Karpaty Przyjazne Ludziom

Transkrypt

Karpaty
Przyjazne
Ludziom
- lokalna inicjatywa partnerska na rzecz zrównoważonego użytkowania i ochrony
górskich obszarów województwa podkarpackiego
Karpaty
Przyjazne
Ludziom
Redakcja wydawnictwa, korekta:
Bernadeta Lekacz
Jolanta Szwarc-Burnatowska
Opracowanie graficzne:
Agnieszka Sanowska-Piwko
Eureka Plus Agencja Reklamy
Wydawca:
Eureka Plus Agencja Reklamy
ul. 3 Maja 11, 35-030 Rzeszów
© Copyright by Fundacja Karpacka – Polska, 2014
© Copyright by Eureka Plus Agencja Reklamy, 2014
ISBN 978-83-64233-88-3
Zdjęcia nadesłane na Międzynarodowy Konkurs Fotograficzny „Nasze Karpaty” 2014 pod patronatem National Geographic organizowany w ramach projektu Alpy Karpatom realizowanego przez Fundację Karpacką
– Polska:
Szymon Bartosz (Wilk. Duch puszczy), Dorota Białogłowicz (Zachód wiosną), Henryk Bielamowicz (Cerkiew
XVIII w.), Magdalena Błachuta (Owce na hali), Małgorzata Dul (Chatka Puchatka), Tomasz Dziedzic (Buczyna karpacka), Piotr Grochala (Beskidzkie sacrum), Maciej Grzegorzek (Nadobnica alpejska, Bieszczadzkie
żubry, Złote gody), Adrianna Janocha (Pijalnia wód mineralnych Iwonicz-Zdrój), Piotr Krupa (Arka Noego),
Piotr Lisowski (Puchatek mieszka w Bieszczadach), Barbara Macek (Gdy niebo łączy się z ziemią…), Mateusz
Matysiak (Łowca mały, ale doskonały), Łukasz Mięgoć (Borievka, Bliźnica, Lato w Gorganach, Poranek pod
Pietrosem), Ewa Musiałowska (Kolory wiosny), Karol Nienartowicz (Wschód słońca z Okrąglicy), Tomasz
Okoniewski (Bieszczady i zimowy wschód), Tadeusz Pabjan (Połonina Wetlińska, Jesienne Bieszczady, Martwe drzewo na połoninie), Kazimierz Pańszczyk (Myszołów), Filip Szmidt (Cerkiew w Komańczy), Agnieszka
Szuwarzyńska (Na hali), Inka Wieczeńska (Cerkiew w Hoszowie)
Autorzy pozostałych zdjęć:
Adam Brzoza, Mieczysław Koryl – Eureka Plus Agencja Reklamy, Zygmunt Nater, Ryszard Prędki, Jerzy
Sadecki, Jolanta Szwarc-Burnatowska, Archiwum Fundacji Karpackiej – Polska, Archiwum Bieszczadzkiej
Grupy GOPR, Archiwum Fundacji Partnerstwo dla Środowiska
Karpaty
Przyjazne
Ludziom
Rzeszów 2014
Spis treści
7
Wprowadzenie
13 Szwajcarsko-Polski Program Współpracy
21 Fundacja Karpacka – Polska – instytucja realizująca projekt
29 Projekt „Karpaty Przyjazne Ludziom”
35 Partnerzy Projektu

Cerkiew w Komańczy. Fot. Filip Szmidt
57 Cele projektu „Karpaty Przyjazne Ludziom”
4
63 Działania zrealizowane w ramach poszczególnych celów Projektu
63
CEL I. Podnoszenie świadomości i edukacja społeczeństwa
119
CEL II. Zapobieganie lokalnym konfliktom na styku ochrona przyrody/
inwestycje poprzez utworzenie platformy na rzecz bioróżnorodności
pod nazwą Centrum Obsługi Zielonych Inwestycji
129
CEL III. Przeprowadzenie niezbędnych działań inwestycyjnych
na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego zmierzających do
ograniczenia presji lokalnej gospodarki na najcenniejsze obszary
polskiej części Karpat objętych terenami parku
144 Podsumowanie
5

