie
przed wypowiedzeniem i rozwi¹zaniem stosunku pracy?
Pracownicy pe³ni¹cy funkcjê spo³ecznego inspektora pracy podlegaj¹ szczególnej ochronie przed wypowiedzeniem i rozwi¹zaniem
stosunku pracy, zgodnie bowiem z art. 13 ust. 1 ustawy o sip pracodawca nie mo¿e wypowiedzieæ ani rozwi¹zaæ umowy o pracê
z pracownikiem pe³ni¹cym funkcjê spo³ecznego inspektora pracy
(zak³adowego, oddzia³owego, wydzia³owego, grupowego) w czasie
trwania mandatu oraz w okresie roku po jego wygaœniêciu, chyba ¿e
zachodz¹ przyczyny uzasadniaj¹ce rozwi¹zanie umowy bez wypowiedzenia (zarówno z przyczyn zawinionych jak i niezawinionych
przez pracownika). W takim jednak przypadku rozwi¹zanie umowy
o pracê mo¿e nast¹piæ po uprzednim uzyskaniu zgody statutowo
w³aœciwego organu zak³adowej organizacji zwi¹zkowej. Rozwi¹zanie umowy o pracê mo¿e te¿ nast¹piæ w razie uzyskania przez pracownika prawa do renty z tytu³u ca³kowitej niezdolnoœci do pracy,
bowiem przepis ust. 1 art. 13 ustawy o sip nie narusza art. 40 k.p.
(art. 13 ust. 2 ustawy o sip).
Pracownikowi pe³ni¹cemu funkcjê spo³ecznego inspektora pracy
pracodawca nie mo¿e te¿ wypowiedzieæ warunków pracy i p³acy na
40
jego niekorzyœæ w okresie wskazanym wy¿ej, chyba ¿e wypowiedzenie sta³o siê konieczne ze wzglêdu na:
• wprowadzenie nowych zasad wynagradzania dotycz¹cych
ogó³u pracowników zatrudnionych u danego pracodawcy lub tej ich
grupy, do której pracownik nale¿y,
• stwierdzon¹ orzeczeniem lekarskim utratê zdolnoœci do wykonywania dotychczasowej pracy albo niezawinion¹ przez pracownika
utratê uprawnieñ koniecznych do jej wykonywania (art. 43 k.p.
w zwi¹zku z art. 13 ust. 3 ustawy o sip).
Wypowiedzenie warunków pracy i p³acy pracownikowi bêd¹cemu spo³ecznym inspektorem pracy jest te¿ dopuszczalne na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwi¹zywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn
niedotycz¹cych pracowników (DzU nr 90, poz. 844 ze zm.), tj.
w razie dokonywania zwolnieñ grupowych (art. 5 pkt 5 tej ustawy).
W przypadku gdy wypowiedzenie warunków pracy i p³acy powoduje obni¿enie wynagrodzenia, pracownikowi przys³uguje, do koñca
okresu, w którym korzysta³by ze szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem i rozwi¹zaniem stosunku pracy, dodatek wyrównawczy
obliczony wed³ug zasad wynikaj¹cych z kodeksu pracy (art. 5 ust. 6
wymienionej ustawy). Dodatek wyrównawczy stanowi ró¿nicê miêdzy wynagrodzeniem pracownika osi¹ganym przed zmian¹ warunków pracy i p³acy a wynagrodzeniem uzyskiwanym po tej zmianie.
Wysokoœæ dodatku wyrównawczego oblicza siê wed³ug zasad okreœlonych w rozporz¹dzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia
29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia
w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowi¹cego
podstawê obliczania odszkodowañ, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych nale¿noœci przewidzianych
w Kodeksie pracy (DzU nr 62, poz. 289 ze zm.). Zgodnie zaœ z § 2
ust. 2 tego rozporz¹dzenia wynagrodzenie do celów ustalenia dodatku
wyrównawczego oblicza siê wed³ug zasad obowi¹zuj¹cych przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy, okreœlonych z kolei
w rozporz¹dzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegó³owych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wyp³acania wynagrodzenia za czas urlopu
oraz ekwiwalentu pieniê¿nego za urlop (DzU nr 2, poz. 14 ze zm.).
41
Dodaæ nale¿y, ¿e powy¿sza ochrona trwa³oœci stosunku pracy
odnosi siê równie¿ do pracowników pe³ni¹cych funkcjê spo³ecznego
inspektora pracy zatrudnionych na podstawie mianowania lub spó³dzielczej umowy o pracê (art. 13 ust. 4 ustawy o sip).
Kiedy spo³eczny inspektor pracy powinien wykonywaæ swoje
czynnoœci?
Spo³eczni inspektorzy powinni wykonywaæ swoje czynnoœci
w zasadzie poza godzinami pracy. Jednak w razie koniecznoœci wykonywania swoich czynnoœci w godzinach pracy lub uczestniczenia
w naradach i szkoleniach, spo³eczni inspektorzy pracy zachowuj¹
prawo do wynagrodzenia. W przypadku znacznego obci¹¿enia zadaniami wynikaj¹cymi z pe³nienia funkcji spo³ecznego inspektora pracy, pracodawca – na wniosek zak³adowej organizacji zwi¹zkowej –
mo¿e ustaliæ miesiêczne wynagrodzenie zrycza³towane do wysokoœci nieprzekraczaj¹cej wynagrodzenia za 30 godzin pracy pracownika pe³ni¹cego funkcjê spo³ecznego inspektora pracy, a w szczególnie uzasadnionych wypadkach wynagrodzenie to mo¿e byæ podwy¿szone do wysokoœci nieprzekraczaj¹cej wynagrodzenia za 60 godzin
pracy. W zak³adach pracy, w których wystêpuje szczególne zagro¿enie zdrowia i ¿ycia pracowników, a warunki pracy wymagaj¹ sta³ego spo³ecznego nadzoru, pracodawca – na wniosek zak³adowej organizacji zwi¹zkowej – mo¿e zwolniæ pracownika na czas pe³nienia
funkcji zak³adowego spo³ecznego inspektora pracy z obowi¹zku wykonywania pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia, jakie
przys³ugiwa³o mu na stanowisku pracy zajmowanym w dniu oddelegowania do pe³nienia tej funkcji, z uwzglêdnieniem zmian tego
wynagrodzenia, jakie mog¹ nast¹piæ w czasie pe³nienia tej funkcji
Spo³eczni inspektorzy pracy wspó³dzia³aj¹ z Pañstwow¹ Inspekcj¹ Pracy i innymi organami nadzoru i kontroli warunków pracy
(np. z Pañstwow¹ Inspekcj¹ Sanitarn¹, Urzêdem Dozoru Technicznego, urzêdami górniczymi) w zakresie ustalonym w ustawie oraz
wytycznymi okreœlanymi przez ogólnokrajowe organizacje zwi¹zkowe, jeœli takie s¹ wydawane.
42
W jakim zakresie Pañstwowa Inspekcja Pracy wspó³dzia³a ze
spo³eczn¹ inspekcj¹ pracy?
Pañstwowa Inspekcja Pracy udziela pomocy spo³ecznej inspekcji
pracy w realizacji jej zadañ, a w szczególnoœci przez poradnictwo
prawne, specjalistyczn¹ prasê oraz szkolenie. Pañstwowi inspektorzy
pracy przeprowadzaj¹ te¿ kontrole wykonania przez pracodawców
zaleceñ i uwag spo³ecznych inspektorów pracy, zapisanych w ksiêdze zaleceñ i uwag, a która musi byæ udostêpniona do wgl¹du pañstwowemu inspektorowi pracy. Na umotywowany wniosek zak³adowego spo³ecznego inspektora pracy, uzgodniony z zak³adow¹ organizacj¹ zwi¹zkow¹ (organizacjami zwi¹zkowymi), dotycz¹cy spraw
zagro¿enia ¿ycia i zdrowia pracowników, pañstwowi inspektorzy
pracy przeprowadzaj¹ kontrole u pracodawców, a tak¿e wszczynaj¹
postêpowanie w sprawach o wykroczenia przeciwko prawom pracownika (art. 17–19 ustawy o sip).
Zak³adowy spo³eczny inspektor pracy ma prawo uczestniczyæ
w kontrolach przeprowadzanych u pracodawcy przez pañstwowych
inspektorów pracy oraz w podsumowaniu wyników takich kontroli
(art. 20 ustawy o sip). W toku wykonywania czynnoœci kontrolnych
pañstwowy inspektor pracy powinien wspó³dzia³aæ ze spo³eczn¹ inspekcj¹ pracy. Wspó³dzia³anie takie mo¿e w szczególnoœci polegaæ na:
• informowaniu o tematyce i zakresie przeprowadzanej kontroli,
• analizowaniu zg³oszonych uwag i spostrze¿eñ,
• informowaniu o wynikach kontroli i podjêtych decyzjach,
• udzielaniu porad i informacji z zakresu prawa pracy (art. 29
ustawy o PIP).
Do udzielania pomocy spo³ecznej inspekcji pracy w wykonywaniu jej zadañ zobowi¹zane s¹ równie¿ Pañstwowa Inspekcja Sanitarna, Urz¹d Dozoru Technicznego, a tak¿e inne organy nadzoru i kontroli warunków pracy (art. 21 ustawy o sip).
Jakie czyny mog¹ stanowiæ wykroczenia przeciwko przepisom
ustawy o sip?
Ustawa o spo³ecznej inspekcji pracy przewiduje te¿ odpowiedzialnoœæ za wykroczenia przeciwko jej przepisom. Zgodnie z art.
43
22 tej ustawy, pope³nia wykroczenie, kto dzia³aj¹c w imieniu pracodawcy narusza jej przepisy, a w szczególnoœci uniemo¿liwia dzia³alnoœæ spo³ecznego inspektora pracy, za co ustawa przewiduje karê
grzywny do 2500 z³. Tej samej karze podlega, kto nie wykonuje zalecenia spo³ecznego inspektora pracy. Orzekanie nastêpuje na podstawie wniosku pochodz¹cego od pañstwowego inspektora pracy
w trybie okreœlonym w kodeksie postêpowania w sprawach o wykroczenia.
4. RZECZOZNAWCY DO SPRAW BEZPIECZEÑSTWA
I HIGIENY PRACY
Jakie zadania wykonuj¹ rzeczoznawcy do spraw bezpieczeñstwa
i higieny pracy?
Istotna rola w zapewnieniu bezpieczeñstwa i higieny pracy
w zak³adach pracy przypada uprawnionym rzeczoznawcom do
spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy. Od rzetelnoœci ich opinii zale¿y bowiem, czy pomieszczenia, w których pracownicy wykonywaæ bêd¹ pracê, spe³niaj¹ wymagania w zakresie bezpieczeñstwa
i higieny pracy oraz ergonomii. Ogólne uregulowania dotycz¹ce rzeczoznawców do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy zawiera ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Pañstwowej Inspekcji Pracy, upowa¿niaj¹c równoczeœnie ministra w³aœciwego do spraw pracy do
okreœlenia, po zasiêgniêciu opinii g³ównego inspektora pracy, w drodze rozporz¹dzenia:
1) szczegó³owych warunków oraz trybu nadawania i cofania
uprawnieñ rzeczoznawców, a tak¿e wymagañ dotycz¹cych przygotowania kandydatów na rzeczoznawców i podnoszenia kwalifikacji
przez rzeczoznawców, bior¹c pod uwagê poziom wykszta³cenia, dotychczasow¹ praktykê zawodow¹ w zakresie opiniowania projektów
obiektów budowlanych, a tak¿e koniecznoœæ okresowego szkolenia,
2) zakresu nadawanych uprawnieñ, wzoru uprawnieñ rzeczoznawcy, wzoru klauzuli i pieczêci imiennej oraz wzoru rejestru opi44
niowanych projektów, bior¹c pod uwagê rodzaj budownictwa i podzia³ na grupy projektowe,
3) wymagañ dotycz¹cych opinii rzeczoznawców o projektach
nowo budowanych lub przebudowywanych obiektów budowlanych
albo ich czêœci, w których przewiduje siê wykonywanie pracy, oraz
trybu postêpowania odwo³awczego od tych opinii, bior¹c pod uwagê specyfikê, charakter i przeznaczenie obiektu budowlanego, a tak¿e zgodnoœæ przyjêtych rozwi¹zañ z obowi¹zuj¹cymi przepisami
i normami,
4) trybu powo³ywania i odwo³ywania cz³onków Komisji, sposobu dzia³ania tej Komisji i przeprowadzania egzaminu, bior¹c pod
uwagê koniecznoœæ zapewnienia sprawnego funkcjonowania Komisji,
5) wysokoœci wynagrodzenia cz³onków Komisji, bior¹c pod
uwagê zakres wykonywanych czynnoœci.
Na podstawie tej delegacji ustawowej Minister Pracy i Polityki
Spo³ecznej wyda³ rozporz¹dzenie z dnia 19 grudnia 2007 r. w sprawie rzeczoznawców do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy (DzU
nr 247, poz. 1835), zwane dalej rozporz¹dzeniem. Rozporz¹dzenie
to okreœla:
1) szczegó³owe warunki oraz tryb nadawania i cofania uprawnieñ rzeczoznawców do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy,
a tak¿e wymagania dotycz¹ce przygotowania kandydatów na rzeczoznawców i podnoszenia kwalifikacji przez rzeczoznawców,
2) zakres nadawanych uprawnieñ, wzór uprawnieñ rzeczoznawcy do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy, wzór klauzuli i pieczêci imiennej oraz wzór rejestru opiniowanych projektów,
3) wymagania dotycz¹ce opinii rzeczoznawców do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy o projektach nowo budowanych lub
przebudowywanych obiektów budowlanych albo ich czêœci, w których przewiduje siê pomieszczenia pracy, oraz tryb postêpowania
odwo³awczego od tych opinii,
4) tryb powo³ywania i odwo³ywania cz³onków Komisji Kwalifikacyjnej do Oceny Kandydatów na Rzeczoznawców, sposób dzia³ania tej Komisji i przeprowadzania egzaminu,
5) wysokoœæ wynagrodzenia cz³onków Komisji Kwalifikacyjnej
do Oceny Kandydatów na Rzeczoznawców.
45
Kto nadaje i cofa uprawnienia rzeczoznawcy do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy?
Zgodnie z art. 9 ust. 1 ustawy o PIP, uprawnienia rzeczoznawcy
do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy nadaje g³ówny inspektor
pracy na wniosek Komisji Kwalifikacyjnej do Oceny Kandydatów
na Rzeczoznawców. Prowadzi on tak¿e centralny rejestr wydanych
uprawnieñ.
Zgodnie z art. 9 ust. 2 ustawy o PIP, uprawnienia rzeczoznawcy
do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy mog¹ byæ nadane osobie,
która:
1) ukoñczy³a wy¿sze studia techniczne,
2) legitymuje siê co najmniej 5-letni¹ praktyk¹ zawodow¹ w zakresie ukoñczonego kierunku studiów,
3) ukoñczy³a kurs przygotowuj¹cy do opiniowania projektów
w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz ergonomii, przeprowadzony przez podmiot upowa¿niony przez g³ównego inspektora
pracy i wed³ug programu zatwierdzonego przez g³ównego inspektora pracy,
4) z³o¿y³a z wynikiem pozytywnym egzamin przed Komisj¹
Kwalifikacyjn¹.
Uprawnienia rzeczoznawcy s¹ nadawane kandydatowi, spe³niaj¹cemu wy¿ej wymienione wymagania, w danej grupie projektowej.
Wykaz grup projektowych i oznaczeñ grup uprawnieñ rzeczoznawców jest okreœlony w za³¹czniku nr 1 do powo³anego rozporz¹dzenia. Wzór uprawnienia rzeczoznawcy jest okreœlony w za³¹czniku
nr 2 do powo³anego rozporz¹dzenia.
G³ówny inspektor pracy – z w³asnej inicjatywy lub na wniosek
w³aœciwego okrêgowego inspektora pracy – mo¿e cofn¹æ uprawnienia rzeczoznawcy w razie wydania przez niego opinii naruszaj¹cej
w sposób ra¿¹cy przepisy bezpieczeñstwa i higieny pracy. Ponadto
g³ówny inspektor pracy mo¿e cofn¹æ uprawnienia rzeczoznawcy –
na wniosek okrêgowego inspektora pracy, w³aœciwego ze wzglêdu
na lokalizacjê obiektu budowlanego – w razie stwierdzenia podczas
odbioru tego obiektu lub jego eksploatacji, ¿e w opinii wydanej
przez rzeczoznawcê nie uwzglêdniono istotnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy. Decyzja o cofniêciu uprawnieñ rzeczo46
znawcy powinna byæ podjêta po uprzednim rozpatrzeniu jego wyjaœnieñ (art. 9 ust. 4 ustawy o PIP).
W razie cofniêcia uprawnieñ rzeczoznawcy lub rezygnacji
z tych uprawnieñ, rzeczoznawca jest obowi¹zany bezzw³ocznie
przekazaæ okrêgowemu inspektorowi pracy, w³aœciwemu ze wzglêdu
na miejsce zamieszkania rzeczoznawcy, pieczêæ zawieraj¹c¹ klauzulê i pieczêæ imienn¹, o których mowa w § 14 ust. 3 powo³anego
rozporz¹dzenia z dnia 19 grudnia 2007 r. Okrêgowy inspektor pracy zawiadamia te¿ bezzw³ocznie g³ównego inspektora pracy o rezygnacji rzeczoznawcy z nadanych mu uprawnieñ w celu odnotowania
tego w centralnym rejestrze wydanych uprawnieñ (§ 17 powo³anego rozporz¹dzenia).
Dodaæ nale¿y, ¿e koszty zwi¹zane z przygotowaniem kandydatów na rzeczoznawców, podnoszeniem kwalifikacji przez rzeczoznawców oraz nadawaniem uprawnieñ rzeczoznawcom, ustalone
przez g³ównego inspektora pracy, ponosi odpowiednio kandydat na
rzeczoznawcê lub rzeczoznawca (art. 9 ust. 8 ustawy o PIP).
Kto powo³uje i odwo³uje cz³onków Komisji Kwalifikacyjnej i co
nale¿y do ich obowi¹zków?
Cz³onków Komisji Kwalifikacyjnej, sk³adaj¹cej siê z 8 osób, powo³uje na 4-letni¹ kadencjê g³ówny inspektor pracy w porozumieniu
z ministrem w³aœciwym do spraw pracy spoœród kandydatów zg³oszonych przez:
1) G³ówny Urz¹d Nadzoru Budowlanego,
2) organizacje techniczne, stowarzyszenia zawodowe, izby samorz¹du zawodowego okreœlone w ustawie o samorz¹dach zawodowych architektów, in¿ynierów budownictwa i urbanistów oraz spoœród przedstawicieli nauki i pracowników Pañstwowej Inspekcji Pracy (art. 9 ust. 5 ustawy o PIP).
Zgodnie z przepisami § 6 powo³anego rozporz¹dzenia, g³ówny
inspektor pracy w porozumieniu z ministrem w³aœciwym do spraw
pracy wyznacza, spoœród cz³onków Komisji Kwalifikacyjnej, przewodnicz¹cego, jego zastêpcê oraz sekretarza.
Przewodnicz¹cy Komisji lub jego zastêpca:
1) kieruje prac¹ Komisji,
47
2) wnioskuje o odwo³ywania cz³onków i sekretarza Komisji,
3) przedk³ada przed egzaminem pisemnym cz³onkom Komisji
do akceptacji tematy prac egzaminacyjnych przydzielonych poszczególnym kandydatom,
4) przedk³ada g³ównemu inspektorowi pracy wnioski o nadanie
uprawnieñ rzeczoznawcy wraz z wynikami egzaminów kandydatów.
Cz³onkowie Komisji:
1) uczestnicz¹ w posiedzeniach Komisji i sesjach egzaminacyjnych,
2) w razie braku mo¿liwoœci wziêcia udzia³u w posiedzeniu lub
egzaminie zawiadamiaj¹ o tym sekretarza Komisji.
Do obowi¹zków sekretarza Komisji nale¿y natomiast:
1) sporz¹dzanie planu posiedzeñ Komisji i sesji egzaminacyjnych oraz ustalanie sk³adu Komisji na egzaminach – w uzgodnieniu
z przewodnicz¹cym Komisji,
2) zaznajamianie cz³onków Komisji z wnioskami kandydatów
o nadanie uprawnieñ wraz z informacj¹ o spe³nieniu przez poszczególnych kandydatów wymaganych warunków, okreœlonych w § 4
ust. 2 powo³anego rozporz¹dzenia (zob. poni¿ej),
3) zawiadamianie kandydatów o terminie egzaminu co najmniej
na 14 dni przed wyznaczonym terminem,
4) zawiadamianie cz³onków Komisji o terminach posiedzeñ
i egzaminów,
5) sporz¹dzanie protoko³ów z posiedzeñ Komisji i egzaminów.
G³ówny inspektor pracy w porozumieniu z ministrem w³aœciwym do spraw pracy mo¿e odwo³aæ cz³onka Komisji na wniosek
podmiotu, który zg³osi³ jego kandydaturê, a tak¿e w przypadku systematycznego nieuczestniczenia w pracach Komisji (art. 9 ust. 6
ustawy o PIP).
Stosownie do art. 9 ust. 7 ustawy o PIP, cz³onkowie Komisji
otrzymuj¹ za udzia³ w pracach Komisji wynagrodzenie, a tak¿e diety i zwrot kosztów podró¿y na zasadach okreœlonych w przepisach
wydanych na podstawie art. 775 § 2 kodeksu pracy, tj. na zasadach
okreœlonych w rozporz¹dzeniu Ministra Pracy i Polityki Spo³ecznej
z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wysokoœci oraz warunków
ustalania nale¿noœci przys³uguj¹cych pracownikowi zatrudnionemu
48
w pañstwowej lub samorz¹dowej jednostce sfery bud¿etowej z tytu³u
podró¿y s³u¿bowej na obszarze kraju (DzU nr 236, poz. 1990 ze zm.).
Jakie dane powinien zawieraæ wniosek o nadanie uprawnieñ
rzeczoznawcy do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy?
Zgodnie z przepisami § 4 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra
Pracy i Polityki Spo³ecznej z dnia 19 grudnia 2007 r., z wnioskiem
o nadanie uprawnieñ rzeczoznawcy wystêpuje do Komisji kandydat
lub jednostka, w której jest on zatrudniony.
Do wniosku tego do³¹cza siê:
1) uwierzytelniony odpis dyplomu potwierdzaj¹cego wykszta³cenie kandydata,
2) dokumentacjê potwierdzaj¹c¹ posiadanie przez kandydata co
najmniej 5-letniej praktyki zawodowej w zakresie ukoñczonego kierunku studiów, w szczególnoœci w zakresie projektowania, sprawdzania projektów, wykonywania samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie lub opiniowania projektów w innych dziedzinach; przez projekt nale¿y tu rozumieæ projekt nowo budowanego
lub przebudowywanego obiektu budowlanego albo jego czêœci,
w którym przewiduje siê pomieszczenia pracy,
3) informacjê okreœlaj¹c¹ grupy uprawnieñ, o które kandydat siê
ubiega,
4) zaœwiadczenie potwierdzaj¹ce ukoñczenie kursu przygotowuj¹cego do opiniowania projektów w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz ergonomii.
Warunkiem ubiegania siê o nadanie uprawnieñ dotycz¹cych budownictwa przemys³owego, rolno-spo¿ywczego i specjalistycznego
jest wczeœniejsze uzyskanie uprawnieñ dotycz¹cych budownictwa
powszechnego i komunalnego.
W jaki sposób przeprowadza siê egzamin przed Komisj¹ Kwalifikacyjn¹?
Komisja Kwalifikacyjna przeprowadza egzamin, który sk³ada siê
z czêœci pisemnej i ustnej. Terminy czêœci pisemnej i ustnej egzaminu wyznacza przewodnicz¹cy Komisji lub jego zastêpca. Kandydat
mo¿e ubiegaæ siê o zmianê terminu egzaminu, je¿eli przemawiaj¹ za
49
tym wa¿ne przyczyny usprawiedliwiaj¹ce nieobecnoœæ pracownika
w pracy, okreœlone w przepisach prawa pracy (np. choroba). Egzamin pisemny przeprowadza siê w obecnoœci przewodnicz¹cego, jego zastêpcy lub sekretarza oraz dwóch cz³onków Komisji. Egzamin
ustny przeprowadza siê w obecnoœci przewodnicz¹cego lub jego zastêpcy, sekretarza i co najmniej trzech cz³onków Komisji. Cz³onków
Komisji wyznacza przewodnicz¹cy Komisji lub jego zastêpca (§ 7
powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Pracy i Polityki Spo³ecznej
z dnia 19 grudnia 2007 r.).
Egzamin pisemny obejmuje test ze znajomoœci przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz opracowanie opinii o projekcie
pod wzglêdem zgodnoœci z przepisami bezpieczeñstwa i higieny
pracy oraz z wymaganiami ergonomii. Do czêœci ustnej egzaminu
przystêpuje kandydat, który w czêœci pisemnej uzyska³ wynik pozytywny. Z czêœci pisemnej egzaminu s¹ zwolnieni rzeczoznawcy
ubiegaj¹cy siê o nadanie dodatkowych grup uprawnieñ. Egzamin
ustny obejmuje sprawdzenie znajomoœci przepisów bezpieczeñstwa
i higieny pracy oraz ergonomii, obowi¹zuj¹cych przy projektowaniu
(§ 8 powo³anego rozporz¹dzenia).
Ogólna ocena wyniku egzaminu jest ustalana podczas posiedzenia Komisji, bezpoœrednio po egzaminie ustnym. O wyniku egzaminu kandydata decyduje Komisja zwyk³¹ wiêkszoœci¹ g³osów, a w razie równej liczby g³osów za i przeciw – rozstrzyga g³os przewodnicz¹cego lub jego zastêpcy. Z przebiegu egzaminu pisemnego i ustnego sporz¹dza siê protoko³y. Protoko³y podpisuj¹ cz³onkowie Komisji przeprowadzaj¹cy egzamin. Kandydat, który uzyska³ negatywny wynik z egzaminu, mo¿e przyst¹piæ do jednego egzaminu poprawkowego, nie wczeœniej jednak ni¿ po up³ywie trzech miesiêcy
od poprzedniego egzaminu, po uiszczeniu op³aty, o której mowa
w art. 9 ust. 8 ustawy o PIP. Wysokoœæ tej op³aty okreœla g³ówny
inspektor pracy.
Do jakich czynnoœci upowa¿niaj¹ nadane rzeczoznawcy uprawnienia?
Nadane uprawnienia upowa¿niaj¹ rzeczoznawcê do opiniowania
projektów nowo budowanych lub przebudowywanych obiektów bu50
dowlanych albo ich czêœci, w których przewiduje siê pomieszczenia
pracy, pod wzglêdem zgodnoœci z przepisami bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz wymaganiami ergonomii (art. 9 ust. 3 ustawy
o PIP). Rzeczoznawca opiniuje projekty, bior¹c pod uwagê specyfikê, charakter i przeznaczenie obiektu budowlanego lub jego czêœci,
a zw³aszcza warunki wynikaj¹ce z czêœci technologicznej projektu.
Opiniowanie polega w szczególnoœci na sprawdzeniu przez rzeczoznawcê zgodnoœci przyjêtych rozwi¹zañ z przepisami bezpieczeñstwa i higieny pracy, wymaganiami ergonomii oraz z Polskimi Normami, a tak¿e na sprawdzeniu, czy przyjête rozwi¹zania likwiduj¹
b¹dŸ ograniczaj¹ zagro¿enia, jakie mo¿e spowodowaæ projektowany
proces technologiczny. Rzeczoznawca opiniuje projekty architektoniczno-budowlane, technologiczne i inne, których rozwi¹zania maj¹
wp³yw na stan bezpieczeñstwa i higieny pracy. Rzeczoznawca, po
analizie projektu, umieszcza na rzucie podstawowym obiektu pieczêæ zawieraj¹c¹ klauzulê z opini¹ oraz pieczêæ imienn¹. Wzór
klauzuli i pieczêci imiennej jest okreœlony w za³¹czniku nr 3 do rozporz¹dzenia, natomiast wzór rejestru opiniowanych projektów jest
okreœlony w za³¹czniku nr 4 do powo³anego rozporz¹dzenia (§ 14
powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Pracy i Polityki Spo³ecznej
Obowi¹zuje zasada, ¿e rzeczoznawca bêd¹cy jednoczeœnie projektantem nie mo¿e opiniowaæ projektów przez niego opracowanych. Równie¿ rzeczoznawca bêd¹cy jednoczeœnie inspektorem pracy nie mo¿e opiniowaæ projektów, je¿eli dokonuje, zgodnie z przepisami prawa budowlanego, kontroli zgodnoœci wykonania tych
obiektów z projektem (§ 15 powo³anego rozporz¹dzenia).
W przypadku gdy jednostka projektowania uprawniona do wykonywania prac projektowych w budownictwie, projektant lub inwestor nie zgadza siê z opini¹ wydan¹ przez rzeczoznawcê, mo¿e
w terminie 14 dni od dnia otrzymania opinii zwróciæ siê do okrêgowego inspektora pracy, w³aœciwego ze wzglêdu na lokalizacjê projektowanego obiektu budowlanego, o ocenê prawid³owoœci rozwi¹zañ przyjêtych w projekcie. Stanowisko okrêgowego inspektora pracy w takim przypadku jest ostateczne (§ 16 powo³anego rozporz¹dzenia).
51
Jakie inne obowi¹zki ci¹¿¹ na rzeczoznawcy?
Rzeczoznawca do spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy jest
obowi¹zany do podnoszenia swych kwalifikacji zawodowych przez:
• udzia³, nie rzadziej ni¿ co 5 lat, w okresowych szkoleniach organizowanych dla rzeczoznawców w jednostce organizacyjnej upowa¿nionej przez g³ównego inspektora pracy,
• zaznajamianie siê z nowo wydanymi przepisami, z Polskimi
Normami i wydawnictwami dotycz¹cymi bezpieczeñstwa i higieny
pracy oraz ergonomii (§ 18 powo³anego rozporz¹dzenia).
R o z d z i a ³ II
OBOWI¥ZKI
W ZAKRESIE BEZPIECZEÑSTWA
I HIGIENY PRACY
1. OBOWI¥ZKI PRACODAWCY
Jakie przepisy okreœlaj¹ obowi¹zki pracodawcy w zakresie bhp?
Przepis art. 15 k.p., zamieszczony w katalogu podstawowych zasad prawa pracy, nak³ada na pracodawcê obowi¹zek zapewnienia
pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Odpowiada to konstytucyjnej zasadzie, i¿ „Ka¿dy ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy” (art. 66 ust. 1 Konstytucji
RP). Ponadto obowi¹zek taki sformu³owany zosta³ równie¿ w art.
94 pkt 4 k.p., poszerzony przy tym o obowi¹zek prowadzenia systematycznego szkolenia pracowników w zakresie bezpieczeñstwa
i higieny pracy.
Obowi¹zek pracodawcy zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy odnosi siê do wszystkich osób zatrudnionych
przez pracodawcê, bez wzglêdu na podstawê prawn¹ tego zatrudnienia, a wiêc równie¿ do osób wykonuj¹cych pracê nak³adcz¹, zleceniobiorców czy wykonuj¹cych pracê na podstawie innej umowy cywilnoprawnej, a tak¿e do osób prowadz¹cych w zak³adzie pracy lub
53
w miejscu wyznaczonym przez pracodawcê na w³asny rachunek
dzia³alnoœæ gospodarcz¹ (art. 304 § 1 k.p.). Pracodawca jest te¿
obowi¹zany zapewniæ bezpieczne i higieniczne warunki zajêæ odbywanych na terenie zak³adu pracy przez studentów i uczniów niebêd¹cych jego pracownikami (art. 304 § 2 k.p.). W razie prowadzenia
prac w miejscu, do którego maj¹ dostêp osoby niebior¹ce udzia³u
w procesie pracy, pracodawca jest te¿ obowi¹zany zastosowaæ œrodki niezbêdne do zapewnienia ochrony ¿ycia i zdrowia tym osobom
(art. 304 § 4 k.p.).
Obowi¹zki pracodawcy w zakresie bezpieczeñstwa i higieny
pracy reguluj¹ nie tylko przepisy kodeksu pracy i wydane na jego
podstawie przepisy wykonawcze, ale tak¿e przepisy szczególne
ustanawiane dla poszczególnych ga³êzi pracy, ze wzglêdu na ich
specyfikê, jak równie¿ przepisy odrêbnych ustaw. W rozdziale
I dzia³u dziesi¹tego kodeksu pracy uregulowane zosta³y podstawowe
obowi¹zki pracodawcy w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Obowi¹zki te s¹ skonkretyzowane w innych przepisach tego dzia³u
i omawiane przy poszczególnych zagadnieniach.
Kto ponosi odpowiedzialnoœæ za stan bezpieczeñstwa i higieny
pracy w zak³adzie pracy?
Przepis art. 207 § 1 k.p. wyra¿a ogóln¹ zasadê, ¿e pracodawca
ponosi odpowiedzialnoœæ za stan bezpieczeñstwa i higieny pracy
w zak³adzie pracy. Jest to odpowiedzialnoœæ bardzo szeroka, dotyczy bowiem ochrony ¿ycia i zdrowia pracowników. Pracownik ma
równoczeœnie prawo ¿¹daæ od pracodawcy zapewnienia mu bezpiecznych i higienicznych warunków pracy. Odpowiedzialnoœæ pracodawcy za stan bezpieczeñstwa i higieny pracy jest odpowiedzialnoœci¹ nie tylko wobec pracowników, ale równie¿ wobec pañstwa.
Naruszenia obowi¹zków w tym zakresie mog¹ stanowiæ wykroczenia przeciwko prawom pracownika, zgodnie bowiem z art. 283 § 1
k.p., kto, bêd¹c odpowiedzialnym za stan bezpieczeñstwa i higieny
pracy w zak³adzie pracy albo kieruj¹c pracownikami, nie przestrzega
przepisów lub zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy, podlega karze
grzywny od 1000 z³ do 30 000 z³. Szczególnie zaœ ra¿¹ce naruszenia obowi¹zków w tym zakresie mog¹ wyczerpywaæ znamiona prze54
stêpstwa i poci¹gaæ za sob¹ odpowiedzialnoœæ karn¹. Jak bowiem
stanowi¹ przepisy art. 220 § 1 i 2 kodeksu karnego, osoba odpowiedzialna w zak³adzie pracy za bezpieczeñstwo i higienê pracy, która
nie dope³nia wynikaj¹cego st¹d obowi¹zku i przez to nara¿a pracownika na bezpoœrednie niebezpieczeñstwo utraty ¿ycia albo ciê¿kiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolnoœci
do lat 3. Je¿eli natomiast osoba ta dzia³a³a nieumyœlnie – podlega
grzywnie, karze ograniczenia wolnoœci albo pozbawienia wolnoœci
do roku.
Odpowiedzialnoœæ pracodawcy za stan bezpieczeñstwa i higieny
pracy w zak³adzie pracy jest niezale¿na od tego, czy pracodawca
posiada œrodki finansowe na realizacjê okreœlonych zadañ i poprawê
warunków w tym zakresie. Ponadto pracodawca ponosi te¿ odpowiedzialnoœæ nie tylko za w³asne dzia³ania b¹dŸ zaniechania, ale
tak¿e za stan obiektów budowlanych i terenu zak³adu pracy (np.
dróg wewn¹trzzak³adowych, oœwietlenia terenu, ogrodzeñ itp.), stosowanych maszyn i innych urz¹dzeñ technicznych oraz procesów
technologicznych. Pracodawca nie mo¿e przerzuciæ tej odpowiedzialnoœci na inne podmioty, uznaj¹c np., ¿e wadliwoœæ dzia³ania
maszyn lub innych urz¹dzeñ technicznych, zagra¿aj¹cych bezpieczeñstwu pracowników, jest wynikiem b³êdu konstruktora czy wytwórcy tych maszyn lub urz¹dzeñ. Zarówno bowiem konstruktor, jak
i producent ponosz¹ odpowiedzialnoœæ na podstawie odrêbnych
przepisów.
Sformu³owany w art. 207 § 2 k.p. ogólny obowi¹zek pracodawcy dotycz¹cy ochrony zdrowia i ¿ycia pracowników powinien byæ
realizowany poprzez zapewnienie bezpiecznych i higienicznych warunków pracy przy odpowiednim wykorzystaniu osi¹gniêæ nauki
i techniki. Nie oznacza to jednak, ¿e pracodawca musi siêgaæ po
najnowsze osi¹gniêcia nauki i techniki, gdy¿ taki warunek by³by raczej trudny do zrealizowania. Nie mo¿na wymagaæ od pracodawcy,
by np. dostarcza³ pracownikom najnowsze w œwiecie œrodki ochrony indywidualnej b¹dŸ zainstalowa³ w pomieszczeniach pracy najnowsze, znane w œwiecie, urz¹dzenia odpylaj¹ce. Wykorzystanie
osi¹gniêæ nauki i techniki mo¿e zatem sprowadzaæ siê do pewnego
aktualnego, istniej¹cego powszechnie stanu w tym zakresie, do tego
55
co jest dostêpne, sprawdzone i powszechnie stosowane. W przepisie
tym wymienione te¿ zosta³y niektóre obowi¹zki w zakresie zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, które ci¹¿¹ na
pracodawcy „w szczególnoœci”, jak:
• organizowanie pracy w sposób zapewniaj¹cy bezpieczne i higieniczne warunki pracy,
• zapewnienie przestrzegania w zak³adzie pracy przepisów oraz
zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy,
• wydawanie poleceñ usuniêcia uchybieñ w zakresie przestrzegania przepisów oraz zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz
kontrolowanie ich wykonania,
• zapewnienie wykonania nakazów, wyst¹pieñ, decyzji i zarz¹dzeñ wydawanych przez organy nadzoru nad warunkami pracy, np.
nakazów pañstwowego inspektora pracy,
• zapewnienie wykonania zaleceñ spo³ecznego inspektora pracy,
przy czym obowi¹zek ten mo¿e dotyczyæ tylko pracodawcy, u którego dzia³a spo³eczna inspekcja pracy.
W jakim zakresie pracodawca oraz osoby kieruj¹ce pracownikami powinni znaæ przepisy oraz zasady bezpieczeñstwa i higieny
pracy?
Przepis art. 207 § 3 k.p. nak³ada na pracodawcê oraz osoby kieruj¹ce pracownikami (kierowników komórek organizacyjnych zak³adu pracy, mistrzów, brygadzistów) obowi¹zek znajomoœci – w zakresie niezbêdnym do wykonywania ci¹¿¹cych na nich obowi¹zków
– przepisów o ochronie pracy, w tym przepisów oraz zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy. Przepisy o ochronie pracy maj¹ szeroki
zakres, obejmuj¹ bowiem nie tylko przepisy bezpieczeñstwa i higieny pracy, ale równie¿ przepisy dotycz¹ce pracy kobiet, pracowników m³odocianych i osób niepe³nosprawnych. W szczególnoœci zaœ
dotyczy to znajomoœci zakazów zatrudniania kobiet i m³odocianych
przy okreœlonych rodzajach prac, przepisów dotycz¹cych macierzyñstwa, czasu pracy m³odocianych i osób niepe³nosprawnych. Jeœli
chodzi o pracodawców bêd¹cych jednostkami organizacyjnymi, obowi¹zek znajomoœci powy¿szych przepisów odnosi siê do osób zarz¹dzaj¹cych w imieniu pracodawcy zak³adem pracy, natomiast praco56
dawca bêd¹cy osob¹ fizyczn¹ musi znaæ te przepisy osobiœcie. Stopieñ znajomoœci przepisów z zakresu ochrony pracy, w tym przepisów oraz zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy, zale¿y od pe³nionej
przez dan¹ osobê funkcji w zak³adzie pracy. W wiêkszym niew¹tpliwie stopniu znajomoœæ tych przepisów powinny posiadaæ osoby kieruj¹ce pracownikami, gdy¿ to na nich spoczywaj¹ szczególne obowi¹zki w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy, okreœlone w art.
212 k.p. Natomiast osoba zarz¹dzaj¹ca (kieruj¹ca) zak³adem pracy
powinna mieæ chocia¿ ogóln¹ znajomoœæ tych przepisów.
Jakie obowi¹zki w zakresie bhp ci¹¿¹ na osobach kieruj¹cych
pracownikami?
Zgodnie z art. 212 k.p., osoba kieruj¹ca pracownikami jest obowi¹zana:
1) organizowaæ stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeñstwa i higieny pracy,
2) dbaæ o sprawnoœæ œrodków ochrony indywidualnej oraz ich
stosowanie zgodnie z przeznaczeniem,
3) organizowaæ, przygotowywaæ i prowadziæ prace, uwzglêdniaj¹c zabezpieczenie pracowników przed wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi i innymi chorobami zwi¹zanymi z warunkami
œrodowiska pracy,
4) dbaæ o bezpieczny i higieniczny stan pomieszczeñ pracy
i wyposa¿enia technicznego, a tak¿e o sprawnoœæ œrodków ochrony
zbiorowej i ich stosowanie zgodnie z przeznaczeniem,
5) egzekwowaæ przestrzeganie przez pracowników przepisów
i zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy,
6) zapewniaæ wykonanie zaleceñ lekarza sprawuj¹cego opiekê
zdrowotn¹ nad pracownikami.
Wymienione wy¿ej obowi¹zki ci¹¿¹ na ka¿dej osobie kieruj¹cej
pracownikami, jednak¿e ró¿ny mo¿e byæ zakres tych obowi¹zków,
w zale¿noœci od funkcji danej osoby. W szerszym zakresie obowi¹zki te obci¹¿aæ bêd¹ np. kierownika wydzia³u (oddzia³u) ni¿ brygadzistê, kieruj¹cego tylko okreœlon¹ grup¹ pracowników, wchodz¹c¹
w sk³ad wydzia³u (oddzia³u). Istotne jest zatem, aby obowi¹zki
w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy, spoczywaj¹ce na po57
szczególnych osobach kieruj¹cych pracownikami w zak³adzie pracy,
by³y jasno okreœlone, co ma s³u¿yæ nie tylko realizacji tych obowi¹zków, ale tak¿e ustaleniu odpowiedzialnoœci osób za niedope³nienie tych obowi¹zków. Od nale¿ytego wype³niania przez osoby
kieruj¹ce pracownikami ci¹¿¹cych na nich obowi¹zków w du¿ym
stopniu zale¿y stan bezpieczeñstwa i higieny pracy w zak³adzie pracy. Bezpoœredni prze³o¿ony pracownika, z racji codziennego kontaktu mo¿e (i jest obowi¹zany) na bie¿¹co kontrolowaæ i korygowaæ
postêpowanie pracowników. Natomiast tolerowanie nieprzestrzegania przez pracowników przepisów oraz zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy, ukrywanie przed kierownictwem wy¿szego szczebla
pope³nionych przewinieñ (np. spo¿ywania alkoholu w czasie pracy),
w imiê fa³szywie pojmowanej kole¿eñskoœci, mo¿e doprowadziæ
niejednokrotnie do wypadku przy pracy.
Jakie zasady obowi¹zuj¹, je¿eli pracownicy zatrudnieni przez
ró¿nych pracodawców wykonuj¹ pracê w tym samym miejscu?
W praktyce nieraz siê zdarza, ¿e w tym samym miejscu prace
wykonuj¹ pracownicy zatrudnieni przez ró¿nych pracodawców (np.
przy budowie obiektów przemys³owych, budynków mieszkalnych,
dróg). W takiej sytuacji zachodzi potrzeba podejmowania przez
wszystkich pracodawców wspólnych dzia³añ w celu zapewnienia
tym pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.
Zgodnie te¿ z przepisami art. 208 k.p., w przypadku gdy jednoczeœnie w tym samym miejscu wykonuj¹ pracê pracownicy zatrudnieni
przez ró¿nych pracodawców, pracodawcy ci maj¹ obowi¹zek:
• wspó³pracowaæ ze sob¹,
• wyznaczyæ koordynatora sprawuj¹cego nadzór nad bezpieczeñstwem i higien¹ pracy wszystkich pracowników zatrudnionych
w tym samym miejscu,
• ustaliæ zasady wspó³dzia³ania uwzglêdniaj¹c sposoby postêpowania w przypadku wyst¹pienia zagro¿eñ dla zdrowia lub ¿ycia pracowników.
Ze wzglêdu na ró¿ny charakter prac wykonywanych w tym samym miejscu, wymieniony koordynator powinien mieæ bardziej
kompleksow¹ znajomoœæ przepisów oraz zasad bezpieczeñstwa i hi58
gieny pracy, a nie tylko dotycz¹cych prac wykonywanych przez pracodawcê, u którego jest zatrudniony. Przepisy nie okreœlaj¹, w jaki
sposób pracodawcy maj¹ wyznaczyæ tego koordynatora, ale niew¹tpliwie powinno to nast¹piæ w wyniku wzajemnych uzgodnieñ. Wyznaczenie takiego koordynatora nie zwalnia jednak poszczególnych
pracodawców z obowi¹zku zapewnienia bezpieczeñstwa i higieny
pracy zatrudnionym przez nich pracownikom, ostatecznie bowiem to
pracodawcy ponosz¹ odpowiedzialnoœæ za niezapewnienie zatrudnionym przez nich pracownikom bezpiecznych i higienicznych warunków pracy.
Jakie obowi¹zki ci¹¿¹ na pracodawcy rozpoczynaj¹cym dzia³alnoœæ?
Stosownie do przepisów art. 209 k.p. pracodawca rozpoczynaj¹cy dzia³alnoœæ jest obowi¹zany, w terminie 30 dni od dnia rozpoczêcia tej dzia³alnoœci, zawiadomiæ na piœmie w³aœciwego okrêgowego
inspektora pracy i w³aœciwego pañstwowego inspektora sanitarnego
o miejscu, rodzaju i zakresie prowadzonej dzia³alnoœci. Przepisy nie
wyjaœniaj¹ jednak, co nale¿y rozumieæ przez „rozpoczêcie dzia³alnoœci”. Nale¿y jednak przyj¹æ, i¿ chodzi tu o moment, kiedy okreœlony podmiot staje siê pracodawc¹ w rozumieniu art. 3 k.p., a wiêc
z dniem zatrudnienia choæby jednego pracownika (por. M. Barzycka-Banaszczyk, Prawo pracy. Komentarz, Wydawnictwo C. H.
Beck, Warszawa 1998, s. 330; R. Celeda, (w:) Kodeks pracy. Komentarz, red. T. Zieliñski, Dom Wydawniczy ABC, Warszawa 2000,
s. 86; T. Nycz, (w:) Kodeks pracy 2007. Komentarz, red. B. Wagner,
Wydawnictwo Oœrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr Sp. z o.o.,
Gdañsk 2007, s. 730). Powy¿szy obowi¹zek ci¹¿y równie¿ na pracodawcy odpowiednio w razie zmiany miejsca, rodzaju i zakresu
prowadzonej dzia³alnoœci, a zw³aszcza zmiany technologii lub profilu produkcji, je¿eli zmiana technologii mo¿e powodowaæ zwiêkszenie zagro¿enia dla zdrowia pracowników. Ponadto w³aœciwy okrêgowy inspektor pracy lub w³aœciwy inspektor sanitarny mo¿e zobowi¹zaæ pracodawcê prowadz¹cego dzia³alnoœæ powoduj¹c¹ szczególne
zagro¿enia dla zdrowia lub ¿ycia pracowników do okresowej aktualizacji powy¿szych informacji.
59
2. OBOWI¥ZKI ORGANÓW
SPRAWUJ¥CYCH NADZÓR NAD PRZEDSIÊBIORSTWAMI
LUB INNYMI JEDNOSTKAMI ORGANIZACYJNYMI
Jakie obowi¹zki ci¹¿¹ na organach sprawuj¹cych nadzór nad
przedsiêbiorstwami lub innymi jednostkami organizacyjnymi pañstwowymi albo samorz¹dowymi?
Zgodnie z art. 23714 k.p., organy sprawuj¹ce nadzór nad przedsiêbiorstwami lub innymi jednostkami organizacyjnymi pañstwowymi albo samorz¹dowymi s¹ obowi¹zane podejmowaæ dzia³ania na
rzecz kszta³towania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy,
a w szczególnoœci:
1) udzielaæ przedsiêbiorstwom i jednostkom organizacyjnym pomocy przy wykonywaniu zadañ z zakresu bezpieczeñstwa i higieny
pracy,
2) dokonywaæ, co najmniej raz w roku, oceny stanu bezpieczeñstwa i higieny pracy w przedsiêbiorstwach i jednostkach organizacyjnych oraz okreœlaæ kierunki poprawy tego stanu,
3) w miarê potrzeb i mo¿liwoœci – inicjowaæ i prowadziæ badania naukowe dotycz¹ce bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Wymienione obowi¹zki spoczywaj¹ tylko na organach sprawuj¹cych nadzór nad jednostkami organizacyjnymi pañstwowymi albo
samorz¹dowymi. Nie dotycz¹ zatem organów sprawuj¹cych nadzór
nad zak³adami pracy dzia³aj¹cymi w formie spó³ek prawa handlowego, spó³dzielczymi i spo³ecznymi zak³adami pracy.
3. OBOWI¥ZKI PRACOWNIKÓW
W art. 211 k.p. wymienione zosta³y w sposób ogólny obowi¹zki pracowników w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy, natomiast uszczegó³owienie tych obowi¹zków nastêpuje w innych prze60
pisach kodeksu i przepisach wykonawczych, np. gdy chodzi o szkolenie w zakresie bhp, badania lekarskie, stosowanie œrodków ochrony indywidualnej oraz odzie¿y i obuwia roboczego (o czym jest
mowa we w³aœciwym miejscu).
Jaki jest podstawowy obowi¹zek pracownika w zakresie bhp?
Ustanowiony w art. 211 zdanie 1 k.p. obowi¹zek przestrzegania
przez pracownika przepisów oraz zasad bezpieczeñstwa i higieny
pracy ma charakter obowi¹zku podstawowego, a zatem jego ciê¿kie
naruszenie mo¿e uzasadniaæ rozwi¹zanie przez pracodawcê umowy
o pracê bez wypowiedzenia z winy pracownika na podstawie art. 52
§ 1 pkt 1 k.p. Za nieprzestrzeganie przepisów oraz zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy pracownik mo¿e te¿ byæ ukarany kar¹ porz¹dkow¹ upomnienia lub nagany albo kar¹ pieniê¿n¹ (art. 108 § 1
i 2 k.p.). Ogólny obowi¹zek pracownika przestrzegania przepisów
oraz zasad bezpieczeñstwa i higieny pracy, a tak¿e przepisów przeciwpo¿arowych, sformu³owany te¿ zosta³ w art. 100 § 2 pkt 3 k.p.
Jakie obowi¹zki w zakresie bhp w szczególnoœci ci¹¿¹ na pracownikach?
Wed³ug art. 211 zdanie 2 k.p. pracownik jest obowi¹zany
w szczególnoœci:
1) znaæ przepisy i zasady bezpieczeñstwa i higieny pracy, braæ
udzia³ w szkoleniu i instrukta¿u z tego zakresu oraz poddawaæ siê
wymaganym egzaminom sprawdzaj¹cym,
2) wykonywaæ pracê w sposób zgodny z przepisami i zasadami
bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz stosowaæ siê do wydawanych
w tym zakresie poleceñ i wskazówek prze³o¿onych,
3) dbaæ o nale¿yty stan maszyn, urz¹dzeñ, narzêdzi i sprzêtu
oraz o porz¹dek i ³ad w miejscu pracy,
4) stosowaæ œrodki ochrony zbiorowej, a tak¿e u¿ywaæ przydzielonych œrodków ochrony indywidualnej oraz odzie¿y i obuwia
roboczego, zgodnie z ich przeznaczeniem,
5) poddawaæ siê wstêpnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom lekarskim i stosowaæ siê do wskazañ lekarskich,
61
6) niezw³ocznie zawiadomiæ prze³o¿onego o zauwa¿onym w zak³adzie pracy wypadku albo zagro¿eniu ¿ycia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrzec wspó³pracowników, a tak¿e inne osoby znajduj¹ce
siê w rejonie zagro¿enia, o gro¿¹cym im niebezpieczeñstwie,
7) wspó³dzia³aæ z pracodawc¹ i prze³o¿onymi w wype³nianiu
obowi¹zków dotycz¹cych bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Obowi¹zkiem pracownika jest znaæ nie tylko przepisy, ale równie¿ zasady bezpieczeñstwa i higieny pracy wykszta³cone przez doœwiadczenie ¿yciowe, czy te¿ wynikaj¹ce z wiedzy ogólnej lub
z przes³anek naukowych. Nie jest bowiem mo¿liwe uregulowanie
przepisami wszystkich mo¿liwych sytuacji, jakie mog¹ wystêpowaæ
w procesie pracy, bior¹c pod uwagê ró¿norodnoœæ stosowanych
technologii, specyfikê poszczególnych ga³êzi produkcji i nieustanny
postêp techniczny. Znajomoœæ sprawdzonych w praktyce zasad bezpiecznej pracy jest wiêc obowi¹zkiem ka¿dego pracownika. Aby
pracownik posiad³ znajomoœæ przepisów oraz zasad bezpieczeñstwa
i higieny pracy, jest obowi¹zany braæ udzia³ w szkoleniu i instrukta¿u z tego zakresu oraz poddawaæ siê wymaganym egzaminom
sprawdzaj¹cym (art. 211 pkt 1 k.p.). Szczegó³owo na temat szkolenia w zakresie bhp jest mowa w rozdziale IX).
Stosownie do art. 211 pkt 2 k.p. pracownik jest obowi¹zany wykonywaæ pracê w sposób zgodny z przepisami oraz zasadami bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz stosowaæ siê do wydawanych
w tym zakresie poleceñ i wskazówek prze³o¿onych. Poznane w czasie szkolenia wstêpnego i szkolenia okresowego przepisy oraz zasady bezpieczeñstwa i higieny pracy pracownik jest obowi¹zany przestrzegaæ w praktyce, wykonuj¹c pracê w taki sposób, by nie stwarzaæ zagro¿eñ dla zdrowia lub ¿ycia w³asnego oraz innych pracowników. W szczególnoœci obowi¹zany jest stosowaæ w³aœciwe metody
pracy i u¿ywaæ w³aœciwych narzêdzi i materia³ów, zgodnie z ich
przeznaczeniem. Ogólny obowi¹zek pracowniczy, wynikaj¹cy z art.
100 § 1 k.p., nakazuje do³o¿enie nale¿ytej starannoœci i sumiennoœci przy wykonywaniu pracy, a tak¿e stosowania siê do poleceñ
prze³o¿onych, które dotycz¹ pracy, je¿eli nie s¹ one sprzeczne
z przepisami prawa pracy. Wykonywanie poleceñ i wskazówek prze62
³o¿onych, dotycz¹cych zarówno metod wykonywania pracy, jak
i postêpowania pracowników w toku jej wykonywania oraz stosowania œrodków zabezpieczaj¹cych przed zagro¿eniami, ma istotne
znaczenie dla stanu bezpieczeñstwa pracy.
Pracownik jest obowi¹zany dbaæ o nale¿yty stan maszyn i innych urz¹dzeñ technicznych, narzêdzi i sprzêtu oraz o ³ad i porz¹dek w miejscu pracy (art. 211 pkt 3 k.p.). Pracownik obowi¹zany
jest zatem u¿ytkowaæ w³aœciwie powierzone mu maszyny, urz¹dzenia i inny sprzêt, a przede wszystkim przestrzegaæ instrukcji obs³ugi i wskazówek prze³o¿onych, dokonywaæ niezbêdnych przegl¹dów
i konserwacji. O nieprawid³owoœciach w dzia³aniu maszyn i innych
urz¹dzeñ technicznych powinien informowaæ bezpoœredniego prze³o¿onego, a w razie zagro¿enia dla bezpieczeñstwa wstrzymaæ ruch
maszyny lub urz¹dzenia. Istotne znaczenie ma równie¿ zachowanie
porz¹dku i ³adu w miejscu pracy. Nieuporz¹dkowane miejsce pracy,
z nagromadzonymi materia³ami czy odpadami, bywa czêsto przyczyn¹ wypadków przy pracy.
Pracownik jest obowi¹zany stosowaæ œrodki ochrony zbiorowej,
a tak¿e u¿ywaæ przydzielonych mu œrodków ochrony indywidualnej
oraz odzie¿y i obuwia roboczego, zgodnie z ich przeznaczeniem
(art. 211 pkt 4 k.p.). Ma to na celu zabezpieczenie pracownika
przed dzia³aniem szkodliwych dla zdrowia lub niebezpiecznych
czynników wystêpuj¹cych przy pracy. Pracownik we w³asnym zakresie powinien dbaæ o to, by u¿ywaæ odzie¿y i sprzêtu ochronnego
w ka¿dym przypadku wykonywania prac niebezpiecznych lub szkodliwych dla zdrowia. Obowi¹zkiem pracodawcy jest zaœ przydzielanie pracownikom œrodków ochrony indywidualnej oraz odzie¿y
i obuwia roboczego.
Pracownik jest obowi¹zany poddawaæ siê wstêpnym, okresowym i kontrolnym, a tak¿e innym wymaganym badaniom lekarskim
i stosowaæ siê do zaleceñ lekarskich (art. 211 pkt 5 k.p.). Bli¿ej zagadnienia te omówiono w rozdziale VII, podtytu³ 2.
Obowi¹zkiem pracownika jest niezw³oczne zawiadomienie prze³o¿onego o zauwa¿onym w zak³adzie pracy wypadku albo zagro¿eniu ¿ycia lub zdrowia ludzkiego oraz ostrze¿enie wspó³pracowni63
ków, a tak¿e innych osób znajduj¹cych siê w miejscu zagro¿enia,
o gro¿¹cym im niebezpieczeñstwie (art. 211 pkt 6 k.p.). Obowi¹zki
pracodawcy i pracowników w razie zaistnienia wypadku przy pracy
omówione zosta³y bli¿ej w rozdziale VIII, podtytu³ 1.2.
Pracownik jest te¿ obowi¹zany wspó³dzia³aæ z pracodawc¹
i prze³o¿onymi w wype³nianiu obowi¹zków dotycz¹cych bezpieczeñstwa i higieny pracy (art. 211 pkt 7 k.p.), bowiem tylko wspólne dzia³ania w tym zakresie mog¹ zapewniæ nale¿yty stan bezpieczeñstwa i higieny pracy w zak³adzie pracy.
R o z d z i a ³ III
WYMAGANIA BHP
DOTYCZ¥CE OBIEKTÓW BUDOWLANYCH
I TERENU ZAK£ADU PRACY
1. POMIESZCZENIA PRACY
Jakie podstawowe wymogi w zakresie bhp powinny spe³niaæ
obiekty budowlane i znajduj¹ce siê w nich pomieszczenia pracy?
Dla zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy
istotne znaczenie maj¹ u¿ytkowane przez pracodawcê obiekty budowlane oraz znajduj¹ce siê w nich pomieszczenia pracy. W tym zakresie przepisy kodeksu pracy okreœlaj¹ tylko ogólne wymagania,
jakim powinny odpowiadaæ budynki i pomieszczenia pracy. Przede
wszystkim pracodawca jest obowi¹zany zapewniaæ, aby budowa lub
przebudowa obiektu budowlanego, w którym przewiduje siê pomieszczenia pracy, by³a wykonywana na podstawie projektów
uwzglêdniaj¹cych wymagania bezpieczeñstwa i higieny pracy, pozytywnie zaopiniowanych przez uprawnionych rzeczoznawców, zgodnie z odrêbnymi przepisami. Przebudowa obiektu budowlanego,
w którym znajduj¹ siê pomieszczenia pracy, powinna uwzglêdniaæ
poprawê warunków bezpieczeñstwa i higieny pracy. Powy¿sze zasady stosuje siê odpowiednio w przypadku, gdy budowa lub przebudowa dotyczy czêœci obiektu budowlanego, w której znajduj¹ siê
pomieszczenia pracy (art. 213 k.p.).
65
Projekt budowy lub przebudowy obiektu budowlanego, w którym maj¹ byæ pomieszczenia pracy, musi byæ pozytywnie zaopiniowany przez uprawnionego rzeczoznawcê co do spe³niania wymagañ
w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy (o rzeczoznawcach do
spraw bezpieczeñstwa i higieny pracy by³a szczegó³owo mowa
w rozdziale I, podtytu³ 4). Rzeczoznawca opiniuje projekty, bior¹c
pod uwagê specyfikê, charakter i przeznaczenie obiektu budowlanego lub jego czêœci, a zw³aszcza warunki wynikaj¹ce z czêœci technologicznej projektu. Opiniowanie polega w szczególnoœci na
sprawdzeniu przez rzeczoznawcê zgodnoœci przyjêtych rozwi¹zañ
z przepisami bezpieczeñstwa i higieny pracy, wymaganiami ergonomii oraz z Polskimi Normami, a tak¿e na sprawdzeniu, czy przyjête rozwi¹zania likwiduj¹ b¹dŸ ograniczaj¹ zagro¿enia, jakie mo¿e
spowodowaæ projektowany proces technologiczny. Rzeczoznawca
opiniuje projekty architektoniczno-budowlane, technologiczne oraz
inne, których rozwi¹zania maj¹ wp³yw na stan bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Zgodnie z art. 214 k.p. pracodawca jest obowi¹zany zapewniaæ
pomieszczenia pracy odpowiednie do rodzaju wykonywanych prac
i liczby zatrudnionych pracowników. Inne pomieszczenia s¹ potrzebne np. dla prac biurowych, a inne gdzie praca wykonywana jest
w du¿ym zapyleniu, ha³asie czy wysokiej temperaturze. Odpowiednia musi byæ wiêc powierzchnia tych pomieszczeñ, zapewniona
wentylacja, odpowiednie oœwietlenie, zabezpieczenie przed wilgoci¹,
drganiami oraz innymi czynnikami szkodliwymi dla zdrowia. Pracodawca jest obowi¹zany utrzymywaæ obiekty budowlane i znajduj¹ce
siê w nich pomieszczenia pracy, a tak¿e tereny i urz¹dzenia z nimi
zwi¹zane w stanie zapewniaj¹cym bezpieczne i higieniczne warunki
pracy. Bli¿sze wymagania w tym zakresie okreœla rozporz¹dzenie
Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 wrzeœnia 1997 r.
w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy (j.t.
DzU z 2003 r. nr 169, poz. 1650 ze zm.).
Co nale¿y rozumieæ przez pomieszczenia pracy?
Przez pomieszczenia pracy – w myœl § 2 pkt 3 powo³anego rozporz¹dzenia – rozumie siê pomieszczenia przeznaczone na
66
pobyt pracowników, w których wykonywana jest praca. Nie uwa¿a
siê jednak za przeznaczone na pobyt pracowników pomieszczeñ,
w których:
• ³¹czny czas przebywania tych samych pracowników w ci¹gu
jednej zmiany roboczej jest krótszy ni¿ 2 godziny, a wykonywane
czynnoœci maj¹ charakter dorywczy b¹dŸ praca polega na krótkotrwa³ym przebywaniu zwi¹zanym z dozorem albo konserwacj¹ urz¹dzeñ lub utrzymaniem czystoœci i porz¹dku,
• maj¹ miejsce procesy technologiczne niepozwalaj¹ce na zapewnienie odpowiednich warunków przebywania pracowników
w celu ich obs³ugi, bez zastosowania œrodków ochrony indywidualnej i zachowania specjalnego re¿imu organizacji pracy,
• jest prowadzona hodowla roœlin lub zwierz¹t, niezale¿nie od
czasu przebywania w nich pracowników zajmuj¹cych siê obs³ug¹.
Powo³ane rozporz¹dzenie odró¿nia te¿ pomieszczenia sta³ej pracy, przez które rozumie siê pomieszczenia, w których ³¹czny czas
przebywania tego samego pracownika w ci¹gu jednej doby przekracza 4 godziny, oraz pomieszczenia czasowej pracy, przez które rozumie siê pomieszczenia, w których ³¹czny czas przebywania tego
samego pracownika w ci¹gu jednej doby trwa od 2 do 4 godzin
(§ 2 pkt 4 i 5 powo³anego rozporz¹dzenia).
Zgodnie z § 3 powo³anego rozporz¹dzenia, budynki i inne
obiekty budowlane, w których znajduj¹ siê pomieszczenia pracy, powinny byæ zbudowane i utrzymywane zgodnie z wymaganiami
okreœlonymi w przepisach techniczno-budowlanych.
Jakie warunki w zakresie bhp powinny spe³niaæ pomieszczenia
pracy?
Pracodawca jest obowi¹zany utrzymywaæ pomieszczenia pracy
w czystoœci i porz¹dku oraz zapewniæ ich okresowe remonty i konserwacje w celu zachowania wymagañ bezpieczeñstwa i higieny
pracy. Pomieszczenia pracy i ich wyposa¿enie powinny zapewniaæ
pracownikom bezpieczne i higieniczne warunki pracy. W szczególnoœci w pomieszczeniach pracy nale¿y zapewniæ oœwietlenie naturalne i sztuczne, odpowiedni¹ temperaturê, wymianê powietrza oraz
zabezpieczenie przed wilgoci¹, niekorzystnymi warunkami cieplny67
mi i nas³onecznieniem, drganiami oraz innymi czynnikami szkodliwymi dla zdrowia i uci¹¿liwoœciami. W pomieszczeniach pracy,
w których wystêpuj¹ czynniki szkodliwe dla zdrowia (wysoka temperatura, ha³as, drgania, promieniowanie, gazy, py³y, pary itp.) powinny byæ zastosowane rozwi¹zania techniczne uniemo¿liwiaj¹ce
przedostawanie siê tych czynników do innych pomieszczeñ pracy
oraz do pomieszczeñ higienicznosanitarnych. Œciany i sufity pomieszczeñ pracy, w których wydzielaj¹ siê substancje szkodliwe dla
zdrowia pracowników lub py³y niebezpieczne pod wzglêdem wybuchowym, powinny mieæ pokrycie ochronne, zabezpieczaj¹ce przed
adsorpcj¹ i gromadzeniem siê py³u oraz powinny byæ przystosowane do ³atwego czyszczenia lub zmywania. Je¿eli ze wzglêdu na rodzaj
wykonywanych robót lub rodzaj stosowanych urz¹dzeñ mo¿e zachodziæ niebezpieczeñstwo wybuchu, stropy, dachy i œciany pomieszczeñ pracy powinny byæ wykonane zgodnie z wymaganiami bezpieczeñstwa dla tego rodzaju robót lub znajduj¹cych siê tam urz¹dzeñ
oraz zgodnie z przepisami techniczno-budowlanymi (§ 14–15 powo³anego rozporz¹dzenia).
W myœl § 16 powo³anego rozporz¹dzenia, w pomieszczeniach
pracy oraz na drogach znajduj¹cych siê w obiektach budowlanych
pod³ogi powinny byæ stabilne, równe, nieœliskie, niepyl¹ce i odporne na œcieranie oraz nacisk, a tak¿e ³atwe do utrzymania w czystoœci. W pomieszczeniach, w których mog¹ wyst¹piæ mieszaniny wybuchowe palnych par, py³ów lub gazów z powietrzem, powierzchnie
pod³óg powinny byæ wykonane z materia³u niepowoduj¹cego iskrzenia mechanicznego lub wy³adowañ elektrostatycznych. W przypadku gdy pod³oga jest wykonana z materia³u bêd¹cego dobrym przewodnikiem ciep³a lub je¿eli przy wykonywaniu pracy wystêpuje jej
zamoczenie, w przejœciach oraz w miejscach do stania i siedzenia
powinny znajdowaæ siê podesty izoluj¹ce od zimna lub wilgoci albo powinny byæ stosowane inne œrodki izoluj¹ce. Podesty powinny
byæ stabilne, wytrzyma³e na obci¹¿enie u¿ytkowe, zabezpieczaj¹ce
przed poœlizgiem i potkniêciem oraz ³atwe do utrzymania w czystoœci. W pomieszczeniach magazynowych oraz na drogach znajduj¹cych siê w obiektach budowlanych powinny byæ umieszczone infor68
macje o dopuszczalnym obci¹¿eniu stropów (§ 17 powo³anego rozporz¹dzenia).
Pomieszczenia sta³ej pracy w zasadzie nie powinny byæ lokalizowane poni¿ej poziomu otaczaj¹cego terenu, z pewnymi wyj¹tkami, oraz je¿eli wymaga tego rodzaj produkcji (np. w ch³odniach,
rozlewniach win itp.). Poni¿ej poziomu otaczaj¹cego terenu mog¹
znajdowaæ siê pomieszczenia pracy w gara¿u, kot³owni i warsztatach podrêcznych, pomieszczenia handlowe, us³ugowe i gastronomiczne w ulicznych przejœciach podziemnych, w podziemnych stacjach komunikacyjnych i tunelach, w domach handlowych i hotelach oraz w obiektach zabytkowych, pod warunkiem zachowania
wymagañ przepisów techniczno-budowlanych i po uzyskaniu zgody
w³aœciwego pañstwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego,
wydanej w porozumieniu z okrêgowym inspektorem pracy. Przy zachowaniu tych warunków i w przypadku zapewnienia oœwietlenia
dziennego, pomieszczenia sta³ej pracy mog¹ znajdowaæ siê w suterenach lub piwnicach (§ 18 powo³anego rozporz¹dzenia).
Zgodnie z § 19 powo³anego rozporz¹dzenia, powierzchnia
i wysokoœæ pomieszczeñ pracy powinny zapewniaæ spe³nienie wymagañ bezpieczeñstwa i higieny pracy, z uwzglêdnieniem rodzaju
wykonywanej pracy, stosowanych technologii oraz czasu przebywania pracowników w tych pomieszczeniach. Na ka¿dego z pracowników jednoczeœnie zatrudnionych w pomieszczeniach sta³ej pracy powinno przypadaæ co najmniej 13 m3 wolnej objêtoœci pomieszczenia
oraz co najmniej 2 m2 wolnej powierzchni pod³ogi (niezajêtej przez
urz¹dzenia techniczne, sprzêt itp.).
Stosownie do przepisów § 20 powo³anego rozporz¹dzenia, wysokoœæ pomieszczenia sta³ej pracy nie mo¿e byæ mniejsza ni¿:
1) 3 m w œwietle – je¿eli w pomieszczeniu nie wystêpuj¹ czynniki szkodliwe dla zdrowia,
2) 3,3 m w œwietle – je¿eli w pomieszczeniu prowadzone s¹
prace powoduj¹ce wystêpowanie czynników szkodliwych dla zdrowia.
Wysokoœæ pomieszczeñ sta³ej pracy mo¿e byæ obni¿ona w przypadku zastosowania klimatyzacji, jednak pod warunkiem uzyskania zgody pañstwowego wojewódzkiego inspektora sanitarnego. Wy69
sokoœæ pomieszczenia okreœlona wy¿ej w pkt. 1 mo¿e byæ zmniejszona do:
1) 2,5 m w œwietle:
• je¿eli w pomieszczeniu zatrudnionych jest nie wiêcej ni¿ 4 pracowników, a na ka¿dego z nich przypada co najmniej po 15 m3 wolnej objêtoœci pomieszczenia lub
• w pomieszczeniu us³ugowym lub produkcyjnym drobnej wytwórczoœci mieszcz¹cym siê w budynku mieszkalnym, je¿eli przy
wykonywanych pracach nie wystêpuj¹ py³y lub substancje szkodliwe dla zdrowia, ha³as nie przekracza dopuszczalnych wartoœci poziomu dŸwiêku w budynkach mieszkalnych, okreœlonych w Polskich
Normach, a na jednego pracownika przypada co najmniej 15 m3
wolnej objêtoœci pomieszczenia;
2) 2,2 m w œwietle – w dy¿urce, portierni, kantorze, kiosku
ulicznym, dworcowym i innym oraz w pomieszczeniu usytuowanym
na antresoli otwartej do wiêkszego pomieszczenia.
Natomiast wysokoœæ pomieszczenia czasowej pracy nie mo¿e
byæ mniejsza ni¿:
1) 2,2 m w œwietle – je¿eli w pomieszczeniu nie wystêpuj¹
czynniki szkodliwe dla zdrowia,
2) 2,5 m w œwietle – je¿eli w pomieszczeniu prowadzone s¹
prace powoduj¹ce wystêpowanie czynników szkodliwych dla zdrowia.
W pomieszczeniu o stropie pochy³ym wymagania dotycz¹ce wysokoœci stosuje siê do œredniej wysokoœci pomieszczenia, przy czym
w najni¿szym miejscu wysokoœæ pomieszczenia nie mo¿e byæ
mniejsza w œwietle ni¿ 1,9 m (licz¹c od poziomu pod³ogi do najni¿ej po³o¿onej czêœci konstrukcyjnej sufitu).
Do pomieszczeñ i stanowisk pracy po³o¿onych na ró¿nych poziomach powinny prowadziæ bezpieczne dojœcia sta³ymi schodami
lub pochylniami. Nawierzchnie schodów, pomostów i pochylni nie
powinny byæ œliskie, a w miejscach, w których mo¿e wystêpowaæ
zaleganie py³ów – powinny byæ a¿urowe. Zamocowane na sta³e drabiny lub klamry mog¹ byæ stosowane jako dojœcia dodatkowe
oprócz schodów, a zamiast schodów – tylko w wyj¹tkowych przypadkach uzasadnionych wzglêdami u¿ytkowymi lub gdy nie ma
70
technicznych mo¿liwoœci ich zastosowania. Wymagania, jakie powinny spe³niaæ schody i pochylnie, okreœlaj¹ przepisy techniczno-budowlane (§ 21 powo³anego rozporz¹dzenia).
Wymiary otworów drzwiowych w ka¿dym pomieszczeniu powinny byæ odpowiednie do liczby pracowników z nich korzystaj¹cych oraz do rodzaju i wielkoœci u¿ywanych urz¹dzeñ transportowych i przemieszczanych ³adunków. Wymiary otworów drzwiowych
okreœla Polska Norma. Sposób otwierania drzwi z pomieszczeñ pracy i z pomieszczeñ higienicznosanitarnych powinien odpowiadaæ
wymaganiom przepisów techniczno-budowlanych i dotycz¹cych
ochrony przeciwpo¿arowej. Drzwi rozsuwane musz¹ byæ wyposa¿one w urz¹dzenia zapobiegaj¹ce ich wypadniêciu z prowadnic. Natomiast drzwi i bramy otwieraj¹ce siê do góry musz¹ byæ wyposa¿one w urz¹dzenia zapobiegaj¹ce ich przypadkowemu opadaniu. Wrota bram powinny byæ wyposa¿one w urz¹dzenia zapobiegaj¹ce ich
przypadkowemu zamkniêciu. Wahad³owe drzwi i bramy musz¹ byæ
przezroczyste lub posiadaæ przezroczyste panele. Drzwi i bramy
przezroczyste powinny byæ wykonane z materia³u odpornego na
rozbicie lub ze szk³a hartowanego oraz odpowiednio oznakowane
w widocznym miejscu. Pomiêdzy pomieszczeniami nie nale¿y wykonywaæ progów, chyba ¿e warunki techniczne wymagaj¹ ich zastosowania. W takich przypadkach nale¿y je oznaczyæ w sposób widoczny. Drzwi i bramy otwierane i zamykane mechanicznie powinny tak funkcjonowaæ, aby nie stwarza³y zagro¿enia urazem. Drzwi
takie powinny mieæ zamontowane ³atwo rozpoznawalne i ³atwo dostêpne z obu stron urz¹dzenie do ich zatrzymywania, a tak¿e powinny byæ przystosowane do rêcznego otwierania (§ 22 powo³anego
rozporz¹dzenia).
Zgodnie z § 23 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy, pomieszczenia pracy, w których przebywaj¹ pracownicy, nie mog¹ byæ zamykane
w sposób uniemo¿liwiaj¹cy wyjœcie z pomieszczenia. Je¿eli istniej¹
wzglêdy wymagaj¹ce zamykania pomieszczeñ w czasie pracy przed
osobami nieupowa¿nionymi, powinny byæ stosowane przy drzwiach
zamki uniemo¿liwiaj¹ce wejœcie z zewn¹trz, a jednoczeœnie umo¿li71
wiaj¹ce wyjœcie z pomieszczenia bez u¿ycia klucza. W takiej sytuacji nale¿y przewidzieæ mo¿liwoœæ powiadamiania pracowników
znajduj¹cych siê w takich pomieszczeniach o niebezpieczeñstwie
gro¿¹cym z zewn¹trz.
Szyby w oknach oraz inne przedmioty i powierzchnie szklane,
znajduj¹ce siê w pomieszczeniach pracy, nara¿one na uszkodzenia
w zwi¹zku z rodzajem prowadzonych prac, powinny byæ od strony,
po której mog¹ znajdowaæ siê ludzie, os³oniête siatk¹ zabezpieczaj¹c¹ przed od³amkami szk³a. Przezroczyste œciany dzia³owe, znajduj¹ce siê w pomieszczeniach pracy, w pobli¿u takich pomieszczeñ
lub wzd³u¿ przejœæ – musz¹ byæ jednoznacznie oznakowane oraz
wykonane z materia³u odpornego na rozbicie lub tak os³oniête, aby
niemo¿liwe by³o zetkniêcie siê pracownika ze œcian¹ lub jego zranienie w razie rozbicia tej œciany (§ 24 powo³anego rozporz¹dzenia).
2. OŒWIETLENIE
Jakie oœwietlenie powinno byæ w pomieszczeniach sta³ej pracy?
Rozporz¹dzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa
i higieny pracy okreœla te¿ wymagania dotycz¹ce oœwietlenia w pomieszczeniach pracy. Zgodnie z § 25 tego rozporz¹dzenia, w pomieszczeniach sta³ej pracy powinno byæ zapewnione oœwietlenie
dzienne, chyba ¿e jest to niemo¿liwe lub niewskazane ze wzglêdu
na technologiê produkcji, a na stosowanie oœwietlenia wy³¹cznie
elektrycznego pracodawca uzyska³ zgodê w³aœciwego pañstwowego
wojewódzkiego inspektora sanitarnego wydan¹ w porozumieniu
z okrêgowym inspektorem pracy.
Oœwietlenie dzienne na poszczególnych stanowiskach pracy powinno byæ dostosowane do rodzaju wykonywanych prac i wymaganej dok³adnoœci oraz powinno spe³niaæ wymagania okreœlone
w Polskiej Normie. Niezale¿nie od oœwietlenia dziennego w pomieszczeniach pracy nale¿y zapewniæ oœwietlenie elektryczne o pa72
rametrach zgodnych z Polskimi Normami (§ 26 powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie inne wymagania powinno spe³niaæ oœwietlenie w pomieszczeniach pracy?
Stosunek wartoœci œrednich natê¿enia oœwietlenia w pomieszczeniach s¹siaduj¹cych ze sob¹, przez które odbywa siê komunikacja
wewnêtrzna, nie powinien byæ wiêkszy ni¿ 5 do 1. Przy wyjœciu
z pomieszczeñ, w których ze wzglêdów technologicznych praca jest
wykonywana w ciemnoœci (np. ciemnie optyczne), powinny byæ zapewnione warunki umo¿liwiaj¹ce stopniow¹ adaptacjê wzroku (§ 27
powo³anego rozporz¹dzenia).
W pomieszczeniach i miejscach pracy, w których w razie awarii
oœwietlenia mog¹ wyst¹piæ zagro¿enia dla ¿ycia lub zdrowia pracowników, powinno byæ zapewnione oœwietlenie awaryjne spe³niaj¹ce wymagania okreœlone w odrêbnych przepisach i Polskich Normach. Instalacje oœwietleniowe w pomieszczeniach, w których znajduj¹ siê miejsca pracy, oraz w korytarzach powinny byæ dobrane
i wykonane tak, aby nie nara¿a³y pracownika na wypadek powodowany rodzajem zainstalowanego oœwietlenia. Okna, œwietliki i naœwietla w pomieszczeniach pracy o du¿ej wilgotnoœci powietrza powinny byæ wykonane w sposób zapobiegaj¹cy skraplaniu siê w nich
pary wodnej. W przypadku szczególnie du¿ego zaparowania pomieszczenia i mo¿liwoœci spadania kropel wody na stanowisko pracy, nale¿y zainstalowaæ rynienki lub inne urz¹dzenia odprowadzaj¹ce wodê z okien, œwietlików i naœwietli. Szyby w oknach i œwietlikach powinny byæ czyste oraz przepuszczaæ dostateczn¹ iloœæ œwiat³a. Do mycia okien i œwietlików powinien byæ zapewniony dogodny i bezpieczny dostêp. Okna i œwietliki powinny byæ wyposa¿one
w odpowiednie urz¹dzenia eliminuj¹ce nadmierne operowanie promieni s³onecznych padaj¹cych na stanowiska pracy. Okna i œwietliki, przeznaczone do wietrzenia pomieszczeñ, powinny byæ wyposa¿one w urz¹dzenia pozwalaj¹ce na otwieranie ich w sposób ³atwy
i bezpieczny z poziomu pod³ogi oraz ustawienie czêœci otwieranych
w po¿¹danym po³o¿eniu (§ 28–29 powo³anego rozporz¹dzenia).
73
3. OGRZEWANIE I WENTYLACJA
Jaka temperatura powinna byæ w pomieszczeniach pracy?
W pomieszczeniach pracy powinna byæ zapewniona temperatura
odpowiednia do rodzaju wykonywanej pracy (metod pracy i wysi³ku fizycznego niezbêdnego do jej wykonania) nie ni¿sza ni¿
14°C (287 K), chyba ¿e wzglêdy technologiczne na to nie pozwalaj¹. W pomieszczeniach pracy, w których jest wykonywana lekka
praca fizyczna, i w pomieszczeniach biurowych temperatura nie mo¿e byæ ni¿sza ni¿ 18°C (291 K). Je¿eli zatem pracodawca nie jest
w stanie zapewniæ takiej temperatury w pomieszczeniach pracy powinien zwolniæ pracowników z obowi¹zku œwiadczenia pracy. Pomieszczenia i stanowiska pracy powinny te¿ byæ zabezpieczone
przed niekontrolowan¹ emisj¹ ciep³a w drodze promieniowania,
przewodzenia i konwekcji oraz przed nap³ywem ch³odnego powietrza z zewn¹trz.
Jakie zadania powinny spe³niaæ urz¹dzenia wentylacyjne i klimatyzacyjne?
W pomieszczeniach pracy powinna byæ zapewniona wymiana
powietrza wynikaj¹ca z potrzeb u¿ytkowych i funkcji tych pomieszczeñ, bilansu ciep³a i wilgotnoœci oraz zanieczyszczeñ sta³ych i gazowych. W pomieszczeniach pracy, w których wydzielaj¹ siê substancje szkodliwe dla zdrowia, powinna byæ zapewniona taka wymiana powietrza, aby nie by³y przekraczane wartoœci najwy¿szych
dopuszczalnych stê¿eñ tych substancji. Wymagania dotycz¹ce parametrów powietrza w pomieszczeniach pracy okreœlaj¹ odrêbne przepisy i Polskie Normy. Urz¹dzenia lub ich czêœci, z których mog¹
wydzielaæ siê szkodliwe gazy, pary lub py³y, powinny byæ zhermetyzowane. W razie niemo¿liwoœci zhermetyzowania, urz¹dzenia te
powinny byæ wyposa¿one w miejscowe wyci¹gi.
Powietrze doprowadzane do pomieszczeñ pracy z zewn¹trz przy
zastosowaniu klimatyzacji lub wentylacji mechanicznej powinno byæ
oczyszczone z py³ów i substancji szkodliwych dla zdrowia. Klima74
tyzacja lub wentylacja nie mo¿e powodowaæ przeci¹gów, wyziêbienia lub przegrzewania pomieszczeñ pracy. Nie dotyczy to wentylacji awaryjnej. Strumieñ powietrza pochodz¹cy z urz¹dzeñ wentylacji nawiewnej nie powinien byæ skierowany bezpoœrednio na stanowisko pracy. Maksymalna temperatura nawiewanego powietrza nie
powinna przekraczaæ 70°C (343 K) przy nawiewie powietrza na wysokoœci nie mniejszej ni¿ 3,5 m od poziomu pod³ogi stanowiska pracy i 45°C (318 K) – w pozosta³ych przypadkach. W pomieszczeniach pracy, w których wystêpuj¹ ³atwo palne lub niebezpieczne pod
wzglêdem wybuchowym py³y, gazy lub pary, maksymalna temperatura nawiewanego powietrza powinna byæ zgodna z przepisami
w sprawie ochrony przeciwpo¿arowej.
W przypadku zastosowania systemu klimatyzacji lub wentylacji
mechanicznej pracodawca powinien zapewniæ:
1) odpowiedni¹ konserwacjê urz¹dzeñ i instalacji klimatyzacyjnych i wentylacyjnych w celu niedopuszczenia do awarii,
2) stosowanie œrodków maj¹cych na celu ograniczenie natê¿enia
i rozprzestrzeniania siê ha³asu i drgañ powodowanych prac¹ urz¹dzeñ klimatyzacyjnych i wentylacyjnych.
Je¿eli w zwi¹zku z wydzielaniem siê w procesie pracy substancji szkodliwych dla zdrowia awaria wentylacji mo¿e zagra¿aæ zdrowiu pracowników, powinien byæ zastosowany system kontrolny sygnalizuj¹cy stan zagro¿enia. Przy stosowaniu w pomieszczeniach
pracy wentylacji mechanicznej z recyrkulacj¹ powietrza iloœæ powietrza œwie¿ego nie powinna byæ mniejsza ni¿ 10% ogólnej iloœci wymienianego powietrza. W powietrzu wprowadzanym do pomieszczeñ
pracy przy stosowaniu recyrkulacji zanieczyszczenie czynnikami
szkodliwymi dla zdrowia nie powinno przekraczaæ poziomu, przy
którym suma stosunków stê¿eñ poszczególnych substancji do odpowiadaj¹cych im wartoœci najwy¿szych dopuszczalnych stê¿eñ przekracza 0,3. Recyrkulacja powietrza nie powinna byæ stosowana w pomieszczeniach pracy, w których wystêpuj¹ szkodliwe czynniki biologiczne, czynniki chemiczne stwarzaj¹ce zagro¿enia okreœlone w przepisach w sprawie bezpieczeñstwa i higieny pracy zwi¹zanej z wystêpowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych, materia³y
75
wydzielaj¹ce nieprzyjemne lub uci¹¿liwe zapachy albo mo¿liwe jest
nag³e zwiêkszenie stê¿enia niebezpiecznych substancji chemicznych,
a tak¿e w przestrzeniach zagro¿onych wybuchem (§ 30–38 powo³anego rozporz¹dzenia).
4. POMIESZCZENIA I URZ¥DZENIA
HIGIENICZNOSANITARNE
Zgodnie z art. 233 k.p. pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ
pracownikom odpowiednie urz¹dzenia higienicznosanitarne oraz dostarczyæ niezbêdne œrodki higieny osobistej, a tak¿e zapewniæ œrodki do udzielania pierwszej pomocy w razie wypadku. Konkretne
obowi¹zki pracodawcy w tym zakresie okreœla powo³ane rozporz¹dzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Co nale¿y rozumieæ przez pomieszczenia higienicznosanitarne?
Przez pomieszczenia higienicznosanitarne – w myœl § 2 pkt 2
powo³anego rozporz¹dzenia – rozumie siê szatnie, umywalnie, pomieszczenia z natryskami, pomieszczenia higieny osobistej kobiet,
ustêpy, palarnie, jadalnie z wyj¹tkiem sto³ówek, pomieszczenia do
wypoczynku, pomieszczenia do ogrzewania siê pracowników oraz
pomieszczenia do prania, odka¿ania, suszenia i odpylania odzie¿y
roboczej i obuwia roboczego oraz œrodków ochrony indywidualnej. Pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ pracownikom pomieszczenia i urz¹dzenia higienicznosanitarne, których rodzaj, iloœæ
i wielkoœæ powinny byæ dostosowane do liczby zatrudnionych pracowników, stosowanych technologii i rodzajów pracy oraz warunków, w jakich ta praca jest wykonywana. Szczegó³owe wymagania
dla pomieszczeñ i urz¹dzeñ higienicznosanitarnych okreœla za³¹cznik nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia (§ 111 powo³anego rozporz¹dzenia).
76
Gdzie powinny znajdowaæ siê urz¹dzenia higienicznosanitarne?
Pomieszczenia higienicznosanitarne powinny znajdowaæ siê
w budynku, w którym odbywa siê praca, albo w budynku po³¹czonym z nim obudowanym przejœciem, które w przypadku przechodzenia z ogrzewanych pomieszczeñ pracy powinno byæ równie¿
ogrzewane. Pomieszczenia higienicznosanitarne powinny byæ usytuowane w sposób uniemo¿liwiaj¹cy pracownikom korzystaj¹cym
z nich przechodzenie przez pomieszczenia, w których stosowane s¹
substancje truj¹ce lub materia³y zakaŸne albo wykonywane s¹ prace
szczególnie brudz¹ce, je¿eli nie pracuj¹ oni w kontakcie z tymi
czynnikami. Pomieszczenia higienicznosanitarne powinny byæ
ogrzewane, oœwietlone i wentylowane zgodnie z przepisami techniczno-budowlanymi i Polskimi Normami. Wysokoœæ pomieszczeñ
higienicznosanitarnych nie powinna byæ w œwietle mniejsza ni¿ 2,5 m.
Dopuszcza siê zmniejszenie wysokoœci pomieszczeñ higienicznosanitarnych do 2,2 m w œwietle – w przypadku usytuowania ich w suterenie, piwnicy lub na poddaszu (§ 1 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie wymogi powinny spe³niaæ urz¹dzenia higienicznosanitarne?
Pracodawca jest obowi¹zany utrzymywaæ pomieszczenia higienicznosanitarne oraz znajduj¹ce siê w nich urz¹dzenia w stanie zapewniaj¹cym bezpieczne i higieniczne korzystanie z nich przez pracowników. Pod³ogi oraz œciany pomieszczeñ higienicznosanitarnych
powinny byæ tak wykonane, aby mo¿liwe by³o ³atwe utrzymanie
czystoœci w tych pomieszczeniach. Œciany pomieszczeñ do wysokoœci co najmniej 2 m powinny byæ pokryte materia³ami g³adkimi,
nienasi¹kliwymi i odpornymi na dzia³anie wilgoci. W pomieszczeniach umywalni i natrysków na pod³ogach wykonanych z materia³ów o du¿ym przewodnictwie ciep³a powinny byæ u³o¿one w miejscach mycia siê podk³adki izoluj¹ce (podesty). Szatnie, umywalnie,
pomieszczenia z natryskami i ustêpy powinny byæ urz¹dzone oddzielnie dla kobiet i mê¿czyzn. Nie dotyczy to zak³adu pracy,
w którym jest zatrudnionych do dziesiêciu pracowników na jednej
77
zmianie – pod warunkiem zapewnienia mo¿liwoœci osobnego korzystania przez kobiety i mê¿czyzn z tych pomieszczeñ. Pracodawca
zatrudniaj¹cy do dwudziestu pracowników powinien zapewniæ im co
najmniej ustêpy i umywalki, a tak¿e warunki do higienicznego przechowywania odzie¿y w³asnej (domowej), roboczej i ochronnej oraz
do higienicznego spo¿ywania posi³ków. Je¿eli w zak³adzie pracy takiego pracodawcy nie wystêpuj¹ czynniki szkodliwe dla zdrowia
i prace brudz¹ce lub nie wystêpuj¹ szczególne wymagania sanitarne,
miejsca do spo¿ywania posi³ków, przechowywania odzie¿y oraz
umywalki mog¹ znajdowaæ siê w jednym pomieszczeniu (§ 2 i 3
za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
Pracodawca zatrudniaj¹cy pracowników niepe³nosprawnych powinien zapewniæ dostosowanie urz¹dzeñ higienicznosanitarnych oraz
dojœæ do nich – do potrzeb i mo¿liwoœci tych pracowników wynikaj¹cych ze zmniejszonej sprawnoœci, zgodnie z przepisami techniczno-budowlanymi (§ 4 i 5 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
4.1. Szatnie
Gdzie pracownicy powinni przechowywaæ swoj¹ odzie¿?
Odzie¿ powinna byæ przechowywana w szatniach lub w innych
pomieszczeniach, je¿eli w zak³adzie pracy nie wystêpuj¹ czynniki
szkodliwe dla zdrowia i prace brudz¹ce lub nie wystêpuj¹ szczególne wymagania sanitarne. Pracownicy zatrudnieni w pomieszczeniach
biurowych mog¹ przechowywaæ swoj¹ odzie¿ w przeznaczonych do
tego miejscach w pomieszczeniach pracy.
Gdzie powinny byæ urz¹dzone szatnie?
Szatnie powinny byæ urz¹dzone w oddzielnych lub wydzielonych pomieszczeniach. Pomieszczenia przeznaczone na szatnie powinny byæ suche i, w miarê mo¿liwoœci, oœwietlone œwiat³em dziennym. Szatnie mog¹ byæ urz¹dzone w suterenach lub w piwnicach,
pod warunkiem zastosowania odpowiedniej izolacji œcian zewnêtrznych i pod³óg zabezpieczaj¹cej pomieszczenia przed wilgoci¹ i nad78
miernymi stratami ciep³a oraz zapewnienia warunków ewakuacji ludzi z tych pomieszczeñ. Szatnie takie przeznaczone dla ponad 25
pracowników powinny byæ wyposa¿one w wentylacjê mechaniczn¹.
W szatniach nale¿y zapewniæ przynajmniej czterokrotn¹ wymianê
powietrza na godzinê, a w szatniach wyposa¿onych w okna otwieralne przeznaczonych dla nie wiêcej ni¿ 10 pracowników wymiana
powietrza nie mo¿e byæ mniejsza ni¿ dwukrotna na godzinê.
W szatni powinny byæ zapewnione miejsca siedz¹ce dla co najmniej
50% zatrudnionych na najliczniejszej zmianie. Szerokoœæ przejœæ
miêdzy dwoma rzêdami szaf oraz g³ównych przejœæ komunikacyjnych powinna byæ nie mniejsza ni¿ 1,5 m. Szerokoœæ przejœæ miêdzy rzêdami szaf a œcian¹ powinna byæ nie mniejsza ni¿ 1,1 m. Szafy na odzie¿ powinny spe³niaæ wymagania Polskiej Normy. Szatnie
powinny byæ dostosowane do rodzaju prac, stopnia nara¿enia pracownika na zabrudzenie cia³a i zanieczyszczenia jego odzie¿y substancjami szkodliwymi, truj¹cymi lub materia³ami zakaŸnymi. W zespole szatni przeznaczonym dla pracowników zatrudnionych przy
pracach powoduj¹cych znaczne zabrudzenie odzie¿y (stwarzaj¹ce
mo¿liwoœæ zanieczyszczenia wnêtrza szafy) lub jej zamoczenie, oraz
dla pracowników, których odzie¿ robocza, z uwagi na rodzaj wykonywanej pracy, musi spe³niaæ szczególne wymagania higienicznosanitarne, powinny znajdowaæ siê pomieszczenia wyposa¿one w urz¹dzenia do odka¿ania, odpylania i suszenia odzie¿y oraz czyszczenia
obuwia – odpowiednio do potrzeb. W przypadku zainstalowania jednoczeœnie kilku urz¹dzeñ, ka¿de z nich powinno byæ umieszczone
w oddzielnym pomieszczeniu. Wydajnoœæ i iloœæ tych urz¹dzeñ powinny zapewniaæ oczyszczenie i wysuszenie odzie¿y i obuwia
w czasie trwania jednej zmiany.
Jakiego rodzaju odró¿nia siê szatnie?
Szatnie dzieli siê na:
1) szatnie odzie¿y w³asnej pracowników – przeznaczone do
przechowywania odzie¿y nale¿¹cej do pracowników (domowej), je¿eli ze wzglêdów higienicznych odzie¿ ta nie powinna siê stykaæ
z odzie¿¹ robocz¹ i œrodkami ochrony indywidualnej,
79
2) szatnie odzie¿y roboczej i ochronnej – przeznaczone do przechowywania odzie¿y i obuwia roboczego oraz œrodków ochrony indywidualnej,
3) szatnie podstawowe – przeznaczone do przechowywania
odzie¿y w³asnej pracowników oraz odzie¿y roboczej i œrodków
ochrony indywidualnej,
4) szatnie przepustowe – sk³adaj¹ce siê z czêœci przeznaczonej
na odzie¿ w³asn¹ pracowników, czêœci przeznaczonej na odzie¿ robocz¹ i œrodki ochrony indywidualnej oraz przepustowego zespo³u
sanitarnego z natryskami, ³¹cz¹cego obie te czêœci (§ 6–10 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie wymogi powinna spe³niaæ szatnia odzie¿y w³asnej pracowników?
Szatnia odzie¿y w³asnej pracowników powinna byæ wyposa¿ona
w szafy przeznaczone do indywidualnego u¿ytku ka¿dego pracownika. W pomieszczeniu szatni powinno przypadaæ co najmniej 0,3 m2
wolnej powierzchni pod³ogi na ka¿dego pracownika korzystaj¹cego
z tej szatni. Szatnia odzie¿y w³asnej pracowników mo¿e byæ urz¹dzona w formie szatni wieszakowej, je¿eli nie ma do tego przeciwwskazañ ze wzglêdu na rodzaj pracy, warunki jej wykonywania, rodzaje wystêpuj¹cych zanieczyszczeñ itp. oraz je¿eli jest zapewniona
szybka obs³uga. Szatnia taka powinna odpowiadaæ nastêpuj¹cym
wymaganiom:
1) powinna byæ urz¹dzona osobna szatnia dla mê¿czyzn i osobna dla kobiet; w przypadku zatrudnienia mniej ni¿ piêciu pracowników na jednej zmianie szatnie mog¹ byæ wspólne dla mê¿czyzn
i kobiet, z tym ¿e powinny byæ urz¹dzone kabiny do przebierania siê,
2) przyjmowanie odzie¿y do szatni i wydawanie odzie¿y powinno byæ wykonywane przez specjalnie do tego wyznaczony personel,
3) powinna byæ wyposa¿ona w stojaki wieszakowe na odzie¿
w³asn¹ pracowników; odzie¿ ta powinna byæ przechowywana, na indywidualnych wieszakach,
4) stojaki wieszakowe powinny byæ jednopoziomowe i mieæ
w dolnej czêœci siatkowe pó³ki na obuwie, w górnej zaœ – pó³ki na
nakrycia g³owy, teczki itp.,
80
5) szerokoœæ przejœcia dla obs³ugi szatni powinna wynosiæ co
najmniej 1,1 m miêdzy rzêdami wieszaków na dwóch s¹siednich
stojakach, zaœ co najmniej 0,95 m miêdzy œcian¹ a zewnêtrznym
rzêdem wieszaków,
6) powinna w niej znajdowaæ siê przebieralnia wyposa¿ona
w miejsca do siedzenia i wieszaki na odzie¿; liczba miejsc do siedzenia powinna wynosiæ co najmniej 30% liczby zatrudnionych na
najliczniejszej zmianie.
Szatnie wieszakowe przeznaczone dla pracowników niemaj¹cych
obowi¹zku stosowania odzie¿y roboczej i ochronnej mog¹ nie spe³niaæ wymagañ okreœlonych wy¿ej w pkt 1 i 6 (§ 11 i 12 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakim wymogom powinna odpowiadaæ szatnia odzie¿y roboczej
i ochronnej?
Szatnia odzie¿y roboczej i ochronnej powinna byæ urz¹dzona –
niezale¿nie od szatni odzie¿y w³asnej pracowników – dla pracowników zatrudnionych przy pracach powoduj¹cych znaczne zabrudzenie
odzie¿y (stwarzaj¹ce mo¿liwoœæ zanieczyszczenia wnêtrz szafy do
przechowywania odzie¿y) lub jej zamoczenie oraz dla pracowników,
których odzie¿ robocza, z uwagi na rodzaj wykonywanej pracy, musi spe³niaæ szczególne wymagania higienicznosanitarne. Szatnia powinna byæ wyposa¿ona w szafy przeznaczone do indywidualnego
u¿ytku ka¿dego pracownika. W pomieszczeniu szatni powinno przypadaæ co najmniej 0,3 m2 wolnej powierzchni pod³ogi na ka¿dego
pracownika korzystaj¹cego z tej szatni. Szatnia odzie¿y roboczej
i ochronnej powinna te¿ mieæ bezpoœrednie po³¹czenie z umywalni¹,
z natryskami i szatni¹ odzie¿y w³asnej pracowników (§ 13 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie wymogi powinna spe³niaæ szatnia podstawowa?
Szatnia podstawowa mo¿e byæ urz¹dzona zamiast osobnych
szatni odzie¿y w³asnej pracowników oraz szatni odzie¿y roboczej
i ochronnej dla zatrudnionych przy pracach, podczas których zabrudzenie odzie¿y roboczej i œrodków ochrony indywidualnej wystêpu81
je w tak ma³ym stopniu, ¿e nie stwarza ryzyka zanieczyszczenia
odzie¿y w³asnej pracowników. Szatnia ta powinna mieæ bezpoœrednie po³¹czenie z umywalni¹. W szatni podstawowej powinno przypadaæ co najmniej 0,5 m2 wolnej powierzchni pod³ogi na ka¿dego
pracownika korzystaj¹cego z tej szatni. Szatnia powinna byæ wyposa¿ona w dwie szafy pojedyncze lub jedn¹ szafê podwójn¹ dla ka¿dego pracownika korzystaj¹cego z tej szatni. Jedna szafa pojedyncza
lub jedna czêœæ szafy podwójnej powinna byæ przeznaczona na
odzie¿ robocz¹ i œrodki ochrony indywidualnej, zaœ druga – na
odzie¿ w³asn¹ pracowników. Szatnia podstawowa mo¿e byæ urz¹dzona w formie szatni wieszakowej, z tym ¿e stojaki wieszakowe
powinny byæ osobne na odzie¿ w³asn¹ pracowników i osobne na
odzie¿ robocz¹ i ochronn¹ (§ 14 i 15 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie wymogi powinna spe³niaæ szatnia przepustowa?