6
Bieszczady. Fot. Ryszard Prędki
Wprowadzenie
W przeszłości podejście do ochrony
ną gospodarką było wysunięcie postulatów
dotyczących zrównoważonego rozwoju.
środowiska było w pierwszej kolejności
warunkowane chęcią realizacji planów
szybkiego wzrostu gospodarczego za
wszelką cenę. Długo nikt nie próbował pogodzić z sobą tych dwóch aspektów, z góry
zakładając ich pełną przeciwstawność.
W powszechnym przekonaniu popularna
była teza: „albo rozwój gospodarczy, albo
ochrona środowiska”. Integrowanie działań
zapobiegawczych i wzrostu gospodarczego
wiązano z ustępstwami rozumianymi jako
ograniczenia. To nieuzasadnione podejście
do środowiska naturalnego skutkowało
degradacją biosfery i w konsekwencji – postępującym wyczerpywaniem się zasobów
przyrodniczych. W obliczu takiego obrotu
sprawy nastąpiło przewartościowanie dotychczasowych priorytetów. W ten sposób
kształtowała się świadomość ekologiczna
stymulująca implementację zasad prośrodowiskowych do polityki gospodarczej świata.
Efektem tej zmiany podejścia do relacji między środowiskiem naturalnym a ekspansyw-
Zrównoważony rozwój jest rozumiany
jako proces warunkowany wieloma czynnikami wynikającymi ze współistnienia trzech
równoważnych płaszczyzn wzajemnie się
przenikających – sfery środowiskowej,
ekonomicznej i społecznej. Idea zrównoważonego rozwoju jest przekładana między
innymi na język polityki ochrony środowiska, przez który rozumie się w szczególności odpowiednie wykorzystanie zasobów
środowiska naturalnego – racjonalizację
zużycia, dbanie o zdolność asymilacyjną
środowiska naturalnego (absorpcję zanieczyszczeń) czy też poszukiwanie nowego
modelu konsumpcji i produkcji mającego
na celu minimalizację zużycia zasobów środowiska naturalnego.
Ważnym instrumentem, za pomocą którego budowany jest zrównoważony rozwój, są ekoinnowacje. To rodzaj innowacji
7
nastawionych na poprawę funkcjonowania
społeczeństwa i środowiska. Twórcy ekoinnowacji – ekoinnowatorzy – za swój cel
obrali sobie doprowadzenie do równowagi
między środowiskiem naturalnym a gospodarką. Efektem tej równowagi powinna być
wyższa jakość życia dla większej liczby ludzi
przy mniejszym obciążeniu środowiska. Nie
zapominają oni jednak także o znaczeniu dodatniego salda, zdając sobie sprawę z tego,
że bankrutujące przedsiębiorstwo nic nie
osiągnie dla społeczeństwa, w którym
działa. Konsekwencją wymuszoną przez
taką optykę było upowszechnienie innowacji ekologicznych i położenie nacisku na
to, aby były one dobre zarówno dla biznesu,
jak i środowiska.

Fot. Eureka Plus, Mieczysław Koryl
„Karpaty Przyjazne Ludziom” to lokalna
inicjatywa partnerska na rzecz zrównoważonego użytkowania i ochrony górskich
obszarów województwa podkarpackiego.
Oddajemy w Państwa ręce raport podsumowujący ten projekt, ukazujący nasze
największe osiągnięcia. Mamy nadzieję, że
przedstawione w nim inicjatywy staną się inspiracją dla innych osób i instytucji, którym
bliskie jest budowanie zrównoważonego
rozwoju w swoim najbliższym otoczeniu.
8
9

Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska

Bieszczadzkie żubry. Fot. Maciej Grzegorzek
10

Połonina Wetlińska. Fot. Ryszard Prędki
11
12

W Bieszczadzkim Parku Narodowym. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
Szwajcarsko-Polski Program Współpracy
Zmiany otoczenia konkurencyjnego
trwały negocjacje w sprawie ram funkcjonowania tego programu pomocowego. Ostatecznie 27 lutego 2006 roku Rada Unii Europejskiej i Szwajcaria podpisały tak zwane
Memorandum of Understanding pomiędzy
Wspólnotą Europejską a Radą Federacji
Konfederacji Szwajcarskiej w sprawie wkładu Konfederacji Szwajcarskiej w zmniejszenie różnic społecznych i gospodarczych
w rozszerzonej Unii Europejskiej. W dokumencie tym znalazło się zobowiązanie
Szwajcarii do podpisania odrębnych umów
bilateralnych z poszczególnymi państwami-beneficjentami pomocy.
skłaniają przedsiębiorstwa do wchodzenia
w różne formy kooperacyjne z innymi podmiotami na rynku międzynarodowym (alianse strategiczne, fuzje, porozumienia itp.).
Szwajcarsko-Polski Program Współpracy, czyli tak zwany Fundusz Szwajcarski, jest
formą bezzwrotnej pomocy zagranicznej
przyznanej przez Szwajcarię Polsce w ramach szwajcarskiej pomocy dla dziesięciu
państw członkowskich Unii Europejskiej,
które przystąpiły do niej 1 maja 2004 roku.
19 maja 2004 roku w trakcie Szczytu
Szwajcaria – Unia Europejska, strona szwajcarska zadeklarowała gotowość ustanowienia programu pomocowego, który miał na
celu zmniejszenie różnic społeczno-gospodarczych w rozszerzonej Unii Europejskiej.
Od listopada 2004 roku do maja 2005 roku
W związku z tym 16 marca 2006 roku
w parlamencie szwajcarskim odbyło się
głosowanie nad tak zwaną Ustawą o Współpracy z Krajami Europy Wschodniej, która
przewidywała pomoc finansową dla 10
państw Unii Europejskiej w ramach pro-
13
Bieszczady przyjazne ludziom. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska

gramu. Z uwagi na brak rozstrzygnięć na
tym szczeblu 26 listopada 2006 roku przeprowadzono w Szwajcarii referendum w tej
sprawie, które zakończyło się pomyślnie dla
nowych państw członkowskich.
Fundusze szwajcarskie mają na celu
zmniejszanie różnic społeczno-gospodarczych istniejących pomiędzy Polską a wyżej rozwiniętymi krajami Unii Europejskiej,
a także dysproporcji na terytorium Polski
pomiędzy ośrodkami miejskimi a regionami słabo rozwiniętymi pod względem
strukturalnym. Fundusze Szwajcarskie
przewidują wsparcie dla instytucji sektora
publicznego i prywatnego oraz organizacji
pozarządowych.
W 2010 roku do Programu przystąpiły
również Rumunia i Bułgaria.
Dotychczas na mocy umów międzynarodowych rozdysponowano ponad 1 mld
franków szwajcarskich. Dla Polski Fundusz
Szwajcarski przewiduje niemal połowę
środków.
14
Polańczyk. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska

Specyficzny jest sposób rozdysponowywania pomocy pieniężnej. Fundusz Szwajcarski zakłada, iż co najmniej 40% środków
zostanie rozdysponowanych w czterech
województwach południowo-wschodniej
Polski: lubelskim, małopolskim, podkarpackim i świętokrzyskim.
Z tego Programu mogą skorzystać instytucje i przedsiębiorstwa, które działają
w następujących obszarach:
bezpieczeństwo, stabilność, wsparcie
reform:
inicjatywy na rzecz rozwoju regionalnego regionów peryferyjnych i słabo
rozwiniętych,
Program Szwajcarski zakłada pięcioletni
okres zaciągania zobowiązań i dziesięcioletni okres wydatkowania, który rozpoczął się
14 czerwca 2007 roku, czyli w dniu przyznania pomocy finansowej Polsce przez parlament szwajcarski.
zwiększenie ochrony wschodnich
granic Unii Europejskiej,
15