Szatnia przepustowa powinna byæ urz¹dzona dla pracowników
zatrudnionych przy pracach zwi¹zanych ze stosowaniem lub wydzielaniem siê substancji truj¹cych, zakaŸnych, promieniotwórczych,
dra¿ni¹cych lub uczulaj¹cych oraz innych substancji o nieprzyjemnym zapachu, a tak¿e przy pracach pyl¹cych, w wilgotnym i gor¹cym mikroklimacie lub powoduj¹cych intensywne brudzenie. Powinna ona spe³niaæ nastêpuj¹ce wymagania:
1) czêœæ szatni przeznaczona na odzie¿ robocz¹ i œrodki ochrony indywidualnej powinna odpowiadaæ wymaganiom jak dla szatni
odzie¿y roboczej i ochronnej (zob. wy¿ej),
2) czêœæ szatni przeznaczona na odzie¿ w³asn¹ pracowników
powinna odpowiadaæ wymaganiom jak dla szatni odzie¿y w³asnej,
okreœlonym w § 11 lub § 12 za³¹cznika nr 3,
3) ruch u¿ytkowników szatni przepustowej pomiêdzy obu jej
czêœciami powinien odbywaæ siê wy³¹cznie przez zespó³ sanitarny
z natryskami.
Dla pracowników maj¹cych kontakt z substancjami truj¹cymi
lub zakaŸnymi powinna byæ przeznaczona odrêbna szatnia przepustowa, spe³niaj¹ca powy¿sze wymagania (§ 16 za³¹cznika nr 3 do
82
4.2. Umywalnie
i pomieszczenia z natryskami
Jak powinny byæ urz¹dzone umywalnie?
W sk³ad zespo³u szatni powinny wchodziæ umywalnie ³atwo dostêpne dla pracowników i zapewniaj¹ce bezkolizyjny ruch pracowników ju¿ umytych i przebranych w odzie¿ w³asn¹. Umywalnia powinna byæ wyposa¿ona w umywalki emaliowane lub wykonane
z materia³u odpornego na korozjê, zgodne z Polsk¹ Norm¹. Do
umywalek powinna byæ doprowadzona woda bie¿¹ca – ciep³a i zimna. Szerokoœæ przejœcia miêdzy umywalkami a œcian¹ przeciwleg³¹
powinna wynosiæ nie mniej ni¿ 1,3 m, a miêdzy dwoma rzêdami
umywalek – nie mniej ni¿ 2 m.
Na ka¿dych dziesiêciu pracowników najliczniejszej zmiany
powinna w umywalni przypadaæ co najmniej jedna umywalka indywidualna, a przy pracach brudz¹cych i w kontakcie z substancjami szkodliwymi lub zakaŸnymi – co najmniej jedna umywalka na
ka¿dych piêciu pracowników – lecz nie mniej ni¿ jedna przy mniejszej liczbie zatrudnionych. W przypadku zastosowania umywalek
szeregowych do mycia zbiorowego (np. na placach budowy) powinno przypadaæ co najmniej jedno stanowisko do mycia (zawór
czerpalny wody) na ka¿dych piêciu pracowników jednoczeœnie zatrudnionych. Na ka¿dych trzydziestu mê¿czyzn lub na ka¿de dwadzieœcia kobiet jednoczeœnie zatrudnionych przy pracach biurowych
lub w warunkach zbli¿onych do tych prac powinna przypadaæ co
najmniej jedna umywalka, lecz nie mniej ni¿ jedna umywalka przy
mniejszej liczbie zatrudnionych. Umywalki powinny byæ instalowane w pomieszczeniach ustêpów lub w ich przedsionkach izolacyjnych.
Dla pracowników nara¿onych na zabrudzenie nóg przy pracy
powinny byæ instalowane w umywalniach brodziki do mycia nóg
z doprowadzeniem ciep³ej wody, w iloœci co najmniej jeden brodzik
na ka¿dych dziesiêciu u¿ytkowników. Brodziki nie s¹ jednak wymagane dla pracowników zatrudnionych przy pracach na otwartej przestrzeni – poza terenem zak³adu pracy.
83
Jakie wymogi powinny spe³niaæ pomieszczenia z natryskami?
W zespole szatni powinny znajdowaæ siê pomieszczenia z natryskami, jeœli wymagaj¹ tego warunki pracy lub ochrona zdrowia pracowników. Pomieszczenia z natryskami powinny byæ ³atwo dostêpne dla pracowników i zapewniaæ bezkolizyjny ruch pracowników
ju¿ umytych i ubranych w odzie¿ w³asn¹. Na ka¿dych oœmiu pracowników najliczniejszej zmiany wykonuj¹cych prace powoduj¹ce
zabrudzenie ich cia³a powinna przypadaæ co najmniej jedna kabina
natryskowa, a przy pracach, o których mowa w § 16 ust. 1, co najmniej jedna kabina natryskowa na ka¿dych piêciu pracowników –
lecz nie mniej ni¿ jedna przy mniejszej liczbie zatrudnionych. Wymiary kabin natryskowych powinny byæ zgodne z przepisami techniczno-budowlanymi. Szerokoœæ przejœcia miêdzy dwoma rzêdami
kabin, przy zastosowaniu zas³on zasuwanych lub œcianek os³aniaj¹cych powinna wynosiæ co najmniej 1,30 m, a miêdzy kabinami
i œcian¹ – co najmniej 0,90 m.
W pomieszczeniu z natryskami poszczególne sitka powinny byæ
zainstalowane w oddzielnych kabinach i umieszczone w taki sposób, aby strumieñ wody sp³ywa³ na ramiona, a nie na g³owê. Pomieszczenie z natryskami, w którym znajduje siê wiêcej ni¿ szeœæ
sitek, powinno byæ oddzielone od szatni pomieszczeniem izoluj¹cym. Do natrysków powinna byæ doprowadzona woda bie¿¹ca zimna i ciep³a. Woda zu¿yta powinna byæ odprowadzana do kanalizacji.
Przy pomieszczeniach z natryskami powinna znajdowaæ siê wydzielona kabina z jedn¹ misk¹ ustêpow¹ na ka¿de dziesiêæ natrysków,
lecz nie mniej ni¿ jedn¹.
Temperatura wody ciep³ej doprowadzonej do umywalek, natrysków i brodzików przy stosowaniu centralnej regulacji lub zbiorowego mieszania wody powinna wynosiæ od 35°C do 40°C (od 308 K
do 313 K), a w przypadku indywidualnego mieszania wody – od
50°C do 60°C (323 K do 333 K). W pomieszczeniach umywalni nale¿y zapewniæ co najmniej dwukrotn¹ wymianê powietrza w ci¹gu
godziny, natomiast w pomieszczeniach z natryskami wymiana ta nie
powinna byæ mniejsza ni¿ piêciokrotna w ci¹gu godziny (§ 17–24
za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych
przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy).
84
4.3. Jadalnie
Którzy pracodawcy powinni urz¹dziæ jadalniê dla pracowników?
Zgodnie z § 29 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia,
pracodawca zatrudniaj¹cy powy¿ej dwudziestu pracowników na jednej zmianie powinien zapewniæ pracownikom pomieszczenie do
spo¿ywania posi³ków (jadalniê). Obowi¹zek taki dotyczy równie¿
pracodawców zatrudniaj¹cych dwudziestu i mniej pracowników, je¿eli nara¿eni s¹ na kontakt ze szkodliwymi œrodkami chemicznymi
lub promieniotwórczymi, materia³ami biologicznie zakaŸnymi albo
przy pracach szczególnie brudz¹cych. Nie dotyczy to jednak zak³adów pracy, w których wykonywane s¹ prace wy³¹cznie o charakterze biurowym. W jadalni powinny byæ umieszczone w widocznych
miejscach napisy lub znaki informuj¹ce o zakazie palenia tytoniu.
Jakiego rodzaju mog¹ byæ jadalnie?
Przepisy ustalaj¹ trzy typy jadalni:
1) jadalnia przeznaczona do spo¿ywania posi³ków w³asnych
(typ I),
2) jadalnia przeznaczona do spo¿ywania posi³ków w³asnych
i wydawania napojów (typ II),
3) jadalnia z zapleczem – przeznaczona do spo¿ywania posi³ków profilaktycznych (typ III), przy czym dopuszcza siê ³¹czenie jadalni typu II i III.
W pomieszczeniu jadalni typu I powinno przypadaæ co najmniej
1,1 m2 powierzchni na ka¿dego z pracowników jednoczeœnie spo¿ywaj¹cych posi³ek. Powierzchnia jadalni nie powinna byæ mniejsza
ni¿ 8 m2. Jadalnia typu II powinna sk³adaæ siê z dwóch czêœci:
• jadalni w³aœciwej odpowiadaj¹cej wymaganiom jadalni typu
I oraz
• pomieszczeñ do przygotowywania, wydawania napojów
i zmywania naczyñ sto³owych.
Jadalnia typu III powinna odpowiadaæ wymaganiom okreœlonym
dla jadalni typu II oraz powinna posiadaæ wêze³ sanitarny dla konsumentów i wêze³ sanitarny z szatni¹ dla pracowników obs³ugi.
85
Jakie wymogi powinna spe³niaæ jadalnia?
Dla ka¿dego pracownika spo¿ywaj¹cego posi³ek w jadalni powinno byæ zapewnione indywidualne miejsce siedz¹ce przy stole.
Jadalnia powinna byæ wyposa¿ona w umywalki w iloœci nie mniejszej ni¿ jedna umywalka na dwadzieœcia miejsc siedz¹cych w jadalni, lecz nie mniej ni¿ jedna umywalka. Przy ka¿dej umywalce powinny znajdowaæ siê rêczniki jednorazowe lub powinna byæ zainstalowana suszarka do r¹k. W jadalni powinny byæ zainstalowane urz¹dzenia do podgrzewania przez pracownika posi³ku w³asnego oraz
zlewozmywaki dwukomorowe w iloœci jeden zlewozmywak na dwadzieœcia miejsc w jadalni, jednak nie mniej ni¿ jeden zlewozmywak.
W jadalniach typu I i II lub przy nich powinny znajdowaæ siê indywidualne zamykane szafki przeznaczone do przechowywania w higienicznych warunkach w³asnego posi³ku pracownika.
W pomieszczeniu jadalni powinna byæ zapewniona przynajmniej
2-krotna wymiana powietrza w ci¹gu godziny. Dla pracowników zatrudnionych przy wykonywaniu prac w kontakcie z materia³ami zakaŸnymi lub truj¹cymi powinny byæ urz¹dzone oddzielnie jadalnie
niedostêpne dla innych pracowników. Jadalnia ta powinna te¿ byæ oddzielona od pomieszczeñ pracy pomieszczeniem izoluj¹cym, w którym nale¿y urz¹dziæ miejsca do pozostawiania odzie¿y ochronnej
oraz zainstalowaæ umywalki z ciep³¹ bie¿¹c¹ wod¹ (§ 29–36 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
4.4. Palarnie
Czy pracodawca jest obowi¹zany urz¹dziæ palarniê dla pracowników?
Palenie tytoniu w zak³adach pracy jest dozwolone wy³¹cznie
w odpowiednio przystosowanych pomieszczeniach (palarniach).
Obowi¹zek urz¹dzenia palarni ci¹¿y na ka¿dym pracodawcy zatrudniaj¹cym co najmniej dwudziestu pracowników. Tak wynika z wyroku NSA z dnia 4 kwietnia 2007 r., I OSK 892/06 („Rzeczpospolita” z dnia 18 kwietnia 2007 r., dodatek „Dobra Firma”, s. 10, powo³any w artykule G. Ordak, Ka¿dy szef musi respektowaæ prawa
86
palaczy). Jak uzna³ NSA, bezwglêdny obowi¹zek utworzenia palarni wynika z art. 5 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 9 listopada 1995 r.
o ochronie zdrowia przed nastêpstwami u¿ywania tytoniu i wyrobów tytoniowych (DzU z 1996 r. nr 10, poz. 55 ze zm.).
Jakie wymogi powinna spe³niaæ palarnia?
Bli¿sze wymagania dotycz¹ce palarni okreœla za³¹cznik nr 3 do
powo³anego rozporz¹dzenia. W myœl tych przepisów palarnie powinny byæ usytuowane w sposób nienara¿aj¹cy osób niepal¹cych na
wdychanie dymu tytoniowego. W palarni powinno przypadaæ co
najmniej 0,1 m2 powierzchni pod³ogi na ka¿dego pracownika najliczniejszej zmiany korzystaj¹cego z tego pomieszczenia, z tym jednak, ¿e powierzchnia poszczególnych pomieszczeñ przeznaczonych
na palarnie nie powinna byæ mniejsza ni¿ 4 m2. W palarni nale¿y
zapewniæ przynajmniej dziesiêciokrotn¹ wymianê powietrza w ci¹gu
godziny (§ 40–42 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
4.5. Ustêpy
Gdzie powinny byæ urz¹dzone ustêpy dla pracowników?
Ustêpy powinny byæ zlokalizowane w odleg³oœci nie wiêkszej
ni¿ 75 m od stanowiska pracy. Odleg³oœæ ta mo¿e byæ wiêksza jedynie dla pracowników pracuj¹cych stale na otwartej przestrzeni,
lecz nie powinna przekraczaæ 125 m od najdalszego stanowiska pracy. W budynkach ustêpy powinny byæ urz¹dzone na ka¿dej kondygnacji. Je¿eli na kondygnacji pracuje mniej ni¿ dziesiêæ osób, ustêpy mog¹ znajdowaæ siê nie dalej ni¿ na s¹siedniej kondygnacji.
Wejœcia do ustêpów powinny prowadziæ bezpoœrednio z pomieszczeñ, korytarzy lub dróg s³u¿¹cych do komunikacji ogólnej. Ustêp
powinien mieæ wejœciowe pomieszczenie izoluj¹ce wyposa¿one
w umywalki z dop³ywem ciep³ej i zimnej wody w iloœci co najmniej jedna umywalka na trzy miski ustêpowe lub pisuary, jednak
nie mniej ni¿ jedna umywalka. Drzwi prowadz¹ce do pomieszczenia
izoluj¹cego oraz drzwi ³¹cz¹ce je z dalsz¹ czêœci¹ ustêpu powinny
zamykaæ siê samoczynnie.
87
Jakie wymogi powinny spe³niaæ ustêpy?
Zainstalowane w ustêpach miski ustêpowe i pisuary powinny
byæ sp³ukiwane bie¿¹c¹ wod¹ oraz pod³¹czone do kanalizacji. Ustêpy powinny byæ wyposa¿one w instalacjê i urz¹dzenia przeznaczone do utrzymania wymagañ higienicznosanitarnych. W pomieszczeniach ustêpów powinna byæ zapewniona wymiana powietrza w iloœci
nie mniejszej ni¿ 50 m3 na godzinê na 1 miskê ustêpow¹ i 25 m3 na
1 pisuar. Dla pracowników zatrudnionych na otwartej przestrzeni
poza terenem zak³adu pracy przez okres nie d³u¿szy ni¿ 3 miesi¹ce
oraz zatrudnionych w budynkach niewyposa¿onych w instalacjê wodoci¹gow¹ i kanalizacyjn¹ mog¹ byæ urz¹dzane ustêpy wyposa¿one
w szczelne zbiorniki nieczystoœci. W takim przypadku ustêpy mog¹
nie spe³niaæ powy¿szych wymagañ.
Szerokoœæ przejœæ wzd³u¿ kabin ustêpowych przy jednostronnym
ich rozmieszczeniu powinna wynosiæ co najmniej 1,3 m. Je¿eli naprzeciwko kabin s¹ umieszczone pisuary, odleg³oœæ miêdzy œcian¹,
na której s¹ zainstalowane, a kabinami nie powinna byæ mniejsza
ni¿ 2 m. Przejœcie miêdzy rzêdami kabin powinno mieæ szerokoœæ
co najmniej 2 m.
Na ka¿dych trzydziestu mê¿czyzn zatrudnionych na jednej zmianie powinna przypadaæ co najmniej jedna miska ustêpowa i jeden
pisuar, lecz nie mniej ni¿ jedna miska i jeden pisuar przy mniejszej
liczbie zatrudnionych. Natomiast na ka¿de dwadzieœcia kobiet zatrudnionych na jednej zmianie powinna przypadaæ jedna miska ustêpowa, lecz nie mniej ni¿ jedna miska przy mniejszej liczbie zatrudnionych (§ 25–28 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia).
4.6. Pomieszczenia do ogrzewania pracowników
Kiedy pracodawca powinien zapewniæ pracownikom pomieszczenia do ogrzania siê i jak powinny byæ one urz¹dzone?
Zgodnie z przepisami § 44 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia, przy pracach wykonywanych na otwartej przestrzeni
lub w nieogrzewanych pomieszczeniach pracodawca powinien za88
pewniæ pracownikom w pobli¿u miejsc pracy pomieszczenia umo¿liwiaj¹ce im schronienie siê przed opadami atmosferycznymi, ogrzanie siê oraz zmianê odzie¿y. Pomieszczenia te powinny byæ zaopatrzone w urz¹dzenia do podgrzewania posi³ków. W pomieszczeniach
do ogrzewania siê pracowników powinna byæ zapewniona temperatura co najmniej 16°C (289 K), a na ka¿dego pracownika najliczniejszej zmiany powinno przypadaæ co najmniej 0,1 m2 powierzchni, przy czym ca³kowita powierzchnia pomieszczenia nie mo¿e byæ
mniejsza ni¿ 8 m2. W razie gdy ze wzglêdu na rodzaje prac wykonywanych na otwartej przestrzeni w okresie zimowym nie jest mo¿liwe zapewnienie powy¿szych pomieszczeñ, nale¿y zapewniæ pracownikom w pobli¿u miejsca ich pracy odpowiednio urz¹dzone Ÿród³a ciep³a, przy zachowaniu wymagañ ochrony przeciwpo¿arowej.
4.7. Pomieszczenia do wypoczynku
Kiedy pracodawca powinien zapewniæ pracownikom pomieszczenia do wypoczynku?
Wymagania dotycz¹ce pomieszczeñ do wypoczynku okreœlone
zosta³y w rozdziale 6 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy
(§ 37–39). Zgodnie z tymi przepisami pracodawca jest obowi¹zany
zapewniæ ³atwo dostêpne pomieszczenia przeznaczone do wypoczynku pracowników, je¿eli wymaga tego ich bezpieczeñstwo
i zdrowie, w szczególnoœci gdy:
• wykonywana praca wymaga stosowania indywidualnych œrodków ochrony uk³adu oddechowego,
• prace okresowe, w szczególnoœci monta¿owe, konserwacyjne
i remontowe, s¹ wykonywane przez pracowników w pomieszczeniach ciasnych lub niskich, niespe³niaj¹cych wymagañ okreœlonych
w § 19 ust. 2 i § 20 powo³anego rozporz¹dzenia,
• praca wykonywana jest w pomieszczeniach, w których temperatura spowodowana procesami technologicznymi jest stale wy¿sza
ni¿ 30°C (303 K).
89
Jak powinny byæ urz¹dzone pomieszczenia do wypoczynku?
Pracownikom zatrudnionym w powy¿szych warunkach nale¿y
stworzyæ te¿ mo¿liwoœæ umycia cia³a, szczególnie w ciep³ej porze
roku – poprzez umieszczenie w pobli¿u pomieszczeñ pracy natrysków rêcznych na giêtkich przewodach, z doprowadzeniem zimnej
i ciep³ej wody. Pomieszczenia przeznaczone do wypoczynku powinny byæ wyposa¿one w sto³y oraz krzes³a z oparciami spe³niaj¹ce
wymagania ergonomii. Liczba miejsc siedz¹cych powinna byæ nie
mniejsza ni¿ jedno miejsce na piêciu pracowników korzystaj¹cych
z pomieszczenia, zatrudnionych na najliczniejszej zmianie. Odleg³oœæ od najdalszego stanowiska pracy do pomieszczenia przeznaczonego do wypoczynku nie powinna przekraczaæ 75 m.
W pomieszczeniach przeznaczonych do wypoczynku nale¿y zapewniæ przynajmniej dwukrotn¹ wymianê powietrza w ci¹gu godziny. Pomieszczenia przeznaczone do wypoczynku dla pracowników
wykonuj¹cych prace w pomieszczeniach, w których temperatura
spowodowana procesami technologicznymi jest stale wy¿sza ni¿
30°C, powinny byæ klimatyzowane. Wymóg ten nie dotyczy pomieszczeñ przeznaczonych do wypoczynku dla pracowników zatrudnionych w podziemnych zak³adach górniczych.
W zak³adzie pracy zatrudniaj¹cym na jedn¹ zmianê wiêcej ni¿
dwadzieœcia kobiet w jednym budynku nale¿y urz¹dziæ pomieszczenie z miejscami do wypoczynku w pozycji le¿¹cej dla kobiet w ci¹¿y i karmi¹cych matek, przyjmuj¹c co najmniej jedno miejsce na
ka¿dych trzysta kobiet zatrudnionych na jednej zmianie, lecz nie
mniej ni¿ jedno miejsce. Powierzchnia takiego pomieszczenia nie
mo¿e byæ mniejsza ni¿ 8 m2.
Pracodawca zatrudniaj¹cy pracowników przy pracach wykonywanych w pomieszczeniach, w których temperatura spowodowana
procesami technologicznymi jest stale wy¿sza ni¿ 30°C (303 K),
jest obowi¹zany zapewniæ klimatyzowane pomieszczenie do wypoczynku, wyposa¿one w sto³y oraz krzes³a z oparciem spe³niaj¹ce
wymagania ergonomii. Liczba miejsc siedz¹cych powinna byæ nie
mniejsza ni¿ jedno miejsce na piêciu pracowników korzystaj¹cych
z pomieszczenia, zatrudnionych na najliczniejszej zmianie. Odleg³oœæ od najdalszego stanowiska pracy do pomieszczenia klimatyzo90
wanego nie powinna przekraczaæ 75 m. Pracownikom zatrudnionym
w warunkach, gdzie temperatura spowodowana procesami technologicznymi jest stale wy¿sza ni¿ 30°C, nale¿y stworzyæ mo¿liwoœæ
obmycia cia³a, szczególnie w ciep³ej porze roku – poprzez umieszczenie w pobli¿u pomieszczeñ pracy natrysków rêcznych na giêtkich przewodach, z doprowadzeniem ciep³ej wody. Jako pomieszczenia do wypoczynku mog¹ byæ wykorzystane jadalnie, o ile s¹
klimatyzowane i wyposa¿one w sto³y oraz krzes³a z oparciem spe³niaj¹ce wymagania ergonomii (§ 114 powo³anego rozporz¹dzenia).
4.8. Pralnie, punkty pierwszej pomocy,
woda do picia, œrodki higieny osobistej
W jakich przypadkach pracodawca jest obowi¹zany urz¹dziæ
pralniê w zak³adzie pracy?
W myœl § 43 za³¹cznika nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia,
w przypadkach gdy przeznaczona do prania odzie¿ robocza lub
ochronna mo¿e staæ siê powodem ska¿enia innej odzie¿y pranej jednoczeœnie lub je¿eli jest ona szczególnie zabrudzona, a tak¿e gdy
wymagaj¹ tego specjalne wzglêdy higieny produkcji, w zak³adzie
pracy powinna byæ urz¹dzona specjalna pralnia odzie¿y wyposa¿ona w urz¹dzenia mechaniczne do prania. Przy pralni nale¿y te¿ zapewniæ mo¿liwoœæ odpylania, dezynfekcji i suszenia odzie¿y i obuwia roboczego oraz œrodków ochrony indywidualnej, a tak¿e naprawy odzie¿y i obuwia roboczego. W zak³adzie pracy, w którym
odzie¿ i obuwie robocze oraz œrodki ochrony indywidualnej stosowane przez pracowników s¹ nara¿one na zanieczyszczenie substancjami lub preparatami chemicznymi sklasyfikowanymi jako niebezpieczne, powinny byæ stosowane urz¹dzenia s³u¿¹ce do neutralizacji
tych substancji lub preparatów.
Jak powinny byæ zorganizowane punkty pierwszej pomocy
w razie wypadku?
Pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ pracownikom sprawnie
funkcjonuj¹cy system pierwszej pomocy w razie wypadku oraz
91
œrodki do udzielania pierwszej pomocy. W szczególnoœci zaœ powinien zapewniæ:
1) punkty pierwszej pomocy w wydzia³ach (oddzia³ach), w których wykonywane s¹ prace powoduj¹ce du¿e zagro¿enia wypadkowe lub zwi¹zane z wydzielaniem siê par, gazów albo py³ów substancji sklasyfikowanych jako niebezpieczne ze wzglêdu na ostre
dzia³anie toksyczne,
2) apteczki w poszczególnych wydzia³ach (oddzia³ach) zak³adu
pracy.
Iloœæ, usytuowanie i wyposa¿enie punktów pierwszej pomocy
i apteczek powinny byæ ustalone w porozumieniu z lekarzem sprawuj¹cym profilaktyczn¹ opiekê zdrowotn¹ nad pracownikami,
z uwzglêdnieniem rodzajów i nasilenia wystêpuj¹cych zagro¿eñ. Obs³uga punktów pierwszej pomocy i apteczek na ka¿dej
zmianie powinna byæ powierzana wyznaczonym pracownikom,
przeszkolonym w udzielaniu pierwszej pomocy. W punktach pierwszej pomocy i przy apteczkach, w widocznych miejscach, powinny
byæ wywieszone instrukcje o udzielaniu pierwszej pomocy w razie
wypadku oraz wykazy pracowników obs³uguj¹cych punkty pierwszej pomocy i apteczki. Punkty pierwszej pomocy i miejsca usytuowania apteczek powinny byæ te¿ odpowiednio oznakowane, zgodnie z Polsk¹ Norm¹, i ³atwo dostêpne (§ 44 powo³anego rozporz¹dzenia).
Czy pracodawca jest obowi¹zany dostarczaæ pracownikom wodê zdatn¹ do picia oraz œrodki higieny osobistej?
Pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ wszystkim pracownikom
wodê zdatn¹ do picia lub inne napoje, a pracownikom zatrudnionym
stale lub okresowo w warunkach szczególnie uci¹¿liwych zapewniæ
oprócz wody, inne napoje. Iloœæ, rodzaj i temperatura tych napojów
powinny byæ dostosowane do warunków wykonywania pracy i potrzeb fizjologicznych pracowników. Szczegó³owe zasady zaopatrzenia w napoje pracowników zatrudnionych w warunkach szczególnie
uci¹¿liwych okreœlaj¹ odrêbne przepisy (§ 112 powo³anego rozporz¹dzenia).
92
Miejsca czerpania wody zdatnej do picia powinny znajdowaæ siê
nie dalej ni¿ 75 m od stanowisk pracy. Zbiorniki, przewody i miejsca czerpania wody powinny byæ zabezpieczone przed zanieczyszczeniem lub zaka¿eniem. Czerpanie wody ze zbiorników powinno
odbywaæ siê wy³¹cznie z zaworów czerpalnych. Miejsca czerpania
wody nienadaj¹cej siê do picia powinny byæ oznakowane zgodnie
z Polsk¹ Norm¹ (§ 113 powo³anego rozporz¹dzenia).
Zgodnie z § 115 powo³anego rozporz¹dzenia, pracodawca jest
te¿ obowi¹zany zapewniæ dostarczanie pracownikom œrodków higieny osobistej, których iloœæ i rodzaje powinny byæ dostosowane do
rodzaju i stopnia zanieczyszczenia cia³a przy okreœlonych pracach.
5. TEREN ZAK£ADU PRACY
Jakie wymogi powinny spe³niaæ drogi i przejœcia na terenie zak³adu pracy?
Pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ na terenie zak³adu pracy
wykonane i oznakowane, zgodnie z Polskimi Normami i w³aœciwymi przepisami, drogi komunikacyjne i transportowe, drogi dla pieszych (przejœcia) i dojazdy po¿arowe oraz utrzymywaæ je w stanie
niestwarzaj¹cym zagro¿eñ dla u¿ytkowników. Drogi i przejœcia oraz
dojazdy po¿arowe nie mog¹ prowadziæ przez miejsca, w których
wystêpuj¹ zagro¿enia dla ich u¿ytkowników. Drogi i przejœcia powinny posiadaæ wymiary odpowiednie do liczby potencjalnych u¿ytkowników oraz rodzajów i wielkoœci stosowanych urz¹dzeñ transportowych i przemieszczanych ³adunków. Minimalne wymiary dróg
i przejœæ okreœlaj¹ Polskie Normy. Nawierzchnia dróg, placów manewrowych, postojowych i sk³adowych, dojazdów po¿arowych
i przejœæ powinna byæ równa i twarda lub utwardzona oraz posiadaæ
noœnoœæ odpowiedni¹ do obci¹¿enia wynikaj¹cego ze stosowanych
œrodków transportowych oraz przemieszczanych i sk³adowanych
materia³ów. Drogi, przejœcia oraz place manewrowe, postojowe
93
i sk³adowe powinny te¿ posiadaæ urz¹dzenia lub inne rozwi¹zania
techniczne zapewniaj¹ce odprowadzanie wód opadowych (§ 4 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy). Na drogach transportowych i w magazynach nie powinny wystêpowaæ progi ani stopnie. W przypadku zró¿nicowania poziomów pod³ogi, ró¿nice te powinny byæ wyrównane
pochylniami o nachyleniu dostosowanym do rodzaju u¿ywanego
œrodka transportu, jednak nie wiêkszym ni¿ 8%. Pochylnie takie powinny umo¿liwiaæ bezpieczne poruszanie siê pracowników i dogodny transport ³adunków (§ 5 powo³anego rozporz¹dzenia).
Drogi, przejœcia i dojazdy po¿arowe nie powinny byæ zastawiane materia³ami, œrodkami transportu, sprzêtem i innymi przedmiotami, a na skrzy¿owaniach dróg powinna byæ zapewniona dobra widocznoœæ. W tunelach przeznaczonych do sta³ej komunikacji nie powinny znajdowaæ siê ruroci¹gi s³u¿¹ce do transportu materia³ów niebezpiecznych oraz transportu cieczy lub gazów pod ciœnieniem albo
o temperaturze wy¿szej ni¿ 70°C lub ni¿szej ni¿ –15°C. Wymóg ten
nie dotyczy przewodów s³u¿¹cych do ogrzewania tunelu, je¿eli temperatura czynnika grzewczego nie przekracza 95°C. Pracodawca jest
te¿ obowi¹zany zapewniæ drogi ewakuacyjne ze wszystkich pomieszczeñ obiektu budowlanego, w których mog¹ przebywaæ pracownicy, umo¿liwiaj¹ce szybkie wydostanie siê pracowników na
otwart¹ przestrzeñ. Drogi ewakuacyjne oraz dojœcia do nich prowadz¹ce nie mog¹ byæ zastawiane. Wymagania dla dróg ewakuacyjnych i warunki ewakuacji okreœlaj¹ przepisy techniczno-budowlane
i dotycz¹ce ochrony przeciwpo¿arowej (§ 7–9 powo³anego rozporz¹dzenia).
Do obowi¹zków pracodawcy nale¿y te¿ zapewnienie opracowania zasad ruchu na drogach wewn¹trzzak³adowych, zgodnych
z przepisami prawa o ruchu drogowym. W zasadach ruchu powinny
byæ okreœlone w szczególnoœci maksymalne prêdkoœci œrodków
transportu i komunikacji na drogach wewn¹trzzak³adowych oraz
w pomieszczeniach zak³adu pracy, uzale¿nione od szerokoœci dróg,
natê¿enia ruchu, widocznoœci itp. Drogi powinny byæ równie¿ oznakowane znakami drogowymi zgodnymi z przepisami prawa o ruchu
94
drogowym. Natomiast wymagania dotycz¹ce transportu przy u¿yciu
dŸwignic, przenoœników, wózków jezdniowych z napêdem silnikowym oraz kolei wewn¹trzzak³adowych okreœlaj¹ odrêbne przepisy
(§ 66 i 67 powo³anego rozporz¹dzenia).
Jak powinny byæ oznakowane na terenie zak³adu pracy miejsca
stwarzaj¹ce zagro¿enia dla pracowników?
Miejsca na terenie zak³adu pracy, w których wystêpuj¹ zagro¿enia dla pracowników, powinny byæ oznakowane widocznymi barwami lub znakami bezpieczeñstwa zgodnie z wymaganiami okreœlonymi w za³¹czniku nr 1 do powo³anego rozporz¹dzenia i w Polskich
Normach. Je¿eli oznakowanie takie nie jest wystarczaj¹ce dla zapewnienia bezpieczeñstwa i ochrony zdrowia pracownika, miejsca
niebezpieczne powinny byæ wy³¹czone z u¿ytkowania poprzez ich
odpowiednie wygrodzenie lub w inny sposób. Wszelkie otwory i zag³êbienia powinny byæ zamkniête odpowiednimi pokrywami, a je¿eli jest to niemo¿liwe – w³aœciwie ogrodzone i oznakowane. Miejsca
niebezpieczne na przejœciach zagra¿aj¹ce potkniêciem siê, upadkiem
lub uderzeniem (np. stopnie) powinny byæ pomalowane barwami
bezpieczeñstwa zgodnie z Polskimi Normami. Na drogach – w miejscach, w których mo¿liwe jest niespodziewane wtargniêcie pieszych,
w szczególnoœci przed bramami, drzwiami i przejœciami, nale¿y
ustawiæ barierki lub zastosowaæ inne skuteczne œrodki ochronne
Zgodnie z § 11 powo³anego rozporz¹dzenia, zak³ad pracy powinien byæ wyposa¿ony w urz¹dzenia zapobiegaj¹ce zanieczyszczeniu lub ska¿eniu, w stopniu szkodliwym dla zdrowia ludzkiego –
powietrza, gruntu oraz wód – substancjami chemicznymi, py³ami,
œrodkami promieniotwórczymi albo szkodliwymi czynnikami biologicznymi, w zwi¹zku z produkcj¹ b¹dŸ inn¹ dzia³alnoœci¹ zak³adu
pracy. Pracodawca jest te¿ obowi¹zany zapewniæ ochronê obiektów
budowlanych i urz¹dzeñ technicznych przed gromadzeniem siê
³adunków i wy³adowaniami elektrycznoœci statycznej – stwarzaj¹cymi zagro¿enia w œrodowisku pracy (§ 12 powo³anego rozporz¹dzenia).
95
Czy teren zak³adu pracy powinien byæ oœwietlony?
We wszystkich miejscach na terenie zak³adu pracy, w których
mog¹ przebywaæ pracownicy, pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ
oœwietlenie elektryczne w porze nocnej lub je¿eli oœwietlenie dzienne jest niewystarczaj¹ce. Wymagania dotycz¹ce oœwietlenia okreœlaj¹ Polskie Normy. Instalacje i urz¹dzenia elektryczne powinny byæ
tak wykonane i eksploatowane, aby nie nara¿a³y pracowników na
pora¿enie pr¹dem elektrycznym, przepiêcia atmosferyczne, szkodliwe oddzia³ywanie pól elektromagnetycznych oraz nie stanowi³y zagro¿enia po¿arowego, wybuchowego i nie powodowa³y innych
szkodliwych skutków (§ 10 powo³anego rozporz¹dzenia).
R o z d z i a ³ IV
WYMAGANIA BHP DOTYCZ¥CE MASZYN
I INNYCH URZ¥DZEÑ TECHNICZNYCH
Jak powinny byæ konstruowane i budowane maszyny oraz inne
urz¹dzenia techniczne i narzêdzia?
O bezpieczeñstwie pracy decyduj¹ w du¿ej mierze maszyny i inne urz¹dzenia techniczne stosowane u danego pracodawcy. Przepisy
kodeksu pracy, a zw³aszcza przepisy szczególne, zawieraj¹ te¿
w tym zakresie okreœlone wymagania co do ich konstrukcji, budowy i u¿ytkowania. Jak stanowi przepis art. 215 § 1 k.p., maszyny
i inne urz¹dzenia techniczne powinny byæ tak konstruowane i budowane, aby zapewnia³y bezpieczne i higieniczne warunki pracy,
a w szczególnoœci zabezpiecza³y pracownika przed urazami, dzia³aniem niebezpiecznych substancji chemicznych, pora¿eniem pr¹dem
elektrycznym, nadmiernym ha³asem, szkodliwymi wstrz¹sami, dzia³aniem wibracji i promieniowania oraz szkodliwym i niebezpiecznym dzia³aniem innych czynników œrodowiska pracy. Powinny równie¿ uwzglêdniaæ zasady ergonomii. Maszyny i inne urz¹dzenia
techniczne, które nie spe³niaj¹ takich wymagañ, powinny byæ wyposa¿one w odpowiednie zabezpieczenia, eliminuj¹ce zagro¿enia dla
zdrowia lub ¿ycia pracownika. W przypadku gdy konstrukcja zabezpieczenia jest uzale¿niona od warunków lokalnych, wyposa¿enie
maszyny lub innego urz¹dzenia technicznego w odpowiednie zabezpieczenia nale¿y do obowi¹zków pracodawcy (art. 216 k.p.).
97
Zgodnie z art. 217 k.p., niedopuszczalne jest wyposa¿anie stanowisk pracy w maszyny i inne urz¹dzenia techniczne, które nie
spe³niaj¹ wymagañ dotycz¹cych oceny zgodnoœci okreœlonych
w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. o systemie oceny zgodnoœci
(j.t. DzU z 2004 r. nr 204, poz. 2087 ze zm.).
Powy¿sze zasady stosuje siê odpowiednio do narzêdzi pracy
(art. 218 k.p.). Narzêdzia pracy powinny byæ wiêc tak konstruowane i wykonane, aby zapewnia³y bezpieczne wykonywanie pracy. Powinny te¿ spe³niaæ wymagania dotycz¹ce oceny zgodnoœci.
Bardziej szczegó³owe wymagania dotycz¹ce maszyn i innych
urz¹dzeñ technicznych okreœla powo³ane wczeœniej rozporz¹dzenie
Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów
bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Kto ponosi odpowiedzialnoœæ za wadliwie skonstruowane lub
wykonane maszyny i inne urz¹dzenia techniczne?
Bez wzglêdu na to, czy maszyna lub inne urz¹dzenie techniczne
zosta³y b³êdnie zaprojektowane przez konstruktora, czy te¿ zbudowane wadliwie przez producenta, to pracodawca ponosi odpowiedzialnoœæ za u¿ytkowanie takich maszyn lub urz¹dzeñ. W ¿adnym wypadku nie mo¿e przerzuciæ tej odpowiedzialnoœci na konstruktora
lub producenta. Od odpowiedzialnoœci tej nie zwalnia te¿ pracodawcy fakt, ¿e producent uzna³ maszynê lub urz¹dzenie za bezpieczne
w pracy. Natomiast konstruktor oraz producent maszyn i innych
urz¹dzeñ technicznych ponosz¹ odpowiedzialnoœæ za niedope³nienie
obowi¹zków okreœlon¹ w odrêbnych przepisach (art. 215 § 2 k.p.).
Jakie wymogi powinny spe³niaæ maszyny oraz inne urz¹dzenia
techniczne?
Maszyny i inne urz¹dzenia techniczne, powinny spe³niaæ wymagania bezpieczeñstwa i higieny pracy, okreœlone w odrêbnych przepisach, przez ca³y okres ich u¿ytkowania. Monta¿, demonta¿ i eksploatacja maszyn, w tym ich obs³uga, powinny odbywaæ siê przy
zachowaniu wymagañ bezpieczeñstwa i higieny pracy oraz ergonomii, uwzglêdniaj¹cych instrukcje zawarte w dokumentacji techniczno-ruchowej. Miejsce i sposób zainstalowania oraz u¿ytkowania ma98
szyn powinny uwzglêdniaæ minimalizacjê ryzyka zawodowego,
w szczególnoœci poprzez:
• zapewnienie dostatecznej przestrzeni pomiêdzy ruchomymi
czêœciami maszyn a ruchomymi lub sta³ymi elementami otoczenia,
• zapewnienie, aby wszystkie u¿ywane lub produkowane materia³y b¹dŸ energia by³y w bezpieczny sposób dostarczane i odprowadzane ze stanowiska pracy (§ 51 powo³anego rozporz¹dzenia
w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy).
W myœl przepisów § 52 powo³anego rozporz¹dzenia, ka¿da maszyna powinna byæ wyposa¿ona w element sterowniczy przeznaczony do jej ca³kowitego i bezpiecznego zatrzymywania. Je¿eli jest to
konieczne w zwi¹zku z zagro¿eniami, jakie stwarza maszyna, i jej
nominalnym czasem zatrzymania siê, maszyna powinna byæ wyposa¿ona w urz¹dzenie do zatrzymywania awaryjnego. Elementy sterownicze maszyn maj¹ce wp³yw na bezpieczeñstwo musz¹ byæ widoczne i mo¿liwe do zidentyfikowania oraz oznakowane zgodnie
z wymaganiami okreœlonymi w Polskich Normach. Elementy sterownicze nie mog¹ stwarzaæ jakichkolwiek zagro¿eñ, w szczególnoœci spowodowanych ich niezamierzonym u¿yciem.
Maszyny powinny byæ wyposa¿one w ³atwo odró¿niaj¹ce siê
i odpowiednio oznakowane urz¹dzenia do od³¹czania od wszystkich
Ÿróde³ energii. W³¹czenie zasilania energi¹ nie mo¿e powodowaæ zagro¿enia dla obs³ugi. W przypadku zespo³owej obs³ugi maszyny lub
gdy stwarza ona zagro¿enie dla otoczenia, nale¿y zapewniæ sygnalizacjê ostrzegawcz¹ i alarmow¹, która powinna byæ ³atwo dostrzegalna i zrozumia³a. Maszyny wielostanowiskowe powinny byæ wyposa¿one w urz¹dzenia sygnalizacji dŸwiêkowej lub œwietlnej automatycznie wysy³aj¹ce sygna³y uprzedzaj¹ce o uruchomieniu maszyny.
Sygna³y te powinny byæ odbierane na wszystkich stanowiskach pracy przy danej maszynie. Elementy ruchome i inne czêœci maszyn,
które w razie zetkniêcia siê z nimi stwarzaj¹ zagro¿enie, powinny
byæ do wysokoœci co najmniej 2,5 m od poziomu pod³ogi (podestu)
stanowiska pracy os³oniête lub zaopatrzone w inne skuteczne urz¹dzenia ochronne, z wyj¹tkiem przypadków, gdy spe³nienie tych wymagañ nie jest mo¿liwe ze wzglêdu na funkcjê maszyny. Pasy, ³añcuchy, taœmy, ko³a zêbate i inne elementy uk³adów napêdowych
99
oraz czêœci maszyn zagra¿aj¹ce spadniêciem, znajduj¹ce siê nad stanowiskami pracy lub przejœciami na wysokoœci ponad 2,5 m od poziomu pod³ogi, powinny byæ os³oniête co najmniej od do³u trwa³ymi os³onami. Os³ony stosowane na maszynach powinny uniemo¿liwiaæ bezpoœredni dostêp do strefy niebezpiecznej. Os³ony niepe³ne
(wykonane z siatki, blachy perforowanej, prêtów itp.) powinny znajdowaæ siê w takiej odleg³oœci od elementów niebezpiecznych, aby
przy danej wielkoœci i kszta³cie otworów nie by³o mo¿liwe bezpoœrednie dotkniêcie tych elementów. Odleg³oœci bezpieczeñstwa okreœlaj¹ Polskie Normy. Maszyny powinny byæ oznakowane znakami
i barwami bezpieczeñstwa, zgodnie z wymaganiami okreœlonymi
w za³¹czniku nr 1 do powo³anego rozporz¹dzenia oraz w Polskich
Normach (§ 53–55 powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakim wymogom powinny odpowiadaæ urz¹dzenia ochronne
przy maszynach?
W myœl § 56 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych
przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy, urz¹dzenia ochronne stosowane przy maszynach powinny spe³niaæ nastêpuj¹ce ogólne wymagania:
1) zapewniaæ bezpieczeñstwo zarówno pracownikowi zatrudnionemu bezpoœrednio przy obs³udze maszyny, jak i osobom znajduj¹cym siê w jej pobli¿u,
2) dzia³aæ niezawodnie, posiadaæ odpowiedni¹ trwa³oœæ i wytrzyma³oœæ,
3) funkcjonowaæ samoczynnie, niezale¿nie od woli i uwagi obs³uguj¹cego, w przypadkach gdy jest to celowe i mo¿liwe,
4) nie mog¹ byæ ³atwo usuwane lub od³¹czane bez pomocy narzêdzi,
5) nie mog¹ utrudniaæ wykonywania operacji technologicznej
ani ograniczaæ mo¿liwoœci œledzenia jej przebiegu, jak te¿ nie mog¹
powodowaæ zagro¿eñ i dodatkowego obci¹¿enia fizycznego lub psychicznego pracowników.
Urz¹dzenia ochronne przy maszynach szczególnie niebezpiecznych powinny byæ tak skonstruowane, aby:
100
1) zdjêcie, otwarcie lub wy³¹czenie urz¹dzenia ochronnego powodowa³o natychmiastowe zatrzymanie maszyny b¹dŸ jej niebezpiecznych elementów lub niemo¿liwe by³o zdjêcie albo otwarcie
os³ony podczas ruchu os³anianych elementów,
2) ponowne za³o¿enie, zamkniêcie lub w³¹czenie urz¹dzenia
ochronnego nie uruchamia³o automatycznie maszyny.
U¿ywanie maszyny bez wymaganego urz¹dzenia ochronnego lub
przy jego nieodpowiednim stosowaniu jest niedopuszczalne. Szczegó³owe wymagania dla urz¹dzeñ ochronnych okreœlaj¹ Polskie
Normy.
Jak powinna przebiegaæ obs³uga maszyn?
Maszyny i narzêdzia oraz ich urz¹dzenia ochronne powinny byæ
utrzymywane w stanie sprawnoœci technicznej i czystoœci zapewniaj¹cej u¿ytkowanie ich bez szkody dla bezpieczeñstwa i zdrowia pracowników oraz stosowane tylko w procesach i warunkach, do których s¹ przeznaczone. O dostrze¿onych wadach lub uszkodzeniach
maszyny pracownik powinien niezw³ocznie zawiadomiæ prze³o¿onego. Maszyny, których uszkodzenie stwierdzono w czasie pracy, powinny byæ niezw³ocznie zatrzymane i wy³¹czone z zasilania energi¹.
Wznowienie pracy maszyny bez usuniêcia uszkodzenia jest niedopuszczalne. Maszyny niesprawne, uszkodzone lub pozostaj¹ce w naprawie powinny byæ wycofane z u¿ytkowania oraz wyraŸnie oznakowane tablicami informacyjnymi i zabezpieczone w sposób uniemo¿liwiaj¹cy ich uruchomienie. Maszyn bêd¹cych w ruchu nie wolno pozostawiaæ bez obs³ugi lub nadzoru, chyba ¿e dokumentacja
techniczno-ruchowa stanowi inaczej. Pracodawca jest obowi¹zany
ustaliæ rodzaje maszyn, które wymagaj¹ sta³ej obs³ugi, a pozostawianie ich bez niej mo¿e byæ przyczyn¹ katastrofy, wybuchu lub
po¿aru, oraz ustaliæ szczegó³owe warunki obs³ugi i nadzoru nad prac¹ tych maszyn (§ 57–59 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie
ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy).
Maszyn bêd¹cych w ruchu nie wolno naprawiaæ, czyœciæ i smarowaæ, z wyj¹tkiem smarowania za pomoc¹ specjalnych urz¹dzeñ
okreœlonych w dokumentacji techniczno-ruchowej. Pracownicy zatrudnieni przy obs³udze maszyn z ruchomymi elementami nie mog¹
101
pracowaæ w odzie¿y z luŸnymi (zwisaj¹cymi) czêœciami, jak np.
luŸno zakoñczone rêkawy, krawaty, szaliki, po³y, oraz bez nakryæ
g³owy okrywaj¹cych w³osy (§ 60 powo³anego rozporz¹dzenia).
Je¿eli obs³uga, naprawa, remont lub konserwacja maszyn powoduje zagro¿enia dla bezpieczeñstwa lub zdrowia pracowników –
pracodawca powinien zapewniæ, aby czynnoœci te wykonywane by³y przez pracowników upowa¿nionych i posiadaj¹cych odpowiednie
przygotowanie. W czasie ruchu maszyny niedopuszczalne jest rêczne zak³adanie i zrzucanie pasów pêdnych, lin i taœm. Czynnoœci te
mog¹ byæ wykonywane wy³¹cznie przy u¿yciu specjalnych urz¹dzeñ
przeznaczonych do tego celu. Pêdnie powinny posiadaæ urz¹dzenia
do zawieszania pasów pêdnych zapobiegaj¹ce zetkniêciu siê zrzuconych pasów, lin lub taœm z czêœciami pêdni bêd¹cymi w ruchu. Pasy pêdne, liny i taœmy pêdne mog¹ byæ napinane, naprawiane, ³¹czone, skracane i smarowane dopiero po unieruchomieniu napêdu
maszyny (§ 61 powo³anego rozporz¹dzenia).
Rozdzia³ V
PROCESY PRACY
1. UWAGI WSTÊPNE
Jakie dzia³ania powinien podejmowaæ pracodawca w celu
ograniczania ryzyka zawodowego?
Zgodnie z przepisami § 39 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy, pracodawca jest obowi¹zany zapewniaæ pracownikom bezpieczeñstwo i higienê pracy, w szczególnoœci przez ograniczanie ryzyka zawodowego
w wyniku w³aœciwej organizacji pracy oraz stosowania koniecznych
œrodków profilaktycznych, a tak¿e informowanie i szkolenie pracowników. Dzia³ania te powinny byæ podejmowane na podstawie
ogólnych zasad dotycz¹cych zapobiegania wypadkom i chorobom
zwi¹zanym z prac¹, w tym w szczególnoœci przez:
1) ograniczanie ryzyka zawodowego,
2) przeprowadzanie oceny ryzyka zawodowego,
3) likwidowanie zagro¿eñ u Ÿróde³ ich powstawania,
4) dostosowanie warunków i procesów pracy do mo¿liwoœci
pracownika, w szczególnoœci przez odpowiednie projektowanie i organizowanie stanowisk pracy, dobór maszyn i innych urz¹dzeñ technicznych oraz narzêdzi pracy, a tak¿e metod produkcji i pracy –
z uwzglêdnieniem zmniejszenia uci¹¿liwoœci pracy, zw³aszcza pracy
monotonnej i pracy w ustalonym z góry tempie, oraz ograniczenia
negatywnego wp³ywu takiej pracy na zdrowie pracowników,
103
5) stosowanie nowych rozwi¹zañ technicznych,
6) zastêpowanie niebezpiecznych procesów technologicznych,
urz¹dzeñ, substancji i innych materia³ów – bezpiecznymi lub mniej
niebezpiecznymi,
7) nadawanie priorytetu œrodkom ochrony zbiorowej przed œrodkami ochrony indywidualnej,
8) instruowanie pracowników w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Pracodawca dokonuje oceny ryzyka zawodowego wystêpuj¹cego
przy wykonywanych pracach, w szczególnoœci przy doborze wyposa¿enia stanowisk i miejsc pracy, stosowanych substancji i preparatów chemicznych, biologicznych, rakotwórczych lub mutagennych
oraz zmianie organizacji pracy. Podczas oceny ryzyka zawodowego
uwzglêdnia siê wszystkie czynniki œrodowiska pracy wystêpuj¹ce
przy wykonywanych pracach oraz sposoby wykonywania prac. Stosowane w nastêpstwie oceny ryzyka zawodowego œrodki profilaktyczne, metody oraz organizacja pracy powinny:
• zapewniaæ zwiêkszenie poziomu bezpieczeñstwa i ochrony
zdrowia pracowników,
• byæ zintegrowane z dzia³alnoœci¹ prowadzon¹ przez pracodawcê na wszystkich poziomach struktury organizacyjnej zak³adu pracy.
Pracodawca jest obowi¹zany prowadziæ dokumentacjê oceny ryzyka zawodowego oraz zastosowanych niezbêdnych œrodków profilaktycznych. Dokument potwierdzaj¹cy dokonanie oceny ryzyka zawodowego powinien uwzglêdniaæ w szczególnoœci:
1) opis ocenianego stanowiska pracy, w tym wyszczególnienie:
• stosowanych maszyn, narzêdzi i materia³ów,
• wykonywanych zadañ,
• wystêpuj¹cych na stanowisku niebezpiecznych, szkodliwych
i uci¹¿liwych czynników œrodowiska pracy,
• stosowanych œrodków ochrony zbiorowej i indywidualnej,
• osób pracuj¹cych na tym stanowisku;
2) wyniki przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego dla ka¿dego z czynników œrodowiska pracy oraz niezbêdne œrodki profilaktyczne zmniejszaj¹ce ryzyko;
104
3) datê przeprowadzonej oceny oraz osoby dokonuj¹ce oceny
(§ 39a powo³anego rozporz¹dzenia).
Przy pracach stwarzaj¹cych zagro¿enia – je¿eli wymaga tego sytuacja – do kierowania ludŸmi wykonuj¹cymi te prace powinny byæ
stosowane sygna³y bezpieczeñstwa, rêczne lub komunikaty s³owne,
zgodnie z wymaganiami okreœlonymi w za³¹czniku nr 1 do powo³anego rozporz¹dzenia. Pracodawca jest obowi¹zany informowaæ pracowników o istniej¹cych zagro¿eniach, w szczególnoœci o zagro¿eniach, przed którymi chroniæ ich bêd¹ œrodki ochrony indywidualnej
oraz przekazywaæ informacje o tych œrodkach i zasadach ich stosowania. Szczegó³owe zasady stosowania œrodków ochrony indywidualnej okreœla za³¹cznik nr 2 do powo³anego rozporz¹dzenia (§ 39b
i 39c powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów
bezpieczeñstwa i higieny pracy).
Jakie inne dzia³ania pracodawca powinien podejmowaæ w celu
zapewnienia pracownikom bezpieczeñstwa przy wykonywaniu pracy?
W myœl § 40 powo³anego rozporz¹dzenia, pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ systematyczne kontrole stanu bezpieczeñstwa
i higieny pracy ze szczególnym uwzglêdnieniem organizacji procesów pracy, stanu technicznego maszyn i innych urz¹dzeñ technicznych oraz ustaliæ sposoby rejestracji nieprawid³owoœci i metody ich
usuwania. W razie stwierdzenia bezpoœredniego zagro¿enia dla ¿ycia
lub zdrowia pracowników, osoba kieruj¹ca pracownikami jest obowi¹zana do niezw³ocznego wstrzymania prac i podjêcia stosownych
dzia³añ w celu usuniêcia tego zagro¿enia.
Pracodawca jest te¿ obowi¹zany udostêpniæ pracownikom, do
sta³ego korzystania, aktualne instrukcje bezpieczeñstwa i higieny
pracy dotycz¹ce:
• stosowanych w zak³adzie procesów technologicznych oraz
wykonywania prac zwi¹zanych z zagro¿eniami wypadkowymi lub
zagro¿eniami zdrowia pracowników,
• obs³ugi maszyn i innych urz¹dzeñ technicznych,
• postêpowania z materia³ami szkodliwymi dla zdrowia i niebezpiecznymi,
• udzielania pierwszej pomocy.
105
Instrukcje takie powinny w sposób zrozumia³y dla pracowników
wskazywaæ czynnoœci, które nale¿y wykonaæ przed rozpoczêciem
danej pracy, zasady i sposoby bezpiecznego wykonywania pracy,
czynnoœci do wykonania po jej zakoñczeniu oraz zasady postêpowania w sytuacjach awaryjnych stwarzaj¹cych zagro¿enia dla ¿ycia lub
zdrowia pracowników. Instrukcje dotycz¹ce prac zwi¹zanych ze stosowaniem niebezpiecznych substancji i preparatów chemicznych powinny uwzglêdniaæ informacje zawarte w kartach charakterystyki
tych substancji i preparatów (§ 41 powo³anego rozporz¹dzenia).
Wszelkie zmiany w procesie technologicznym, zmiany konstrukcyjne urz¹dzeñ technicznych oraz zmiany w sposobie u¿ytkowania
pomieszczeñ powinny byæ poprzedzone ocen¹ pod wzglêdem bezpieczeñstwa i higieny pracy, w trybie ustalonym przez pracodawcê
Je¿eli w pomieszczeniu pracy, w którym zatrudniona jest tylko
jedna osoba, mog¹ w sytuacji awaryjnej wyst¹piæ zagro¿enia dla
zdrowia lub ¿ycia pracowników, a w szczególnoœci zagro¿enia: po¿arowe, wybuchowe, pora¿enia pr¹dem elektrycznym, wydzielanie
siê gazów lub par substancji sklasyfikowanych jako niebezpieczne –
pracodawca powinien wprowadziæ obowi¹zek meldowania siê tej
osoby w ustalony sposób w oznaczonych porach. Pracodawca powinien równie¿ ustaliæ rodzaje takich pomieszczeñ, a tak¿e okreœliæ
sposób meldowania siê pracownika oraz postêpowania w razie braku meldunków (§ 43 powo³anego rozporz¹dzenia).
2. ORGANIZACJA STANOWISK PRACY
W jaki sposób powinny byæ zorganizowane stanowiska pracy?
Zgodnie z przepisami § 45 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy, stanowiska
pracy powinny byæ urz¹dzone stosownie do rodzaju wykonywanych
na nich czynnoœci oraz psychofizycznych w³aœciwoœci pracowników,
przy czym wymiary wolnej (niezajêtej przez urz¹dzenia) powierzch106
ni stanowiska pracy powinny zapewniæ pracownikom swobodê ruchu wystarczaj¹c¹ do wykonywania pracy w sposób bezpieczny,
z uwzglêdnieniem wymagañ ergonomii. Stanowiska pracy, na których wystêpuje ryzyko po¿aru, wybuchu, upadku lub wyrzucenia
przedmiotów albo pojawienia siê czynników szkodliwych dla zdrowia lub niebezpiecznych, powinny byæ zaopatrzone w odpowiednie
urz¹dzenia ochronne. Stanowiska pracy, na których wykonywane
prace powoduj¹ wystêpowanie czynników szkodliwych dla zdrowia
lub niebezpiecznych, powinny byæ tak usytuowane i zorganizowane,
aby pracownicy zatrudnieni na innych stanowiskach nie byli nara¿eni na te czynniki. Stanowiska pracy znajduj¹ce siê na zewn¹trz pomieszczeñ powinny byæ tak usytuowane i zorganizowane, aby pracownicy byli chronieni przed zagro¿eniami zwi¹zanymi w szczególnoœci:
1) z warunkami atmosferycznymi, w tym opadami, nisk¹ lub
wysok¹ temperatur¹, silnym wiatrem i spadaj¹cymi przedmiotami,
2) ze szkodliwym dla zdrowia ha³asem, jak równie¿ szkodliwymi gazami, parami lub py³ami.
W razie niebezpieczeñstwa powinno byæ mo¿liwe szybkie
opuszczenie stanowisk pracy przez pracowników lub – w razie potrzeby – udzielenie im szybkiej pomocy.
Na stanowiskach pracy powinna byæ zapewniona – wynikaj¹ca
z technologii – powierzchnia oraz odpowiednie urz¹dzenia pomocnicze przeznaczone na sk³adowanie materia³ów, wyrobów, przyrz¹dów, narzêdzi i odpadów. Na stanowiskach pracy nie mog¹ byæ
przechowywane surowce, gotowe wyroby, materia³y pomocnicze
i odpady w iloœciach wiêkszych od wynikaj¹cych z potrzeb technologicznych, umo¿liwiaj¹cych utrzymanie ci¹g³oœci pracy na danej
zmianie. Odpady produkcyjne powinny byæ sukcesywnie usuwane.
Materia³y stosowane do czyszczenia, nasycone lub zanieczyszczone
podczas pracy substancjami i preparatami sklasyfikowanymi jako
niebezpieczne albo wydzielaj¹ce uci¹¿liwe zapachy powinny byæ
przechowywane w zamkniêtych naczyniach z materia³u niepalnego
oraz co najmniej raz na dobê usuwane z pomieszczeñ pracy i niszczone w sposób okreœlony w instrukcjach (§ 46 powo³anego rozporz¹dzenia).
107
Do ka¿dego stanowiska pracy powinno byæ zapewnione bezpieczne i wygodne dojœcie, przy czym jego wysokoœæ na ca³ej d³ugoœci nie powinna byæ mniejsza w œwietle ni¿ 2 m. W przypadkach
uzasadnionych wzglêdami konstrukcyjnymi maszyn i innych urz¹dzeñ technicznych dopuszcza siê zmniejszenie wysokoœci dojœcia do
1,8 m przy jego odpowiednim zabezpieczeniu i oznakowaniu znakami bezpieczeñstwa zgodnymi z Polsk¹ Norm¹. Przejœcia miêdzy maszynami a innymi urz¹dzeniami lub œcianami przeznaczone
tylko do obs³ugi tych urz¹dzeñ powinny mieæ szerokoœæ co najmniej
0,75 m, a je¿eli w przejœciach tych odbywa siê ruch dwukierunkowy – szerokoœæ ich powinna wynosiæ co najmniej 1 m (§ 47 powo³anego rozporz¹dzenia).
Zgodnie z § 48 powo³anego rozporz¹dzenia, pracodawca zatrudniaj¹cy pracowników niepe³nosprawnych powinien zapewniæ dostosowanie stanowisk pracy oraz dojœæ do nich – do potrzeb i mo¿liwoœci tych pracowników, wynikaj¹cych ze zmniejszonej sprawnoœci.
Przy wykonywaniu pracy niewymagaj¹cej stale pozycji stoj¹cej
nale¿y zapewniæ pracownikom mo¿liwoœæ siedzenia. Przy wykonywaniu pracy wymagaj¹cej stale pozycji stoj¹cej lub chodzenia
nale¿y zapewniæ pracownikom mo¿liwoœæ odpoczynku w pobli¿u
miejsca pracy w pozycji siedz¹cej. Miejsca do siedzenia powinny spe³niaæ wymagania Polskich Norm (§ 49 powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie wymagania powinny spe³niaæ stosowane w zak³adzie pracy drabiny przenoœne?
Stosowane w zak³adzie pracy drabiny przenoœne powinny spe³niaæ wymagania okreœlone w Polskich Normach. Drabiny przenoœne
powinny byæ stosowane zgodnie z ich przeznaczeniem, w sposób
niestwarzaj¹cy zagro¿eñ dla ich u¿ytkowników i osób przebywaj¹cych w pobli¿u. Wymagania bezpieczeñstwa przy stosowaniu drabin
s¹ okreœlone w przepisach w sprawie minimalnych wymagañ dotycz¹cych bezpieczeñstwa i higieny pracy w zakresie u¿ytkowania
maszyn przez pracowników podczas pracy (§ 50 powo³anego rozporz¹dzenia).
108
3. TRANSPORT WEWNÊTRZNY I MAGAZYNOWANIE
Jakie zasady powinny byæ stosowane przy przemieszczaniu ciê¿arów?
Zgodnie z przepisami § 62 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy, pracodawca powinien zapewniæ zastosowanie odpowiednich rozwi¹zañ organizacyjnych i technicznych, zw³aszcza w zakresie wyposa¿enia technicznego, w celu wyeliminowania potrzeby rêcznego przemieszczania ciê¿arów, a je¿eli nie ma mo¿liwoœci unikniêcia rêcznego przemieszczania ciê¿arów – powinien podj¹æ odpowiednie przedsiêwziêcia, w tym wyposa¿yæ pracowników w niezbêdne œrodki w celu
zmniejszenia uci¹¿liwoœci i zagro¿eñ zwi¹zanych z wykonywaniem
tych czynnoœci.
Rêczne przemieszczanie i przewo¿enie ciê¿arów o masie przekraczaj¹cej obowi¹zuj¹ce normy jest niedopuszczalne. Szczegó³owe
wymagania dotycz¹ce rêcznego transportu okreœlaj¹ przepisy
w sprawie bezpieczeñstwa i higieny pracy przy rêcznych pracach
transportowych oraz przepisy o pracach wzbronionych kobietom
i m³odocianym (§ 63 powo³anego rozporz¹dzenia). Chodzi tu m.in.
o przepisy rozporz¹dzenia Rady Ministrów z dnia 10 wrzeœnia
1996 r. w sprawie wykazu prac szczególnie uci¹¿liwych lub szkodliwych dla zdrowia kobiet (DzU nr 114, poz. 545 ze zm.) oraz rozporz¹dzenia Rady Ministrów z dnia 24 sierpnia 2004 r. w sprawie
wykazu prac wzbronionych m³odocianym i warunków ich zatrudniania przy niektórych z tych prac (DzU nr 200, poz. 2047 ze zm.).
Masa ³adunków przemieszczanych przy u¿yciu œrodków transportowych nie powinna przekraczaæ dopuszczalnej noœnoœci lub
udŸwigu danego œrodka transportowego. Masa i rozmieszczenie ³adunku na œrodkach transportowych powinny zapewniaæ bezpieczne
warunki zarówno przewozu jak i prze³adunku. £adunek powinien
byæ odpowiednio zabezpieczony, w szczególnoœci przed upadkiem,
przemieszczeniem i zsypywaniem siê ze œrodka transportu. Stosowane do za³adunku i roz³adunku pomosty i rampy powinny byæ odpowiednie do wymiarów i masy ³adunków przeznaczonych do trans109
portu, przy czym na pomost i rampê powinno prowadziæ co najmniej jedno wejœcie (§ 64 i 64a powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy).
Jakie wymagania powinny byæ spe³nione przy magazynowaniu
i sk³adowaniu materia³ów?
Materia³y i inne przedmioty powinny byæ magazynowane tylko
w pomieszczeniach i miejscach do tego przeznaczonych. Pomieszczenia magazynowe powinny spe³niaæ wymagania bezpieczeñstwa, stosownie do rodzaju i w³aœciwoœci sk³adowanych w nich
materia³ów.
Przy sk³adowaniu materia³ów nale¿y:
• okreœliæ dla ka¿dego rodzaju sk³adowanego materia³u miejsce,
sposób i dopuszczaln¹ wysokoœæ sk³adowania,
• zapewniæ, aby masa sk³adowanego ³adunku nie przekracza³a
dopuszczalnego obci¹¿enia urz¹dzeñ przeznaczonych do sk³adowania (rega³ów, podestów itp.),
• zapewniæ, aby masa sk³adowanego ³adunku, ³¹cznie z mas¹
urz¹dzeñ przeznaczonych do jego sk³adowania i transportu, nie
przekracza³a dopuszczalnego obci¹¿enia pod³óg i stropów, na których odbywa siê sk³adowanie,
• wywiesiæ czytelne informacje o dopuszczalnym obci¹¿eniu
pod³óg, stropów i urz¹dzeñ przeznaczonych do sk³adowania.
Rega³y powinny mieæ odpowiednio wytrzyma³¹ i stabiln¹ konstrukcjê oraz zabezpieczenia przed ich przewróceniem siê. Szerokoœæ odstêpów miêdzy rega³ami powinna byæ odpowiednia do stosowanych œrodków transportowych oraz powinna umo¿liwiaæ bezpieczne operowanie tymi œrodkami i ³adunkami. Sposób uk³adania
materia³ów na rega³ach i ich zdejmowania nie mo¿e stwarzaæ zagro¿eñ dla bezpieczeñstwa pracowników. Przedmioty ³atwo t³uk¹ce siê,
substancje i preparaty sklasyfikowane jako niebezpieczne oraz materia³y o najwiêkszej masie powinny byæ sk³adowane na najni¿szych
pó³kach rega³ów. Przedmioty, których wymiary, kszta³t i masa decyduj¹ o ich indywidualnym sposobie sk³adowania, powinny byæ ustawiane lub uk³adane stabilnie, z uwzglêdnieniem po³o¿enia ich œrodka ciê¿koœci, tak aby zapobiec ich wywróceniu siê lub spadniêciu.
110
Przy sk³adowaniu materia³ów w stosach nale¿y zapewniæ:
• statecznoœæ stosów poprzez sk³adowanie na wysokoœæ uzale¿nion¹ od rodzaju materia³ów (ich wymiarów, masy, kszta³tu) oraz
wytrzyma³oœci opakowañ,
• wi¹zanie miêdzy warstwami,
• uk³adanie stosów tak, aby œrodek ciê¿koœci przedmiotów sk³adowanych pozostawa³ wewn¹trz obrysu stosów,
• zachowanie odleg³oœci miêdzy stosami, umo¿liwiaj¹cej bezpieczne uk³adanie i przemieszczanie materia³ów.
Roz³adunek stosów powinien byæ prowadzony kolejno pocz¹wszy od najwy¿szych warstw i niedopuszczalne jest wyjmowanie materia³ów ze œrodka stosów (§ 68–72 powo³anego rozporz¹dzenia
Przy sk³adowaniu materia³ów sypkich luzem nale¿y zapewniæ:
1) powierzchniê sk³adow¹, która przy zachowaniu k¹ta zsypu
naturalnego umo¿liwi zachowanie przejœæ lub przejazdów wokó³
ha³dy lub zwa³u,
2) wytrzyma³oœæ zapór odpowiedni¹ do parcia sk³adowanego
materia³u sypkiego,
3) w miarê potrzeby wynikaj¹cej z ochrony s¹siednich stref pracy oraz technicznych mo¿liwoœci – szczelne obudowanie miejsca
prze³adunku i urz¹dzeñ prze³adunkowych oraz po³¹czenie ich
z urz¹dzeniami odci¹gaj¹cymi py³ w miejscu jego powstawania,
4) bezpieczne metody pracy, szczególnie przy rêcznym pobieraniu i przenoszeniu materia³ów.
Wchodzenie pracowników na zwa³y materia³ów sypkich gro¿¹cych zasypaniem dozwolone jest jedynie w przypadkach wyj¹tkowej
koniecznoœci z zastosowaniem pomostów lub innych urz¹dzeñ zapewniaj¹cych bezpieczeñstwo, a tak¿e przy zapewnieniu asekuracji
przez drugiego pracownika oraz odpowiedniego nadzoru (§ 74 powo³anego rozporz¹dzenia).
Przy sk³adowaniu materia³ów pyl¹cych luzem nale¿y zapewniæ szczelne ogrodzenie co najmniej do wysokoœci 0,5 m ponad
wysokoœæ sk³adowanego materia³u. Transport takich materia³ów
mo¿e odbywaæ siê wy³¹cznie specjalnymi œrodkami transportu lub
w zamkniêtych pojemnikach (np. kontenerach). Przy sk³adowaniu
111
materia³ów sk³onnych do samozapalenia siê nale¿y je zabezpieczyæ przed samozap³onem, a w szczególnoœci ograniczyæ wysokoœæ
sk³adowania, stosowaæ kominy wentylacyjne oraz przesypywaæ lub
czêsto przerzucaæ ha³dy i zwa³y (§ 75 i 76 powo³anego rozporz¹dzenia).
Zgodnie z § 77 powo³anego rozporz¹dzenia niedopuszczalne
jest sk³adowanie materia³ów bezpoœrednio pod elektroenergetycznymi liniami napowietrznymi lub w odleg³oœci mniejszej (licz¹c
w poziomie od skrajnych przewodów) ni¿:
1) 2 m – od linii niskiego napiêcia,
2) 5 m – od linii wysokiego napiêcia do 15 kV,
3) 10 m – od linii wysokiego napiêcia do 30 kV,
4) 15 m – od linii wysokiego napiêcia powy¿ej 30 kV.
4. OCHRONA PRZED HA£ASEM
Jakie dzia³ania powinien podejmowaæ pracodawca w celu
ograniczenia nara¿enia pracowników na ha³as?
Pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ ochronê pracowników
przed zagro¿eniami zwi¹zanymi z nara¿eniem na ha³as, a w szczególnoœci zapewniæ stosowanie:
• procesów technologicznych niepowoduj¹cych nadmiernego
ha³asu,
• maszyn i innych urz¹dzeñ technicznych powoduj¹cych mo¿liwie najmniejszy ha³as, nieprzekraczaj¹cy dopuszczalnych wartoœci,
• rozwi¹zañ obni¿aj¹cych poziom ha³asu w procesach pracy.
Dopuszczalne wartoœci ha³asu w œrodowisku pracy okreœlaj¹
w³aœciwe przepisy i Polskie Normy. Natomiast na stanowiskach pracy, na których mimo zastosowania mo¿liwych rozwi¹zañ technicznych i organizacyjnych poziom ha³asu przekracza dopuszczalne normy, pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ:
• ustalenie przyczyn przekroczenia dopuszczalnego poziomu ha³asu oraz opracowanie i zastosowanie programu dzia³añ technicz112
nych i organizacyjnych, maj¹cych na celu najskuteczniejsze zmniejszenie nara¿enia pracowników na ha³as,
• zaopatrzenie pracowników w indywidualne ochrony s³uchu,
dobrane do wielkoœci charakteryzuj¹cych ha³as i do cech indywidualnych pracowników oraz ich stosowanie,
• ograniczenie czasu ekspozycji na ha³as, w tym stosowanie
przerw w pracy,
• oznakowanie stref zagro¿onych ha³asem, a tak¿e, gdy jest to
uzasadnione ze wzglêdu na stopieñ zagro¿enia oraz mo¿liwe, ograniczenie dostêpu do tych stref poprzez ich odgrodzenie.
Wymagania dotycz¹ce ochrony zdrowia pracowników zatrudnionych przy pracach zwi¹zanych z nara¿eniem na ha³as s¹ okreœlone
w przepisach w sprawie bezpieczeñstwa i higieny pracy przy pracach zwi¹zanych z nara¿eniem na ha³as lub drgania mechaniczne
(§ 78 i 79 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy).
5. PRACE SZCZEGÓLNIE NIEBEZPIECZNE
Jakie prace uznawane s¹ za prace szczególnie niebezpieczne?
Wed³ug § 80 ust.1 powo³ywanego rozporz¹dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy przez prace szczególnie niebezpieczne rozumie
siê prace, o których mowa w tym rozporz¹dzeniu, oraz prace okreœlone jako szczególnie niebezpieczne w innych przepisach dotycz¹cych bezpieczeñstwa i higieny pracy lub w instrukcjach eksploatacji
urz¹dzeñ i instalacji, a tak¿e inne prace o zwiêkszonym zagro¿eniu
lub wykonywane w utrudnionych warunkach, uznane przez pracodawcê jako szczególnie niebezpieczne. Powo³ane rozporz¹dzenie nak³ada te¿ na pracodawcê obowi¹zek ustalenia i aktualizowania wykazu prac szczególnie niebezpiecznych wystêpuj¹cych w zak³adzie
pracy (§ 80 ust. 2 powo³anego rozporz¹dzenia).
113
Jakie dzia³ania pracodawca powinien podj¹æ w celu zapewnienia bezpieczeñstwa pracowników przy wykonywaniu prac szczególnie niebezpiecznych?
Pracodawca powinien okreœliæ szczegó³owe wymagania bezpieczeñstwa i higieny pracy przy wykonywaniu prac szczególnie niebezpiecznych, a zw³aszcza zapewniæ:
1) bezpoœredni nadzór nad tymi pracami wyznaczonych w tym
celu osób;
2) odpowiednie œrodki zabezpieczaj¹ce;
3) instrukta¿ pracowników obejmuj¹cy w szczególnoœci:
a) imienny podzia³ pracy,
b) kolejnoœæ wykonywania zadañ,
c) wymagania bezpieczeñstwa i higieny pracy przy poszczególnych czynnoœciach.
Pracodawca powinien te¿ zapewniæ, aby dostêp do miejsc wykonywania prac szczególnie niebezpiecznych mia³y jedynie osoby upowa¿nione i odpowiednio poinstruowane (§ 81 powo³anego rozporz¹dzenia).
5.1. Roboty budowlane, remontowe i inne
prowadzone bez wstrzymania ruchu zak³adu pracy
Jakie wymagania powinny byæ zachowane przy robotach budowlanych, remontowych i innych prowadzonych bez wstrzymania
ruchu zak³adu pracy?
Do prac szczególnie niebezpiecznych nale¿¹ roboty budowlane,
rozbiórkowe, remontowe i monta¿owe prowadzone bez wstrzymania
ruchu zak³adu pracy lub jego czêœci w miejscach przebywania pracowników zatrudnionych przy innych pracach lub dzia³ania maszyn
i innych urz¹dzeñ technicznych powinny byæ organizowane w sposób
nienara¿aj¹cy pracowników na niebezpieczeñstwa i uci¹¿liwoœci wynikaj¹ce z prowadzonych robót, z jednoczesnym zastosowaniem szczególnych œrodków ostro¿noœci (§ 82 powo³anego rozporz¹dzenia).
Przed rozpoczêciem takich robót pracodawca, u którego maj¹
byæ prowadzone roboty, i osoba kieruj¹ca robotami powinni ustaliæ
w podpisanym protokole szczegó³owe warunki bezpieczeñstwa i hi114
gieny pracy, z podzia³em obowi¹zków w tym zakresie. O prowadzonych robotach oraz o niezbêdnych œrodkach bezpieczeñstwa, jakie
nale¿y stosowaæ w czasie trwania prac, pracodawca powinien poinformowaæ pracowników przebywaj¹cych lub mog¹cych przebywaæ
na terenie prowadzenia robót albo w jego s¹siedztwie. Teren prowadzenia robót powinien byæ wydzielony i wyraŸnie oznakowany.
W miejscach niebezpiecznych powinny byæ umieszczone znaki informuj¹ce o rodzaju zagro¿enia oraz stosowane inne œrodki zabezpieczaj¹ce przed skutkami zagro¿eñ, np. siatki, bariery itp. (§ 83 powo³anego rozporz¹dzenia).
Spawanie wykonywane w ramach wymienionych wy¿ej robót powinno byæ prowadzone na podstawie pisemnego pozwolenia wydanego w trybie ustalonym u danego pracodawcy. Natomiast szczegó³owe wymagania bezpieczeñstwa i higieny pracy przy spawaniu i ciêciu
metali reguluj¹ odrêbne przepisy (§ 84 powo³anego rozporz¹dzenia).
5.2. Prace w zbiornikach, kana³ach
i w innych niebezpiecznych przestrzeniach zamkniêtych
Pracami szczególnie niebezpiecznymi s¹ prace w zbiornikach,
kana³ach, studniach, studzienkach kanalizacyjnych, wnêtrzach urz¹dzeñ technicznych i w innych zamkniêtych przestrzeniach, do których wejœcie odbywa siê przez w³azy lub otwory o niewielkich rozmiarach lub jest w inny sposób utrudnione, okreœlane ogólnie pracami w zbiornikach (§ 85 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie
ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy).
Kiedy praca w zbiorniku mo¿e byæ podjêta i prowadzona?
Podjêcie i prowadzenie pracy w zbiornikach mo¿e nast¹piæ jedynie na podstawie pisemnego pozwolenia wydanego w trybie ustalonym przez pracodawcê. Przy pracy w zbiornikach nale¿y zapewniæ
sta³y nadzór. Osoba wydaj¹ca polecenie wykonania takiej pracy powinna sprawdziæ, czy przygotowania organizacyjne i techniczne zapewniaj¹ bezpieczeñstwo pracownikom podczas wykonywania pracy. Pracownikowi znajduj¹cemu siê w zbiorniku nale¿y zapewniæ
115
mo¿liwoœæ udzielenia natychmiastowej pierwszej pomocy w razie
nag³ej potrzeby lub wypadku (§ 86 powo³anego rozporz¹dzenia).
Zgodnie z § 87 powo³anego rozporz¹dzenia, prace w zbiorniku
mog¹ byæ podjête i prowadzone po spe³nieniu nastêpuj¹cych wymagañ:
1) zbiornik nale¿y opró¿niæ i wstêpnie oczyœciæ przez przemycie, przedmuchanie par¹ lub gazem obojêtnym oraz przedmuchanie
powietrzem; przedmuchiwanie zbiornika tlenem jest niedopuszczalne,
2) je¿eli praca w zbiorniku mo¿e byæ zwi¹zana z zagro¿eniem
po¿arowym, nale¿y stosowaæ niezbêdne œrodki ochrony przeciwpo¿arowej,
3) od³¹czyæ dop³yw do zbiornika materia³ów, substancji i czynników z innych zbiorników, przewodów, aparatury itp.,
4) znajduj¹ce siê we wnêtrzu zbiornika grzejniki, urz¹dzenia ruchome i inne mog¹ce stworzyæ zagro¿enie nale¿y od³¹czyæ od Ÿróde³ zasilania,
5) na czas trwania prac w zbiorniku nale¿y wy³¹czyæ z ruchu
lub unieruchomiæ tory kolejowe, zwrotnice, przenoœniki, miejsca
zsypu itp., znajduj¹ce siê nad zbiornikiem,
6) bezpoœrednio przed przyst¹pieniem do pracy wewn¹trz zbiornika powietrze w zbiorniku nale¿y zbadaæ na zawartoœæ tlenu oraz
gazów i par substancji sklasyfikowanych jako niebezpieczne,
7) temperatura powietrza w zbiorniku nie powinna siê ró¿niæ od
temperatury otoczenia o wiêcej ni¿ 5°C (5 K),
8) zapewnienie niezbêdnych œrodków ochrony zbiorowej i indywidualnej.
Wymagania okreœlone w § 87 pkt 1 powo³anego rozporz¹dzenia
nie dotycz¹ przygotowania kana³u do wykonywania w nim pracy,
a pkt 3 – kana³u i studzienki kanalizacyjnej. Przed wykonywaniem
prac w kanale lub studzience nale¿y przewietrzyæ dany odcinek kana³u, pozostawiaj¹c otwarte w³azy, oraz wy³¹czyæ ten odcinek kanalizacyjny, a je¿eli to nie jest mo¿liwe – maksymalnie ograniczyæ
sp³yw œcieków.
Bezpoœrednio przed przyst¹pieniem pracowników do pracy
w zbiorniku osoba kieruj¹ca pracownikami jest obowi¹zana poinformowaæ ich o:
1) zakresie pracy, jak¹ maj¹ wykonaæ,
2) rodzaju zagro¿eñ, jakie mog¹ wyst¹piæ,
116
3) niezbêdnych œrodkach ochrony zbiorowej i indywidualnej
oraz o sposobie ich stosowania,
4) sposobie sygnalizacji miêdzy pracuj¹cymi wewn¹trz zbiornika a asekuruj¹cymi ich na zewn¹trz zbiornika,
5) postêpowaniu w razie wyst¹pienia zagro¿enia (§ 88 powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie warunki bezpieczeñstwa powinny byæ zachowane przy
pracy wewn¹trz zbiornika?
Pracownik lub pracownicy wykonuj¹cy pracê wewn¹trz zbiornika powinni byæ asekurowani co najmniej przez jedn¹ osobê znajduj¹c¹ siê na zewn¹trz. Osoba asekuruj¹ca powinna byæ w sta³ym kontakcie z pracownikami znajduj¹cymi siê wewn¹trz zbiornika oraz
mieæ mo¿liwoœæ niezw³ocznego powiadomienia innych osób mog¹cych, w razie potrzeby, niezw³ocznie udzieliæ pomocy. Pracownik
wchodz¹cy do wnêtrza zbiornika powinien byæ wyposa¿ony w odpowiednie œrodki ochrony indywidualnej, a w szczególnoœci:
1) szelki bezpieczeñstwa z link¹ umocowan¹ do odpowiednio
wytrzyma³ego elementu konstrukcji zewnêtrznej,
2) he³m ochronny i odzie¿ ochronn¹,
3) sprzêt izoluj¹cy ochronny uk³adu oddechowego.
Wyposa¿enie w œrodki ochrony indywidualnej osoby asekuruj¹cej powinno byæ takie, jak wyposa¿enie pracowników wchodz¹cych
do wnêtrza zbiornika. Niestosowanie ochron uk³adu oddechowego
jest dopuszczalne wy³¹cznie w warunkach, gdy zawartoœæ tlenu
w powietrzu zbiornika wynosi co najmniej 18% oraz gdy w powietrzu tym nie wystêpuj¹ substancje szkodliwe dla zdrowia w stê¿eniu
przekraczaj¹cym najwy¿sze dopuszczalne stê¿enia czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy ani nie istnieje niebezpieczeñstwo ich wyst¹pienia podczas przebywania pracownika w zbiorniku. Decyzjê o niestosowaniu przez pracowników ochron uk³adu
oddechowego w zwi¹zku ze spe³nieniem powy¿szych warunków
mo¿e podj¹æ jedynie osoba kieruj¹ca pracownikami (§ 89 powo³anego rozporz¹dzenia).
W czasie przebywania pracowników wewn¹trz zbiornika wszystkie w³azy powinny byæ otwarte, a je¿eli nie jest to wystarczaj¹ce do
utrzymania wymaganych parametrów powietrza w zbiorniku – nale117
¿y w tym czasie stosowaæ sta³y nadmuch powietrza. Wnêtrze zbiornika powinno byæ oœwietlone przy u¿yciu Ÿród³a œwiat³a elektrycznego o bezpiecznym napiêciu. Transport narzêdzi, innych przedmiotów i materia³ów wewn¹trz zbiornika powinien odbywaæ siê w sposób niestwarzaj¹cy zagro¿eñ i uci¹¿liwoœci dla zatrudnionych tam
pracowników. Je¿eli istnieje mo¿liwoœæ powstania stê¿eñ wybuchowych w zbiorniku, nale¿y zastosowaæ œrodki zapobiegaj¹ce wybuchowi. W przypadku gdy praca ma byæ wykonana wewn¹trz zbiornika zawieraj¹cego materia³y p³ynne lub sypkie, w którym istnieje
mo¿liwoœæ utoniêcia lub zasypania pracownika – niezale¿nie od zabezpieczenia odpowiednimi œrodkami ochrony indywidualnej – pracownik powinien byæ opuszczany do wnêtrza na pomoœcie lub innym urz¹dzeniu umo¿liwiaj¹cym bezpieczne wykonanie pracy (§ 90
5.3. Prace przy u¿yciu materia³ów niebezpiecznych
Jakie materia³y uznaje siê za materia³y niebezpieczne?
Materia³ami niebezpiecznymi w rozumieniu § 91 powo³anego
rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy s¹ w szczególnoœci substancje i preparaty chemiczne
sklasyfikowane jako niebezpieczne, zgodnie z przepisami o substancjach i preparatach chemicznych, oraz materia³y zawieraj¹ce szkodliwe czynniki biologiczne zakwalifikowane do 3 lub 4 grupy zagro¿enia zgodnie z przepisami w sprawie szkodliwych czynników
biologicznych dla zdrowia w œrodowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo nara¿onych na te czynniki. Chodzi tu
zatem o przepisy ustawy z dnia 11 stycznia 2001 r. o substancjach
i preparatach chemicznych (DzU nr 11, poz. 84 ze zm.) oraz rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie
szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w œrodowisku
pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo nara¿onych na
te czynniki (DzU nr 81, poz. 716).
Pracodawca jest obowi¹zany informowaæ pracowników o w³aœciwoœciach fizycznych, chemicznych i biologicznych stosowanych
w zak³adzie pracy materia³ów, pó³fabrykatów i wyrobów gotowych
118
oraz o ryzyku dla zdrowia i bezpieczeñstwa pracowników zwi¹zanym z ich stosowaniem, a tak¿e o sposobach bezpiecznego ich stosowania oraz postêpowania z nimi w sytuacjach awaryjnych. Natomiast materia³y o nieznanych w³aœciwoœciach, do czasu ich zbadania, mog¹ byæ stosowane tylko w warunkach laboratoryjnych, do
celów badawczych i doœwiadczalnych, przy zastosowaniu wzmo¿onych œrodków ostro¿noœci (§ 92 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy).
W jaki sposób powinny byæ przechowywane materia³y niebezpieczne?
Materia³y niebezpieczne powinny byæ przechowywane w miejscach i opakowaniach przeznaczonych do tego celu i odpowiednio
oznakowanych. Pomieszczenia, aparatura, œrodki transportu, zbiorniki i opakowania, w których s¹ stosowane, przemieszczane lub przechowywane materia³y niebezpieczne powinny byæ odpowiednie do
w³aœciwoœci tych materia³ów. W czasie transportu, sk³adowania
i stosowania materia³ów niebezpiecznych nale¿y stosowaæ odpowiednie œrodki ochrony zbiorowej i indywidualnej – chroni¹ce pracowników przed szkodliwym lub niebezpiecznym dzia³aniem tych
materia³ów (§ 93 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych
przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy).
Zbiorniki, naczynia oraz inne opakowania s³u¿¹ce do przechowywania materia³ów niebezpiecznych powinny byæ:
1) oznakowane w sposób okreœlony w odrêbnych przepisach,
2) wykonane z materia³u niepowoduj¹cego niebezpiecznych reakcji chemicznych z ich zawartoœci¹ i nieulegaj¹cego uszkodzeniu w wyniku dzia³ania znajduj¹cego siê w nich materia³u niebezpiecznego,
3) wytrzyma³e i zabezpieczone przed uszkodzeniem z zewn¹trz
odpowiednio do warunków ich stosowania,
4) odpowiednio szczelne i zabezpieczone przed wydostawaniem
siê z nich niebezpiecznej zawartoœci lub dostaniem siê do ich wnêtrza innych substancji, które w kontakcie z ich zawartoœci¹ mog¹
stworzyæ stan zagro¿enia,
5) wype³nione w sposób zapewniaj¹cy woln¹ przestrzeñ odpowiednio do mo¿liwoœci termicznego rozszerzania siê cieczy w warunkach przechowywania, transportu i stosowania.
119
Opró¿nione pojemniki po materia³ach niebezpiecznych przeznaczone do wielokrotnego u¿ycia powinny spe³niaæ wymagania okreœlone wy¿ej w pkt. 1–4. Niedopuszczalne jest przechowywanie materia³ów niebezpiecznych w pojemnikach i opakowaniach s³u¿¹cych
do œrodków spo¿ywczych (§ 94 powo³anego rozporz¹dzenia).
Przy przechowywaniu ciek³ego materia³u niebezpiecznego w sta³ych zbiornikach nale¿y:
1) stosowaæ odpowiednie zabezpieczenia przed rozlewaniem
i rozprzestrzenianiem siê zawartoœci zbiornika w razie jego uszkodzenia, jak np. wanny, rynny, koryta, zbiorniki rezerwowe,
2) zapewniæ urz¹dzenie do bezpiecznego pomiaru iloœci cieczy
zawartej w zbiorniku,
3) uniemo¿liwiæ dostêp osób niepowo³anych do miejsc, w których znajduj¹ siê zbiorniki.
Zbiorniki z ciek³ymi materia³ami niebezpiecznymi oraz cieczami
gor¹cymi mog¹ byæ umieszczane nad stanowiskami pracy lub przejœciami wy³¹cznie w przypadkach wymuszonych przez proces technologiczny. W takich przypadkach nale¿y stosowaæ urz¹dzenia chroni¹ce przed oblaniem pracowników znajduj¹cych siê pod tymi
zbiornikami. Nad pomieszczeniami, w których znajduj¹ siê sta³e
zbiorniki z gazami sprê¿onymi, skroplonymi lub rozpuszczonymi
pod ciœnieniem nie mog¹ byæ organizowane stanowiska pracy (§ 95
Niedopuszczalne jest pakowanie, sk³adowanie, za³adunek i transport materia³ów niebezpiecznych z innymi materia³ami stwarzaj¹cymi dodatkowe zagro¿enie na skutek wzajemnego oddzia³ywania
tych materia³ów w przypadku uszkodzenia opakowania. W magazynach powinny byæ wywieszone instrukcje okreœlaj¹ce sposób sk³adowania, pakowania, za³adunku i transportu materia³ów niebezpiecznych; z treœci¹ instrukcji nale¿y zapoznaæ pracowników zatrudnionych przy tych pracach (§ 96 powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie wymogi powinny spe³niaæ pomieszczenia przeznaczone do
sk³adowania lub stosowania materia³ów niebezpiecznych?
Pomieszczenia przeznaczone do sk³adowania lub stosowania
materia³ów niebezpiecznych pod wzglêdem po¿arowym lub wybu120
chowym oraz pomieszczenia, w których istnieje niebezpieczeñstwo
wydzielania siê substancji sklasyfikowanych jako niebezpieczne, powinny byæ wyposa¿one w urz¹dzenia zapewniaj¹ce sygnalizacjê
o zagro¿eniach oraz odpowiedni sprzêt i œrodki gaœnicze, œrodki
neutralizuj¹ce, apteczki oraz odpowiednie œrodki ochrony zbiorowej i indywidualnej, stosownie do wystêpuj¹cych zagro¿eñ. Pracownicy zatrudnieni w pomieszczeniach przeznaczonych do sk³adowania lub stosowania materia³ów niebezpiecznych powinni mieæ zapewniony sta³y dostêp do œrodków ³¹cznoœci na wypadek awarii,
wybuchu lub po¿aru. Pracodawca jest obowi¹zany ustaliæ i podaæ do
wiadomoœci pracowników warunki, jakie powinny byæ spe³nione
przed wejœciem pracowników do pomieszczeñ, w których s¹ sk³adowane lub stosowane materia³y niebezpieczne (§ 97 powo³anego
rozporz¹dzenia).
W pomieszczeniach, w których w wyniku awarii mog¹ wydzielaæ siê substancje toksyczne lub bardzo toksyczne albo substancje
stwarzaj¹ce zagro¿enie wybuchem, pracodawca powinien zapewniæ
awaryjn¹ wentylacjê wyci¹gow¹ uruchamian¹ od wewn¹trz i z zewn¹trz pomieszczeñ – zapewniaj¹c¹ wymianê powietrza dostosowan¹ do przeznaczenia pomieszczeñ zgodnie z w³aœciwymi przepisami
i Polskimi Normami (§ 98 powo³anego rozporz¹dzenia).
Sposób sk³adowania i stosowania materia³ów niebezpiecznych
powinien zapewniaæ:
1) zachowanie temperatur, wilgotnoœci i ochronê przed nas³onecznieniem stosownie do rodzaju materia³ów niebezpiecznych i ich
w³aœciwoœci,
2) przestrzeganie ograniczeñ dotycz¹cych wspólnego sk³adowania i stosowania materia³ów,
3) ograniczenie iloœci jednoczeœnie sk³adowanych materia³ów do
iloœci dopuszczalnej dla danego materia³u i danego pomieszczenia,
4) przestrzeganie zasad rotacji z zachowaniem dopuszczalnego
czasu sk³adowania poszczególnych materia³ów,
5) zachowanie dodatkowych wymagañ specyficznych dla sk³adowania materia³ów i ich stosowania,
6) rozmieszczenie materia³ów w sposób umo¿liwiaj¹cy prowadzenie kontroli sk³adowania i sk³adowanych materia³ów.
121
Szczegó³owe warunki sk³adowania i stosowania materia³ów niebezpiecznych powinny byæ okreœlone w instrukcjach ustalaj¹cych co
najmniej wymagania wymienione wy¿ej oraz zasady postêpowania
w sytuacjach awaryjnych (§ 99 powo³anego rozporz¹dzenia).
Prze³adunek materia³ów niebezpiecznych powinien odbywaæ siê
w miejscu do tego przystosowanym, przy wykorzystaniu odpowiednich do tego celu urz¹dzeñ oraz œrodków ochrony zbiorowej i indywidualnej chroni¹cych przed zagro¿eniami i skutkami zagro¿eñ,
szczególnie pochodz¹cych od elektrycznoœci statycznej oraz wystêpuj¹cych przy przelewaniu cieczy. W miejscu prze³adunku materia³ów niebezpiecznych nie mog¹ przebywaæ osoby niezatrudnione
przy tych pracach (§ 100 powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie dzia³ania powinien podj¹æ pracodawca, je¿eli procesy
pracy powoduj¹ wystêpowanie czynników rakotwórczych, biologicznych i innych stwarzaj¹cych niebezpieczeñstwo dla zdrowia i ¿ycia
pracowników?
W przypadkach gdy procesy pracy powoduj¹ wystêpowanie
czynników rakotwórczych, biologicznych o dzia³aniu zakaŸnym i innych stwarzaj¹cych niebezpieczeñstwo dla zdrowia i ¿ycia pracowników – pracodawca powinien podj¹æ przedsiêwziêcia w kierunku
zast¹pienia tych procesów innymi, w których czynniki te nie wystêpuj¹. Je¿eli zaœ przedsiêwziêcia takie nie s¹ technicznie mo¿liwe,
pracodawca jest obowi¹zany w szczególnoœci:
1) ograniczyæ do minimum liczbê pracowników nara¿onych na
powy¿sze czynniki,
2) ograniczyæ do minimum wystêpowanie tych czynników
w œrodowisku pracy,
3) zapewniæ stosowanie œrodków ochrony zbiorowej, a gdy nara¿enie nie mo¿e byæ zlikwidowane w inny sposób – œrodków
ochrony indywidualnej,
4) zapewniæ stosowanie przez pracowników wymagañ higieny,
a w szczególnoœci niedopuszczanie do spo¿ywania posi³ków, picia
i palenia tytoniu w miejscach pracy,
5) okreœliæ w instrukcjach odpowiednie zasady postêpowania
w razie powstania nieprzewidzianych sytuacji powoduj¹cych powa¿ne zagro¿enia dla pracowników,
122
6) zapewniæ oznaczenie miejsc stwarzaj¹cych ryzyko dla zdrowia pracowników zwi¹zane z wystêpowaniem czynników rakotwórczych, poprzez umieszczenie w miejscach nara¿enia pracowników
na te czynniki odpowiednich napisów i znaków ostrzegawczych,
7) zapewniæ pomieszczenia, instalacje i urz¹dzenia przystosowane do regularnego i skutecznego czyszczenia.
Wykaz substancji, preparatów, czynników i procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym, sposób ich rejestrowania oraz szczegó³owe warunki ochrony pracowników przed
zagro¿eniami spowodowanymi przez te substancje, preparaty lub
procesy technologiczne okreœlaj¹ odrêbne przepisy (§ 101 powo³anego rozporz¹dzenia). Chodzi tu o rozporz¹dzenie Ministra Zdrowia
z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub
mutagennym w œrodowisku pracy (DzU nr 280, poz. 2771 ze zm.),
wydane na podstawie art. 222 § 3 k.p.
Zgodnie z przepisami § 102 rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych
przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy, pracodawca jest obowi¹zany poinformowaæ pracowników o mo¿liwoœci powstania nieprzewidzianych sytuacji, podczas których mog³yby wyst¹piæ powa¿ne
zagro¿enia dla zdrowia lub ¿ycia, zwi¹zane z wystêpowaniem czynników o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym. W razie powstania takich zagro¿eñ, do czasu ich usuniêcia nale¿y dopuœciæ do pracy w warunkach zagro¿eñ jedynie pracowników niezbêdnych do
usuniêcia awarii, zapewniaj¹c im odpowiednie do tych prac œrodki
ochrony indywidualnej oraz ograniczaj¹c do minimum czas przebywania w tych warunkach, natomiast pracownikom niezatrudnionym
przy powy¿szych pracach zakazaæ wstêpu do zagro¿onych miejsc.
Jakie œrodki powinny byæ zastosowane w celu zabezpieczenia
pracowników przed innymi niebezpieczeñstwami wystêpuj¹cymi
w procesie pracy?
W przypadkach gdy podczas procesów pracy wystêpuje niebezpieczeñstwo oblania pracowników œrodkami ¿r¹cymi lub zapalenia
odzie¿y na pracowniku – nie dalej ni¿ 20 m w linii poziomej od stanowisk, na których wykonywane s¹ te procesy, powinny byæ zain123
stalowane natryski ratunkowe (prysznice bezpieczeñstwa) do obmycia ca³ego cia³a oraz oddzielne natryski (prysznice) do przemywania
oczu. Natryski powinny, w razie potrzeby, umo¿liwiaæ ich natychmiastowe uruchomienie samoczynne lub w inny sposób –
z uwzglêdnieniem ograniczonej sprawnoœci osób z nich korzystaj¹cych. Natryski powinny byæ zasilane wod¹ nieogrzewan¹ i dzia³aæ
niezawodnie bez wzglêdu na warunki atmosferyczne. Przy wyjœciu
z pomieszczenia, w którym odbywa siê praca przy u¿yciu materia³ów zakaŸnych lub toksycznych, powinna znajdowaæ siê co najmniej
jedna umywalka z doprowadzon¹ do niej ciep³¹ wod¹ – na ka¿dych
dwudziestu pracowników jednoczeœnie zatrudnionych, lecz nie
mniej ni¿ jedna umywalka przy mniejszej liczbie zatrudnionych
(§ 103 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów
bezpieczeñstwa i higieny pracy).
5.4. Prace na wysokoœci
Jaka praca jest prac¹ na wysokoœci?
Prac¹ na wysokoœci w rozumieniu § 105 powo³anego rozporz¹dzenia w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy jest praca wykonywana na powierzchni znajduj¹cej siê na wysokoœci co najmniej 1,0 m nad poziomem pod³ogi lub ziemi. Do pracy na wysokoœci nie zalicza siê natomiast pracy na powierzchni,
niezale¿nie od wysokoœci, na jakiej siê znajduje, je¿eli powierzchnia
ta os³oniêta jest ze wszystkich stron do wysokoœci co najmniej 1,5 m
pe³nymi œcianami lub œcianami z oknami oszklonymi lub wyposa¿ona jest w inne sta³e konstrukcje lub urz¹dzenia chroni¹ce pracownika przed upadkiem z wysokoœci.
Jakie wymogi powinny byæ spe³nione przy pracy na wysokoœci?
Na powierzchniach wzniesionych na wysokoœæ powy¿ej 1,0 m
nad poziomem pod³ogi lub ziemi, na których w zwi¹zku z wykonywan¹ prac¹ mog¹ przebywaæ pracownicy, lub s³u¿¹cych jako przejœcia, powinny byæ zainstalowane balustrady sk³adaj¹ce siê z porêczy
ochronnych umieszczonych na wysokoœci co najmniej 1,1 m i kra124
wê¿ników o wysokoœci co najmniej 0,15 m. Pomiêdzy porêcz¹
i krawê¿nikiem powinna byæ umieszczona w po³owie wysokoœci poprzeczka lub przestrzeñ ta powinna byæ wype³niona w sposób uniemo¿liwiaj¹cy wypadniêcie osób. Wymagania te nie dotycz¹ ramp
prze³adunkowych. Je¿eli ze wzglêdu na rodzaj i warunki wykonywania prac na wysokoœci zastosowanie balustrad jest niemo¿liwe,
powinny byæ stosowane inne skuteczne œrodki ochrony pracowników przed upadkiem z wysokoœci, odpowiednie do rodzaju i warunków wykonywania pracy (§ 106 powo³anego rozporz¹dzenia
Prace na wysokoœci powinny byæ organizowane i wykonywane
w sposób niezmuszaj¹cy pracownika do wychylania siê poza porêcz
balustrady lub obrys urz¹dzenia, na którym stoi. Przy pracach na:
drabinach, klamrach, rusztowaniach i innych podwy¿szeniach nieprzeznaczonych na pobyt ludzi, na wysokoœci do 2 m nad poziomem pod³ogi lub ziemi niewymagaj¹cych od pracownika wychylania siê poza obrys urz¹dzenia, na którym stoi, albo przyjmowania
innej wymuszonej pozycji cia³a gro¿¹cej upadkiem z wysokoœci, nale¿y zapewniæ, aby:
1) drabiny, klamry, rusztowania, pomosty i inne urz¹dzenia by³y stabilne i zabezpieczone przed nieprzewidywan¹ zmian¹ po³o¿enia oraz posiada³y odpowiedni¹ wytrzyma³oœæ na przewidywane obci¹¿enie;
2) pomost roboczy spe³nia³ nastêpuj¹ce wymagania:
a) powierzchnia pomostu powinna byæ wystarczaj¹ca dla pracowników, narzêdzi i niezbêdnych materia³ów,
b) pod³oga powinna byæ pozioma i równa, trwale umocowana
do elementów konstrukcyjnych pomostu,
c) w widocznym miejscu pomostu powinny byæ umieszczone
czytelne informacje o wielkoœci dopuszczalnego obci¹¿enia (§ 107
i 108 powo³anego rozporz¹dzenia).