16
Kolory wiosny. Fot. Ewa Musiałowska
środowisko i infrastruktura:
odbudowa, przebudowa i rozbudowa infrastruktury środowiskowej oraz
poprawa stanu środowiska (między innymi systemy energii odnawialnej, zarządzanie odpadami stałymi, poprawa
wydajności energetycznej),
poprawa publicznych systemów
transportowych,
bioróżnorodność i ochrona ekosystemów oraz wsparcie transgranicznych
inicjatyw środowiskowych,
sektor prywatny:
poprawa środowiska biznesowego
i dostępu do kapitału dla małych i średnich przedsiębiorstw (MŚP),
rozwój sektora prywatnego i promocja eksportu MŚP,
rozwój społeczny i zasobów ludzkich:
ochrona zdrowia (między innymi profilaktyka i kampanie promocji zdrowia
oraz poprawa opieki społecznej),
badania i rozwój (między innymi Fundusz Stypendialny, projekty badawcze).
Szwajcaria przeznaczyła łącznie dla Polski 489 mln franków szwajcarskich.
17
18

Fot. Archiwum Fundacji Karpackiej – Polska

Poziomy dofinansowania w ramach tego
projektu to:
Fundusze szwajcarskie wspierają partnerstwa podmiotów polskich i szwajcarskich. Współpraca ta może polegać na wymianie doświadczeń, know-how, rozwiązań
technologicznych, najlepszych praktyk, we
wszystkich obszarach programu. Nawiązywanie partnerstw w ramach projektów
finansowanych ze środków Szwajcarsko-Polskiego Programu Współpracy nie jest
obowiązkowe, jednak zachęca się wszystkich potencjalnych beneficjentów do czerpania z doświadczeń szwajcarskich.
do 60% całkowitych kosztów kwalifikowalnych projektu/programu,
do 85% całkowitych kosztów kwalifikowalnych w przypadku projektów/programów otrzymujących dodatkowe środki
finansowe z budżetu jednostek administracji publicznej szczebla centralnego, regionalnego lub lokalnego,
Obszar wsparcia SPPW, w ramach którego
projekt „Karpaty Przyjazne Ludziom” otrzymał dofinansowanie, to „bioróżnorodność
i ochrona ekosystemów oraz wsparcie transgranicznych inicjatyw środowiskowych”.
do 90% całkowitych kosztów kwalifikowalnych w przypadku projektów realizowanych przez organizacje pozarządowe,
do 100% całkowitych kosztów w przy-

padku projektów dotyczących budowy
zdolności instytucjonalnych oraz pomocy
technicznej.
19

20
Lato w Gorganach. Fot. Łukasz Mięgoć
Fundacja Karpacka – Polska
– instytucja realizująca projekt
Fundacja Karpacka – Polska została
utworzona w 1999 roku i zastąpiła działający na obszarze Polski od 1995 roku
Funduszu na Rzecz Rozwoju Euroregionu
Karpackiego z siedzibą w Koszycach (Słowacja). Powstanie Fundacji było możliwe
dzięki wieloletniemu wsparciu finansowemu udzielonemu przez Fundację Charlesa
Stewarta Motta z USA.
Misją Fundacji Karpackiej – Polska jest
wspieranie otwarcia społeczno-gospodarczego górskich południowych obszarów
województwa podkarpackiego. Fundacja
realizuje swoją misję poprzez wdrażanie
programów i projektów zmierzających do
pobudzenia aktywności samorządów i organizacji pozarządowych. Prowadzi także
działalność konsultingową mającą na celu
21
Zespół Fundacji Karpackiej – Polska wśród Rysi Karpackich – maskotek
promujących górskie obszary Podkarpacia. Fot. Jerzy Sadecki

dostarczenie wysokiej jakości usług związanych z pozyskiwaniem dofinansowania
projektów z funduszy strukturalnych Unii
Europejskiej. Wspiera również osoby wybitnie uzdolnione poprzez przyznawanie
stypendiów indywidualnych.
22
Rzeka San. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
Ryś karpacki – maskotka
promująca region