Przy pracach wykonywanych na rusztowaniach na wysokoœci powy¿ej 2 m od otaczaj¹cego poziomu pod³ogi lub terenu zewnêtrznego oraz na podestach ruchomych wisz¹cych nale¿y w szczególnoœci:
1) zapewniæ bezpieczeñstwo przy komunikacji pionowej i dojœcia do stanowiska pracy,
125
2) zapewniæ stabilnoœæ rusztowañ i odpowiedni¹ ich wytrzyma³oœæ na przewidywane obci¹¿enia,
3) przed rozpoczêciem u¿ytkowania rusztowania nale¿y dokonaæ
odbioru technicznego w trybie okreœlonym w odrêbnych przepisach.
Rusztowania i podesty ruchome wisz¹ce powinny spe³niaæ wymagania okreœlone odpowiednio w odrêbnych przepisach oraz
w Polskich Normach (§ 109 powo³anego rozporz¹dzenia).
Przy pracach na s³upach, masztach, konstrukcjach wie¿owych,
kominach, konstrukcjach budowlanych bez stropów, a tak¿e przy
ustawianiu lub rozbiórce rusztowañ oraz przy pracach na drabinach
i klamrach na wysokoœci powy¿ej 2 m nad poziomem terenu zewnêtrznego lub pod³ogi nale¿y w szczególnoœci:
1) przed rozpoczêciem prac sprawdziæ stan techniczny konstrukcji lub urz¹dzeñ, na których maj¹ byæ wykonywane prace, w tym
ich stabilnoœæ, wytrzyma³oœæ na przewidywane obci¹¿enie oraz zabezpieczenie przed nieprzewidywan¹ zmian¹ po³o¿enia, a tak¿e stan
techniczny sta³ych elementów konstrukcji lub urz¹dzeñ maj¹cych
s³u¿yæ do mocowania linek bezpieczeñstwa,
2) zapewniæ stosowanie przez pracowników, odpowiedniego do
rodzaju wykonywanych prac, sprzêtu chroni¹cego przed upadkiem
z wysokoœci jak: szelki bezpieczeñstwa z link¹ bezpieczeñstwa przymocowan¹ do sta³ych elementów konstrukcji, szelki bezpieczeñstwa
z pasem biodrowym (do prac w podparciu – na s³upach, masztach itp.),
3) zapewniæ stosowanie przez pracowników he³mów ochronnych.
Powy¿sze wymagania dotycz¹ równie¿ prac wykonywanych na
galeriach, pomostach, podestach i innych podwy¿szeniach, je¿eli rodzaj pracy wymaga od pracownika wychylenia siê poza balustradê
lub obrys urz¹dzenia, na którym stoi, albo przyjmowania innej wymuszonej pozycji cia³a gro¿¹cej upadkiem z wysokoœci (§ 110 powo³anego rozporz¹dzenia).
R o z d z i a ³ VI
CZYNNIKI ORAZ PROCESY PRACY
O SZCZEGÓLNYM ZAGRO¯ENIU
DLA ZDROWIA LUB ¯YCIA
1. MATERIA£Y
I PROCESY TECHNOLOGICZNE
Czy materia³y i procesy technologiczne mog¹ byæ stosowane
bez uprzedniego ustalenia stopnia ich szkodliwoœci dla zdrowia
pracowników?
Przepis art. 220 § 1 k.p. ustanawia zakaz stosowania materia³ów i procesów technologicznych bez uprzedniego ustalenia stopnia
ich szkodliwoœci dla zdrowia pracowników i podjêcia odpowiednich
œrodków profilaktycznych. Sta³y postêp techniczny wymusza niejako stosowanie w procesach produkcyjnych coraz to nowych materia³ów i technologii, mog¹cych jednak równoczeœnie nieœæ za sob¹
okreœlone zagro¿enia dla zdrowia pracowników. Niezbêdne staje siê
zatem ustalenie, czy i w jakim stopniu stosowane materia³y lub
wprowadzany proces technologiczny mog¹ wp³ywaæ ujemnie na
zdrowie pracowników, w celu podjêcia odpowiednich œrodków eliminuj¹cych b¹dŸ zmniejszaj¹cych te szkodliwe oddzia³ywania. Chodzi tu o materia³y i procesy technologiczne, które dotychczas nie
by³y w ogóle stosowane, nie tylko przez danego pracodawcê. Jeœli
127
bowiem okreœlone materia³y lub procesy technologiczne s¹ ju¿ powszechnie stosowane, pracodawca, który zamierza je stosowaæ, nie
ma obowi¹zku uprzedniego ustalenia stopnia ich szkodliwoœci dla
zdrowia pracowników. Jest jednak obowi¹zany podj¹æ odpowiednie
œrodki profilaktyczne, stosowane w takich przypadkach.
Na podstawie § 2 art. 220 k.p. Minister Zdrowia zobligowany
zosta³ do okreœlenia, w drodze rozporz¹dzenia, w porozumieniu
z Ministrem Pracy i Polityki Spo³ecznej oraz w³aœciwymi ministrami:
1) wykazu jednostek upowa¿nionych do przeprowadzania badañ
materia³ów i procesów technologicznych w celu ustalenia stopnia
ich szkodliwoœci dla zdrowia oraz zakres tych badañ,
2) zakazu albo ograniczenia stosowania, obrotu lub transportu
materia³ów i procesów technologicznych ze wzglêdu na ich szkodliwoœæ dla zdrowia albo uzale¿nienia ich stosowania, obrotu lub
transportu od przestrzegania okreœlonych warunków,
– przy czym nie dotyczy to substancji i preparatów chemicznych.
Na podstawie tej delegacji ustawowej Minister Zdrowia i Opieki Spo³ecznej wyda³ rozporz¹dzenie z dnia 12 lipca 1996 r. w sprawie wykazu jednostek upowa¿nionych do przeprowadzania badañ
materia³ów i procesów technologicznych w celu ustalenia stopnia
ich szkodliwoœci oraz zakresu tych badañ (DzU nr 101, poz. 473).
W za³¹czniku do tego rozporz¹dzenia wymienionych jest kilkanaœcie takich jednostek, z równoczesnym okreœleniem zakresu badañ,
np. w zakresie oceny materia³ów i procesów technologicznych pod
wzglêdem szkodliwoœci fizycznych, chemicznych, biologicznych,
palnoœci i wybuchowoœci. Rozporz¹dzenie to nie obowi¹zuje w czêœci dotycz¹cej substancji i preparatów chemicznych. W tym bowiem
zakresie zastosowanie maj¹ przepisy ustawy z dnia 11 stycznia
2001 r. o substancjach i preparatach chemicznych (DzU nr 11, poz.
84 ze zm.).
Je¿eli zatem nie jest znany w ogóle stopieñ szkodliwoœci dla
zdrowia pracowników okreœlonych materia³ów lub procesów technologicznych, pracodawca przed ich stosowaniem jest obowi¹zany zleciæ przeprowadzenie odpowiednich badañ przez upowa¿nion¹ do tego jednostkê.
128
2. SUBSTANCJE I PREPARATY CHEMICZNE
Jakie zakazy obowi¹zuj¹ w odniesieniu do stosowania substancji i preparatów chemicznych?
W myœl przepisów art. 221 k.p. niedopuszczalne jest stosowanie substancji i preparatów chemicznych nie oznakowanych w sposób widoczny, umo¿liwiaj¹cy ich identyfikacjê. Podobnie te¿ niedopuszczalne jest stosowanie niebezpiecznych substancji i niebezpiecznych preparatów chemicznych bez posiadania aktualnego spisu tych
substancji i preparatów oraz kart charakterystyki, a tak¿e opakowañ
zabezpieczaj¹cych przed ich szkodliwym dzia³aniem, po¿arem lub
wybuchem. Stosowanie niebezpiecznych substancji i niebezpiecznych preparatów chemicznych jest dopuszczalne pod warunkiem zastosowania œrodków zapewniaj¹cych pracownikom ochronê ich
zdrowia i ¿ycia. Zasady klasyfikacji substancji i preparatów chemicznych pod wzglêdem zagro¿eñ dla zdrowia lub ¿ycia, wykaz
substancji niebezpiecznych, wymagania dotycz¹ce kart charakterystyki substancji lub preparatów niebezpiecznych oraz sposób ich
oznakowania okreœla ustawa z dnia 11 stycznia 2001 r. o substancjach i preparatach chemicznych (DzU nr 11, poz. 84 ze zm.) i wydane na jej podstawie przepisy wykonawcze.
Co to s¹ substancje chemiczne i preparaty chemiczne?
Wed³ug art. 2 ust. 1 powo³anej ustawy, przez substancje chemiczne rozumie siê pierwiastki chemiczne i ich zwi¹zki w stanie,
w jakim wystêpuj¹ w przyrodzie lub zostaj¹ uzyskane za pomoc¹
procesu produkcyjnego, ze wszystkimi dodatkami wymaganymi do
zachowania ich trwa³oœci, oprócz rozpuszczalników, które mo¿na
oddzieliæ bez wp³ywu na stabilnoœæ i sk³ad substancji, i wszystkimi
zanieczyszczeniami powsta³ymi w wyniku zastosowanego procesu
produkcyjnego. Natomiast przez preparaty chemiczne rozumie siê
mieszaniny lub roztwory sk³adaj¹ce siê co najmniej z dwóch substancji chemicznych. W rozumieniu art. 2 ust. 2 powo³anej ustawy
substancjami niebezpiecznymi i preparatami niebezpiecznymi s¹
substancje i preparaty zaklasyfikowane co najmniej do jednej z grup
wyszczególnionych w tym przepisie (15 grup), a mianowicie:
129
• substancje i preparaty o w³aœciwoœciach wybuchowych,
• substancje i preparaty o w³aœciwoœciach utleniaj¹cych,
• substancje i preparaty skrajnie ³atwo palne,
• substancje i preparaty wysoce ³atwo palne,
• substancje i preparaty ³atwo palne,
• substancje i preparaty bardzo toksyczne,
• substancje i preparaty toksyczne,
• substancje i preparaty szkodliwe,
• substancje i preparaty ¿r¹ce,
• substancje i preparaty dra¿ni¹ce,
• substancje i preparaty uczulaj¹ce,
• substancje i preparaty rakotwórcze,
• substancje i preparaty mutagenne,
• substancje i preparaty dzia³aj¹ce szkodliwie na rozrodczoœæ,
• substancje i preparaty niebezpieczne dla œrodowiska.
Zgodnie z art. 4 wymienionej ustawy, substancje i preparaty chemiczne podlegaj¹ klasyfikacji pod wzglêdem stwarzanych przez nie
zagro¿eñ dla zdrowia cz³owieka lub dla œrodowiska, z okreœleniem
kategorii zagro¿enia. Równoczeœnie ustawa zobowi¹zuje ministra
w³aœciwego do spraw zdrowia do okreœlenia w drodze rozporz¹dzenia, w porozumieniu z w³aœciwymi ministrami, kryteriów i sposobu
klasyfikacji substancji i preparatów chemicznych, a tak¿e wykazu
substancji niebezpiecznych wraz z ich klasyfikacj¹ i oznakowaniem.
Na podstawie delegacji ustawowej w powy¿szych sprawach Minister Zdrowia wyda³ nastêpuj¹ce rozporz¹dzenia:
• z dnia 28 wrzeœnia 2005 r. w sprawie wykazu substancji niebezpiecznych wraz z ich klasyfikacj¹ i oznakowaniem (DzU nr 201,
poz. 1674),
• z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie karty charakterystyki
(DzU nr 215, poz. 1588),
• z dnia 2 wrzeœnia 2003 r. w sprawie kryteriów i sposobu klasyfikacji substancji i preparatów chemicznych (DzU nr 171, poz.
1666 ze zm.),
• z dnia 2 wrzeœnia 2003 r. w sprawie oznakowania opakowañ
substancji niebezpiecznych i preparatów niebezpiecznych (DzU nr
173, poz. 1679),
130
• z dnia 15 lipca 2002 r. w sprawie substancji niebezpiecznych
i preparatów niebezpiecznych, których opakowania nale¿y zaopatrywaæ w zamkniêcia utrudniaj¹ce otwarcie przez dzieci i w wyczuwalne
dotykiem ostrze¿enie o niebezpieczeñstwie (DzU nr 140, poz. 1174),
• z dnia 14 sierpnia 2002 r. w sprawie obowi¹zku dostarczenia
karty charakterystyki niektórych preparatów niezaklasyfikowanych
jako niebezpieczne (DzU nr 142, poz. 1187).
Jakie informacje zawiera karta charakterystyki?
W myœl art. 5 powo³anej ustawy, karta charakterystyki substancji niebezpiecznej lub preparatu niebezpiecznego stanowi zbiór informacji o niebezpiecznych w³aœciwoœciach danej substancji lub preparatu oraz zasadach i zaleceniach bezpiecznego ich stosowania.
Osoba stosuj¹ca substancjê niebezpieczn¹ lub preparat niebezpieczny jest obowi¹zana zapoznaæ siê z kart¹ charakterystyki (art. 7 powo³anej ustawy). Obowi¹zuj¹ce obecnie rozporz¹dzenie Ministra
Zdrowia z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie karty charakterystyki nie okreœla wzoru tej karty, lecz odsy³a do przepisów unijnych.
Wzór karty charakterystyki jest okreœlony w za³¹czniku II do rozporz¹dzenia (WE) nr 1907/2006 Parlamentu Europejskiego i Rady
z dnia 18 grudnia 2006 r. w sprawie rejestracji, oceny, udzielania zezwoleñ i stosowanych ograniczeñ w zakresie chemikaliów (REACH),
utworzenia Europejskiej Agencji Chemikaliów, zmieniaj¹cego dyrektywê 1999/45/WE oraz uchylaj¹cego rozporz¹dzenie Rady
(EWG) nr 793/93 i rozporz¹dzenie Komisji (WE) nr 1488/94, jak
równie¿ dyrektywê Rady 76/769/EWG i dyrektywy Komisji
91/155/EWG, 93/67/EWG, 93/105/WE i 2000/21/WE (DzUrz UE
L 396 z 30.12.2006, str. 1, DzUrz UE L 136 z 29.05.2007, str. 3).
Kartê charakterystyki wype³nia siê w sposób okreœlony w art. 31
rozporz¹dzenia (WE) nr 1907/2006, z tym ¿e w przypadku dostarczania karty charakterystyki odbiorcy maj¹cemu siedzibê na terytorium innych pañstw cz³onkowskich Unii Europejskiej oraz terytorium Islandii, Liechtensteinu i Norwegii w kartach charakterystyki
uwzglêdnia siê, na ¿yczenie odbiorcy, wymagania przepisów krajowych obowi¹zuj¹cych w tym pañstwie. Karty charakterystyki sporz¹dza siê, aktualizuje i dokonuje siê ich dystrybucji zgodnie z przepisami tytu³u IV rozporz¹dzenia (WE) nr 1907/2006.
131
Jak powinny byæ oznakowane opakowania substancji i preparatów niebezpiecznych?
Oznakowanie opakowania substancji niebezpiecznej i preparatu
niebezpiecznego powinno zawieraæ nazwê umo¿liwiaj¹c¹ jednoznaczn¹ identyfikacjê takiej substancji lub preparatu, to¿samoœæ osoby wprowadzaj¹cej substancjê lub preparat do obrotu oraz odpowiednie znaki ostrzegawcze i napisy, a tak¿e informacje o wymaganym postêpowaniu z opró¿nionymi opakowaniami (art. 25 powo³anej ustawy).
Opakowania substancji niebezpiecznych i preparatów niebezpiecznych
wprowadzanych do obrotu powinny m.in. mieæ konstrukcjê uniemo¿liwiaj¹c¹ wydostanie siê na zewn¹trz w sposób przypadkowy, byæ
wykonane z materia³ów odpornych na niszcz¹ce dzia³anie ich zawartoœci oraz zachowywaæ szczelnoœæ (art. 28 powo³anej ustawy).
Jakie obowi¹zki ci¹¿¹ na pracodawcy zatrudniaj¹cym pracowników w warunkach nara¿enia na czynniki lub procesy technologiczne o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym?
Zgodnie z art. 222 k.p., w razie zatrudniania pracownika w warunkach nara¿enia na dzia³anie substancji, preparatów, czynników
lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym, pracodawca powinien zastêpowaæ te substancje, preparaty,
czynniki lub procesy technologiczne mniej szkodliwymi dla zdrowia
lub stosowaæ inne dostêpne œrodki ograniczaj¹ce stopieñ tego nara¿enia, przy odpowiednim wykorzystaniu osi¹gniêæ nauki i techniki.
Pracodawca jest te¿ obowi¹zany rejestrowaæ wszystkie rodzaje prac
w kontakcie z substancjami, preparatami, czynnikami lub procesami
technologicznymi o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym, okreœlonymi w wykazie ustalonym przez ministra w³aœciwego do spraw
zdrowia w drodze rozporz¹dzenia, a tak¿e prowadziæ rejestr pracowników zatrudnionych przy tych pracach.
Na podstawie art. 222 § 3 k.p. minister w³aœciwy do spraw
zdrowia, w porozumieniu z ministrem w³aœciwym do spraw pracy,
uwzglêdniaj¹c zró¿nicowane w³aœciwoœci substancji, preparatów,
czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym, ich zastosowanie oraz koniecznoœæ podjêcia
niezbêdnych œrodków zabezpieczaj¹cych przed zagro¿eniami wyni132
kaj¹cymi z ich stosowania, jest obowi¹zany okreœliæ, w drodze rozporz¹dzenia:
1) wykaz substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym i sposób
ich rejestrowania,
2) sposób prowadzenia rejestru prac, których wykonywanie powoduje koniecznoœæ pozostawania w kontakcie z substancjami, preparatami, czynnikami lub procesami technologicznymi o dzia³aniu
rakotwórczym lub mutagennym,
3) sposób prowadzenia rejestru pracowników zatrudnionych
przy tych pracach,
4) wzory dokumentów dotycz¹cych nara¿enia pracowników na
substancje, preparaty, czynniki lub procesy technologiczne o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym oraz sposób przechowywania
i przekazywania tych dokumentów do podmiotów w³aœciwych do
rozpoznawania lub stwierdzania chorób zawodowych,
5) szczegó³owe warunki ochrony pracowników przed zagro¿eniami spowodowanymi przez substancje, preparaty, czynniki lub
procesy technologiczne o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym,
6) warunki i sposób monitorowania stanu zdrowia pracowników
nara¿onych na dzia³anie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym.
W wykonaniu tej delegacji ustawowej Minister Zdrowia wyda³
rozporz¹dzenie z dnia 1 grudnia 2004 r. w sprawie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym w œrodowisku pracy (DzU nr 280,
poz. 2771 ze zm.). Wykaz substancji, preparatów, czynników lub
procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym stanowi za³¹cznik nr 1 do wymienionego rozporz¹dzenia.
Zgodnie z § 3 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia,
pracodawca zatrudniaj¹cy pracownika w warunkach nara¿enia na
dzia³anie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym jest obowi¹zany wykonywaæ ich pomiary, a w szczególnoœci stosowaæ metody
wczesnego wykrywania nara¿enia podczas awarii lub w przypadku
wyst¹pienia innych nieprzewidzianych okolicznoœci.
133
Jakie rejestry powinny byæ prowadzone w przypadku prac, których wykonywanie powoduje koniecznoœæ pozostawania w kontakcie z czynnikami lub procesami technologicznymi o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym?
Pracodawca jest obowi¹zany prowadziæ rejestr prac, których wykonywanie powoduje koniecznoœæ pozostawania w kontakcie z substancjami, preparatami, czynnikami lub procesami technologicznymi
o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym. Rejestr ten powinien
zawieraæ:
• wykaz procesów technologicznych i prac, w których substancje, preparaty lub czynniki o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym s¹ stosowane, produkowane lub wystêpuj¹ jako zanieczyszczenia b¹dŸ produkt uboczny oraz wykaz substancji, preparatów i czynników o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym wraz z podaniem
iloœciowej wielkoœci produkcji lub stosowania,
• uzasadnienie koniecznoœci stosowania substancji, preparatów,
czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym,
• wykaz i opis stanowisk pracy, na których wystêpuje nara¿enie
na substancje, preparaty, czynniki lub procesy technologiczne
o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym,
• liczbê pracowników pracuj¹cych w nara¿eniu, w tym liczbê
kobiet,
• okreœlenie rodzaju substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym
powoduj¹cych nara¿enie, rodzaj kontaktu, wielkoœæ nara¿enia i czas
jego trwania,
• rodzaj podjêtych œrodków i dzia³añ ograniczaj¹cych poziom
nara¿enia.
Powy¿sze dane pracodawca przekazuje w³aœciwemu pañstwowemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu oraz w³aœciwemu
okrêgowemu inspektorowi pracy niezw³ocznie po rozpoczêciu dzia³alnoœci oraz corocznie w terminie do dnia 15 stycznia na druku
„Informacji o substancjach, preparatach, czynnikach lub procesach
technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym”, któ134
rej wzór stanowi za³¹cznik nr 2 do powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 1 grudnia 2004 r.
Pracodawca jest równie¿ obowi¹zany prowadziæ rejestr pracowników nara¿onych na dzia³anie substancji, preparatów, czynników
lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym i przechowywaæ go przez okres 40 lat po ustaniu nara¿enia,
a w razie likwidacji zak³adu pracy – przekazaæ w³aœciwemu wojewódzkiemu inspektorowi sanitarnemu. W przypadku jednostek organizacyjnych Ministerstwa Obrony Narodowej i komórek organizacyjnych urzêdu zapewniaj¹cego obs³ugê Ministrowi Spraw Wewnêtrznych i Administracji oraz jednostek organizacyjnych podleg³ych ministrowi w³aœciwemu do spraw wewnêtrznych rejestr taki
pracodawcy przekazuj¹ odpowiednio w³aœciwemu komendantowi
wojskowego oœrodka medycyny prewencyjnej i w³aœciwemu pañstwowemu inspektorowi sanitarnemu Ministerstwa Spraw Wewnêtrznych i Administracji.
Dane zawarte w wymienionych wy¿ej rejestrach s¹ udostêpniane:
1) lekarzom sprawuj¹cym profilaktyczn¹ opiekê zdrowotn¹ nad
pracownikami, których dane dotycz¹, oraz przedstawicielom instytucji wykonuj¹cych z mocy odrêbnych przepisów nadzór nad realizacj¹ zadañ z zakresu bezpieczeñstwa pracy i ochrony zdrowia pracowników – bez ograniczeñ (np. organom Pañstwowej Inspekcji
Pracy),
2) pracownikom – w zakresie informacji, które dotycz¹ ich osobiœcie, oraz przedstawicielom pracowników – w zakresie anonimowych informacji zbiorowych.
Centralny rejestr danych o nara¿eniu na substancje, preparaty,
czynniki lub procesy technologiczne o dzia³aniu rakotwórczym lub
mutagennym prowadzi Instytut Medycyny Pracy im. prof. dr. J. Nofera w £odzi na podstawie danych przekazanych przez wojewódzkich inspektorów sanitarnych. Natomiast rejestry substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym, wystêpuj¹cych w jednostkach organizacyjnych Ministerstwa Obrony Narodowej i w komórkach organizacyjnych urzêdu zapewniaj¹cego obs³ugê Ministrowi Spraw Wewnêtrznych i Administracji oraz w jednostkach organizacyjnych
135
podleg³ych ministrowi w³aœciwemu do spraw wewnêtrznych, s¹ prowadzone odpowiednio przez Wojskowy Instytut Higieny i Epidemiologii imienia Genera³a Karola Kaczkowskiego oraz G³ównego
Inspektora Sanitarnego Ministerstwa Spraw Wewnêtrznych i Administracji (§ 4 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia
1 grudnia 2004 r.).
Jakie inne obowi¹zki ci¹¿¹ na pracodawcy stosuj¹cym czynniki lub procesy technologiczne o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym?
Stosownie do przepisów § 5 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 1 grudnia 2004 r., pracodawca jest obowi¹zany
poinformowaæ pracownika o opakowaniu, zbiorniku i instalacji zawieraj¹cej substancjê, preparat lub czynnik o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym, a tak¿e o wymaganiach dotycz¹cych oznakowania i znakach ostrzegawczych. Jest te¿ obowi¹zany przeszkoliæ
pracownika w zakresie:
• ryzyka dla zdrowia, jakie wynika z oceny nara¿enia zawodowego i dodatkowego ryzyka wynikaj¹cego z palenia tytoniu oraz
œrodków ostro¿noœci, które powinny byæ podejmowane w celu ograniczenia nara¿enia,
• wymagañ higienicznych, które powinny byæ spe³nione w celu
ograniczenia nara¿enia,
• koniecznoœci u¿ywania œrodków ochrony indywidualnej,
w tym noszenia ubrania ochronnego,
• dzia³añ zapobiegaj¹cych wypadkom oraz koniecznych do podjêcia przez pracowników, w tym pe³ni¹cych obowi¹zki ratownicze,
podczas wypadków oraz dzia³añ ratowniczych.
Pracodawca jest równie¿ obowi¹zany:
• zapewniæ udzia³ pracowników lub ich przedstawicieli w projektowaniu i realizacji dzia³añ zapobiegaj¹cych nara¿eniu na substancje, preparaty, czynniki lub procesy technologiczne o dzia³aniu
rakotwórczym lub mutagennym lub ograniczaj¹cych jego poziom,
• stworzyæ warunki do dokonania wyboru rodzaju œrodków
ochrony indywidualnej, zapewniaj¹cych bezpieczeñstwo i ochronê
zdrowia pracowników,
136
• umo¿liwiæ pracownikom i ich przedstawicielom kontrolê stosowania wymagañ okreœlonych przepisami rozporz¹dzenia i innymi
przepisami reguluj¹cymi zasady bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Udzia³ pracowników w powy¿szych uzgodnieniach nie zwalnia
w ¿aden sposób pracodawcy od odpowiedzialnoœci za realizacjê
obowi¹zków okreœlonych przepisami prawa.
Ponadto pracodawca jest obowi¹zany informowaæ na bie¿¹co
pracowników i ich przedstawicieli o nara¿eniu na substancje, preparaty, czynniki lub procesy technologiczne o dzia³aniu rakotwórczym
lub mutagennym, a w razie nara¿enia powsta³ego wskutek awarii
lub innych zak³óceñ procesu technologicznego lub w wyniku podejmowanych prac remontowych, konserwacyjnych i w innych okolicznoœciach – o przyczynach powsta³ego nara¿enia oraz o œrodkach zapobiegawczych, jakie ju¿ zosta³y lub które bêd¹ podjête w celu poprawy sytuacji (§ 6 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia
Zgodnie z § 8 powo³anego rozporz¹dzenia, w razie rozpoznania
lub podejrzenia u pracownika zmian w stanie zdrowia, o których
mo¿na przypuszczaæ, ¿e powsta³y w wyniku nara¿enia zawodowego
na dzia³anie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym, pracodawca – na wniosek lekarza sprawuj¹cego profilaktyczn¹ opiekê
zdrowotn¹ nad pracownikami – jest obowi¹zany zleciæ przeprowadzenie dodatkowych badañ stanu zdrowia innych pracowników nara¿onych w podobny sposób, a tak¿e dokonaæ weryfikacji uprzedniej oceny nara¿enia zawodowego, a w razie potrzeby zastosowaæ
odpowiednie dodatkowe œrodki zapobiegawcze.
Jakie obowi¹zki ci¹¿¹ na lekarzu sprawuj¹cym profilaktyczn¹
opiekê zdrowotn¹ nad pracownikami nara¿onymi na dzia³anie
czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym?
Rozporz¹dzenie Ministra Zdrowia z dnia 1 grudnia 2004 r. nak³ada te¿ okreœlone obowi¹zki na lekarza sprawuj¹cego profilaktyczn¹ opiekê zdrowotn¹ nad pracownikami. W myœl przepisów § 7 tego rozporz¹dzenia, lekarz sprawuj¹cy profilaktyczn¹ opiekê zdro137
wotn¹ nad pracownikami nara¿onymi na dzia³anie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym jest obowi¹zany zapoznaæ siê z warunkami ich pracy i posiadaæ udokumentowane informacje dotycz¹ce
rodzaju i wielkoœci nara¿enia. Na wniosek lekarza pracodawca jest
obowi¹zany zleciæ prowadzenie biologicznego monitorowania nara¿enia na substancje, preparaty, czynniki lub procesy technologiczne
o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym oraz zastosowanie innych metod umo¿liwiaj¹cych wykrycie wczesnych skutków tego nara¿enia. Lekarz sprawuj¹cy profilaktyczn¹ opiekê zdrowotn¹ nad
pracownikami jest te¿ obowi¹zany do udzielania informacji:
• ka¿demu pracownikowi o wynikach badañ i ocenie jego stanu
zdrowia oraz o zakresie profilaktycznej opieki zdrowotnej, jakiej powinien siê poddaæ po ustaniu pracy w warunkach nara¿enia na dzia³anie substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym,
• pracodawcy, przedstawicielom pracowników oraz dzia³aj¹cej
w zak³adzie pracy komisji bezpieczeñstwa i higieny pracy – o ocenie stanu zdrowia pracowników, dokonanej z uwzglêdnieniem tajemnicy lekarskiej.
3. CZYNNIKI BIOLOGICZNE
SZKODLIWE DLA ZDROWIA
Jakie podstawowe obowi¹zki ci¹¿¹ na pracodawcy zatrudniaj¹cym pracowników w warunkach nara¿enia na dzia³anie czynników
biologicznych szkodliwych dla zdrowia?
W razie zatrudniania pracownika w warunkach nara¿enia na
dzia³anie szkodliwych czynników biologicznych pracodawca powinien stosowaæ wszelkie dostêpne œrodki eliminuj¹ce nara¿enie, a je¿eli jest to niemo¿liwe – ograniczaj¹ce stopieñ tego nara¿enia, przy
odpowiednim wykorzystaniu osi¹gniêæ nauki i techniki. Pracodawca
jest obowi¹zany prowadziæ rejestr prac nara¿aj¹cych pracowników
138
na dzia³anie szkodliwych czynników biologicznych oraz rejestr pracowników zatrudnionych przy takich pracach (art. 2221 § 1 i 2 k.p.).
Bli¿ej obowi¹zki te okreœla rozporz¹dzenie Ministra Zdrowia z dnia
22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych
dla zdrowia w œrodowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników
zawodowo nara¿onych na te czynniki (DzU nr 81, poz. 716), wydane na podstawie § 3 art. 2221 k.p. Rozporz¹dzenie to okreœla:
1) klasyfikacjê i wykaz szkodliwych czynników biologicznych,
2) wykaz prac nara¿aj¹cych pracowników na dzia³anie czynników biologicznych,
3) szczegó³owe warunki ochrony pracowników przed zagro¿eniami spowodowanymi przez szkodliwe czynniki biologiczne,
w tym rodzaje œrodków niezbêdnych do zapewnienia ochrony zdrowia i ¿ycia pracowników nara¿onych na dzia³anie tych czynników,
zakres stosowania tych œrodków oraz warunki i sposób monitorowania stanu zdrowia nara¿onych pracowników,
4) sposób prowadzenia rejestrów prac i pracowników zatrudnionych przy pracach nara¿aj¹cych na dzia³anie szkodliwych czynników biologicznych oraz sposób przechowywania i przekazywania
tych rejestrów do podmiotów w³aœciwych do rozpoznawania lub
stwierdzania chorób zawodowych
– uwzglêdniaj¹c zró¿nicowane dzia³anie czynników biologicznych
na organizm cz³owieka oraz koniecznoœæ podjêcia niezbêdnych
œrodków zabezpieczaj¹cych przed zagro¿eniami wynikaj¹cymi z wykonywania pracy w warunkach nara¿enia na dzia³anie czynników
biologicznych.
Klasyfikacja i wykaz szkodliwych czynników biologicznych s¹
okreœlone w za³¹czniku nr 1 do powy¿szego rozporz¹dzenia z dnia
22 kwietnia 2005 r. Natomiast wykaz prac nara¿aj¹cych pracowników na dzia³anie czynników biologicznych jest okreœlony w za³¹czniku nr 2 do tego rozporz¹dzenia (§ 2 i 3 powo³anego rozporz¹dzenia).
Szkodliwe czynniki biologiczne obejmuj¹ drobnoustroje komórkowe, paso¿yty wewnêtrzne, jednostki bezkomórkowe zdolne do replikacji lub przenoszenia materia³u genetycznego, w tym zmodyfikowane genetycznie hodowle komórkowe, które mog¹ byæ przyczy139
n¹ zaka¿enia, alergii lub zatrucia (§ 2 ust. 2 powo³anego rozporz¹dzenia z dnia 22 kwietnia 2005 r.).
W myœl przepisów § 4 powo³anego rozporz¹dzenia, w celu
ochrony pracowników przed zagro¿eniami spowodowanymi przez
szkodliwy czynnik biologiczny pracodawca jest obowi¹zany stosowaæ, na warunkach okreœlonych w tym rozporz¹dzeniu, wszelkie
dostêpne œrodki eliminuj¹ce nara¿enie lub ograniczaj¹ce stopieñ tego nara¿enia. Je¿eli pracownik jest zatrudniony w warunkach nara¿enia na dzia³anie szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 1 zagro¿enia, pracodawca stosuje œrodki zapobiegawcze okreœlone w przepisach z zakresu bezpieczeñstwa i higieny
pracy. W przypadku gdy w œrodowisku pracy wystêpuj¹ mikroorganizmy genetycznie zmodyfikowane, co do których istnieje podejrzenie, ¿e mog¹ wykazywaæ w³aœciwoœci chorobotwórcze, pracodawca
– w zakresie swojej w³aœciwoœci – powinien zapewniæ warunki
okreœlone w przepisach ustawy z dnia 22 czerwca 2001 r. o organizmach genetycznie zmodyfikowanych (DzU nr 76, poz. 811 ze zm.).
Je¿eli zaœ w œrodowisku pracy wystêpuj¹ mikroorganizmy o nieustalonej przynale¿noœci gatunkowej, co do których istnieje podejrzenie,
¿e mog¹ wykazywaæ w³aœciwoœci chorobotwórcze, pracodawca –
w zakresie swojej w³aœciwoœci – powinien zapewniæ œrodki zapobiegawcze, przewidziane dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do najwy¿szej grupy zagro¿enia.
Przed wyborem odpowiedniego œrodka zapobiegawczego pracodawca dokonuje oceny ryzyka zawodowego, na jakie jest lub mo¿e
byæ nara¿ony pracownik, uwzglêdniaj¹c w szczególnoœci:
• klasyfikacjê i wykaz szkodliwych czynników biologicznych,
• rodzaj, stopieñ oraz czas trwania nara¿enia na dzia³anie szkodliwego czynnika biologicznego,
• informacjê na temat:
a) potencjalnego dzia³ania alergizuj¹cego lub toksycznego szkodliwego czynnika biologicznego,
b) choroby, która mo¿e wyst¹piæ w nastêpstwie wykonywanej
pracy,
c) stwierdzonej choroby, która ma bezpoœredni zwi¹zek z wykonywan¹ prac¹,
140
• wskazówki organów w³aœciwej inspekcji sanitarnej, Pañstwowej Inspekcji Pracy oraz jednostek s³u¿by medycyny pracy.
Natomiast w zak³adach opieki zdrowotnej i zak³adach leczniczych dla zwierz¹t pracodawca powinien uwzglêdniæ ponadto:
• informacjê na temat potencjalnego wystêpowania szkodliwego
czynnika biologicznego u pacjenta lub zwierzêcia oraz w materiale
i próbkach od nich pobranych,
• zagro¿enie ze strony szkodliwego czynnika biologicznego,
o którym wiadomo, ¿e jest obecny lub którego obecnoœæ jest podejrzewana u pacjenta lub u zwierzêcia oraz w materia³ach i próbkach
od nich pobranych,
• ryzyko wynikaj¹ce z rodzaju pracy (§ 5 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r.).
W myœl § 6 powo³anego rozporz¹dzenia, ocena ryzyka zawodowego, na jakie jest lub mo¿e byæ nara¿ony pracownik, powinna byæ
aktualizowana w szczególnoœci w odniesieniu do zmian maj¹cych
znaczenie dla zdrowia pracowników w miejscu pracy.
Zgodnie z przepisami § 7 powo³anego rozporz¹dzenia, stosowanie
œrodków zapobiegawczych nie zwalnia pracodawcy od obowi¹zku:
1) unikania stosowania szkodliwego czynnika biologicznego, je¿eli rodzaj prowadzonej dzia³alnoœci na to pozwala, poprzez jego
zast¹pienie innym czynnikiem biologicznym, który zgodnie z warunkami u¿ywania nie jest niebezpieczny lub jest mniej niebezpieczny dla zdrowia pracownika;
2) prowadzenia rejestru prac nara¿aj¹cych pracowników na
dzia³anie szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego
do grupy 3 lub 4 zagro¿enia, w formie elektronicznej lub ksiêgi rejestrowej, uwzglêdniaj¹cego w szczególnoœci informacje dotycz¹ce:
a) liczby pracowników wykonuj¹cych te prace,
b) wykazu czynnoœci, podczas których pracownik jest lub mo¿e
byæ nara¿ony na dzia³anie szkodliwych czynników biologicznych,
c) imienia, nazwiska, stanowiska oraz telefonu kontaktowego
pracodawcy lub osoby przez niego upowa¿nionej do nadzoru w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy;
3) ograniczania liczby pracowników nara¿onych lub potencjalnie nara¿onych na dzia³anie szkodliwego czynnika biologicznego;
141
4) projektowania procesu pracy w sposób pozwalaj¹cy na unikniêcie lub zminimalizowanie uwalniania siê szkodliwego czynnika
biologicznego w miejscu pracy;
5) zapewniania pracownikom œrodków ochrony zbiorowej lub –
w przypadku gdy w inny sposób nie mo¿na unikn¹æ nara¿enia –
œrodków ochrony indywidualnej, odpowiednich do rodzaju i poziomu nara¿enia;
6) zapewniania pracownikom œrodków hermetycznoœci w celu
zapobiegania i redukcji przypadkowego przeniesienia lub uwolnienia
szkodliwego czynnika biologicznego;
7) stosowania znaku ostrzegaj¹cego przed zagro¿eniem biologicznym, który jest okreœlony w za³¹czniku nr 3 do powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia, oraz innych znaków ostrzegawczych;
8) sporz¹dzenia planu postêpowania na wypadek awarii z udzia³em szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do
grupy 3 lub 4 zagro¿enia;
9) przeprowadzania badañ na obecnoœæ szkodliwego czynnika
biologicznego, tam gdzie jest to konieczne i technicznie wykonalne,
z wy³¹czeniem pierwotnie zamkniêtej przestrzeni;
10) zapewniania warunków bezpiecznego zbierania, przechowywania oraz usuwania odpadów przez pracowników, z zastosowaniem
bezpiecznych i oznakowanych pojemników;
11) stosowania procedur bezpiecznego postêpowania ze szkodliwymi czynnikami biologicznymi;
12) zapewniania pracownikom systematycznego szkolenia;
13) poinformowania pracownika o badaniach lekarskich, z których pracownik mo¿e skorzystaæ po ustaniu nara¿enia;
14) prowadzenia rejestru pracowników nara¿onych na dzia³anie
szkodliwych czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy
3 lub 4 zagro¿enia, w formie elektronicznej lub ksiêgi rejestrowej,
uwzglêdniaj¹c w szczególnoœci informacje dotycz¹ce:
a) rodzaju wykonywanej pracy,
b) stopnia zagro¿enia spowodowanego dzia³aniem szkodliwego
czynnika biologicznego,
c) awarii i wypadków zwi¹zanych z nara¿eniem na dzia³anie
szkodliwego czynnika biologicznego,
142
d) wyniku przeprowadzonej oceny ryzyka z podaniem nazwy
szkodliwego czynnika biologicznego i grupy zagro¿enia,
e) liczby pracowników nara¿onych na dzia³anie szkodliwego
czynnika biologicznego,
f) imienia, nazwiska, stanowiska oraz numeru telefonu kontaktowego osoby odpowiedzialnej u pracodawcy za bezpieczeñstwo
i higienê pracy oraz ochronê zdrowia pracowników;
15) informowania na wniosek pracownika lub jego przedstawiciela o:
a) liczbie pracowników nara¿onych,
b) osobie odpowiedzialnej za bezpieczeñstwo i higienê pracy
oraz ochronê zdrowia pracowników.
Informacjê dotycz¹c¹ u¿ycia szkodliwego czynnika biologicznego w celach naukowo-badawczych lub przemys³owych pracodawca
przekazuje w³aœciwemu inspektorowi sanitarnemu:
1) co najmniej 30 dni przed dniem u¿ycia po raz pierwszy
szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy
2–4 zagro¿enia,
2) w ka¿dym przypadku, gdy zachodz¹ istotne zmiany maj¹ce
znaczenie dla bezpieczeñstwa i zdrowia pracownika w miejscu pracy,
3) w ci¹gu 30 dni po zakoñczeniu dzia³alnoœci przez przedsiêbiorstwo lub zak³ad,
4) niezw³ocznie, w przypadku ka¿dej awarii lub wypadku, które mog³y spowodowaæ uwolnienie siê szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 2–4 zagro¿enia.
Informacja powy¿sza powinna uwzglêdniaæ w szczególnoœci:
• nazwê i adres przedsiêbiorstwa lub zak³adu oraz rodzaj prowadzonej dzia³alnoœci,
• komórkê organizacyjn¹ lub stanowisko pracy, w którym wystêpuje nara¿enie objête zg³oszeniem,
• imiê, nazwisko, stanowisko s³u¿bowe oraz numer telefonu
kontaktowego osoby odpowiedzialnej u pracodawcy za bezpieczeñstwo i higienê pracy oraz ochronê zdrowia pracowników,
• wynik przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego z podaniem nazwy szkodliwego czynnika biologicznego i grupy zagro¿enia, rodzaju wykonywanej pracy i czasu nara¿enia,
143
• przewidywane œrodki zapobiegawcze,
• liczbê nara¿onych pracowników.
Laboratoria œwiadcz¹ce us³ugi diagnostyczne w odniesieniu do
szkodliwych czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy
4 zagro¿enia przekazuj¹ w³aœciwemu inspektorowi sanitarnemu wy³¹cznie informacje wymienione wy¿ej w pkt. 1 i 3 (§ 8 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r.).
Systematyczne szkolenie pracowników, przewidziane w § 7 pkt
12 powo³anego rozporz¹dzenia, powinno obejmowaæ zagadnienia
dotycz¹ce:
• potencjalnego zagro¿enia dla zdrowia i ¿ycia pracowników
spowodowanego dzia³aniem szkodliwego czynnika biologicznego,
• œrodków, które nale¿y podj¹æ w celu zapobiegania zagro¿eniom
spowodowanym dzia³aniem szkodliwego czynnika biologicznego,
• wymagañ higieniczno-sanitarnych,
• wyposa¿enia i stosowania œrodków ochrony zbiorowej i indywidualnej,
• dzia³añ, które pracownicy podejmuj¹ w razie wystêpowania
awarii lub wypadków, lub dla ich zapobiegania.
Szkolenie powy¿sze jest przeprowadzane w trybie okreœlonym
w przepisach w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeñstwa i higieny pracy (§ 9 powo³anego rozporz¹dzenia), o czym by³a szczegó³owo mowa w rozdziale IX.
Przez jaki okres powinien byæ przechowywany rejestr pracowników nara¿onych na dzia³anie czynników biologicznych szkodliwych dla zdrowia i komu mo¿e byæ udostêpniany?
Rejestr pracowników nara¿onych na dzia³anie szkodliwych
czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy 3 lub 4 zagro¿enia, pracodawca przechowuje przez okres nie krótszy ni¿ 10
lat od dnia ustania nara¿enia. Natomiast w przypadku nara¿enia na
szkodliwy czynnik biologiczny, który mo¿e byæ przyczyn¹ choroby:
1) przewlek³ej lub utajonej,
2) która – w œwietle obecnej wiedzy – jest niemo¿liwa do zdiagnozowania do czasu rozwiniêcia siê choroby,
3) o wyj¹tkowo d³ugim okresie wylêgania,
144
4) o nawracaj¹cym charakterze w d³ugim okresie pomimo leczenia,
5) mog¹cej powodowaæ powa¿ne, d³ugookresowe powik³ania
– powy¿szy rejestr przechowywany jest przez okres 40 lat od dnia
ostatniego odnotowanego przypadku nara¿enia.
Pracownikowi lub przedstawicielowi pracownika udostêpnia siê
informacje zawarte w wymienionym rejestrze:
• w pe³nym zakresie – w przypadku gdy informacja dotyczy tego pracownika,
• w zakresie ograniczonym zapewniaj¹cym anonimowoœæ osób,
których informacja dotyczy – w przypadku gdy informacja dotyczy
innych pracowników.
Dostêp do wymienionego rejestru posiadaj¹ równie¿: w³aœciwa
jednostka organizacyjna s³u¿by medycyny pracy, w³aœciwy inspektor
sanitarny oraz w³aœciwy inspektor pracy. W razie likwidacji lub upad³oœci pracodawcy przekazuje on rejestr w³aœciwemu ze wzglêdu na
swoj¹ siedzibê wojewódzkiemu oœrodkowi medycyny pracy oraz
w³aœciwemu inspektorowi sanitarnemu (§ 10 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r.).
Jakie inne jeszcze obowi¹zki ci¹¿¹ na pracodawcy w zakresie
ochrony pracowników przed dzia³aniem szkodliwych dla zdrowia
czynników biologicznych?
W ramach ochrony pracownika przed zagro¿eniem spowodowanym przez szkodliwy czynnik biologiczny pracodawca jest ponadto
obowi¹zany do:
1) zapewnienia pracownikowi bezpiecznych warunków spo¿ywania posi³ków i napojów w wydzielonych pomieszczeniach;
2) wyposa¿enia pracownika w odpowiednie œrodki ochrony indywidualnej i przechowywania ich w wyraŸnie oznakowanym miejscu;
3) zapewnienia w³aœciwych pomieszczeñ, urz¹dzeñ higieniczno-sanitarnych, a tak¿e œrodków higieny osobistej oraz, je¿eli to konieczne, œrodków do odka¿ania skóry lub b³on œluzowych;
4) stworzenia i stosowania procedur:
a) pobierania, transportu oraz przetwarzania próbek i materia³ów pochodzenia ludzkiego lub zwierzêcego,
145
b) dezynfekcji,
c) umo¿liwiaj¹cych bezpieczne usuwanie i postêpowanie ze ska¿onymi odpadami;
5) zapewnienia bezpiecznych warunków odka¿ania, czyszczenia,
a w razie koniecznoœci niszczenia odzie¿y, œrodków ochrony indywidualnej i wyposa¿enia, które uleg³y ska¿eniu szkodliwym czynnikiem biologicznym;
6) dostarczenia pracownikowi aktualnych pisemnych instrukcji
postêpowania ze szkodliwym czynnikiem biologicznym;
7) niezw³ocznego informowania wszystkich pracowników nara¿onych w wyniku awarii lub wypadku lub ich przedstawiciela o tym
zdarzeniu, je¿eli mog³o ono spowodowaæ uwolnienie siê szkodliwego czynnika biologicznego, a tak¿e o jego przyczynach oraz podjêtych
i proponowanych œrodkach maj¹cych na celu opanowanie sytuacji;
8) podjêcia natychmiastowych dzia³añ maj¹cych na celu likwidacjê przyczyn i skutków zaistnia³ej awarii lub wypadku;
9) zg³aszania awarii lub wypadku zwi¹zanego z uwolnieniem
siê szkodliwego czynnika biologicznego, w zale¿noœci od jego rodzaju, do w³aœciwych jednostek s³u¿by medycyny pracy oraz w³aœciwego inspektora sanitarnego.
Instrukcje wymienione wy¿ej w pkt. 6 obejmuj¹ tak¿e procedurê postêpowania ze szkodliwym czynnikiem biologicznym w razie
awarii lub wypadku zwi¹zanych z uwolnieniem siê szkodliwego
czynnika biologicznego b¹dŸ nara¿enia na szkodliwy czynnik biologiczny zakwalifikowany do grupy 3 lub 4 zagro¿enia (§ 11 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia).
Jakie warunki powinny byæ spe³nione przy wykonywaniu prac
zwi¹zanych z nara¿eniem na szkodliwe czynniki biologiczne zakwalifikowane do 2–4 grupy zagro¿enia?
Stosownie do przepisów § 12 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r., w laboratoriach, w tym
w laboratoriach diagnostycznych, oraz w pomieszczeniach dla zwierz¹t laboratoryjnych, które zosta³y celowo zainfekowane szkodliwymi czynnikami biologicznymi zakwalifikowanymi do grupy 2–4 zagro¿enia lub które s¹ podejrzane o zainfekowanie takimi czynnika146
mi, do celów badawczych, rozwoju, edukacji lub diagnostyki, po
przeprowadzeniu oceny nara¿enia oraz ustaleniu stopnia hermetycznoœci wymaganego dla poszczególnych szkodliwych czynników biologicznych, przyjmuje siê odpowiednie œrodki hermetycznoœci.
W wymienionych miejscach czynnoœci zwi¹zane z nara¿eniem na
szkodliwe czynniki biologiczne powinny byæ prowadzone na stanowiskach pracy do tego wyznaczonych odpowiadaj¹cych przynajmniej:
1) 2. stopniowi hermetycznoœci, dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 2 zagro¿enia,
2) 3. stopniowi hermetycznoœci, dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 3 zagro¿enia,
3) 4. stopniowi hermetycznoœci, dla szkodliwego czynnika biologicznego zakwalifikowanego do grupy 4 zagro¿enia.
Je¿eli w wymienionych miejscach prowadzone s¹ prace z materia³ami, w odniesieniu do których istnieje niepewnoœæ co do obecnoœci szkodliwych czynników biologicznych mog¹cych wywo³ywaæ
choroby u ludzi, a których celem nie jest prowadzenie badañ nad tymi czynnikami, w tym prowadzenie hodowli lub ich gromadzenie,
stosuje siê 2. stopieñ hermetycznoœci, a stopnie hermetycznoœci 3.
lub 4. wtedy, gdy zachodzi taka koniecznoœæ.
W procesach przemys³owych, w trakcie których stosowane s¹
szkodliwe czynniki biologiczne zakwalifikowane do grupy 2–4 zagro¿enia, czynnoœci zwi¹zane z nara¿eniem na te czynniki powinny
byæ prowadzone na stanowiskach pracy do tego wyznaczonych,
z uwzglêdnieniem stopni hermetycznoœci i œrodków hermetycznoœci.
W³aœciwy inspektor sanitarny oraz w³aœciwy inspektor pracy, na
podstawie oceny ryzyka zwi¹zanego z wykorzystaniem szkodliwych
czynników biologicznych zakwalifikowanych do grupy 2–4 zagro¿enia, mog¹ nakazaæ stosowanie odpowiednich œrodków hermetycznoœci w wykorzystaniu przemys³owym szkodliwych czynników biologicznych. Œrodki hermetycznoœci i stopnie hermetycznoœci dla procesów przemys³owych okreœlone zosta³y w za³¹czniku nr 5 do powo³anego rozporz¹dzenia (§ 13 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r.).
147
Je¿eli w wyniku analiz nie jest mo¿liwe przeprowadzenie rozstrzygaj¹cej oceny szkodliwoœci czynnika biologicznego i zachodzi
podejrzenie, ¿e zastosowanie danego czynnika mo¿e stanowiæ powa¿ne zagro¿enie dla zdrowia pracowników, prace i procesy okreœlone w § 12 i § 13 powo³anego rozporz¹dzenia (zob. wy¿ej) powinny byæ prowadzone wy³¹cznie na stanowiskach pracy, gdzie zapewniony jest przynajmniej 3. stopieñ hermetycznoœci (§ 14 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia).
W przypadku wyst¹pienia lub mo¿liwoœci wyst¹pienia w œrodowisku pracy szkodliwego czynnika biologicznego, przeciw któremu
jest dostêpna szczepionka, stosuje siê odpowiednio przepisy ustawy
z dnia 6 wrzeœnia 2001 r. o chorobach zakaŸnych i zaka¿eniach
(DzU. nr 126, poz. 1384 ze zm.). Pracodawca powinien zlecaæ wykonywanie prac zwi¹zanych z nara¿eniem na kontakt ze szkodliwym czynnikiem biologicznym zakwalifikowanym do grupy 3 lub
4 zagro¿enia pracownikom w³aœciwie zabezpieczonym, w tym uodpornionym przy u¿yciu dostêpnych szczepionek (§ 16 powo³anego
rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia).
Jakie czynnoœci powinien podj¹æ pracodawca w razie rozpoznania u pracownika choroby mog¹cej byæ skutkiem nara¿enia na
dzia³anie szkodliwego czynnika biologicznego?
W razie rozpoznania u pracownika choroby, która mo¿e byæ
skutkiem nara¿enia na dzia³anie szkodliwego czynnika biologicznego, do obowi¹zków pracodawcy nale¿y:
1) poinformowanie w³aœciwego inspektora sanitarnego o zaistnia³ym przypadku zachorowania,
2) zapewnienie pozosta³ym pracownikom nara¿onym na dzia³anie szkodliwego czynnika biologicznego, w takim stopniu jak choremu pracownikowi, mo¿liwoœci przeprowadzenia badañ lekarskich,
3) przeprowadzenie ponownej oceny ryzyka na stanowisku pracy,
4) eliminacja powsta³ego zagro¿enia.
Odnosi siê to równie¿ do przypadku, gdy nast¹pi³ zgon pracownika, wywo³any dzia³aniem szkodliwego czynnika biologicznego
w miejscu pracy (§ 15 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia).
148
4. OCHRONA
PRZED PROMIENIOWANIEM JONIZUJ¥CYM
Co to jest promieniowanie jonizuj¹ce? Jakie przepisy reguluj¹
zatrudnianie pracowników w warunkach nara¿enia na promieniowanie jonizuj¹ce?
Zgodnie z art. 223 k.p., pracodawca jest obowi¹zany chroniæ
pracowników przed promieniowaniem jonizuj¹cym, pochodz¹cym
ze Ÿróde³ sztucznych (np. aparatów rentgenowskich) i naturalnych
(pochodzenia naturalnego ziemskiego i kosmicznego), wystêpuj¹cych w œrodowisku pracy. Dawka promieniowania jonizuj¹cego pochodz¹cego ze Ÿróde³ naturalnych, otrzymywana przez pracownika
przy pracy w warunkach nara¿enia na to promieniowanie, nie mo¿e
przekraczaæ dawek granicznych, okreœlonych w odrêbnych przepisach dla sztucznych Ÿróde³ promieniowania jonizuj¹cego.
Przez promieniowanie jonizuj¹ce – w myœl art. 3 pkt 33 ustawy
z dnia 29 listopada 2000 r. – Prawo atomowe (j.t. DzU z 2007 r. nr
42, poz. 276 ze zm.) – rozumie siê promieniowanie sk³adaj¹ce siê
z cz¹stek bezpoœrednio lub poœrednio jonizuj¹cych albo z obu rodzajów tych cz¹stek lub fal elektromagnetycznych o d³ugoœci do
100 nm (nanometrów). Powo³ana ustawa odnosi siê jednak tylko do
ochrony przed promieniowaniem jonizuj¹cym pochodz¹cym ze Ÿróde³ sztucznych. Przepis art. 223 § 1 k.p. nakazuje natomiast chroniæ
pracowników przed promieniowaniem jonizuj¹cym pochodz¹cym
tak¿e ze Ÿróde³ naturalnych. Zarazem jednak przepis § 2 art. 223
k.p. stanowi, ¿e dawka promieniowania jonizuj¹cego pochodz¹cego
ze Ÿróde³ naturalnych otrzymywana przez pracownika nie mo¿e
przekraczaæ dawek granicznych, okreœlonych w odrêbnych przepisach dla sztucznych Ÿróde³ promieniowania jonizuj¹cego. Chodzi tu
zatem o przepisy powo³anej ustawy – Prawo atomowe i wydane na
jej podstawie przepisy wykonawcze.
Przepisy rozdzia³u 3 ustawy – Prawo atomowe okreœlaj¹ podstawowe zasady zatrudniania pracowników w warunkach nara¿enia na
promieniowanie jonizuj¹ce. Pracownikiem w rozumieniu art. 3 pkt
149
29 prawa atomowego jest zaœ osoba zatrudniona w ramach stosunku pracy, osoba wykonuj¹ca pracê na podstawie innej ni¿ stosunek
pracy, jak równie¿ osoba wykonuj¹ca dzia³alnoœæ na w³asny rachunek, które w warunkach nara¿enia na promieniowanie jonizuj¹ce
mog¹ otrzymaæ dawki przekraczaj¹ce wartoœci dawek granicznych
okreœlonych dla osób z ogó³u ludnoœci. Pojêcie „pracownik” jest tu
wiêc szersze ni¿ okreœlone w art. 2 k.p.
Kto jest odpowiedzialny za przestrzeganie wymagañ dotycz¹cych bezpieczeñstwa j¹drowego i ochrony radiologicznej? Jakie
obowi¹zki w tym zakresie ci¹¿¹ na osobie odpowiedzialnej?
Za przestrzeganie wymagañ bezpieczeñstwa j¹drowego i ochrony radiologicznej odpowiedzialny jest kierownik jednostki organizacyjnej wykonuj¹cej dzia³alnoœæ zwi¹zan¹ z nara¿eniem na dzia³anie
promieniowania jonizuj¹cego. W jednostce organizacyjnej wykonuj¹cej dzia³alnoœæ wymagaj¹c¹ zezwolenia istnieje obowi¹zek opracowania i wdro¿enia programu bezpieczeñstwa j¹drowego i ochrony
radiologicznej, zawieraj¹cego co najmniej opis urz¹dzeñ i procedur
maj¹cych na celu ochronê pracownika, ogó³u ludnoœci i œrodowiska
przed zagro¿eniem. W jednostce organizacyjnej wykonuj¹cej dzia³alnoœæ wymagaj¹c¹ zezwolenia wewnêtrzny nadzór nad przestrzeganiem wymagañ bezpieczeñstwa j¹drowego i ochrony radiologicznej sprawuje osoba, która posiada uprawnienia inspektora ochrony
radiologicznej. Wymaganie takie nie dotyczy jednostki organizacyjnej wykonuj¹cej dzia³alnoœæ z aparatami rentgenowskimi do celów
weterynaryjnych pracuj¹cymi w systemie zdjêciowym oraz jednostki organizacyjnej wykonuj¹cej dzia³alnoœæ z urz¹dzeniami rentgenowskimi przeznaczonymi do kontroli osób, przesy³ek i baga¿u (art.
7 prawa atomowego).
Zgodnie z art. 7a prawa atomowego, kierownik jednostki organizacyjnej zasiêga opinii inspektora ochrony radiologicznej na temat
badania i sprawdzania urz¹dzeñ ochronnych i przyrz¹dów pomiarowych, obejmuj¹cej w szczególnoœci:
1) ocenê urz¹dzeñ maj¹cych wp³yw na ochronê radiologiczn¹ –
przed dopuszczeniem do ich stosowania,
150
2) dopuszczenie do stosowania nowych lub zmodyfikowanych
Ÿróde³ promieniowania jonizuj¹cego, z punktu widzenia ochrony radiologicznej,
3) czêstotliwoœæ sprawdzania skutecznoœci stosowanych œrodków i technik ochrony przed promieniowaniem,
4) czêstotliwoœæ wzorcowania przyrz¹dów pomiarowych, sprawdzanie ich sprawnoœci i w³aœciwego u¿ytkowania.
W myœl przepisów art. 9 prawa atomowego, kierownik jednostki organizacyjnej jest obowi¹zany zapewniæ wykonywanie dzia³alnoœci zgodnie z zasad¹ optymalizacji, wymagaj¹c¹, aby – przy rozs¹dnym uwzglêdnieniu czynników ekonomicznych i spo³ecznych –
liczba nara¿onych pracowników i osób z ogó³u ludnoœci by³a jak
najmniejsza, a otrzymywane przez nich dawki promieniowania jonizuj¹cego by³y mo¿liwie ma³e. Kierownik jednostki organizacyjnej
jest te¿ obowi¹zany przeprowadziæ ocenê nara¿enia pracowników,
a je¿eli z analizy optymalizacyjnej wynika taka koniecznoœæ – ustaliæ dla nich dalsze ograniczenia nara¿enia, tak, ¿eby otrzymane
przez nich dawki promieniowania jonizuj¹cego by³y nie wy¿sze ni¿
ustalone dla nich ograniczniki dawek (limity u¿ytkowe dawek). Je¿eli ograniczniki dawek zostan¹ ustalone w zezwoleniu, to mo¿liwoœæ ich przekroczenia podlega zg³oszeniu przez kierownika jednostki organizacyjnej organowi, który wyda³ zezwolenie. Przez
ogranicznik dawki (limit u¿ytkowy dawki) nale¿y rozumieæ ograniczenie przewidywanych dawek indywidualnych, które mog¹ pochodziæ od okreœlonego Ÿród³a promieniowania jonizuj¹cego, uwzglêdnione podczas planowania ochrony radiologicznej w celach zwi¹zanych z optymalizacj¹ (art. 3 pkt 23 prawa atomowego).
Co to s¹ dawki graniczne promieniowania jonizuj¹cego?
Przez dawkê graniczn¹ rozumie siê wartoœæ dawki promieniowania jonizuj¹cego, wyra¿on¹ jako dawka skuteczna lub równowa¿na,
dla okreœlonych osób, pochodz¹c¹ od kontrolowanej dzia³alnoœci zawodowej, której nie wolno przekroczyæ. Dawka skuteczna (efektywna) zaœ – to suma wa¿onych dawek równowa¿nych od zewnêtrznego i wewnêtrznego napromienienia tkanek i narz¹dów, wyra¿ona odpowiednim wzorem okreœlonym w za³¹czniku do powo³anej ustawy
151
– Prawo atomowe. Natomiast dawka równowa¿na – to dawka poch³oniêta w tkance lub narz¹dzie, wa¿ona dla rodzaju i energii promieniowania jonizuj¹cego, wyra¿ona równie¿ wzorem okreœlonym
w za³¹czniku do powo³anej ustawy – Prawo atomowe.
Dawki graniczne obejmuj¹ sumê dawek pochodz¹cych zarówno
od nara¿enia zewnêtrznego, jak i wewnêtrznego (art. 13 ust. 1 prawa atomowego). Suma dawek promieniowania jonizuj¹cego dla pracowników oraz ogó³u ludnoœci, pochodz¹cych od wszystkich rodzajów wykonywanej dzia³alnoœci ³¹cznie, nie mo¿e, z pewnymi wyj¹tkami, przekraczaæ dawek granicznych okreœlonych w przepisach
wydanych na podstawie art. 25 pkt 1 ustawy (art. 14 ust. 1 prawa
atomowego). Na podstawie tej delegacji ustawowej Rada Ministrów
wyda³a rozporz¹dzenie z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie dawek
granicznych promieniowania jonizuj¹cego (DzU nr 20, poz. 168).
Przepisy tego rozporz¹dzenia wdra¿aj¹ postanowienia dyrektywy
96/29/Euratom z dnia 13 maja 1996 r. w sprawie podstawowych
norm bezpieczeñstwa dotycz¹cych ochrony zdrowia przed promieniowaniem jonizuj¹cym pracowników i ogó³u ludnoœci (DzUrz WE
L 159 z 29.06.1996).
Powy¿sze rozporz¹dzenie okreœla dawki graniczne promieniowania jonizuj¹cego, wskaŸniki pozwalaj¹ce na wyznaczenie dawek stosowane przy ocenie nara¿enia oraz sposób i czêstotliwoœæ dokonywania oceny nara¿enia w odniesieniu do pracowników oraz osób
z ogó³u ludnoœci.
Dla pracowników dawka graniczna, wyra¿ona jako dawka skuteczna (efektywna), wynosi 20 mSv (milisiwertów) w ci¹gu roku
kalendarzowego. Dawka ta mo¿e byæ w danym roku kalendarzowym przekroczona do wartoœci 50 mSv, jednak pod warunkiem, ¿e
w ci¹gu kolejnych piêciu lat kalendarzowych jej sumaryczna wartoœæ nie przekroczy 100 mSv. Natomiast dawka graniczna, wyra¿ona jako dawka równowa¿na, wynosi w ci¹gu roku kalendarzowego:
1) 150 mSv – dla soczewek oczu,
2) 500 mSv – dla skóry, jako wartoœæ œrednia dla dowolnej powierzchni 1 cm2 napromienionej czêœci skóry,
3) 500 mSv – dla d³oni, przedramion, stóp i podudzi.
152
Kobieta, od chwili zawiadomienia przez ni¹ kierownika jednostki organizacyjnej o ci¹¿y, nie mo¿e byæ zatrudniona w warunkach
prowadz¹cych do otrzymania przez maj¹ce urodziæ siê dziecko dawki skutecznej (efektywnej) przekraczaj¹cej wartoœæ 1 mSv. Natomiast kobieta karmi¹ca piersi¹ nie mo¿e byæ zatrudniona w warunkach nara¿enia na ska¿enie wewnêtrzne i zewnêtrzne (§ 2 i 3 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 18 stycznia 2005 r.).
Dla uczniów, studentów i praktykantów, w wieku 18 lat i powy¿ej, maj¹ zastosowanie wartoœci dawek granicznych ustalone wy¿ej
w § 2 powo³anego rozporz¹dzenia RM (jak dla pracowników). Natomiast dla uczniów, studentów i praktykantów, w wieku od 16 lat
do 18 lat, dawka graniczna, wyra¿ona jako dawka skuteczna (efektywna) wynosi 6 mSv w ci¹gu roku kalendarzowego, przy czym
dawka graniczna, wyra¿ona jako dawka równowa¿na, wynosi w ci¹gu roku kalendarzowego:
2) 150 mSv – dla skóry, jako wartoœæ œrednia dla dowolnej powierzchni 1 cm2 napromienionej czêœci skóry,
3) 150 mSv – dla d³oni, przedramion, stóp i podudzi.
Dla uczniów, studentów i praktykantów, w wieku poni¿ej 16 lat,
maj¹ zastosowanie wartoœci dawek granicznych ustalone poni¿ej
w § 5 dla osób z ogó³u ludnoœci. Osoby w wieku poni¿ej 18 lat mog¹ byæ zatrudnione w warunkach nara¿enia jedynie w celu nauki lub
przyuczenia do zawodu (§ 4 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia
18 stycznia 2005 r.).
Natomiast dla osób z ogó³u ludnoœci dawka graniczna, wyra¿ona jako dawka skuteczna (efektywna), wynosi 1 mSv w ci¹gu roku
kalendarzowego, przy czym dawka graniczna, wyra¿ona jako dawka
równowa¿na, wynosi w ci¹gu roku kalendarzowego:
2) 50 mSv – dla skóry, jako wartoœæ œrednia dla dowolnej powierzchni 1 cm2 napromienionej czêœci skóry.
Powy¿sza dawka mo¿e byæ w danym roku kalendarzowym przekroczona, pod warunkiem ¿e w ci¹gu kolejnych piêciu lat kalendarzowych jej sumaryczna wartoœæ nie przekroczy 5 mSv (§ 5 powo³anego rozporz¹dzenia RM).
153
Nara¿enie pracowników oraz osób z ogó³u ludnoœci ocenia siê
w oparciu o otrzymane przez nich dawki skuteczne (efektywne)
i dawki równowa¿ne, wyznaczone z uwzglêdnieniem wielkoœci
i wartoœci wskaŸników pozwalaj¹cych na wyznaczenie dawek stosowanych przy ocenie nara¿enia. Wielkoœci i wartoœci wskaŸników pozwalaj¹cych na wyznaczenie dawek stosowanych przy ocenie nara¿enia okreœlone zosta³y w za³¹czniku do powo³anego rozporz¹dzenia
RM. Przy wyznaczaniu dawek skutecznych, zmniejsza siê je o dawki wynikaj¹ce z naturalnego t³a promieniowania jonizuj¹cego wystêpuj¹cego na danym terenie, uwzglêdniaj¹c rzeczywisty czas nara¿enia. Je¿eli t³o naturalne nie jest znane, za jego wartoœæ przyjmuje
siê 2,4 mSv w ci¹gu roku kalendarzowego. Wyznaczanie dawek dla
pracowników jest dokonywane na podstawie pomiarów dozymetrycznych (§ 6 powo³anego rozporz¹dzenia RM).
Oceny nara¿enia pracowników dokonuje siê dla ka¿dego roku
kalendarzowego w oparciu o dawki wyznaczone na podstawie pomiarów dozymetrycznych, wykonywanych w okresach nie d³u¿szych ni¿ trzymiesiêczne, a je¿eli okres zatrudnienia w warunkach
nara¿enia jest krótszy ni¿ trzy miesi¹ce, po zakoñczeniu tego okresu. W warunkach zdarzenia radiacyjnego ocena nara¿enia pracowników i osób z ogó³u ludnoœci jest dokonywana z czêstotliwoœci¹
umo¿liwiaj¹c¹ okreœlenie œrodków oraz dzia³añ niezbêdnych do
ochrony zdrowia (§ 7 powo³anego rozporz¹dzenia RM).
W szczególnych przypadkach, z wy³¹czeniem zdarzeñ radiacyjnych, pracownicy kategorii A, za ich zgod¹ i za zgod¹ Prezesa Pañstwowej Agencji Atomistyki, mog¹ otrzymaæ okreœlone przez wymienionego Prezesa dawki przekraczaj¹ce wartoœci dawek granicznych, je¿eli jest to konieczne dla wykonania okreœlonego zadania
w okreœlonym miejscu pracy i w okreœlonym czasie. Kierownik jednostki organizacyjnej jest obowi¹zany uzasadniæ koniecznoœæ takiego nara¿enia i z wyprzedzeniem szczegó³owo omówiæ zwi¹zane
z tym kwestie z zainteresowanymi pracownikami – ochotnikami lub
ich przedstawicielami, oraz z uprawnionym lekarzem i inspektorem
ochrony radiologicznej, a tak¿e poinformowaæ zainteresowanych
pracowników – ochotników o ryzyku zwi¹zanym z takim nara¿eniem i o niezbêdnych œrodkach ostro¿noœci. Postêpowanie w powy¿154
szych sprawach wymaga udokumentowania w formie pisemnej.
Otrzymane przez pracownika dawki przekraczaj¹ce wartoœci dawek
granicznych s¹ oddzielnie rejestrowane w dokumentacji okreœlonej
w art. 30 ust. 3 prawa atomowego (o dokumentacji tej bêdzie mowa dalej). Otrzymanie tych dawek nie mo¿e powodowaæ odsuniêcia
pracownika od normalnych zajêæ lub przesuniêcia go na inne stanowisko bez jego zgody, z pewnymi jednak zastrze¿eniami przewidzianymi w art. 31 ust. 2 i 3 prawa atomowego (art. 19 prawa atomowego). Nara¿enie na dawki przekraczaj¹ce wartoœci dawek granicznych jest jednak niedopuszczalne w odniesieniu do praktykantów, uczniów, studentów oraz kobiet w ci¹¿y, a kobiet karmi¹cych
piersi¹, je¿eli w wyniku nara¿enia jest prawdopodobne powstanie
ska¿eñ promieniotwórczych cia³a.
Osoba uczestnicz¹ca w usuwaniu skutków zdarzenia radiacyjnego oraz w dzia³aniach interwencyjnych nie mo¿e otrzymaæ w czasie
trwania tych dzia³añ dawki przekraczaj¹cej wartoœæ rocznej dawki
granicznej dla pracowników, z wyj¹tkiem sytuacji nara¿enia wyj¹tkowego, o którym mowa poni¿ej.
W sytuacji nara¿enia wyj¹tkowego wynikaj¹cego z dzia³añ maj¹cych na celu:
1) zapobie¿enie powa¿nej utracie zdrowia,
2) unikniêcie du¿ego napromieniowania znacznej liczby osób,
3) zapobie¿enie katastrofie na wiêksz¹ skalê
– nale¿y do³o¿yæ wszelkich starañ, ¿eby osoba uczestnicz¹ca w takich
dzia³aniach nie otrzyma³a dawki skutecznej przekraczaj¹cej 100 mSv.
Osoby, które otrzyma³y powy¿sze dawki nie mog¹ byæ odsuniête od dalszej pracy zawodowej w warunkach nara¿enia bez ich zgody, jednak z zastrze¿eniem przepisów art. 31 ust. 2 i 3 prawa atomowego.
Natomiast osoba uczestnicz¹ca w ratowaniu ¿ycia ludzkiego mo¿e otrzymaæ dawkê skuteczn¹ przekraczaj¹c¹ 100 mSv, jednak¿e nale¿y do³o¿yæ wszelkich starañ, ¿eby nie otrzyma³a dawki skutecznej
przekraczaj¹cej 500 mSv. Osobê, która otrzyma³a tak¹ dawkê, kierownik jednostki organizacyjnej jest obowi¹zany skierowaæ na badania lekarskie. Odpowiednie zastosowanie maj¹ tu równie¿ przepisy
art. 31 ust. 2 i 3 prawa atomowego, o czym bêdzie jeszcze mowa.
155
Osobami podejmuj¹cymi powy¿sze dzia³ania mog¹ byæ wy³¹cznie ochotnicy, którzy przed podjêciem tych dzia³añ zostali poinformowani o zwi¹zanym z ich dzia³aniem ryzyku dla zdrowia, a nastêpnie dobrowolnie podjêli decyzjê o udziale w dzia³aniach. Rezygnacja z udzia³u w dzia³aniach nie mo¿e stanowiæ podstawy do rozwi¹zania stosunku pracy. Podczas powy¿szych dzia³añ nale¿y podejmowaæ wszelkie œrodki w celu zapewnienia odpowiedniej ochrony
osób bior¹cych udzia³ w dzia³aniach oraz dokonania oceny i udokumentowania dawek otrzymywanych przez te osoby. Po zakoñczeniu
dzia³añ osoby te s¹ informowane o otrzymanych dawkach i wynikaj¹cym z tego ryzyku dla zdrowia (art. 20 prawa atomowego).
Jakie kategorie pracowników zosta³y ustalone w zale¿noœci od
wielkoœci zagro¿enia na promieniowanie jonizuj¹ce?
Zgodnie z przepisami art. 17 prawa atomowego, w celu dostosowania sposobu oceny zagro¿enia pracowników w jednostkach organizacyjnych do jego spodziewanego poziomu, w zale¿noœci od
wielkoœci zagro¿enia, wprowadza siê dwie kategorie pracowników:
1) kategoriê A obejmuj¹c¹ pracowników, którzy mog¹ byæ nara¿eni na dawkê skuteczn¹ przekraczaj¹c¹ 6 mSv w ci¹gu roku lub na
dawkê równowa¿n¹ przekraczaj¹c¹ trzy dziesi¹te wartoœci dawek
granicznych dla soczewek oczu, skóry i koñczyn, okreœlonych
w rozporz¹dzeniu RM z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie dawek
granicznych promieniowania jonizuj¹cego,
2) kategoriê B obejmuj¹c¹ pracowników, którzy mog¹ byæ nara¿eni na dawkê skuteczn¹ przekraczaj¹c¹ 1 mSv w ci¹gu roku lub na
dawkê równowa¿n¹ przekraczaj¹c¹ jedn¹ dziesi¹t¹ wartoœci dawek
granicznych dla soczewek oczu, skóry i koñczyn, okreœlonych
w rozporz¹dzeniu RM z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie dawek
granicznych promieniowania jonizuj¹cego, i którzy nie zostali zaliczeni do kategorii A.
Ocena nara¿enia pracowników prowadzona jest na podstawie
kontrolnych pomiarów dawek indywidualnych lub pomiarów dozymetrycznych w œrodowisku pracy. Pracownicy kategorii A podlegaj¹ ocenie nara¿enia prowadzonej na podstawie systematycznych pomiarów dawek indywidualnych, a je¿eli mog¹ byæ nara¿eni na ska156
¿enie wewnêtrzne maj¹ce wp³yw na poziom dawki skutecznej dla
tej kategorii pracowników, podlegaj¹ równie¿ pomiarom ska¿eñ wewnêtrznych. Natomiast pracownicy kategorii B podlegaj¹ ocenie nara¿enia prowadzonej na podstawie pomiarów dozymetrycznych
w œrodowisku pracy w sposób pozwalaj¹cy stwierdziæ prawid³owoœæ
zaliczenia pracowników do tej kategorii, chyba ¿e kierownik jednostki organizacyjnej zadecyduje o objêciu ich systematycznymi pomiarami dawek indywidualnych. Zezwolenie mo¿e zawieraæ warunek
prowadzenia oceny nara¿enia pracowników kategorii B wykonuj¹cych
prace okreœlone w tym zezwoleniu na podstawie pomiarów dawek indywidualnych. W przypadku gdy pomiar dawki indywidualnej jest niemo¿liwy lub niew³aœciwy, ocena dawki indywidualnej otrzymanej
przez pracownika kategorii A mo¿e byæ dokonana na podstawie wyników pomiarów dawek indywidualnych przeprowadzonych dla innych
nara¿onych pracowników tej kategorii albo na podstawie wyników pomiarów dozymetrycznych w œrodowisku pracy. Zaliczenia pracowników zatrudnionych w warunkach nara¿enia do kategorii A lub B dokonuje kierownik jednostki organizacyjnej, w zale¿noœci od przewidywanego poziomu nara¿enia tych pracowników. Ze wzglêdu na zdolnoœæ do wykonywania pracy w grupie pracowników kategorii A ustala siê nastêpuj¹c¹ klasyfikacjê medyczn¹: zdolny, zdolny pod pewnymi warunkami, niezdolny. Klasyfikacji medycznej pracownika kategorii A dokonuje uprawniony lekarz, który sprawuje nadzór medyczny nad tym pracownikiem. Pracownik nie mo¿e byæ zatrudniony na
okreœlonym stanowisku w kategorii A, je¿eli uprawniony lekarz wyda³ orzeczenie, ¿e jest on niezdolny do wykonywania takiej pracy.
Zgodnie z art. 21 prawa atomowego, kierownik jednostki organizacyjnej obowi¹zany jest prowadziæ rejestr dawek indywidualnych
otrzymywanych przez pracowników zaliczonych do kategorii A na
podstawie wyników pomiarów dawek indywidualnych oraz pomiarów s³u¿¹cych ocenie dawek od nara¿enia wewnêtrznego, dokonywanych przez podmioty posiadaj¹ce akredytacjê otrzyman¹ na podstawie odrêbnych przepisów. Centralny rejestr dawek indywidualnych prowadzi natomiast Prezes Pañstwowej Agencji Atomistyki na
podstawie wyników pomiarów i ocen otrzymywanych od kierownika jednostki organizacyjnej.
157
Inspektor ochrony radiologicznej, do czasu dokonania pomiarów
dawek indywidualnych oraz pomiarów s³u¿¹cych ocenie dawek od
nara¿enia wewnêtrznego przez podmiot posiadaj¹cy akredytacjê, dokonuje wstêpnej operacyjnej oceny dawek indywidualnych otrzymanych przez pracowników zewnêtrznych wykonuj¹cych dzia³alnoœæ
na terenie kontrolowanym w jednostce organizacyjnej. Inspektor
ochrony radiologicznej mo¿e, do czasu dokonania pomiarów dawek
indywidualnych oraz pomiarów s³u¿¹cych ocenie dawek od nara¿enia wewnêtrznego przez podmiot posiadaj¹cy akredytacjê, dokonaæ
wstêpnej operacyjnej oceny dawek indywidualnych otrzymanych
przez innych ni¿ pracownicy zewnêtrzni pracowników wykonuj¹cych pracê w jednostce organizacyjnej.
Co to s¹ „tereny kontrolowane” i „tereny nadzorowane”?
Stosownie do art. 18 prawa atomowego, w celu dostosowania
dzia³añ i œrodków ochrony radiologicznej pracowników do wielkoœci i rodzajów zagro¿eñ, kierownik jednostki organizacyjnej wprowadza podzia³ lokalizacji miejsc pracy na:
1) tereny kontrolowane – tam, gdzie istnieje mo¿liwoœæ otrzymania dawek okreœlonych dla pracowników kategorii A, istnieje
mo¿liwoœæ rozprzestrzeniania siê ska¿eñ promieniotwórczych lub
mog¹ wystêpowaæ du¿e zmiany mocy dawki promieniowania jonizuj¹cego,
2) tereny nadzorowane – tam, gdzie istnieje mo¿liwoœæ otrzymania dawek okreœlonych dla pracowników kategorii B i które nie
zosta³y zaliczone do terenów kontrolowanych.
Za spe³nienie wymagañ okreœlonych w przepisach wydanych na
podstawie art. 25 pkt 2 prawa atomowego dla terenów kontrolowanych i nadzorowanych jest odpowiedzialny kierownik jednostki organizacyjnej, który podejmuje okreœlone dzia³ania w celu spe³nienia
tych wymagañ po zasiêgniêciu opinii inspektora ochrony radiologicznej i lekarza medycyny pracy. Na podstawie tej delegacji ustawowej Rada Ministrów wyda³a rozporz¹dzenie z dnia 6 sierpnia
2002 r. w sprawie podstawowych wymagañ dotycz¹cych terenów
kontrolowanych i nadzorowanych (DzU nr 138, poz. 1161). Rozporz¹dzenie to okreœla:
158
1) podstawowe wymagania dotycz¹ce terenów kontrolowanych
i nadzorowanych, w tym sposób oznakowania, warunki dostêpu
i opuszczania tych terenów dla pracowników i innych osób,
2) warunki, jakie musz¹ byæ spe³nione dla wykonywania pomiarów dozymetrycznych w œrodowisku pracy na tych terenach,
w szczególnoœci odnoœnie do zakresu programu pomiarów i kryteriów doboru osób wykonuj¹cych pomiary.
Przepis § 2 ust. 1 powy¿szego rozporz¹dzenia RM okreœla nastêpuj¹ce podstawowe wymagania dotycz¹ce terenów kontrolowanych:
1) granice terenu kontrolowanego oznacza siê znakami ostrzegawczymi, których wzór zawiera za³¹cznik do rozporz¹dzenia, oraz
tablicami informacyjnymi podaj¹cymi rodzaj Ÿróde³ promieniotwórczych i zwi¹zane z nimi zagro¿enie;
2) znaki ostrzegawcze i tablice informacyjne, o których mowa
w pkt 1, umieszcza siê przy wejœciu na teren kontrolowany; w przypadku wytyczenia tego terenu poza pomieszczeniem zamkniêtym
umieszcza siê je w odstêpach nie wiêkszych ni¿ 10 m;
3) dostêp do terenu kontrolowanego, ograniczony przez zastosowanie œrodków technicznych, w szczególnoœci drzwi, bram lub widocznych blokad maj¹:
a) pracownicy zatrudnieni na tym terenie,
b) pacjenci poddawani zabiegom diagnostycznym lub terapeutycznym,
c) za zgod¹ kierownika jednostki organizacyjnej lub upowa¿nionej przez niego osoby inne przeszkolone osoby wyposa¿one w dawkomierze osobiste umo¿liwiaj¹ce bezpoœrednie okreœlenie dawki
otrzymanej w czasie przebywania na tym terenie;
4) osoby wymienione wy¿ej w pkt 3 pod lit. a i lit. c, maj¹ dostêp do terenu kontrolowanego i jego opuszczania na podstawie
przepustek, kart wstêpu lub identyfikatorów,
5) dla terenu kontrolowanego opracowuje siê instrukcje pracy,
odpowiednie do zagro¿enia zwi¹zanego z wystêpuj¹cymi Ÿród³ami
i wykonywanymi czynnoœciami.
Je¿eli na terenie kontrolowanym wystêpuje mo¿liwoœæ rozprzestrzeniania siê ska¿eñ promieniotwórczych, poza wymaganiami wymienionymi wy¿ej, zapewnia siê:
159
1) przy wejœciu – mo¿liwoœæ zmiany odzie¿y osobistej na odzie¿
robocz¹ oraz pomiar ska¿eñ osobistych i wnoszonego sprzêtu,
2) przy wyjœciu – pomiar ska¿eñ osobistych i wynoszonego
sprzêtu oraz œrodki i urz¹dzenia do usuwania tych ska¿eñ, zale¿ne
od prowadzonych prac, a tak¿e zamianê odzie¿y roboczej na osobist¹ i pojemniki na ska¿on¹ odzie¿ robocz¹ (§ 2 ust. 2 powo³anego
rozporz¹dzenia RM z dnia 6 sierpnia 2002 r.).
Natomiast przepisy § 3 powo³anego rozporz¹dzenia RM okreœlaj¹ nastêpuj¹ce podstawowe wymagania dotycz¹ce terenów nadzorowanych:
1) granice terenu nadzorowanego oznacza siê znakami ostrzegawczymi, których wzór zawiera za³¹cznik do rozporz¹dzenia,
2) granice terenu nadzorowanego mo¿na oznaczyæ równie¿ tablicami informacyjnymi, podaj¹cymi rodzaj Ÿróde³ promieniotwórczych i zwi¹zane z nimi zagro¿enie, zale¿nie od prowadzonych prac
na tym terenie,
3) znaki ostrzegawcze i tablice informacyjne umieszcza siê przy
wejœciu na teren nadzorowany; w przypadku wytyczenia tego terenu
poza pomieszczeniem zamkniêtym umieszcza siê je w odstêpach nie
wiêkszych ni¿ 10 m,
4) dostêp do terenu nadzorowanego i jego opuszczanie przez osoby inne ni¿ pracownicy zatrudnieni na tym terenie podlega rejestracji.
W przypadku gdy jest to uzasadnione rodzajem czynnoœci wykonywanych na terenie nadzorowanym, poza powy¿szymi wymaganiami, opracowuje siê instrukcje pracy, odpowiednie do zagro¿enia zwi¹zanego z wystêpuj¹cymi Ÿród³ami i wykonywanymi czynnoœciami.
Powo³ane rozporz¹dzenie RM z dnia 6 sierpnia 2002 r. (§ 4)
okreœla nastêpuj¹ce warunki wykonywania pomiarów dozymetrycznych w œrodowisku pracy na terenach kontrolowanych i nadzorowanych:
1) ustalenie miejsca, czasu i czêstotliwoœci przeprowadzania pomiarów,
2) ustalenie rodzajów wykonywanych pomiarów,
3) wskazanie metod, przyrz¹dów oraz procedur pomiarowych.
Zakres programu pomiarów dozymetrycznych w œrodowisku
pracy obejmuje:
160
1) pomiar mocy dawki z okreœleniem rodzaju i energii promieniowania,
2) pomiar i identyfikacjê ska¿eñ promieniotwórczych powierzchni i powietrza – w przypadku mo¿liwoœci rozprzestrzeniania
siê ska¿eñ promieniotwórczych.
Pomiary powy¿sze powinny umo¿liwiaæ:
1) ci¹g³¹ ocenê warunków pracy, w tym ocenê nara¿enia pracowników i innych osób znajduj¹cych siê na terenach kontrolowanych albo nadzorowanych,
2) kontrolê przestrzegania limitów u¿ytkowych dawek okreœlonych w zezwoleniu na prowadzenie dzia³alnoœci na tych terenach,
3) weryfikacjê granic terenu kontrolowanego i nadzorowanego,
4) ocenê nara¿enia osób znajduj¹cych siê poza tymi terenami,
spowodowanego prowadzon¹ dzia³alnoœci¹, w tym w wyniku usuwania substancji promieniotwórczych z tych terenów.
Zgodnie z § 5 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 6 sierpnia 2002 r., pomiary dozymetryczne w œrodowisku pracy mog¹ wykonywaæ osoby:
1) posiadaj¹ce uprawnienia inspektora ochrony radiologicznej,
2) przeszkolone przez inspektora ochrony radiologicznej w zakresie wykonywania pomiarów.
Wymagania dotycz¹ce sprzêtu dozymetrycznego okreœlone zosta³y w za³¹czniku do rozporz¹dzenia Rady Ministrów z dnia 23
grudnia 2002 r. w sprawie wymagañ dotycz¹cych sprzêtu dozymetrycznego (DzU nr 239, poz. 2032), wydanego na podstawie art. 28
prawa atomowego. Rozporz¹dzenie to okreœla wymagania dotycz¹ce
sprzêtu dozymetrycznego stosowanego w warunkach normalnych
oraz w sytuacji zdarzeñ radiacyjnych.
Dzia³alnoœæ zawodowa zwi¹zana z wystêpowaniem promieniowania naturalnego prowadz¹cego do wzrostu nara¿enia pracowników lub ludnoœci, istotnego z punktu widzenia ochrony radiologicznej, wymaga oceny tego nara¿enia. Ocena tego nara¿enia dokonywana jest na podstawie pomiarów dozymetrycznych w œrodowisku
pracy. Do dzia³alnoœci zawodowej zwi¹zanej z wystêpowaniem promieniowania naturalnego zalicza siê w szczególnoœci dzia³alnoœæ
zwi¹zan¹ z wykonywaniem prac:
161
1) w zak³adach górniczych, jaskiniach i innych miejscach pod
powierzchni¹ ziemi oraz w uzdrowiskach,
2) w lotnictwie, z wy³¹czeniem prac wykonywanych przez personel naziemny.
Ponadto Rada Ministrów uprawniona zosta³a do okreœlenia,
w drodze rozporz¹dzenia:
• innych ni¿ wymienione wy¿ej rodzaje dzia³alnoœci zawodowej
zwi¹zanej z wystêpowaniem promieniowania naturalnego prowadz¹cego do wzrostu nara¿enia pracowników lub ludnoœci istotnego
z punktu widzenia ochrony radiologicznej,
• sposobów dokonywania oceny nara¿enia powsta³ego w zwi¹zku z wykonywaniem powy¿szej dzia³alnoœci, trybu postêpowania
maj¹cego na celu zmniejszenie tego nara¿enia oraz innych dzia³añ
maj¹cych na celu ochronê radiologiczn¹ nara¿onych pracowników
i ludnoœci
– uwzglêdniaj¹c zalecenia Unii Europejskiej, przepisy powo³ywanego rozporz¹dzenia RM z dnia 18 stycznia 2005 r. w sprawie dawek
granicznych promieniowania jonizuj¹cego, specyfikê wykonywanej
dzia³alnoœci zawodowej i specyfikê pracy osoby nara¿onej (art. 23
prawa atomowego).
Jakie podstawowe wymogi musz¹ byæ spe³nione przy zatrudnianiu pracownika w warunkach nara¿enia na promieniowanie jonizuj¹ce?
Wed³ug art. 10 prawa atomowego, pracownik mo¿e byæ zatrudniony w warunkach nara¿enia na dzia³anie promieniowania jonizuj¹cego po orzeczeniu braku przeciwwskazañ do takiego zatrudnienia
wydanym przez uprawnionego lekarza, tj. lekarza posiadaj¹cego odpowiednie kwalifikacje. Kwalifikacje uprawnionego lekarza, tryb
wydawania i przechowywania orzeczeñ oraz rodzaje i czêstotliwoœæ
badañ stanu zdrowia pracowników zatrudnionych w warunkach nara¿enia na promieniowanie jonizuj¹ce okreœlaj¹ przepisy prawa pracy, chyba ¿e ustawa – Prawo atomowe stanowi inaczej.
Do pracy przy materiale j¹drowym, Ÿródle promieniowania jonizuj¹cego, odpadach promieniotwórczych lub wypalonym paliwie j¹drowym mo¿na dopuœciæ pracownika, który posiada odpowiedni¹ do
162
stanowiska pracy znajomoœæ przepisów z zakresu bezpieczeñstwa j¹drowego i ochrony radiologicznej oraz niezbêdne umiejêtnoœci.
Kierownik jednostki organizacyjnej jest obowi¹zany zapewniæ
prowadzenie wstêpnych i okresowych – nie rzadziej ni¿ co 5 lat –
szkoleñ pracowników w zakresie bezpieczeñstwa j¹drowego i ochrony radiologicznej, zgodnie z opracowanym przez siebie programem.
Szkoleniem takim powinni byæ objêci równie¿ pracownicy uczestnicz¹cy w transporcie materia³ów j¹drowych, Ÿróde³ promieniotwórczych, odpadów promieniotwórczych lub wypalonego paliwa j¹drowego. Szkolenia powy¿sze powinny obejmowaæ w szczególnoœci:
1) ogólne procedury ochrony radiologicznej i podejmowane
œrodki ostro¿noœci zwi¹zane z dzia³alnoœci¹ wykonywan¹ przez jednostkê organizacyjn¹,
2) procedury ochrony radiologicznej i podejmowane œrodki
ostro¿noœci zwi¹zane z konkretnym stanowiskiem pracy,
3) w przypadku kobiet – tak¿e informacjê o koniecznoœci niezw³ocznego powiadomienia kierownika jednostki organizacyjnej
o ci¹¿y oraz informacjê o ryzyku ska¿enia promieniotwórczego
dziecka karmionego piersi¹ przez matkê, w przypadku gdy istnieje
mo¿liwoœæ ska¿enia promieniotwórczego cia³a matki.
Programy szkoleñ, opracowane przez kierownika jednostki organizacyjnej dzia³aj¹cej na podstawie zezwolenia, podlegaj¹ zatwierdzeniu przez organ, który wyda³ zezwolenie (art. 11 prawa atomowego).
Jak stanowi przepis art. 22 prawa atomowego, przed zatrudnieniem pracownika w warunkach nara¿enia na dzia³anie promieniowania jonizuj¹cego kierownik jednostki organizacyjnej jest obowi¹zany wyst¹piæ do Prezesa Pañstwowej Agencji Atomistyki z wnioskiem o informacjê z centralnego rejestru dawek o dawkach otrzymanych przez tego pracownika w roku kalendarzowym, w którym wystêpuje z wnioskiem, oraz w okresie czterech poprzednich lat kalendarzowych.
Zgodnie z art. 26 prawa atomowego, kierownik jednostki organizacyjnej zatrudniaj¹cej pracowników w warunkach nara¿enia jest
obowi¹zany zapewniæ:
1) opiekê medyczn¹ pracownikom oraz niezbêdne œrodki ochrony indywidualnej i sprzêt dozymetryczny, stosownie do warunków
nara¿enia,
163
2) prowadzenie pomiarów dawek indywidualnych albo pomiarów dozymetrycznych w œrodowisku pracy oraz rejestrowanie danych w tym zakresie.
Kierownik jednostki organizacyjnej jest obowi¹zany zapewniæ
pracownikom zewnêtrznym ochronê radiologiczn¹ równowa¿n¹
ochronie, jak¹ zapewnia pracownikom zatrudnionym w jednostce
organizacyjnej. Ka¿demu pracownikowi zewnêtrznemu Prezes Pañstwowej Agencji Atomistyki wydaje indywidualny dokument nara¿enia pracownika zewnêtrznego (paszport dozymetryczny), w którym
pracodawca zewnêtrzny i kierownik jednostki organizacyjnej
umieszczaj¹ informacje okreœlone w przepisach wydanych na podstawie art. 29 ust. 3 pkt 2 prawa atomowego, do wydania których
zobligowana zosta³a Rada Ministrów (art. 29 prawa atomowego).
Pracownikiem zewnêtrznym – w rozumieniu art. 3 pkt 30 prawa
atomowego – jest pracownik zaliczony do kategorii A, zatrudniony
przez pracodawcê zewnêtrznego lub wykonuj¹cy dzia³alnoœæ na w³asny rachunek, prowadz¹cy dowoln¹ dzia³alnoœæ na terenie kontrolowanym, za który nie jest odpowiedzialny ani on, ani jego pracodawca. Natomiast pracodawc¹ zewnêtrznym jest pracodawca zatrudniaj¹cy pracowników kategorii A, prowadz¹cych dowoln¹ dzia³alnoœæ
na terenie kontrolowanym u innego pracodawcy (art. 3 pkt 28 prawa atomowego).
Za nadzór medyczny nad pracownikami kategorii A odpowiedzialny jest kierownik jednostki organizacyjnej oraz uprawniony lekarz, któremu zapewnia siê dostêp do informacji niezbêdnych do
wydania orzeczenia o zdolnoœci tych pracowników do wykonywania
okreœlonej pracy, ³¹cznie z informacj¹ o warunkach œrodowiskowych
w miejscu pracy. Nadzór medyczny obejmuje wstêpne badania lekarskie pracownika przed jego zatrudnieniem dla okreœlenia, czy
pracownik mo¿e byæ zatrudniony w kategorii A, oraz okresowe badania lekarskie przeprowadzane co najmniej raz w roku, które pozwalaj¹ stwierdziæ, czy pracownik mo¿e nadal wykonywaæ swoje
obowi¹zki. Dla ka¿dego pracownika kategorii A uprawniony lekarz
zak³ada dokumentacjê medyczn¹, prowadzon¹ i aktualizowan¹ przez
ca³y okres zaliczenia do tej kategorii. Dokumentacja jest przechowywana do dnia osi¹gniêcia przez pracownika wieku 75 lat, jednak nie
164
krócej ni¿ przez 30 lat od dnia zakoñczenia przez niego pracy
w warunkach nara¿enia. Dokumentacja medyczna obejmuje informacje o rodzaju wykonywanej pracy, wynikach badañ lekarskich
przeprowadzonych przed podjêciem zatrudnienia w kategorii
A i o wynikach badañ okresowych oraz rejestr dawek indywidualnych, o którym by³a wczeœniej mowa. Po ustaniu zatrudnienia
w warunkach nara¿enia uprawniony lekarz mo¿e zaleciæ kontynuacjê nadzoru medycznego, je¿eli uzna to za konieczne dla ochrony
zdrowia pracownika (art. 30 prawa atomowego).
W przypadku stwierdzonego przekroczenia którejkolwiek z dawek granicznych, okreœlonych w powo³anym wy¿ej rozporz¹dzeniu
RM z dnia 18 stycznia 2005 r., kierownik jednostki organizacyjnej
jest obowi¹zany skierowaæ pracownika na badania lekarskie. Dalsza
praca w warunkach nara¿enia wymaga zgody uprawnionego lekarza.
W razie braku takiej zgody na dalsze zatrudnienie pracownika
w warunkach nara¿enia stosuje siê odpowiednio przepisy prawa pracy odnosz¹ce siê do pracownika, u którego stwierdzono objawy
wskazuj¹ce na powstanie choroby zawodowej (art. 31 prawa atomowego). Od orzeczenia uprawnionego lekarza pracownikowi s³u¿y
odwo³anie do s¹du pracy (art. 32 prawa atomowego).
Jakie zasady ochrony pracowników przed promieniowaniem jonizuj¹cym powinny byæ stosowane podczas pracy na terenie kontrolowanym?
Na podstawie delegacji zawartej w art. 29 ust. 3 prawa atomowego, Rada Ministrów wyda³a rozporz¹dzenie z dnia 27 kwietnia
2004 r. w sprawie ochrony przed promieniowaniem jonizuj¹cym
pracowników zewnêtrznych nara¿onych podczas pracy na terenie
kontrolowanym (DzU nr 102, poz. 1064). Rozporz¹dzenie to dokonuje transpozycji dyrektywy 90/641/Euratom z dnia 4 grudnia 1990 r.
w sprawie praktycznej ochrony pracowników zewnêtrznych nara¿onych na promieniowanie jonizuj¹ce podczas pracy na terenie kontrolowanym (DzUrz WE L 349 z 13.12.1990). Rozporz¹dzenie wesz³o
w ¿ycie z dniem uzyskania przez Polskê cz³onkostwa w Unii Europejskiej, tj. z dniem 1 maja 2004 r. Rozporz¹dzenie to okreœla:
165
1) szczegó³owe obowi¹zki kierownika jednostki organizacyjnej,
pracodawcy zewnêtrznego i pracownika zewnêtrznego w zakresie
ochrony radiologicznej pracowników zewnêtrznych nara¿onych podczas pracy na terenie kontrolowanym,
2) informacje umieszczane przez kierownika jednostki organizacyjnej, pracodawcê zewnêtrznego i uprawnionego lekarza w paszporcie dozymetrycznym,
3) tryb wydawania oraz wzór paszportu dozymetrycznego.
Zgodnie z § 2 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 27 kwietnia 2004 r., kierownik jednostki organizacyjnej, w zakresie ochrony
radiologicznej pracowników zewnêtrznych nara¿onych podczas pracy na terenie kontrolowanym jest w szczególnoœci obowi¹zany:
1) sprawdziæ, czy pracownicy zewnêtrzni posiadaj¹ aktualne
orzeczenia lekarskie o zdolnoœci do pracy, w tym stwierdzaj¹ce brak
przeciwwskazañ do pracy w warunkach nara¿enia, wydane przez
uprawnionego lekarza,
2) zapewniæ pracownikom przeszkolenie specjalistyczne
uwzglêdniaj¹ce specyfikê terenu kontrolowanego i planowanej pracy, niezale¿nie od podstawowego szkolenia w zakresie bezpieczeñstwa j¹drowego i ochrony radiologicznej,
3) zapewniæ im niezbêdne œrodki ochrony indywidualnej, stosownie do warunków nara¿enia,
4) zapewniæ warunki pracy umo¿liwiaj¹ce przestrzeganie zasad
ochrony radiologicznej oraz ograniczeñ dawek promieniowania jonizuj¹cego zgodnie z art. 8, 9, 13, 14, 19 i art. 25 pkt 1 prawa atomowego,
5) zapewniæ prowadzenie pomiaru dawek indywidualnych oraz
innych pomiarów dozymetrycznych w sposób dostosowany do warunków nara¿enia, jak równie¿ prowadzenie dokumentacji tych pomiarów zgodnie z wymaganiami przepisów wydanych na podstawie
art. 28 pkt 1 prawa atomowego, oraz dokonywanie w tym zakresie
wpisów w paszportach dozymetrycznych.
Stosownie do przepisów § 3 powo³anego rozporz¹dzenia RM
z dnia 27 kwietnia 2004 r., pracodawca zewnêtrzny w zakresie
ochrony radiologicznej swoich pracowników nara¿onych podczas
pracy na terenie kontrolowanym w szczególnoœci powinien zapewniæ:
166
1) przestrzeganie zasad ochrony radiologicznej oraz ograniczeñ
dawek promieniowania jonizuj¹cego zgodnie z przepisami prawa
atomowego,
2) podstawowe szkolenie pracowników w zakresie bezpieczeñstwa j¹drowego i ochrony radiologicznej, obejmuj¹ce informacjê
o zagro¿eniach zwi¹zanych z prac¹ w warunkach nara¿enia na promieniowanie jonizuj¹ce i stosowanych œrodkach ochrony oraz o znaczeniu przestrzegania odpowiednich wymagañ technicznych i medycznych w tym zakresie,
3) objêcie pracowników ocen¹ nara¿enia, a tak¿e nadzorem medycznym stosownie do art. 26, 30 i 31 prawa atomowego, w tym
badaniami lekarskimi w celu uzyskania orzeczenia uprawnionego lekarza o zdolnoœci pracownika do pracy z okreœleniem, jeœli wynika
to z klasyfikacji medycznej pracownika zgodnie z art. 17 ust. 7 prawa atomowego, warunków dopuszczenia do pracy uwzglêdniaj¹cych
zagro¿enia napromieniowaniem zewnêtrznym, ska¿eniami wewnêtrznymi oraz ewentualne przeciwwskazania zdrowotne w stosowaniu œrodków ochrony dróg oddechowych, potwierdzone odpowiednimi wpisami w czêœciach D6, D7 i D8 paszportu dozymetrycznego dokonanymi przez uprawnionego lekarza,
4) uzyskanie paszportów dozymetrycznych dla zatrudnianych
przez siebie pracowników zewnêtrznych przed skierowaniem ich do
prac na terenie kontrolowanym innej jednostki organizacyjnej i dokonanie wpisów w czêœciach D9 i D10 tych paszportów,
5) uaktualnianie danych radiologicznych indywidualnego monitoringu nara¿enia poszczególnych pracowników w czêœciach D4, D5
i D9 paszportów dozymetrycznych, w szczególnoœci danych, o których mowa w § 7 pkt 1 lit. b powo³anego rozporz¹dzenia RM
z dnia 27 kwietnia 2004 r., a tak¿e w centralnym rejestrze dawek indywidualnych.
Pracodawca zewnêtrzny mo¿e, w drodze umowy, powierzyæ kierownikowi jednostki organizacyjnej wykonanie wszystkich lub niektórych obowi¹zków wymienionych wy¿ej w pkt. 1–3 i 5. W przypadku pracownika zewnêtrznego wykonuj¹cego na w³asny rachunek
dzia³alnoœæ na terenie kontrolowanym, obowi¹zki pracodawcy ze167
wnêtrznego okreœlone wy¿ej wykonuje ten pracownik (§ 3 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 27 kwietnia 2004 r.).
W zakresie ochrony radiologicznej pracownik zewnêtrzny nara¿ony podczas pracy na terenie kontrolowanym jest obowi¹zany:
1) przestrzegaæ zasad bezpiecznej pracy w warunkach nara¿enia, w tym szczegó³owych przepisów obowi¹zuj¹cych na danym
stanowisku pracy w jednostce organizacyjnej, w której wykonuje
pracê na terenie kontrolowanym,
2) wspó³dzia³aæ z kierownikiem jednostki organizacyjnej w zakresie poprawy warunków pracy i w³aœciwej kontroli otrzymanych
dawek promieniowania jonizuj¹cego,
3) dbaæ o terminowoœæ i kompletnoœæ wpisów w paszporcie dozymetrycznym (§ 4 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 27
kwietnia 2004 r.).
Kierownik jednostki organizacyjnej przed dopuszczeniem pracownika zewnêtrznego do wykonywania prac na terenie kontrolowanym jest obowi¹zany sprawdziæ, czy wpisy do paszportu dozymetrycznego pracownika zawieraj¹ odpowiednie informacje oraz:
1) sprawdziæ na podstawie wpisów do paszportu dozymetrycznego, czy wykonywanie przewidzianych prac nie narusza wymagañ,
o których mowa w § 2 pkt 4 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia
27 kwietnia 2004 r., w zakresie dopuszczalnego nara¿enia pracownika i udokumentowaæ to,
2) sprawdziæ, czy zosta³y spe³nione pozosta³e warunki, o których mowa w § 2 pkt 1–3 i 5 powo³anego rozporz¹dzenia RM,
3) w przypadku dopuszczenia pracownika zewnêtrznego do prac
na terenie kontrolowanym dokonaæ wpisu do jego paszportu dozymetrycznego, potwierdzaj¹cego rozpoczêcie wykonywania tych prac.
Informacje umieszczane w paszporcie dozymetrycznym pracownika zewnêtrznego przed przyst¹pieniem do pracy na terenie kontrolowanym obejmuj¹:
1) nazwê, adres i numer REGON pracodawcy zewnêtrznego,
2) medyczn¹ klasyfikacjê pracownika zewnêtrznego wraz z dat¹
ostatniego badania okresowego,
3) wyniki oceny dawek indywidualnych otrzymanych przez pracownika zewnêtrznego (§ 5 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia
27 kwietnia 2004 r.).
168
Zgodnie z § 6 powo³anego rozporz¹dzenia RM, kierownik jednostki organizacyjnej w okresie wykonywania przez pracownika zewnêtrznego pracy na terenie kontrolowanym dokonuje w jego paszporcie dozymetrycznym w czêœciach D2 i D3 wpisów obejmuj¹cych:
1) datê pocz¹tku i koñca ka¿dego z okresów wykonywania
przez pracownika zewnêtrznego pracy na terenie kontrolowanym,
2) zmierzone dawki równowa¿ne, dawki od nara¿enia wewnêtrznego oraz dawkê skuteczn¹ (efektywn¹) na koniec ka¿dego
z kolejnych okresów nara¿enia, w ca³ym okresie pracy na terenie
kontrolowanym w danej jednostce organizacyjnej.
W sytuacjach przekroczenia dawek granicznych kierownik jednostki organizacyjnej dokonuje odpowiednich wpisów w czêœci D5
paszportu dozymetrycznego.
Kierownik jednostki organizacyjnej po zakoñczeniu przez pracownika zewnêtrznego wykonywania pracy na terenie kontrolowanym:
1) niezw³ocznie dokonuje w paszporcie dozymetrycznym:
a) wpisu potwierdzaj¹cego zakoñczenie wykonywania pracy
w tej jednostce z dat¹ koñca ostatniego z okresów nara¿enia,
b) uaktualnienia danych w czêœciach D4, D5 i D9, w przypadku, o którym mowa w § 5 ust. 4 powo³anego rozporz¹dzenia RM,
niezw³ocznie po ich uzyskaniu;
2) rejestruje dane dotycz¹ce nara¿enia pracownika zewnêtrznego
obejmuj¹ce:
a) informacje o pracowniku zawarte w czêœciach B i C jego
paszportu dozymetrycznego,
b) informacje o pracodawcy zewnêtrznym zawarte w czêœci D10,
c) wyniki pomiarów dozymetrycznych stanowi¹cych podstawê
oceny dawki promieniowania jonizuj¹cego otrzymanej przez pracownika zewnêtrznego zawarte w czêœciach D2 i D3 paszportu dozymetrycznego, wraz z informacj¹ o podmiocie dokonuj¹cym pomiarów i o stosowanych metodach pomiarowych;
3) przekazuje dane o nara¿eniu pracownika zewnêtrznego do
centralnego rejestru dawek i uprawnionemu lekarzowi, ze wskazaniem, ¿e dotyczy to pracownika zewnêtrznego, i podaniem numeru
jego paszportu dozymetrycznego (§ 7 powo³anego rozporz¹dzenia
RM z dnia 27 kwietnia 2004 r.).
169
Paszport dozymetryczny wydaje Prezes Pañstwowej Agencji
Atomistyki na pisemny wniosek pracodawcy zewnêtrznego,
a w przypadku pracownika zewnêtrznego wykonuj¹cego dzia³alnoœæ
na w³asny rachunek, na wniosek tego pracownika, zawieraj¹cy:
1) nazwê, adres i numer REGON pracodawcy zewnêtrznego,
2) imiê i nazwisko, p³eæ, adres, datê i miejsce urodzenia oraz
numer PESEL, a w przypadku cudzoziemca numer paszportu albo
innego dokumentu potwierdzaj¹cego to¿samoœæ pracownika zewnêtrznego.
Wzór paszportu dozymetrycznego stanowi za³¹cznik do powo³anego rozporz¹dzenia RM (§ 8 powo³anego rozporz¹dzenia RM
z dnia 27 kwietnia 2004 r.).
Kto prowadzi i w jakiej formie rejestr dawek indywidualnych?
Zgodnie z przepisami § 2 rozporz¹dzenia Rady Ministrów
z dnia 5 listopada 2002 r. w sprawie wymagañ dotycz¹cych rejestracji dawek indywidualnych (DzU nr 207, poz. 1753), wydanego na
podstawie art. 28 prawa atomowego – rejestracja dawek indywidualnych otrzymywanych przez pracowników kategorii A jest dokonywana w rejestrze, który obejmuje nastêpuj¹ce dane:
1) nazwisko, imiona, nazwisko rodowe, p³eæ, datê i miejsce urodzenia, imiona rodziców pracownika;
2) informacjê o rodzaju pracy wykonywanej przez pracownika
w okresie rejestracyjnym, tj. w okresie, dla którego jest dokonywana ocena nara¿enia pracowników;
3) uzyskan¹ z centralnego rejestru dawek informacjê o dawce skutecznej (efektywnej), otrzymanej przez pracownika przed zatrudnieniem w warunkach nara¿enia w jednostce organizacyjnej,
z wyodrêbnieniem dawek otrzymanych w ostatnich 4 latach kalendarzowych;
4) wyniki pomiarów dozymetrycznych stanowi¹cych podstawê
oceny dawki skutecznej (efektywnej) w okresie rejestracyjnym,
wraz z informacj¹ o podmiocie dokonuj¹cym pomiarów i o stosowanych metodach pomiarowych;
5) ocenê dawki skutecznej (efektywnej), w tym skutecznej dawki obci¹¿aj¹cej, a tak¿e, w zale¿noœci od rodzaju pracy wykonywa170
nej przez pracownika, dawek równowa¿nych dla soczewek oczu,
skóry oraz d³oni, przedramion, stóp i podudzi, otrzymanych przez
pracownika w okresie rejestracyjnym, wraz z informacj¹ o podmiocie dokonuj¹cym oceny i o podstawie oceny;
6) informacjê o okolicznoœciach, w jakich powsta³o nara¿enie:
a) w wyniku wykonywania przez pracownika rutynowych czynnoœci,
b) na skutek przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 1 ustawy,
c) w szczególnych przypadkach, o których mowa w art. 19 ust.
1 ustawy,
d) na skutek nara¿enia wyj¹tkowego, o którym mowa w art. 20
ust. 1 ustawy.
Okres rejestracyjny obejmuje rok kalendarzowy, z tym ¿e kierownik jednostki organizacyjnej mo¿e, w zale¿noœci od rodzaju pracy wykonywanej przez pracownika, okreœliæ krótszy okres rejestracyjny. Je¿eli nara¿enia powsta³y w okolicznoœciach wymienionych
wy¿ej w pkt 6 lit. b–d, okresem rejestracyjnym jest okres nara¿enia.
Dawek indywidualnych otrzymanych w okolicznoœciach wymienionych wy¿ej w pkt 6 lit. a i b, nie sumuje siê z dawkami indywidualnymi otrzymanymi w okolicznoœciach wymienionych w pkt 6
lit. c i d.
Rejestr dawek indywidualnych jest prowadzony w formie pisemnej lub elektronicznej ksiêgi rejestrowej, sk³adaj¹cej siê z kart ewidencyjnych odrêbnych dla ka¿dego pracownika. Karty ewidencyjne rejestru dawek indywidualnych obejmuj¹ dane okreœlone wy¿ej
w § 2 powo³anego rozporz¹dzenia RM (§ 3 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 5 listopada 2002 r.).
Dane do rejestracji dawek indywidualnych oraz dokumenty stanowi¹ce podstawê rejestracji przechowuje siê do dnia osi¹gniêcia
przez pracownika wieku 75 lat, jednak nie krócej ni¿ przez okres 30
lat od dnia zakoñczenia przez niego pracy w warunkach nara¿enia
w danej jednostce organizacyjnej. Je¿eli rejestr dawek indywidualnych jest prowadzony w formie elektronicznej ksiêgi rejestrowej,
kierownik jednostki organizacyjnej sporz¹dza na informatycznych
noœnikach danych kopiê zawartych w ksiêdze danych, co najmniej
raz na miesi¹c wed³ug stanu na ostatni dzieñ miesi¹ca. Kopiê da171
nych zawartych w ksiêdze przechowuje siê przez okres 5 lat od dnia
sporz¹dzenia (§ 4 i 5 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 5 listopada 2002 r.).
Przepisy § 2, 3 i 5 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 5 listopada 2002 r. stosuje siê odpowiednio do rejestracji dawek indywidualnych otrzymywanych przez pracowników kategorii B, je¿eli
zezwolenie na prowadzenie dzia³alnoœci zwi¹zanej z nara¿eniem zawiera warunek prowadzenia oceny nara¿enia tych pracowników wykonuj¹cych prace okreœlone w zezwoleniu na podstawie pomiarów
dawek indywidualnych. Przepisy § 2 ust. 1 pkt 1, 4–6 ust. 2 i 3 oraz
§ 3–5 powo³anego rozporz¹dzenia RM stosuje siê odpowiednio do
rejestracji dawek indywidualnych otrzymywanych przez inne osoby
ni¿ pracownicy kategorii A, w sytuacji nara¿enia:
1) na skutek przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 1 prawa
atomowego,
2) wyj¹tkowego, o którym mowa w art. 20 ust. 1 prawa atomowego (§ 6 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 5 listopada 2002 r.).
Kierownik jednostki organizacyjnej przekazuje w terminie do
dnia 15 kwietnia roku nastêpnego:
1) uprawnionemu lekarzowi prowadz¹cemu dokumentacjê medyczn¹ pracowników kategorii A dane, o których mowa w § 2 ust.
1 powo³anego rozporz¹dzenia RM,
2) do centralnego rejestru dawek dane, o których mowa w § 2
ust. 1 pkt 1, 5 i 6 powo³anego rozporz¹dzenia RM
– dotycz¹ce roku kalendarzowego poprzedzaj¹cego przekazanie.
W przypadku gdy praca w warunkach nara¿enia usta³a przed
up³ywem roku kalendarzowego, przekazanie powy¿szych danych
nastêpuje niezw³ocznie po ustaniu tej pracy. Niezw³ocznie po ustaniu nara¿enia osób wymienionych w § 6 ust. 2 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 5 listopada 2002 r., kierownik jednostki organizacyjnej w sytuacji nara¿enia na skutek przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 1 prawa atomowego, oraz osoba kieruj¹ca usuwaniem skutków zdarzenia radiacyjnego lub dzia³aniami interwencyjnymi w sytuacji nara¿enia wyj¹tkowego, przekazuj¹:
1) do centralnego rejestru dawek dane okreœlone w § 2 ust. 1
pkt 1, 5 i 6 powo³anego rozporz¹dzenia RM,
172
2) uprawnionemu lekarzowi dane okreœlone w § 2 ust. 1 powo³anego rozporz¹dzenia RM – w przypadku osób wymienionych
w art. 20 ust. 3 prawa atomowego.
Dane wymienione wy¿ej przekazuje siê do centralnego rejestru
dawek w formie karty zg³oszeniowej. Wzór karty zg³oszeniowej do
centralnego rejestru dawek okreœla za³¹cznik nr 1 do rozporz¹dzenia
(§ 7 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 5 listopada 2002 r.).
Centralny rejestr dawek jest prowadzony w formie elektronicznej bazy danych sk³adaj¹cej siê z u³o¿onych alfabetycznie elektronicznych kart ewidencyjnych, odrêbnych dla ka¿dego pracownika
kategorii A oraz inne osoby. Wzór karty ewidencyjnej centralnego
rejestru dawek okreœla za³¹cznik nr 2 do rozporz¹dzenia. Wprowadzenie danych do centralnego rejestru dawek odbywa siê na podstawie kart zg³oszeniowych (§ 8 powo³anego rozporz¹dzenia RM
z dnia 5 listopada 2002 r.).
Dane w centralnym rejestrze dawek oraz karty zg³oszeniowe
przechowuje siê do dnia osi¹gniêcia przez pracownika kategorii A
lub osobê, o której mowa w § 6 ust. 2 powo³anego rozporz¹dzenia
RM, wieku 75 lat, jednak nie krócej ni¿ przez okres 30 lat, licz¹c
od koñca roku kalendarzowego, w którym sporz¹dzono ostatni wpis
w centralnym rejestrze dawek dotycz¹cy pracownika lub tej osoby
(§ 9 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 5 listopada 2002 r.).
Prezes Pañstwowej Agencji Atomistyki sporz¹dza na informatycznych noœnikach danych kopiê zawartych w centralnym rejestrze
dawek danych, corocznie wed³ug stanu na dzieñ 31 grudnia. Kopiê
danych przechowuje siê przez okres 5 lat od zakoñczenia roku,
w którym zosta³a sporz¹dzona. Z centralnego rejestru dawek Prezes
Pañstwowej Agencji Atomistyki przekazuje dane o dawkach otrzymanych przez osobê, której dane s¹ zarejestrowane w rejestrze,
z uwzglêdnieniem okolicznoœci nara¿enia:
1) na wniosek kierownika jednostki organizacyjnej, w której
osoba ta ma byæ zatrudniona w warunkach nara¿enia,
2) na wniosek osoby, której dane s¹ zarejestrowane w rejestrze.
Wniosek kierownika jednostki organizacyjnej powinien zawieraæ:
1) nazwê, adres, numer REGON jednostki organizacyjnej, której
kierownik wystêpuje z wnioskiem,
173
2) imiê i nazwisko, nazwisko rodowe, p³eæ, datê i miejsce urodzenia, imiona rodziców osoby, której dotyczy wniosek,
3) oœwiadczenie kierownika jednostki organizacyjnej, ¿e zamierza zatrudniæ osobê, której dotyczy wniosek, w kierowanej przez
siebie jednostce organizacyjnej, wraz z okreœleniem rodzaju pracy,
któr¹ ta osoba ma wykonywaæ,
4) okreœlenie okresu, jaki ma obejmowaæ informacja o dawkach
otrzymanych przez osobê, która ma byæ zatrudniona w warunkach
nara¿enia,
5) datê sporz¹dzenia wniosku,
6) pieczêæ i podpis kierownika jednostki organizacyjnej.
Natomiast wniosek osoby, której dane s¹ zarejestrowane w rejestrze, powinien zawieraæ:
1) nazwisko, imiona, nazwisko rodowe, datê i miejsce urodzenia, imiona rodziców, miejsce zamieszkania osoby wystêpuj¹cej
z wnioskiem,
2) okreœlenie okresu, jaki ma obejmowaæ informacja o dawkach
otrzymanych przez osobê wystêpuj¹c¹ z wnioskiem, i jej podpis.
Na wniosek osoby, której dane s¹ zarejestrowane w centralnym
rejestrze dawek, uzasadniony zamiarem podjêcia pracy w warunkach nara¿enia poza granicami kraju, Prezes Pañstwowej Agencji
Atomistyki przekazuje jej w jêzyku angielskim dane o otrzymanych
przez ni¹ dawkach indywidualnych (§ 10 i 11 powo³anego rozporz¹dzenia RM z dnia 5 listopada 2002 r.).
W przypadku wyst¹pienia z wnioskiem przez kierownika jednostki organizacyjnej, w której dana osoba ma byæ zatrudniona
w warunkach nara¿enia, Prezes Pañstwowej Agencji Atomistyki
przekazuje dane o dawkach indywidualnych otrzymanych przez pracowników kategorii A przed dniem wejœcia w ¿ycie rozporz¹dzenia,
na podstawie informacji uzyskanych od podmiotów, które przed tym
dniem prowadzi³y pomiary dawek indywidualnych oraz ocenê dawek od nara¿enia wewnêtrznego:
1) Instytutu Medycyny Pracy w £odzi,
2) Centralnego Laboratorium Ochrony Radiologicznej w Warszawie,
3) Wojskowego Instytutu Higieny i Epidemiologii w Warszawie,
174
4) Instytutu Fizyki J¹drowej w Krakowie,
5) G³ównego Instytutu Górnictwa w Katowicach,
6) Instytutu Energii Atomowej w Otwocku-Œwierku.
Podmioty, które prowadzi³y pomiary dawek indywidualnych
oraz ocenê dawek od nara¿enia wewnêtrznego, przekazuj¹ Prezesowi Agencji na jego wniosek informacje, o których mowa w ust. 1,
w terminie 7 dni od dnia otrzymania wniosku (§ 12 powo³anego
rozporz¹dzenia RM z dnia 5 listopada 2002 r.).
5. WYKONYWANIE PRAC
O SZCZEGÓLNYM ZAGRO¯ENIU DLA ZDROWIA
LUB ¯YCIA
Do czego jest obowi¹zany pracodawca prowadz¹cy dzia³alnoœæ
stwarzaj¹c¹ mo¿liwoœæ wyst¹pienia nag³ego niebezpieczeñstwa dla
zdrowia lub ¿ycia pracowników?
Zgodnie z art. 224 k.p., pracodawca prowadz¹cy dzia³alnoœæ,
która stwarza mo¿liwoœæ wyst¹pienia nag³ego niebezpieczeñstwa dla
zdrowia lub ¿ycia pracowników, jest obowi¹zany podejmowaæ dzia³ania zapobiegaj¹ce takiemu niebezpieczeñstwu. Przede wszystkim
w takich przypadkach pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ:
1) odpowiednie do rodzaju niebezpieczeñstwa urz¹dzenia
i sprzêt ratowniczy oraz ich obs³ugê przez osoby nale¿ycie przeszkolone,
2) udzielenie pierwszej pomocy poszkodowanym.
Przepisy powy¿sze nie naruszaj¹ jednak wymagañ, okreœlonych
w odrêbnych przepisach, dotycz¹cych katastrof i innych nadzwyczajnych zagro¿eñ.
Mo¿liwoœæ wyst¹pienia nag³ego niebezpieczeñstwa dla zdrowia
lub ¿ycia pracowników wystêpuje w wielu zak³adach pracy, np.
w przemyœle rafineryjnym i innych zak³adach stosuj¹cych materia³y
i substancje o w³aœciwoœciach ³atwopalnych, wybuchowych czy toksycznych. Pracodawca prowadz¹cy tak¹ dzia³alnoœæ musi liczyæ siê
175
z mo¿liwoœci¹ wyst¹pienia nag³ego niebezpieczeñstwa zagra¿aj¹cego zdrowiu lub ¿yciu pracowników, którego nie jest w stanie przewidzieæ, i podejmowaæ odpowiednie dzia³ania zapobiegaj¹ce takiemu niebezpieczeñstwu.
Jakie prace powinny byæ wykonywane przez co najmniej dwie
osoby?
Pracodawca jest te¿ obowi¹zany zapewniæ, aby prace, przy których istnieje mo¿liwoœæ wyst¹pienia szczególnego zagro¿enia dla
zdrowia lub ¿ycia ludzkiego, by³y wykonywane przez co najmniej
dwie osoby, w celu zapewnienia asekuracji. Rodzaje takich prac
okreœlone zosta³y w za³¹czniku do rozporz¹dzenia Ministra Pracy
i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie rodzajów
prac, które powinny byæ wykonywane przez co najmniej dwie osoby (DzU nr 62, poz. 288), wydanym na podstawie art. 225 § 2
k.p.). W za³¹czniku tym wymienionych zosta³o kilkadziesi¹t rodzajów prac, które powinny byæ wykonywane przez co najmniej dwie
osoby w celu zapewnienia asekuracji, jak np.:
• prace wykonywane wewn¹trz zbiorników, kot³ów, silosów
i urz¹dzeñ technologicznych, w tym prace w zbiornikach otwartych,
które nie pozwalaj¹ na bezpoœredni kontakt wizualny co najmniej
z jednym pracownikiem,
• prace w pomieszczeniach, w których wystêpuj¹ gazy lub pary
truj¹ce, ¿r¹ce albo dusz¹ce, przy których wykonywaniu wymagane
jest stosowanie œrodków ochrony indywidualnej,
• prace zwi¹zane z:
– monta¿em i demonta¿em studzienek, stacji pomp wodnych
przy g³êbokoœciach wiêkszych od 2 m,
– odmulaniem i pog³êbianiem cieków i zbiorników wodnych,
– budow¹ i pog³êbianiem studni kopanych przy g³êbokoœciach
wiêkszych od 2 m,
• prace na czynnych gazoci¹gach i przemys³owych instalacjach
gazowych,
• prace na stanowiskach organizowanych w magazynach substancji truj¹cych i ¿r¹cych,
• prace przy usuwaniu ska¿eñ chemicznych,
176
• prace zwi¹zane z transportowaniem i stosowaniem materia³ów
wybuchowych,
• prace przy usuwaniu skutków wypadków i awarii radiacyjnych,
• prace zwi¹zane z transportem i prze³adunkiem materia³ów
promieniotwórczych, wymagaj¹ce nadzoru dozymetrycznego,
• prace w sterowniach i przy kana³ach reaktorów j¹drowych
oraz w sterowniach i bunkrach akceleratorów,
• prace zwi¹zane z obs³ug¹ studzienek i zbiorników œcieków radioaktywnych,
• prace badawcze z u¿yciem urz¹dzeñ plazmowych do syntezy
termoj¹drowej,
• prace zwi¹zane z konserwacj¹, monta¿em i napraw¹ dŸwigów,
suwnic, ¿urawi wie¿owych i samojezdnych, uk³adnic magazynowych i schodów ruchomych,
• prace spawalnicze, ciêcie gazowe i elektryczne oraz inne prace wymagaj¹ce pos³ugiwania siê otwartym Ÿród³em ognia w pomieszczeniach zamkniêtych albo w pomieszczeniach zagro¿onych
po¿arem lub wybuchem,
• prace wykonywane w pobli¿u nie os³oniêtych urz¹dzeñ elektroenergetycznych lub ich czêœci, znajduj¹cych siê pod napiêciem,
• prace przy wy³¹czonych spod napiêcia elektroenergetycznych
liniach napowietrznych, które krzy¿uj¹ siê z liniami znajduj¹cymi
siê pod napiêciem,
• prace przy wykonywaniu prób i pomiarów w zak³adach energetycznych oraz innych zak³adach przy urz¹dzeniach elektroenergetycznych, z wy³¹czeniem prac stale wykonywanych przez wyznaczonych pracowników w ustalonych miejscach pracy (laboratoria,
stacje prób),
• prace przy budowie i eksploatacji napowietrznych linii elektroenergetycznych i linii telekomunikacyjnych wykonywanych:
– w terenie trudno dostêpnym lub zalesionym, wymagaj¹cym
œcinania drzew,
– przy wymianie s³upów i przewodów na s³upach,
• prace na obiektach radiokomunikacyjnych w terenie górskim
trudno dostêpnym,
• prace konserwacyjne przy nadajnikach radiowych i telewizyjnych oraz prace wykonywane na polach antenowych,
177
• prace wykonywane na wysokoœci powy¿ej 2 m w przypadkach, w których wymagane jest zastosowanie œrodków ochrony indywidualnej przed upadkiem z wysokoœci,
• prace w wykopach i wyrobiskach o g³êbokoœci wiêkszej od 2 m,
• prace geodezyjno-melioracyjne na terenach bagiennych,
• prace w kesonach i prace nurków,
• prace malarzy, konserwatorów okrêtowych, wykonywane poza
burt¹ statku lub z zewnêtrznego rusztowania wisz¹cego oraz prace
na masztach,
• prace zwi¹zane z otwieraniem i zamykaniem luków ³adowni
na statkach,
• prace na otwartych pok³adach statków w warunkach sztormowych oraz na stanowiskach manewrowych, cumowniczych na dziobie i rufie,
• prace na statkach przy prze³adunkach i manipulacjach materia³ów niebezpiecznych,
• prace przy oznakowywaniu i remoncie dróg na odcinkach nie
zamkniêtych dla ruchu,
• prace maszynistów kolejowych zatrudnionych na:
– lokomotywach elektrycznych nie wyposa¿onych w dwa aktywne systemy zabezpieczeñ, tj. czuwak aktywny i system samoczynnego hamowania poci¹gu,
– pojazdach trakcyjnych, poruszaj¹cych siê z szybkoœci¹ powy¿ej 130 km/h,
– lokomotywach prowadz¹cych poci¹gi w ruchu towarowym po
liniach, na których miarodajne pochylenie na obs³ugiwanym odcinku jest wiêksze ni¿ 15 promili na d³ugoœci 1000 m,
• prace operatorów sprê¿arek ch³odniczych, prace przy nape³nianiu instalacji amoniakiem oraz prace wykonywane w komorach ch³odniczych, gdy drzwi do tych komór otwierane s¹ tylko z zewn¹trz,
• prace przy og³uszaniu zwierz¹t w zak³adach przemys³u miêsnego,
• prace zwi¹zane z obs³ug¹ i zabiegami weterynaryjnymi zwierz¹t du¿ych w stacjach hodowli i unasienniania,
• prace zwi¹zane z dokarmianiem ryb z ³ódki,
• prace zwi¹zane ze stosowaniem:
178
– œrodków ochrony roœlin podczas zabiegu fumigacji,
– œrodków ochrony roœlin w uprawach pod os³onami i w pomieszczeniach zamkniêtych,
• prace zwi¹zane ze œwiadczeniem us³ug w zakresie stosowania
preparatów ochrony roœlin w formie p³ynnej, zaliczanych do pierwszej kategorii toksycznoœci,
• prace przy pozyskiwaniu drewna w lesie,
• prace zwi¹zane z ratownictwem górskim.
6. POWSTRZYMANIE SIÊ OD WYKONYWANIA PRACY
Kiedy pracownik mo¿e powstrzymaæ siê od wykonywania pracy?
Przepisy art. 210 k.p. przewiduj¹ dwie ró¿ne sytuacje, w których
pracownik mo¿e jednostronnie powstrzymaæ siê od wykonywania
pracy, bez ujemnych dla siebie konsekwencji, a nawet z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Unormowania te s¹ zgodne z art. 13
konwencji nr 155 Miêdzynarodowej Organizacji Pracy z 1981 r.,
dotycz¹cej bezpieczeñstwa, zdrowia pracowników i œrodowiska pracy, wed³ug którego „Pracownik, który powstrzyma³ siê od wykonywania pracy w okreœlonej sytuacji, co do której mia³ s³uszny powód
przypuszczaæ, i¿ stanowi ona bezpoœrednie i powa¿ne niebezpieczeñstwo dla jego ¿ycia lub zdrowia, powinien byæ chroniony przed
niesprawiedliwymi konsekwencjami...”.
W myœl art. 210 § 1 k.p., pracownik ma prawo powstrzymaæ siê
od wykonywania pracy, je¿eli warunki pracy nie odpowiadaj¹ przepisom bezpieczeñstwa i higieny pracy i stwarzaj¹ bezpoœrednie zagro¿enie dla zdrowia lub ¿ycia pracownika albo gdy wykonywana
przez niego praca grozi takim niebezpieczeñstwem innym osobom
(innym pracownikom lub osobom trzecim znajduj¹cym siê w miejscu wykonywania pracy przez pracownika). Je¿eli zaœ powstrzymanie siê od wykonywania pracy nie usuwa takiego zagro¿enia, pracownik ma prawo oddaliæ siê z miejsca zagro¿enia (art. 210 § 2
k.p.). O powstrzymaniu siê od wykonywania pracy i oddaleniu
179
z miejsca zagro¿enia pracownik jest obowi¹zany niezw³ocznie zawiadomiæ swojego prze³o¿onego. Zawiadomienie to powinno zarazem spowodowaæ podjêcie przez pracodawcê odpowiednich dzia³añ
w celu usuniêcia tego zagro¿enia. Powstrzymanie siê pracownika od
wykonywania pracy lub oddalenie z miejsca zagro¿enia w powy¿szych sytuacjach nie jest ograniczone czasowo i mo¿e ono trwaæ tak
d³ugo, dopóki bezpoœrednie zagro¿enie dla zdrowia lub ¿ycia pracownika istnieje.
Jak wynika z powy¿szych uregulowañ, pracownik mo¿e powstrzymaæ siê od wykonywania pracy, je¿eli istnieje „bezpoœrednie
zagro¿enie” dla jego zdrowia lub ¿ycia albo dla innych osób. Ocena, czy takie zagro¿enie istnieje nale¿y w zasadzie do pracownika,
jednak¿e mo¿e byæ ona zweryfikowana przez prze³o¿onego, który
zosta³ zawiadomiony o wystêpuj¹cym niebezpieczeñstwie. Mo¿e on
bowiem uznaæ, ¿e pracownik b³êdnie lub nazbyt pochopnie oceni³
dan¹ sytuacjê, jednak¿e nie zawsze taka weryfikacja bêdzie mo¿liwa, gdy¿ do czasu przybycia prze³o¿onego do miejsca wykonywania pracy przez pracownika sytuacja ta mo¿e ulec zmianie, zw³aszcza jeœli pracownik wykonuje pracê poza zak³adem pracy (zob.
J. Jankowiak, Prawo odmowy wykonywania pracy niebezpiecznej
a konstrukcja zagro¿enia w art. 210 Kodeksu pracy, „Pañstwo i Prawo” 1998, nr 12. s. 58 i nast. oraz tej¿e: Pracownicze prawo powstrzymania siê od wykonywania pracy wymagaj¹cej szczególnej
sprawnoœci psychofizycznej, „Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny” 1998, nr 2, s. 42 i nast.).
Czy za czas powstrzymania siê od wykonywania pracy pracownikowi przys³uguje wynagrodzenie?
Za czas powstrzymania siê od wykonywania pracy lub oddalenia siê z miejsca zagro¿enia pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, obliczonego wed³ug zasad okreœlonych w § 5 rozporz¹dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r.
w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowi¹cego podstawê obliczania
odszkodowañ, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych nale¿noœci przewidzianych w Kodeksie pracy (DzU
180
nr 62, poz. 289 ze zm.). Zastosowanie maj¹ tu zatem zasady obowi¹zuj¹ce przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy,
z tym ¿e sk³adniki wynagrodzenia ustalane w wysokoœci przeciêtnej
oblicza siê z miesi¹ca, w którym przypada³ okres niewykonywania
pracy. Zasady ustalania wynagrodzenia za urlop okreœla natomiast
rozporz¹dzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia
1997 r. w sprawie szczegó³owych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wyp³acania wynagrodzenia za czas urlopu
oraz ekwiwalentu pieniê¿nego za urlop (DzU nr 2, poz. 14 ze zm.).
Powiadomienie prze³o¿onego o powstrzymaniu siê od wykonywania
pracy lub oddaleniu z miejsca zagro¿enia jest niezbêdnym warunkiem zachowania prawa do wynagrodzenia za okres niewykonywania pracy z tego powodu (zob. wyrok SN z dnia 9 maja 2000 r.,
I PKN 619/99, OSNAP 2001, z. 20, poz. 610).
Jakie prace wymagaj¹ szczególnej sprawnoœci psychofizycznej?
Z inn¹ sytuacj¹ mamy do czynienia w przypadku okreœlonym
w § 4 art. 210 k.p. Zgodnie z tym przepisem, pracownik ma prawo,
po uprzednim zawiadomieniu prze³o¿onego, powstrzymaæ siê od
wykonywania pracy wymagaj¹cej szczególnej sprawnoœci psychofizycznej w przypadku, gdy jego stan psychofizyczny nie zapewnia
bezpiecznego wykonywania pracy i stwarza zagro¿enie dla innych
osób. Rodzaje prac wymagaj¹cych szczególnej sprawnoœci psychofizycznej okreœlone zosta³y w za³¹czniku do rozporz¹dzenia Ministra
Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 28 maja 1996 r. (DzU nr 62, poz.
287). Do prac takich nale¿¹ m.in.:
• prace przy obs³udze suwnic sterowanych z kabiny i zdalnie
sterowanych,
• prace przy obs³udze podnoœników i platform hydraulicznych,
• prace przy obs³udze ¿urawi wie¿owych i samojezdnych,
• prace operatorów samojezdnych ciê¿kich maszyn budowlanych i maszyn drogowych,
• prace przy obs³udze urz¹dzeñ mechanicznych, zwi¹zanych
z czynnoœciami wyburzeniowymi,
• prace operatorów pulpitów sterowniczych urz¹dzeñ technologicznych wielofunkcyjnych i wielozadaniowych,
181
• prace przy obs³udze urz¹dzeñ walcowniczych przy wprowadzaniu pasm do wykrojów walcowniczych przy u¿yciu narzêdzi
rêcznych,
• prace kierowców: autobusów, pojazdów przewo¿¹cych materia³y niebezpieczne oraz pojazdów o dopuszczalnej masie ca³kowitej
powy¿ej 16 ton i d³ugoœci powy¿ej 12 m, trolejbusów i motorniczych tramwajów,
• prace przy monta¿u i remoncie sieci trakcyjnych,
• prace przy liniach napowietrznych niskich, œrednich i wysokich napiêæ,
• prace przy obs³udze urz¹dzeñ ciœnieniowych podlegaj¹cych
pe³nemu dozorowi technicznemu,
• prace przy obs³udze instalacji chemicznych do produkcji gazów
toksycznych lub tworz¹cych mieszaniny wybuchowe z powietrzem,
• prace przy materia³ach ³atwo palnych, œrodkach toksycznych
i materia³ach biologicznie zakaŸnych,.
• prace przy wytwarzaniu, transportowaniu, wydawaniu i stosowaniu materia³ów wybuchowych i samozapalnych,
• prace badawcze, doœwiadczalne i technologiczne, zwi¹zane
bezpoœrednio z eksploatacj¹ oraz obs³ug¹ ruchu reaktorów j¹drowych, akceleratorów, generatorów neutronów, komór do produkcji
Ÿróde³ promieniotwórczych,
• prace zwi¹zane z oczyszczaniem terenu z przedmiotów wybuchowych i niebezpiecznych,
• prace maszynisty maszyn wyci¹gowych, sygnalisty szybowego, operatora samojezdnych maszyn przodkowych, operatora pojazdów pozaprzodkowych i samojezdnych maszyn pomocniczych, maszynisty lokomotyw pod ziemi¹, rewidenta urz¹dzeñ wyci¹gowych –
w podziemnych zak³adach górniczych,
• prace maszynisty wiertniczego i operatora maszyn podstawowych – w odkrywkowych zak³adach górniczych,
• prace mechanika i maszynisty wiertni, operatora i kierowcy
agregatów cementacyjnych zasobników oraz urz¹dzeñ do intensyfikacji wydobycia ropy i gazu – w zak³adach górniczych wydobywaj¹cych kopaliny metod¹ otworów wiertniczych i w zak³adach wykonuj¹cych prace geologiczne,
182
• prace pilota morskiego,
• prace przy obs³udze znaków nawigacyjnych na wodzie,
• prace przy technicznej obs³udze wodowania statków,
• prace na wysokoœci na masztach i wie¿ach antenowych,
• prace na wiaduktach i mostach,
• prace pilota samolotowego, œmig³owcowego i szybowcowego,
balonu wolnego i skoczka spadochronowego zawodowego,
• prace nawigatora lotniczego i mechanika pok³adowego w lotnictwie,
• prace kontrolera ruchu lotniczego,
• prace kaskadera filmowego,
• prace treserów dzikich zwierz¹t i akrobatów cyrkowych.
W tym przypadku pracownikowi nie przys³uguje wynagrodzenie
za czas powstrzymania siê od wykonywania pracy, natomiast niewykonywanie pracy z tej przyczyny traktuje siê jako usprawiedliwion¹
przerwê w œwiadczeniu pracy.
Powy¿sze unormowania dotycz¹ce powstrzymania siê od wykonywania pracy i oddalenia z miejsca zagro¿enia nie dotycz¹ pracowników, których obowi¹zkiem pracowniczym jest ratowanie ¿ycia
ludzkiego lub mienia (art. 210 § 5 k.p.), np. ratowników górniczych.
Nale¿y tu dodaæ, ¿e zgodnie z art. 1517 § 3 k.p. czas pracy pracuj¹cego w nocy nie mo¿e przekraczaæ 8 godzin na dobê (³¹cznie
z czasem pracy przypadaj¹cym poza por¹ nocn¹), je¿eli wykonuje
on prace szczególnie niebezpieczne albo zwi¹zane z du¿ym wysi³kiem fizycznym lub umys³owym. Wykaz takich prac ustala pracodawca w porozumieniu z zak³adow¹ organizacj¹ zwi¹zkow¹, a je¿eli u danego pracodawcy taka organizacja nie dzia³a – w porozumieniu z przedstawicielami pracowników wybranymi w trybie przyjêtym u tego pracodawcy. Pracodawca powinien te¿ zasiêgn¹æ w tej
sprawie opinii lekarza sprawuj¹cego profilaktyczn¹ opiekê zdrowotn¹ nad pracownikami, jak równie¿ uwzglêdniæ koniecznoœæ zapewnienia bezpieczeñstwa pracy i ochrony zdrowia pracowników (§ 4
art. 1517 k.p.). Powy¿sze ograniczenie czasu pracy nie dotyczy:
• pracowników zarz¹dzaj¹cych w imieniu pracodawcy zak³adem
pracy,
183
• przypadków koniecznoœci prowadzenia akcji ratowniczej
w celu ochrony ¿ycia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub
œrodowiska albo usuniêcia awarii (§ 5 art. 1517 k.p.).
Wed³ug § 2 art. 1517 k.p. pracuj¹cym w nocy jest pracownik,
którego rozk³ad czasu pracy obejmuje w ka¿dej dobie co najmniej
3 godziny pracy w porze nocnej lub którego co najmniej 1/4 czasu
pracy w okresie rozliczeniowym przypada na porê nocn¹, obejmuj¹c¹ 8 godzin miêdzy godzinami 2100 a 700.
7. BADANIA I POMIARY
CZYNNIKÓW SZKODLIWYCH DLA ZDROWIA
Jak czêsto pracodawca powinien przeprowadzaæ badania i pomiary czynników szkodliwych dla zdrowia wystêpuj¹cych w œrodowisku pracy?
Przepis art. 227 § 1 pkt 2 k.p. nak³ada na pracodawcê obowi¹zek przeprowadzania, na swój koszt, badañ i pomiarów czynników
szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy, rejestrowania i przechowywania wyników tych badañ i pomiarów oraz udostêpniania
ich pracownikom. Tryb i czêstotliwoœæ tych badañ i pomiarów,
a tak¿e sposób ich rejestrowania i przechowywania oraz ich udostêpniania pracownikom okreœla rozporz¹dzenie Ministra Zdrowia
z dnia 20 kwietnia 2005 r. w sprawie badañ i pomiarów czynników
szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy (DzU nr 73, poz. 645
ze zm.), wydane na podstawie art. 227 § 2 k.p. Rozporz¹dzenie to
okreœla:
1) tryb, metody, rodzaj i czêstotliwoœæ wykonywania badañ
i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia wystêpuj¹cych
w œrodowisku pracy,
2) przypadki, w których jest konieczne prowadzenie pomiarów
ci¹g³ych,
3) wymagania, jakie powinny spe³niaæ laboratoria wykonuj¹ce
badania i pomiary,
184
4) sposób rejestrowania i przechowywania wyników badañ i pomiarów,
5) wzory dokumentów oraz sposób udostêpniania wyników badañ i pomiarów pracownikom.
Zgodnie z przepisami § 2 powo³anego rozporz¹dzenia, badañ
i pomiarów czynnika szkodliwego dla zdrowia wystêpuj¹cego
w œrodowisku pracy nie przeprowadza siê, je¿eli wyniki dwóch
ostatnio przeprowadzonych badañ i pomiarów nie przekroczy³y 0,1
wartoœci najwy¿szego dopuszczalnego stê¿enia lub natê¿enia okreœlonego w rozporz¹dzeniu Ministra Pracy i Polityki Spo³ecznej
z dnia 29 listopada 2002 r. w sprawie najwy¿szych dopuszczalnych
stê¿eñ i natê¿eñ czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku
pracy (DzU nr 217, poz. 1833 ze zm.), a w procesie technologicznym lub w warunkach wystêpowania danego czynnika nie dokona³a siê zmiana mog¹ca wp³ywaæ na wysokoœæ stê¿enia lub natê¿enia
czynnika szkodliwego dla zdrowia.
Natomiast w razie wystêpowania w œrodowisku pracy czynnika
o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym badania i pomiary przeprowadza siê:
1) co najmniej raz na trzy miesi¹ce – przy stwierdzeniu w ostatnio przeprowadzonym badaniu lub pomiarze stê¿enia czynnika rakotwórczego lub mutagennego powy¿ej 0,5 wartoœci najwy¿szego dopuszczalnego stê¿enia,
2) co najmniej raz na szeœæ miesiêcy – przy stwierdzeniu
w ostatnio przeprowadzonym badaniu lub pomiarze stê¿enia czynnika rakotwórczego lub mutagennego powy¿ej 0,1 do 0,5 wartoœci
najwy¿szego dopuszczalnego stê¿enia,
3) w ka¿dym przypadku wprowadzenia zmiany w warunkach
wystêpowania tego czynnika.
Wykaz substancji, preparatów, czynników lub procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym ustalony zosta³ w za³¹czniku nr 1 do rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia
1 grudnia 2004 r. w sprawie substancji, preparatów, czynników lub
procesów technologicznych o dzia³aniu rakotwórczym lub mutagennym w œrodowisku pracy (DzU nr 280, poz. 2771 ze zm.).
185
W przypadku wystêpowania w œrodowisku pracy czynnika szkodliwego dla zdrowia, innego ni¿ okreœlone wy¿ej, badania i pomiary przeprowadza siê:
1) co najmniej raz w roku – przy stwierdzeniu w ostatnio przeprowadzonym badaniu lub pomiarze stê¿enia lub natê¿enia czynnika szkodliwego dla zdrowia powy¿ej 0,5 wartoœci najwy¿szego dopuszczalnego stê¿enia lub natê¿enia,
2) co najmniej raz na dwa lata – przy stwierdzeniu w ostatnio
przeprowadzonym badaniu lub pomiarze stê¿enia lub natê¿enia
czynnika szkodliwego dla zdrowia powy¿ej 0,1 do 0,5 wartoœci najwy¿szego dopuszczalnego stê¿enia lub natê¿enia,
3) w ka¿dym przypadku wprowadzenia zmiany w warunkach
wystêpowania tego czynnika.
Powo³ane rozporz¹dzenie Ministra Zdrowia z dnia 20 kwietnia
2005 r. okreœla tylko minimaln¹ czêstotliwoœæ przeprowadzania badañ i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, o czym œwiadczy u¿ycie zwrotu „co najmniej”, w zale¿noœci od tego, jaki stopieñ
stê¿enia lub natê¿enia czynnika szkodliwego dla zdrowia stwierdzono w ostatnio przeprowadzonym badaniu lub pomiarze tego czynnika. Tak np., w razie stwierdzenia w ostatnio przeprowadzonym badaniu lub pomiarze stê¿enia czynnika rakotwórczego lub mutagennego powy¿ej 0,5 wartoœci najwy¿szego dopuszczalnego stê¿enia takiego czynnika, pracodawca jest obowi¹zany przeprowadziæ nastêpne badania lub pomiary tego czynnika nie póŸniej ni¿ za 3 miesi¹ce. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie, aby pracodawca przeprowadza³ takie badania lub pomiary czêœciej, np. co miesi¹c. Podobnie
te¿ pracodawca mo¿e przeprowadzaæ badania lub pomiary czynnika
szkodliwego dla zdrowia czêœciej tak¿e w innych przypadkach,
przewidzianych w powo³anym rozporz¹dzeniu, np. nie raz na 6 miesiêcy, a co 2 miesi¹ce, czy te¿ nie raz na 2 lata, a co 6 miesiêcy. Ze
wzglêdu jednak na koszty takich badañ lub pomiarów wydaje siê
w¹tpliwe, by pracodawcy zlecali upowa¿nionym laboratoriom ich
przeprowadzenie czêœciej ni¿ to okreœla powo³ane rozporz¹dzenie
Ministra Zdrowia z dnia 20 kwietnia 2005 r. Nale¿y tu dodaæ, ¿e do
dnia 31 grudnia 2008 r. badania i pomiary czynników szkodliwych
186
dla zdrowia wystêpuj¹cych w œrodowisku pracy mog¹ wykonywaæ
tak¿e laboratoria:
1) Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej,
2) jednostek badawczo-rozwojowych dzia³aj¹cych w dziedzinie
medycyny pracy i Centralnego Instytutu Ochrony Pracy – Pañstwowego Instytutu Badawczego,
3) upowa¿nione przez pañstwowego wojewódzkiego inspektora
sanitarnego, na podstawie dotychczas obowi¹zuj¹cych przepisów,
4) Wojskowej Inspekcji Sanitarnej w Wojskowych Oœrodkach
Medycyny Prewencyjnej.
Wymienione laboratoria mog¹ wykonywaæ badania na obszarze
ca³ego kraju (§ 11 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia
z dnia 20 kwietnia 2005 r.).
Pracodawca musi te¿ przeprowadziæ badania lub pomiary danego czynnika szkodliwego dla zdrowia w ka¿dym przypadku wprowadzenia zmiany w warunkach wystêpowania tego czynnika. Natomiast w razie wystêpowania w œrodowisku pracy szkodliwego dla
zdrowia czynnika chemicznego, dla którego okreœlono wartoœæ najwy¿szego dopuszczalnego stê¿enia pu³apowego, przeprowadza siê pomiary ci¹g³e stê¿enia tego czynnika (§ 3 wymienionego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 kwietnia 2005 r.). Przez najwy¿sze
dopuszczalne stê¿enie pu³apowe rozumie siê zaœ wartoœæ stê¿enia,
która ze wzglêdu na zagro¿enie zdrowia lub ¿ycia pracownika nie
mo¿e byæ w œrodowisku pracy przekroczona w ¿adnym momencie.
Pracodawca, który dopiero rozpoczyna dzia³alnoœæ, jest obowi¹zany do wykonania badañ i pomiarów czynnika szkodliwego dla
zdrowia w œrodowisku pracy nie póŸniej ni¿ w terminie 30 dni od
dnia rozpoczêcia dzia³alnoœci (§ 5 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 kwietnia 2005 r.). Obowi¹zek ten mo¿e
dotyczyæ tylko pracodawców, u których wystêpuj¹ – znane powszechnie z praktyki – czynniki szkodliwe dla zdrowia w œrodowisku pracy, czy to ze wzglêdu na rodzaj produkcji, u¿ywane surowce i materia³y, czy te¿ stosowane procesy technologiczne. By³oby
natomiast przesad¹, gdyby takie badania i pomiary mia³ przeprowadzaæ równie¿ pracodawca, u którego wystêpuj¹ce w œrodowisku pra187
cy czynniki szkodliwe dla zdrowia z natury rzeczy nie mog¹ przekroczyæ 0,1 wartoœci najwy¿szego dopuszczalnego stê¿enia lub natê¿enia, np. gdy praca ma wy³¹cznie charakter biurowy. Pracodawca
nie ma te¿ obowi¹zku dokonywania badañ i pomiarów czynników
szkodliwych dla zdrowia, dla których nie ustalono najwy¿szych dopuszczalnych stê¿eñ lub natê¿eñ. Zgodnie zaœ z art. 209 k.p., pracodawca rozpoczynaj¹cy dzia³alnoœæ jest obowi¹zany, w terminie 30
dni od rozpoczêcia dzia³alnoœci, zawiadomiæ na piœmie w³aœciwego
inspektora pracy i w³aœciwego inspektora sanitarnego o miejscu, rodzaju i zakresie prowadzonej dzia³alnoœci. Odnosi siê to do wszystkich pracodawców, bez wzglêdu na rodzaj prowadzonej dzia³alnoœci.
Obowi¹zek taki ci¹¿y równie¿ na pracodawcy odpowiednio w razie
zmiany miejsca, rodzaju i zakresu prowadzonej dzia³alnoœci, zw³aszcza zmiany technologii lub profilu produkcji, je¿eli zmiana technologii mo¿e powodowaæ zwiêkszenie zagro¿enia dla zdrowia pracowników. Ponadto w³aœciwy inspektor pracy lub w³aœciwy inspektor
sanitarny mo¿e zobowi¹zaæ pracodawcê prowadz¹cego dzia³alnoœæ
powoduj¹c¹ szczególne zagro¿enia dla zdrowia lub ¿ycia pracowników do okresowej aktualizacji informacji co do miejsca, rodzaju
i zakresu prowadzonej dzia³alnoœci.
Jakie dzia³ania pracodawca powinien podj¹æ przed przyst¹pieniem do przeprowadzania badañ i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia?
Zgodnie z § 4 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia
z dnia 20 kwietnia 2005 r., przed przyst¹pieniem do przeprowadzania badañ i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy pracodawca powinien dokonaæ rozeznania:
• procesów technologicznych i wystêpuj¹cych w nich czynników szkodliwych dla zdrowia w celu ich wytypowania do oznaczenia w œrodowisku pracy,
• organizacji i sposobu wykonywania pracy.
Przepisy nie wskazuj¹ jednak bli¿ej, w jakim trybie pracodawca
ma dokonaæ tych czynnoœci. Niew¹tpliwie g³ówna rola nale¿y tu do
s³u¿by bhp, jednak¿e s³u¿ba ta funkcjonuje tylko u pracodawców za188
trudniaj¹cych wiêcej ni¿ 100 pracowników. S³u¿ba bhp wspó³pracuje te¿ z laboratoriami upowa¿nionymi, zgodnie z odrêbnymi przepisami, do dokonywania badañ i pomiarów czynników szkodliwych dla
zdrowia lub warunków uci¹¿liwych, wystêpuj¹cych w œrodowisku
pracy, w zakresie organizowania tych badañ i pomiarów oraz sposobów ochrony pracowników przed tymi czynnikami lub warunkami.
Okreœlona rola przypada tu równie¿ s³u¿bie medycyny pracy,
zgodnie bowiem z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 27 czerwca
1997 r. o s³u¿bie medycyny pracy (j.t. DzU z 2004 r. nr 125, poz.
1317 ze zm.), s³u¿ba medycyny pracy jest w³aœciwa do realizowania zadañ z zakresu ograniczania szkodliwego wp³ywu pracy na
zdrowie, w szczególnoœci przez rozpoznawanie i ocenê czynników
wystêpuj¹cych w œrodowisku pracy oraz sposobów wykonywania
pracy, mog¹cych mieæ ujemny wp³yw na zdrowie, a tak¿e rozpoznawanie i ocenê ryzyka zawodowego w œrodowisku pracy oraz informowanie pracodawców i pracuj¹cych o mo¿liwoœci wyst¹pienia niekorzystnych skutków zdrowotnych bêd¹cych jego nastêpstwem.
Nasuwa siê te¿ pytanie, czy organy nadzoru nad warunkami pracy, tj. Pañstwowa Inspekcja Pracy i Pañstwowa Inspekcja Sanitarna,
mog¹ w sposób wi¹¿¹cy (w drodze decyzji) wp³ywaæ na pracodawców odnoœnie wytypowania czynników szkodliwych dla zdrowia,
dla których nale¿y przeprowadzaæ badania i pomiary? Zarówno
ustawa o Pañstwowej Inspekcji Pracy z dnia 13 kwietnia 2007 r. jak
i ustawa z dnia 14 marca 1985 r. o Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej
nie nadaj¹ takich uprawnieñ inspektorowi pracy ani te¿ inspektorowi sanitarnemu. W œwietle obowi¹zuj¹cych przepisów, to pracodawca (opieraj¹c siê na sprawdzonych badaniach i specjalistycznych
opiniach) typuje wystêpuj¹ce u niego czynniki szkodliwe dla zdrowia, dla których przeprowadzane bêd¹ badania i pomiary. Inspektor
pracy lub inspektor sanitarny mo¿e jedynie zaleciæ pracodawcy dokonanie pomiarów okreœlonego czynnika w celu sprawdzenia wartoœci jego stê¿enia lub natê¿enia. Nie mo¿e natomiast nakazaæ pracodawcy przeprowadzanie badañ i pomiarów okreœlonych czynników,
dla których – jego zdaniem – powinny byæ przeprowadzane, gdy¿
nie jest w stanie tego oceniæ w czasie przeprowadzonej kontroli.
189
Jak¹ dokumentacjê pracodawca jest obowi¹zany prowadziæ
w zwi¹zku z badaniami i pomiarami czynników szkodliwych dla
zdrowia?
Na podstawie wyników badañ i pomiarów pracodawca prowadzi
na bie¿¹co rejestr czynników szkodliwych dla zdrowia wystêpuj¹cych na stanowisku pracy, którego wzór okreœla za³¹cznik nr 1 do
powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 kwietnia
2005 r. Pracodawca wpisuje na bie¿¹co wyniki badañ i pomiarów
czynnika szkodliwego dla zdrowia do karty badañ i pomiarów, której wzór okreœla za³¹cznik nr 2 do powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia. W przypadku likwidacji zak³adu pracy, pracodawca
niezw³ocznie przekazuje rejestr oraz wymienion¹ kartê w³aœciwemu
miejscowo pañstwowemu inspektorowi sanitarnemu, a w odniesieniu do jednostek, o których mowa w art. 20 ust. 1 powo³anej wczeœniej ustawy o Pañstwowej Inspekcji Sanitarnej, w³aœciwemu pañstwowemu inspektorowi sanitarnemu Ministerstwa Spraw Wewnêtrznych i Administracji. Wymienione rejestry oraz karty przechowywane s¹ przez okres 40 lat, licz¹c od daty ostatniego wpisu.
Wyniki badañ i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia
przeprowadzonych przez pracodawcê, który rozpocz¹³ dzia³alnoœæ,
przechowuje siê natomiast przez okres 3 lat, licz¹c od daty ostatniego wpisu (§ 9 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia z dnia
20 kwietnia 2005 r.).
Dokumenty zawieraj¹ce wyniki badañ i pomiarów wpisane do
rejestru i karty badañ i pomiarów s¹ niezw³ocznie udostêpniane na
pisemne ¿¹danie pracownika, by³ego pracownika, ich przedstawiciela ustawowego lub pe³nomocnika. Wymienione osoby mog¹ te¿ wyst¹piæ o sporz¹dzenie wyci¹gów, odpisów i kopii dokumentacji do
zak³adu pracy lub podmiotu przechowuj¹cego powy¿sz¹ dokumentacjê. Sporz¹dzenie wyci¹gów, odpisów i kopii dokumentacji nastêpuje na koszt wnioskodawcy (§ 10 powo³anego rozporz¹dzenia Ministra Zdrowia).
Jakie zadania spe³nia Miêdzyresortowa Komisja do Spraw Najwy¿szych Dopuszczalnych Stê¿eñ i Natê¿eñ Czynników Szkodliwych dla Zdrowia w Œrodowisku Pracy?
190
Przepis art. 228 § 1 k.p. zobowi¹zuje Prezesa Rady Ministrów
do powo³ania, w drodze rozporz¹dzenia, Miêdzyresortowej Komisji
do Spraw Najwy¿szych Dopuszczalnych Stê¿eñ i Natê¿eñ Czynników Szkodliwych dla Zdrowia w Œrodowisku Pracy oraz okreœlenia
jej uprawnieñ i sposobu wykonywania zadañ. Aktualnie w tej mierze obowi¹zuje rozporz¹dzenie Prezesa Rady Ministrów z dnia 13
paŸdziernika 2003 r. w sprawie powo³ania Miêdzyresortowej Komisji do Spraw Najwy¿szych Dopuszczalnych Stê¿eñ i Natê¿eñ Czynników Szkodliwych dla Zdrowia w Œrodowisku Pracy (DzU nr 178,
poz. 1740 ze zm.). Do zadañ tej Komisji nale¿y przedk³adanie ministrowi w³aœciwemu do spraw pracy wniosków dotycz¹cych wartoœci najwy¿szych dopuszczalnych stê¿eñ i natê¿eñ czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy oraz inicjowanie prac badawczych niezbêdnych do realizacji tych zadañ. Zgodnie z § 2 tego rozporz¹dzenia, Komisja jest uprawniona do:
1) rozpatrywania i opiniowania propozycji dotycz¹cych wartoœci
najwy¿szych dopuszczalnych stê¿eñ i natê¿eñ czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy,
2) opracowywania i wydawania w miarê potrzeb ekspertyz dotycz¹cych wartoœci najwy¿szych dopuszczalnych stê¿eñ i natê¿eñ
czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy,
3) przedstawiania ministrowi w³aœciwemu do spraw pracy w³asnych wniosków dotycz¹cych wartoœci najwy¿szych dopuszczalnych
stê¿eñ i natê¿eñ czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku
pracy.
Komisja podejmuje uchwa³y zwyk³¹ wiêkszoœci¹ g³osów przy
udziale co najmniej po³owy liczby cz³onków Komisji. W razie równej liczby g³osów, rozstrzyga g³os przewodnicz¹cego. Przewodnicz¹cy Komisji:
1) zwo³uje posiedzenia Komisji oraz inicjuje i koordynuje jej
pracê,
2) mo¿e zapraszaæ do udzia³u w pracach i posiedzeniach Komisji tak¿e rzeczoznawców spoza Komisji oraz powo³ywaæ w razie potrzeby ekspertów w celu opracowywania materia³ów stanowi¹cych
podstawê do ustalania wartoœci najwy¿szych dopuszczalnych stê¿eñ
i natê¿eñ czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy,
191
3) mo¿e zlecaæ opracowywanie poszczególnych tematów, wynikaj¹cych z zadañ Komisji, cz³onkom lub rzeczoznawcom spoza Komisji.
Komisja sk³ada ministrowi w³aœciwemu do spraw pracy roczne
sprawozdanie ze swojej dzia³alnoœci do koñca pierwszego kwarta³u
nastêpnego roku. Prace zwi¹zane z realizacj¹ zadañ Komisji, w tym
z obs³ug¹ administracyjno-biurow¹, wykonuje Centralny Instytut
Ochrony Pracy – Pañstwowy Instytut Badawczy. Wydatki zwi¹zane
z posiedzeniami Komisji, a tak¿e wydatki zwi¹zane z opracowywaniem przez Komisjê dokumentacji i opracowañ s¹ pokrywane ze
œrodków bud¿etu pañstwa w czêœci, której dysponentem jest minister w³aœciwy do spraw pracy (§ 3–6 powo³anego rozporz¹dzenia
Prezesa RM).
Co rozumie siê przez najwy¿sze dopuszczalne stê¿enia i natê¿enia czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy?
Na podstawie delegacji z art. 228 § 3 k.p. Minister Pracy i Polityki Spo³ecznej wyda³ rozporz¹dzenie z dnia 29 listopada 2002 r.
w sprawie najwy¿szych dopuszczalnych stê¿eñ i natê¿eñ czynników
szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy (DzU nr 217, poz.
1833 ze zm.). Rozporz¹dzenie ustala wartoœci najwy¿szych dopuszczalnych stê¿eñ chemicznych i py³owych czynników szkodliwych
dla zdrowia w œrodowisku pracy, okreœlone w wykazie stanowi¹cym
za³¹cznik nr 1 do rozporz¹dzenia, oraz wartoœci najwy¿szych dopuszczalnych natê¿eñ fizycznych czynników szkodliwych dla zdrowia w œrodowisku pracy, okreœlone w wykazie stanowi¹cym za³¹cznik nr 2 do rozporz¹dzenia. Wymienione wartoœci okreœlaj¹ najwy¿sze dopuszczalne stê¿enia czynników szkodliwych dla zdrowia,
ustalone jako:
1) najwy¿sze dopuszczalne stê¿enie (NDS) – wartoœæ œrednia
wa¿ona stê¿enia, którego oddzia³ywanie na pracownika w ci¹gu
8-godzinnego dobowego i przeciêtnego tygodniowego wymiaru czasu pracy, okreœlonego w kodeksie pracy, przez okres jego aktywnoœci zawodowej nie powinno spowodowaæ ujemnych zmian w jego
stanie zdrowia oraz w stanie zdrowia jego przysz³ych pokoleñ,
192
2) najwy¿sze dopuszczalne stê¿enie chwilowe (NDSCh) – wartoœæ œrednia stê¿enia, które nie powinno spowodowaæ ujemnych
zmian w stanie zdrowia pracownika, je¿eli wystêpuje w œrodowisku
pracy nie d³u¿ej ni¿ 15 minut i nie czêœciej ni¿ 2 razy w czasie
zmiany roboczej, w odstêpie czasu nie krótszym ni¿ 1 godzina,
3) najwy¿sze dopuszczalne stê¿enie pu³apowe (NDSP) – wartoœæ stê¿enia, która ze wzglêdu na zagro¿enie zdrowia lub ¿ycia pracownika nie mo¿e byæ w œrodowisku pracy przekroczona w ¿adnym
momencie.
Natomiast wartoœci natê¿eñ fizycznych okreœlaj¹ najwy¿sze dopuszczalne natê¿enia fizycznego czynnika szkodliwego dla zdrowia
– ustalone jako wartoœæ œrednia natê¿enia, którego oddzia³ywanie na
pracownika w ci¹gu 8-godzinnego dobowego i przeciêtnego tygodniowego wymiaru czasu pracy, okreœlonego w kodeksie pracy,
przez okres jego aktywnoœci zawodowej nie powinno spowodowaæ
ujemnych zmian w jego stanie zdrowia oraz w stanie zdrowia jego
przysz³ych pokoleñ.
R o z d z i a ³ VII
PROFILAKTYCZNA OCHRONA
ZDROWIA PRACOWNIKÓW
1. ZAGADNIENIA OGÓLNE
Co nale¿y rozumieæ przez ryzyko zawodowe i jakie obowi¹zki
w tym zakresie ci¹¿¹ na pracodawcy?
Pracodawca jest obowi¹zany podejmowaæ szereg dzia³añ w zakresie profilaktycznej ochrony zdrowia pracowników. Zgodnie z art.
226 k.p. pracodawca jest obowi¹zany oceniaæ i dokumentowaæ ryzyko zawodowe zwi¹zane z wykonywan¹ prac¹ oraz stosowaæ niezbêdne œrodki profilaktyczne zmniejszaj¹ce to ryzyko. Powinien te¿
informowaæ pracowników o ryzyku zawodowym oraz o zasadach
ochrony przed zagro¿eniami. Wed³ug definicji sformu³owanej w § 2
pkt 7 powo³ywanego wczeœniej rozporz¹dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 wrzeœnia 1997 r. w sprawie ogólnych
przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy, pod pojêciem ryzyka zawodowego nale¿y rozumieæ prawdopodobieñstwo wyst¹pienia niepo¿¹danych zdarzeñ zwi¹zanych z wykonywan¹ prac¹, powoduj¹cych straty, w szczególnoœci wyst¹pienia u pracowników niekorzystnych skutków zdrowotnych w wyniku zagro¿eñ zawodowych wystêpuj¹cych w œrodowisku pracy lub sposobu wykonywania pracy.
Analogiczn¹ definicjê ryzyka zawodowego zawiera te¿ art. 4 pkt 4
ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o s³u¿bie medycyny pracy (j.t.
194
DzU z 2004 r. nr 125, poz. 1317 ze zm.). Ryzyko zawodowe obejmuje wiêc wszelkie zagro¿enia dla zdrowia i ¿ycia pracowników, jakie mog¹ wystêpowaæ w danym œrodowisku pracy.
Bli¿ej wymienione obowi¹zki pracodawcy okreœla powo³ane
rozporz¹dzenie w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeñstwa i higieny pracy. W myœl przepisów § 39 tego rozporz¹dzenia, pracodawca zapewnia pracownikom bezpieczeñstwo i higienê pracy,
w szczególnoœci przez ograniczanie ryzyka zawodowego w wyniku
w³aœciwej organizacji pracy oraz stosowania koniecznych œrodków
profilaktycznych, a tak¿e informowania i szkolenia pracowników.
Dzia³ania takie powinny byæ podejmowane na podstawie ogólnych zasad dotycz¹cych zapobiegania wypadkom i chorobom zwi¹zanym z prac¹, w tym w szczególnoœci przez:
1) ograniczanie ryzyka zawodowego,
2) przeprowadzanie oceny ryzyka zawodowego,
3) likwidowanie zagro¿eñ u Ÿróde³ ich powstawania,
4) dostosowanie warunków i procesów pracy do mo¿liwoœci
pracownika, w szczególnoœci przez odpowiednie projektowanie i organizowanie stanowisk pracy, dobór maszyn i innych urz¹dzeñ technicznych oraz narzêdzi pracy, a tak¿e metod produkcji i pracy –
z uwzglêdnieniem zmniejszenia uci¹¿liwoœci pracy, zw³aszcza pracy
monotonnej i pracy w ustalonym z góry tempie, oraz ograniczenia
negatywnego wp³ywu takiej pracy na zdrowie pracowników,
5) stosowanie nowych rozwi¹zañ technicznych,
6) zastêpowanie niebezpiecznych procesów technologicznych,
urz¹dzeñ, substancji i innych materia³ów – bezpiecznymi lub mniej
niebezpiecznymi,
7) nadawanie priorytetu œrodkom ochrony zbiorowej przed œrodkami ochrony indywidualnej,
8) instruowanie pracowników w zakresie bezpieczeñstwa i higieny pracy.
Pracodawca dokonuje oceny ryzyka zawodowego wystêpuj¹cego
przy wykonywanych pracach, w szczególnoœci przy doborze wyposa¿enia stanowisk i miejsc pracy, stosowanych substancji i preparatów
chemicznych, biologicznych, rakotwórczych lub mutagennych oraz
zmianie organizacji pracy. Podczas oceny ryzyka zawodowego powin195
ny byæ uwzglêdnione wszystkie czynniki œrodowiska pracy wystêpuj¹ce przy wykonywanych pracach oraz sposoby wykonywania prac.
Stosowane w nastêpstwie oceny ryzyka zawodowego œrodki profilaktyczne, metody oraz organizacja pracy powinny zapewniaæ zwiêkszenie poziomu bezpieczeñstwa i ochrony zdrowia pracowników, a tak¿e byæ zintegrowane z dzia³alnoœci¹ prowadzon¹ przez pracodawcê
na wszystkich poziomach struktury organizacyjnej zak³adu pracy.
O ryzyku zawodowym zwi¹zanym z wykonywaniem okreœlonej
pracy pracownik powinien byæ poinformowany jeszcze przed jej
rozpoczêciem, a tak¿e w ka¿dym przypadku zmiany procesów technologicznych lub rodzaju produkcji. Obowi¹zek informowania pracowników o ryzyku zawodowym ma zatem charakter ci¹g³y (zob.
Z. Salwa, Obowi¹zek informowania pracowników o ryzyku zawodowym, PiZS 2002, nr 4, s. 26 i nast.).
Pracodawca jest te¿ obowi¹zany prowadziæ dokumentacjê oceny
ryzyka zawodowego oraz zastosowanych niezbêdnych œrodków profilaktycznych. Dokument potwierdzaj¹cy dokonanie oceny ryzyka
zawodowego powinien uwzglêdniaæ w szczególnoœci:
1) opis ocenianego stanowiska pracy, w tym wyszczególnienie:
a) stosowanych maszyn, narzêdzi i materia³ów,
b) wykonywanych zadañ,
c) wystêpuj¹cych na stanowisku niebezpiecznych, szkodliwych
i uci¹¿liwych czynników œrodowiska pracy,
d) stosowanych œrodków ochrony zbiorowej i indywidualnej,
e) osób pracuj¹cych na tym stanowisku;
2) wyniki przeprowadzonej oceny ryzyka zawodowego dla ka¿dego z czynników œrodowiska pracy oraz niezbêdne œrodki profilaktyczne zmniejszaj¹ce ryzyko;
3) datê przeprowadzonej oceny oraz osoby dokonuj¹ce oceny
(§ 39a powo³anego rozporz¹dzenia).
Jakie œrodki pracodawca powinien podejmowaæ w celu zapobiegania chorobom zawodowym i innym chorobom zwi¹zanym
z wykonywan¹ prac¹?
Zgodnie z art. 227 § 1 k.p. pracodawca jest obowi¹zany stosowaæ œrodki zapobiegaj¹ce chorobom zawodowym i innym chorobom
zwi¹zanym z wykonywan¹ prac¹, w szczególnoœci:
196
1) utrzymywaæ w stanie sta³ej sprawnoœci urz¹dzenia ograniczaj¹ce lub eliminuj¹ce szkodliwe dla zdrowia czynniki œrodowiska
pracy oraz urz¹dzenia s³u¿¹ce do pomiarów tych czynników,
2) przeprowadzaæ, na swój koszt, badania i pomiary czynników
szkodliwych dla zdrowia, rejestrowaæ i przechowywaæ wyniki tych
badañ i pomiarów oraz udostêpniaæ je pracownikom.
Stosownie do warunków pracy w poszczególnych zak³adach pracy i wystêpuj¹cych zagro¿eñ dla zdrowia pracowników aktualny bêdzie odpowiedni obowi¹zek utrzymywania przez pracodawcê urz¹dzeñ odpylaj¹cych, wentylacyjnych, klimatyzacyjnych, zmniejszaj¹cych natê¿enie ha³asu, chroni¹cych przed dzia³aniem promieniowania jonizuj¹cego, wibracj¹, wstrz¹sami itp. Granice obowi¹zków
pracodawcy w tym zakresie okreœlone s¹ jednak realnymi mo¿liwoœciami zastosowania odpowiednich urz¹dzeñ znanych wspó³czesnej
technice oraz wskazaniami wspó³czesnej medycyny. Jest jednak rzecz¹ niemo¿liw¹ (przy obecnym poziomie wiedzy medycznej i techniki) ca³kowite wyeliminowanie szkodliwych dla zdrowia pracowników czynników wystêpuj¹cych w œrodowisku pracy, a tym samym
pe³ne zabezpieczenie przed ich ujemnym oddzia³ywaniem.
2. BADANIA LEKARSKIE PRACOWNIKÓW
Jakim badaniom lekarskim pracownicy podlegaj¹?
Z punktu widzenia profilaktyki zdrowotnej istotne znaczenie ma
obowi¹zek przeprowadzania badañ lekarskich pracowników, tj. badañ wstêpnych, okresowych i kontrolnych. Jest to obowi¹zek obustronny, bowiem pracodawca jest obowi¹zany kierowaæ pracowników na takie badania, zaœ pracownik jest obowi¹zany poddaæ siê
tym badaniom. Badania lekarskie maj¹ na celu ustalenie zdolnoœci
pracownika do wykonywania danej pracy i ewentualnych przeciwwskazañ zdrowotnych, a tak¿e zmian chorobowych, jakie mog¹ pojawiæ siê w okresie zatrudnienia.
Zgodnie z art. 229 § 1 k.p. wstêpnym badaniom lekarskim
podlegaj¹:
197
1) osoby przyjmowane do pracy,
2) pracownicy m³odociani przenoszeni na inne stanowiska pracy i inni pracownicy przenoszeni na stanowiska pracy, na których
wystêpuj¹ czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uci¹¿liwe.
Badaniom wstêpnym nie podlegaj¹ jednak osoby przyjmowane
ponownie do pracy u danego pracodawcy na to samo stanowisko
lub na stanowisko o takich samych warunkach pracy, na podstawie
kolejnej umowy o pracê zawartej bezpoœrednio po rozwi¹zaniu lub
wygaœniêciu poprzedniej umowy o pracê z tym pracodawc¹.
Pracownik podlega tak¿e okresowym badaniom lekarskim,
a w przypadku niezdolnoœci do pracy trwaj¹cej d³u¿ej ni¿ 30 dni,
spowodowanej chorob¹, pracownik podlega ponadto kontrolnym badaniom lekarskim w celu ustalenia zdolnoœci do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku. Okresowe i kontrolne badania
lekarskie przeprowadza siê w miarê mo¿liwoœci w godzinach pracy.
Za czas niewykonywania pracy w zwi¹zku z przeprowadzanymi badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, a w razie
przejazdu na te badania do innej miejscowoœci przys³uguj¹ mu nale¿noœci na pokrycie kosztów przejazdu wed³ug zasad obowi¹zuj¹cych przy podró¿ach s³u¿bowych (art. 229 § 2 i 3 k.p.). Przy ustalaniu wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy na badania lekarskie stosuje siê zasady obowi¹zuj¹ce przy obliczaniu wynagrodzenia
za czas urlopu wypoczynkowego, okreœlone rozporz¹dzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie
szczegó³owych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania
i wyp³acania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniê¿nego za urlop (DzU nr 2, poz. 14 ze zm.), przy czym sk³adniki
wynagrodzenia ustalane w wysokoœci przeciêtnej oblicza siê z miesi¹ca, w którym przypada³o zwolnienie od pracy.
Jak mo¿na wnosiæ z treœci § 3 art. 229 k.p., pracownikom m³odocianym przenoszonym na inne stanowiska pracy, a tak¿e innym
pracownikom przenoszonym na stanowiska pracy, na których wystêpuj¹ czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uci¹¿liwe, nie
przys³uguje wynagrodzenie za czas zwolnienia od pracy w zwi¹zku
z przeprowadzanymi badaniami wstêpnymi. Nie przys³uguje im tak¿e zwrot kosztów przejazdu, jeœli badania takie przeprowadzane s¹
198
w innej miejscowoœci. Nie wydaje siê jednak, by taka by³a intencja
ustawodawcy, lecz jest to raczej niedopatrzenie legislacyjne. Brak
bowiem jakichkolwiek racjonalnych przes³anek, by traktowaæ wymienionych pracowników w tych przypadkach mniej korzystnie.
Pracodawca ponosi wszelkie koszty zwi¹zane z profilaktyczn¹
ochron¹ zdrowia pracowników, a wiêc koszty badañ profilaktycznych, wynagrodzenia pracowników za czas niewykonywania pracy
w zwi¹zku z przeprowadzanymi badaniami, koszty przejazdów na te
badania, a tak¿e inne koszty profilaktycznej opieki zdrowotnej nad
pracownikami, niezbêdnej ze wzglêdu na warunki pracy (art. 229
§ 6 k.p.).
Szczegó³owe zasady przeprowadzania badañ lekarskich pracowników okreœla rozporz¹dzenie Ministra Zdrowia i Opieki Spo³ecznej
z dnia 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badañ lekarskich
pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeñ lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy (DzU nr 69, poz. 332 ze zm.). Rozporz¹dzenie to okreœla:
1) zakres wstêpnych, okresowych i kontrolnych badañ lekarskich pracowników, tryb ich przeprowadzania oraz sposób dokumentowania i kontroli tych badañ;
2) czêstotliwoœæ wykonywania badañ okresowych;
3) zakres profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami,
niezbêdnej z uwagi na warunki pracy;
4) tryb wydawania i przechowywania orzeczeñ lekarskich:
a) o utracie przez pracownika zdolnoœci do wykonywania dotychczasowej pracy (art. 43 pkt 2 k.p.),
b) o koniecznoœci przeniesienia pracownika do innej pracy ze
wzglêdu na stwierdzenie szkodliwego wp³ywu wykonywanej pracy
na zdrowie pracownika (art. 55 § 1 k.p.),
c) stwierdzaj¹cych, ¿e dana praca zagra¿a zdrowiu m³odocianego (art. 201 § 2 k.p.),
d) o braku przeciwwskazañ do wykonywania pracy na okreœlonym stanowisku (art. 229 § 4 k.p.),
e) stwierdzaj¹cych u pracownika objawy wskazuj¹ce na powstawanie choroby zawodowej (art. 230 § 1 k.p.),
199
f) stwierdzaj¹cych niezdolnoœæ do wykonywania dotychczasowej
pracy u pracownika, który uleg³ wypadkowi przy pracy lub u którego stwierdzono chorobê zawodow¹ (art. 231 k.p.).
Rozporz¹dzenie okreœla ponadto tryb wydawania zaœwiadczeñ
i œwiadectw do celów przewidzianych w art. 92 § 1, art. 1295 pkt 2,
art. 177 § 1 i 3, art. 178 § 1, art. 180 § 3 i 4 oraz art. 185 k.p.
Okreœla te¿ dodatkowe wymagania kwalifikacyjne, jakie powinni
spe³niaæ lekarze przeprowadzaj¹cy badania profilaktyczne oraz sprawuj¹cy profilaktyczn¹ opiekê zdrowotn¹ nad pracownikami, niezbêdn¹ z uwagi na warunki pracy (§ 1 powo³anego rozporz¹dzenia
z dnia 30 maja 1996 r.).
Powo³ane rozporz¹dzenie nie narusza przepisów dotycz¹cych
badañ lekarskich osób przyjmowanych do pracy i pracowników:
1) zatrudnionych na polskich statkach morskich,
2) dla których – w myœl obowi¹zuj¹cych przepisów – uzyskanie
odpowiedniego orzeczenia lekarskiego jest warunkiem nabycia lub
posiadania uprawnieñ do wykonywania okreœlonego zawodu lub
czynnoœci b¹dŸ jest niezbêdne ze wzglêdów sanitarno-epidemiologicznych,
3) skierowanych do pracy za granic¹ w celu realizacji budownictwa eksportowego i us³ug zwi¹zanych z eksportem, zgodnie z odrêbnymi przepisami (§ 13 powo³anego rozporz¹dzenia z dnia 30
maja 1996 r.).
Zakres oraz czêstotliwoœæ badañ profilaktycznych okreœlaj¹
wskazówki metodyczne w sprawie przeprowadzania badañ profilaktycznych, stanowi¹ce za³¹cznik nr 1 do powo³anego wy¿ej rozporz¹dzenia. Lekarz s³u¿by medycyny pracy przeprowadzaj¹cy badania
profilaktyczne mo¿e poszerzyæ zakres tych badañ o dodatkowe badania specjalistyczne, a tak¿e wyznaczyæ krótszy termin nastêpnego
badania, ni¿ okreœlony we wskazówkach metodycznych, je¿eli jest
to niezbêdne dla prawid³owej oceny stanu zdrowia osoby przyjmowanej do pracy lub zatrudnionego ju¿ pracownika. Badanie profilaktyczne koñczy siê orzeczeniem lekarskim stwierdzaj¹cym brak przeciwwskazañ zdrowotnych do pracy na okreœlonym stanowisku lub
przeciwwskazania zdrowotne do pracy na danym stanowisku (§ 2
powo³anego rozporz¹dzenia z dnia 30 maja 1996 r.).
200
Istotne znaczenie ma równie¿ obowi¹zek ustanowiony w art.
229 § 5 k.p., zgodnie z którym pracodawca zatrudniaj¹cy pracowników w warunkach nara¿enia na dzia³anie substancji i czynników
rakotwórczych lub py³ów zw³ókniaj¹cych jest obowi¹zany zapewniæ
tym pracownikom okresowe badania lekarskie tak¿e:
1) po zaprzestaniu pracy w kontakcie z tymi substancjami,
czynnikami lub py³ami,
2) po rozwi¹zaniu stosunku pracy, je¿eli zainteresowana osoba
zg³osi wniosek o objêcie takimi badaniami.
Pracodawca jest obowi¹zany przechowywaæ orzeczenia lekarskie
wydane na podstawie badañ lekarskich (art. 229 § 7 k.p.).
Na jakiej podstawie przeprowadza siê badania profilaktyczne?
Badania profilaktyczne przeprowadza siê na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcê, które powinno zawieraæ:
• okreœlenie rodzaju badania profilaktycznego (wstêpne, okresowe, kontrolne),
• w przypadku osób przyjmowanych do pracy lub pracowników
przenoszonych na inne stanowiska pracy – okreœlenie stanowiska
pracy, na którym osoba ta ma byæ zatrudniona, przy czym pracodawca mo¿e wskazaæ w skierowaniu dwa lub wiêcej stanowisk pracy, w kolejnoœci odpowiadaj¹cej potrzebom pracodawcy,
• w przypadku pracowników – okreœlenie stanowiska pracy, na
którym pracownik jest zatrudniony,
• informacje o wystêpowaniu na stanowisku lub stanowiskach
pracy czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uci¹¿liwych oraz aktualne wyniki badañ i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia, wykonanych na tych stanowiskach (§ 4 powo³anego rozporz¹dzenia z dnia 30 maja 1996 r.).
Czy pracodawca mo¿e dopuœciæ do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego?
Zgodnie z art. 229 § 4 k.p., pracodawca nie mo¿e dopuœciæ do
pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzaj¹cego brak przeciwwskazañ do pracy na okreœlonym stanowisku.
Jak orzek³ SN w wyroku z dnia 23 listopada 1999 r., II UKN
201
208/99 (Pr. Pr. 2001, nr 4, s. 34), dopuszczenie pracownika do wykonywania pracy na podstawie aktualnego okresowego zaœwiadczenia lekarskiego, zawieraj¹cego obiektywnie b³êdn¹ ocenê jego zdolnoœci do pracy, stanowi zewnêtrzn¹ przyczynê wypadku przy pracy
w rozumieniu ustawy wypadkowej. SN wskaza³ przy tym, ¿e obowi¹zek dopuszczenia do pracy pracownika, który posiada aktualny
wynik badania okresowego, nie ma charakteru bezwzglêdnego. Nie
chodzi bowiem o przedstawienie jakiegokolwiek zaœwiadczenia lekarskiego, lecz takiego, które zawiera prawid³ow¹ ocenê zdolnoœci
pracownika do pracy na danym stanowisku, dokonan¹ po przeprowadzeniu wszystkich badañ wymaganych od pracownika zgodnie
z obowi¹zuj¹cymi przepisami (zob. te¿ wyrok SN z dnia 18 sierpnia 1999 r., II UKN 89/99, OSNAP 2000, z. 20, poz. 762). Podobnie te¿ wypowiedzia³ siê SN w wyroku z dnia 5 wrzeœnia 1996 r.,
II PRN 9/96 (OSNAP 1997, z. 5, poz. 70), w którym uzna³, ¿e dopuszczenie do pracy maszynisty kolejowego bez przeprowadzenia
badañ kontrolnych i po up³ywie terminu obowi¹zuj¹cego do przeprowadzenia takich badañ, mo¿e stanowiæ przyczynê zewnêtrzn¹
uzasadniaj¹c¹ uznanie zdarzenia za wypadek przy pracy. Warto równie¿ zwróciæ uwagê na wyrok NSA z dnia 7 listopada 2002 r.,
II S.A. 3358/01 (Pr. Pr. 2003, nr 3, s. 38–40), wed³ug którego legitymowanie siê wynikami specjalistycznymi badañ lekarskich,
stwierdzaj¹cych zdolnoœæ do wykonywania okreœlonego zawodu lub
czynnoœci, nie zwalnia z obowi¹zku poddawania siê wstêpnym badaniom lekarskim, o których mowa w art. 229 § 1 k.p.
Jaki obowi¹zek ci¹¿y na pracodawcy w razie stwierdzenia
u pracownika objawów choroby zawodowej?
W myœl przepisów art. 230 k.p., w razie stwierdzenia u pracownika objawów wskazuj¹cych na powstawanie choroby zawodowej,
pracodawca jest obowi¹zany, na podstawie orzeczenia lekarskiego,
w terminie i na czas okreœlony w tym orzeczeniu, przenieœæ pracownika do innej pracy nie nara¿aj¹cej go na dzia³anie czynnika, który
wywo³a³ te objawy. Je¿eli przeniesienie do innej pracy powoduje
obni¿enie wynagrodzenia, pracownikowi przys³uguje dodatek wyrównawczy przez okres nieprzekraczaj¹cy 6 miesiêcy. Podstaw¹
202
przeniesienia pracownika do innej pracy nie nara¿aj¹cej go na dzia³anie czynnika, który wywo³a³ objawy choroby zawodowej, jest
orzeczenie lekarskie wydane w trybie okreœlonym w powo³ywanym
wczeœniej rozporz¹dzeniu Ministra Zdrowia i Opieki Spo³ecznej
z dnia 30 maja 1996 r. Orzeczenie lekarskie okreœla termin i okres,
na jaki pracodawca jest obowi¹zany przenieœæ pracownika do innej
pracy. Pracownik lub pracodawca, który nie zgadza siê z treœci¹ wydanego orzeczenia lekarskiego o koniecznoœci przeniesienia pracownika do innej pracy w zwi¹zku ze stwierdzeniem objawów powstawania choroby zawodowej, mo¿e wyst¹piæ w ci¹gu 7 dni od daty
wydania tego orzeczenia, za poœrednictwem lekarza, który je wyda³,
z wnioskiem o przeprowadzenie ponownego badania. Ponowne badanie powinno byæ przeprowadzone w ci¹gu 14 dni od daty z³o¿enia takiego wniosku. Badanie ponowne przeprowadza siê w wojewódzkim oœrodku medycyny pracy w³aœciwym ze wzglêdu na miejsce œwiadczenia pracy lub siedzibê pracodawcy. Ustalone w wyniku
ponownego badania orzeczenie lekarskie jest ostateczne i stanowi
podstawê do wydania przez lekarza przeprowadzaj¹cego ponowne
badanie stosownego zaœwiadczenia.
Nale¿y podkreœliæ, ¿e przeniesienie pracownika do innej pracy
na podstawie art. 230 § 1 k.p. nie wymaga dokonania wypowiedzenia dotychczasowych warunków umowy o pracê w trybie art. 42
k.p., tj. w drodze wypowiedzenia zmieniaj¹cego, bowiem nie powoduje ono zmiany tych warunków, lecz jedynie zawieszenie ich stosowania na okres ustalony w orzeczeniu lekarskim, w zakresie rodzaju dotychczas wykonywanej pracy. Po up³ywie okresu przeniesienia do innej pracy pracownik ma prawo powrotu do dotychczasowej pracy, jeœli objawy choroby zawodowej ust¹pi¹ i lekarz uzna, ¿e
pracownik jest zdolny do jej wykonywania.
Czy pracownikowi przeniesionemu do innej pracy przys³uguje
dotychczasowe wynagrodzenie?
W przypadku gdy przeniesienie do innej pracy powoduje obni¿enie dotychczasowego wynagrodzenia, pracownikowi przys³uguje
dodatek wyrównawczy przez okres nieprzekraczaj¹cy 6 miesiêcy.
Dodatek wyrównawczy stanowi ró¿nicê miêdzy wynagrodzeniem
203
z okresu poprzedzaj¹cego przeniesienie do innej pracy, a wynagrodzeniem osi¹ganym przez pracownika po przeniesieniu do innej pracy. Wysokoœæ dodatku wyrównawczego oblicza siê wed³ug zasad
okreœlonych w § 7–10 rozporz¹dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowi¹cego podstawê obliczania odszkodowañ, odpraw, dodatków
wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych nale¿noœci przewidzianych w Kodeksie pracy (DzU nr 62, poz. 289 ze zm.). Zgodnie
zaœ z § 7 ust. 2 tego rozporz¹dzenia wynagrodzenie do celów ustalenia dodatku wyrównawczego oblicza siê wed³ug zasad obowi¹zuj¹cych przy ustalaniu wynagrodzenia za urlop wypoczynkowy, okreœlonych z kolei w rozporz¹dzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia 1997 r. w sprawie szczegó³owych zasad udzielania urlopu wypoczynkowego, ustalania i wyp³acania wynagrodzenia za czas urlopu oraz ekwiwalentu pieniê¿nego za urlop (DzU nr 2,
poz. 14 ze zm.).
Zgodnie z § 8 powo³anego rozporz¹dzenia z dnia 29 maja
1996 r., dodatek wyrównawczy do wynagrodzenia wed³ug sk³adników wynagrodzenia okreœlonych w stawkach miesiêcznych w sta³ej
wysokoœci zmniejsza siê za ka¿dy dzieñ pracy, za który pracownikowi po powierzeniu innej pracy nie przys³ugiwa³o wynagrodzenie
za pracê. W tym celu kwotê dodatku wyrównawczego dzieli siê
przez wspó³czynnik s³u¿¹cy do ustalenia ekwiwalentu pieniê¿nego
za jeden dzieñ urlopu (okreœlony w § 19 powo³anego wy¿ej rozporz¹dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 8 stycznia
1997 r., a wynosz¹cy aktualnie 21, tak jak w roku 2007), a w przypadku otrzymania przez pracownika wynagrodzenia za okres czasowej niezdolnoœci do pracy wskutek choroby (art. 92 k.p.) albo zasi³ku przewidzianego w ustawie z dnia 25 czerwca 1999 r. o œwiadczeniach pieniê¿nych z ubezpieczenia spo³ecznego w razie choroby
i macierzyñstwa (j.t. DzU z 2005 r. nr 31, poz. 267 ze zm.) – kwotê dodatku dzieli siê przez 30, zaœ uzyskany wynik mno¿y siê przez
liczbê dni, za które pracownikowi przys³ugiwa³o to wynagrodzenie lub zasi³ek, i otrzyman¹ kwotê odejmuje siê od dodatku wyrównawczego.
204
Natomiast podstawê obliczenia dodatku wyrównawczego wed³ug
sk³adników wynagrodzenia okreœlonych w stawkach godzinowych
albo za inny okres krótszy ni¿ 1 miesi¹c oraz zmiennych sk³adników wynagrodzenia wyp³acanych za okresy nie d³u¿sze ni¿ 1 miesi¹c stanowi wynagrodzenie za 1 dzieñ z okresu poprzedzaj¹cego
zmianê dotychczasowej pracy. W tym celu wynagrodzenie ustalone
wed³ug zasad obowi¹zuj¹cych przy ustalaniu wynagrodzenia za czas
urlopu dzieli siê przez liczbê dni kalendarzowych, za które pracownikowi przys³ugiwa³o wynagrodzenie przed podjêciem innej pracy.
Aby obliczyæ dodatek wyrównawczy za okres miesiêczny, nale¿y od
kwoty stanowi¹cej iloczyn wynagrodzenia za 1 dzieñ (ustalony w powy¿szy sposób) i liczby dni, za które pracownikowi po przeniesieniu do innej pracy przys³ugiwa³o wynagrodzenie, odj¹æ wynagrodzenie przys³uguj¹ce pracownikowi przy tej innej pracy (§ 9 powo³anego rozporz¹dzenia z dnia 29 maja 1996 r.).
Z kolei podstawê obliczenia dodatku wyrównawczego wed³ug
sk³adników wynagrodzenia wyp³acanych za okresy d³u¿sze ni¿
1 miesi¹c stanowi wynagrodzenie za 1 dzieñ z okresu poprzedzaj¹cego przeniesienie pracownika do innej pracy, ustalone wed³ug zasad obowi¹zuj¹cych przy ustalaniu ekwiwalentu pieniê¿nego za
urlop, i wynagrodzenie to dzieli siê przez liczbê dni kalendarzowych, za które pracownikowi przys³ugiwa³o wynagrodzenie. Dodatek wyrównawczy za okres miesiêczny oblicza siê analogicznie, jak
w przypadku wynagrodzenia przys³uguj¹cego pracownikowi za
okresy krótsze ni¿ 1 miesi¹c i wed³ug zmiennych sk³adników wynagrodzenia (§ 10 powo³anego rozporz¹dzenia z dnia 29 maja 1996 r.).
W jakich innych przypadkach pracodawca jest obowi¹zany
przenieœæ pracownika do innej pracy?
Zgodnie z art. 231 k.p. pracodawca – na podstawie orzeczenia
lekarskiego – jest te¿ obowi¹zany przenieœæ do odpowiedniej pracy
pracownika, który sta³ siê niezdolny do wykonywania dotychczasowej pracy wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej
i nie zosta³ uznany za niezdolnego (czêœciowo lub ca³kowicie) do
pracy w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.
o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeñ Spo³ecznych (j.t.
205
DzU z 2004 r. nr 39, poz. 353 ze zm.), a tym samym nie naby³ prawa do renty z tytu³u niezdolnoœci do pracy. Równie¿ w tym przypadku pracownikowi przeniesionemu do innej pracy przys³uguje dodatek wyrównawczy przez okres nieprzekraczaj¹cy 6 miesiêcy, je¿eli w wyniku przeniesienia jego dotychczasowe wynagrodzenie uleg³o obni¿eniu. Po up³ywie 6 miesiêcy pracownikowi przys³ugiwaæ
bêdzie zatem wynagrodzenie odpowiednie do rodzaju wykonywanej
pracy, mo¿e byæ wiêc ono ni¿sze od wynagrodzenia otrzymywanego przed przeniesieniem do tej pracy.
3. POSI£KI I NAPOJE PROFILAKTYCZNE
Którym pracownikom i na jakich zasadach przys³uguj¹ posi³ki
i napoje profilaktyczne?
Przepis art. 232 k.p. nak³ada na pracodawcê obowi¹zek zapewnienia pracownikom zatrudnionym w warunkach szczególnie uci¹¿liwych, nieodp³atnie, odpowiednich posi³ków i napojów, je¿eli jest
to niezbêdne ze wzglêdów profilaktycznych. Szczegó³owe zasady
wydawania takich posi³ków i napojów okreœla rozporz¹dzenie Rady
Ministrów z dnia 28 maja 1996 r. w sprawie profilaktycznych posi³ków i napojów (DzU nr 60, poz. 279), wydane na podstawie art.
232 zdanie 2 k.p.
Zgodnie z § 2 powo³anego rozporz¹dzenia RM, posi³ki profilaktyczne powinny zawieraæ oko³o 50–55% wêglowodanów, 30–35%
t³uszczów, 15% bia³ek oraz posiadaæ wartoœæ kaloryczn¹ oko³o 1000
kcal. W przypadku gdy pracodawca nie ma mo¿liwoœci wydawania
posi³ków ze wzglêdu na rodzaj wykonywanej przez pracownika pracy lub ze wzglêdów organizacyjnych, wówczas mo¿e zapewniæ
w czasie pracy korzystanie z takich posi³ków w punktach gastronomicznych lub przyrz¹dzanie posi³ków przez pracownika we w³asnym zakresie z otrzymanych produktów.
Pracodawca jest obowi¹zany zapewniæ posi³ki profilaktyczne
pracownikom wykonuj¹cym prace:
206
• zwi¹zane z wysi³kiem fizycznym, powoduj¹cym w ci¹gu
zmiany roboczej efektywny wydatek energetyczny organizmu powy¿ej 2000 kcal (8374 kJ) u mê¿czyzn i powy¿ej 1100 kcal (4605 kJ)
u kobiet,
u kobiet, wykonywane w pomieszczeniach zamkniêtych, w których
ze wzglêdów technologicznych utrzymuje siê stale temperatura poni¿ej 10°C lub wskaŸnik obci¹¿enia termicznego (WBGT) wynosi
powy¿ej 25°C,
u kobiet, wykonywane na otwartej przestrzeni w okresie zimowym,
przy czym za okres zimy uwa¿a siê okres od dnia 1 listopada do
dnia 31 marca,
• pod ziemi¹.
Pracodawca jest te¿ obowi¹zany zapewniæ posi³ki profilaktyczne pracownikom zatrudnionym przy usuwaniu skutków klêsk ¿ywio³owych i innych zdarzeñ losowych (§ 3 powo³anego rozporz¹dzenia RM).
Stosownie do przepisów § 4 powo³anego rozporz¹dzenia RM
z dnia 28 maja 1996 r. pracodawca zapewnia napoje pracownikom
zatrudnionym:
• w warunkach gor¹cego mikroklimatu, charakteryzuj¹cego siê
wartoœci¹ wskaŸnika obci¹¿enia termicznego (WBGT) powy¿ej 25°C,
• w warunkach mikroklimatu zimnego, charakteryzuj¹cego siê
wartoœci¹ wskaŸnika si³y ch³odz¹cej powietrza (WCI) powy¿ej 1000,
• przy pracach na otwartej przestrzeni przy temperaturze otoczenia poni¿ej 10°C lub powy¿ej 25°C,
• przy pracach zwi¹zanych z wysi³kiem fizycznym, powoduj¹cym w ci¹gu zmiany roboczej efektywny wydatek energetyczny organizmu powy¿ej 1500 kcal (6280 kJ) u mê¿czyzn i 1000 kcal
(4187 kJ) u kobiet,
207
• na stanowiskach pracy, na których temperatura spowodowana
warunkami atmosferycznymi przekracza 28°C.
Pracodawca powinien zapewniæ napoje w iloœci zaspokajaj¹cej
potrzeby pracowników, odpowiednio zimne lub gor¹ce w zale¿noœci
od warunków wykonywania pracy, a przy pracach w warunkach gor¹cego mikroklimatu napoje powinny byæ wzbogacone w sole mineralne i witaminy.
Stanowiska pracy, na których zatrudnieni pracownicy powinni
otrzymywaæ posi³ki profilaktyczne i napoje, oraz szczegó³owe warunki ich wydawania, a tak¿e warunki uzasadniaj¹ce zapewnienie
posi³ków, w przypadku gdy pracodawca nie ma mo¿liwoœci wydawania posi³ków ze wzglêdu na rodzaj wykonywanej przez pracownika pracy lub ze wzglêdów organizacyjnych (§ 2 ust. 2 powo³anego rozporz¹dzenia RM), ustala pracodawca w porozumieniu z zak³adowymi organizacjami zwi¹zkowymi, a je¿eli u danego pracodawcy
nie dzia³a ¿adna organizacja zwi¹zkowa – po uzyskaniu opinii
przedstawicieli pracowników (§ 5 powo³anego rozporz¹dzenia RM
z dnia 28 maja 1996 r.).
Kiedy posi³ki i napoje profilaktyczne powinny byæ wydawane?
Posi³ki profilaktyczne i napoje s¹ wydawane pracownikom
w dniach wykonywania prac uzasadniaj¹cych ich wydawanie. Posi³ki powinny byæ wydawane w czasie regulaminowych przerw w pracy, w zasadzie po 3–4 godzinach pracy. Natomiast napoje powinny
byæ dostêpne dla pracowników w ci¹gu ca³ej zmiany roboczej. Pracodawca jest te¿ obowi¹zany zapewniæ zachowanie odpowiednich
warunków higienicznosanitarnych przygotowywania oraz spo¿ywania posi³ków i napojów (§ 6 i 7 powo³anego rozporz¹dzenia RM).
Nale¿y podkreœliæ, ¿e pracownikom nie przys³uguje ekwiwalent
pieniê¿ny za posi³ki profilaktyczne i napoje (§ 8 powo³anego rozporz¹dzenia RM).

poradnik nr 210 z serii Wydawnictwa "Biblioteczki Pracowniczej"

Transkrypt

Podobne dokumenty

Plakat - Szkoła zawodowych perspektyw