Fundacja Karpacka – Polska jest członkiem Międzynarodowej Sieci Fundacji
Karpackich (ICFN), która skupia cztery
niezależne fundacje działające na rzecz
Euroregionu Karpackiego.
23
24

Rynek w Sanoku. Fot. Zygmunt Nater
W swojej działalności Fundacja kieruje się
czterema kluczowymi wartościami: ludzie,
integralność, perfekcjonizm i umiejętności.
W latach 1999–2006 Fundacja realizowała
i finansowała projekty zmierzające do pobudzenia współpracy gospodarczej, społecznej i kulturalnej w ramach Euroregionu
Karpackiego. Głównymi beneficjentami pomocy Fundacji były samorządy lokalne oraz
organizacje pozarządowe z Polski, Słowacji,
Węgier, Rumunii i Ukrainy. Projekty tych
podmiotów finansowane były w ramach
programów dotacyjnych Fundacji: Program
Inicjatyw Lokalnych, Program Współpracy
Transgranicznej, Program Relacji Interetnicznych, Program Ochrony Dziedzictwa
Kulturowego, Program Nagród dla Samorządów Lokalnych, Program Zintegrowanego Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz
Programu Usług Doradczych dla Obszarów
Wiejskich. W tym okresie działania Fundacji
sponsorowane były głównie przez fundacje
amerykańskie. W roku 2003 miała miejsce
realizacja projektu „Promocja współpracy
polsko-ukraińskiej” współfinansowanego
przez PAUCI.
Po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej projekty Fundacji uzyskały wsparcie
ze strony Szwajcarsko-Polskiego Programu
Współpracy oraz Mechanizmu Finansowego Europejskiego Obszaru Gospodarczego
i Norweskiego Mechanizmu Finansowego.

Ważną rolę odegrał projekt „Dom Karpacki – Pobudzanie współpracy transgranicznej regionów karpackich” realizowany w latach 2006–2011 we współpracy z: Fundacją
Karpacką – Słowacja, Fundacją Karpacką –
Węgry, Fundacją Karpacką – Ukraina oraz
Fundacją Karpacką – Rumunia. Projekt ukie-
25
runkowany był na współpracę samorządów
lokalnych, organizacji pozarządowych i instytucji okołobiznesowych z regionu Karpat.
Jego celem było ożywienie kontaktów pomiędzy pięcioma krajami współtworzącymi
Euroregion Karpacki, ułatwienie przepływu
informacji i dobrych praktyk w dziedzinach
objętych projektem oraz zawiązywanie
partnerstw do dalszej współpracy uczestników konferencji przy realizacji nowych
wspólnych projektów. Dofinansowanie
przeznaczone było na adaptację oraz wyposażenie lokalu Domu Karpackiego w Sanoku
przeznaczonego do celów wystawienniczo-konferencyjnych. Rozwojowi współpracy
transgranicznej przede wszystkim służyła
organizacja wizyt studyjnych, Forum dla
Samorządów Lokalnych, Forum dla Biznesu
oraz Forum dla Organizacji Pozarządowych
z udziałem przedstawicieli Węgier, Polski,
Rumunii, Słowacji i Ukrainy. Projekt objął
również uruchomienie strony internetowej w sześciu językach oraz wydanie mapy
Euroregionu Karpackiego. Istotnym narzędziem wspierania współpracy transgranicznej oraz szeroko pojętej promocji regionu
było zorganizowanie w połowie 2011 roku
największej imprezy transgranicznej na zakończenie projektu – EXPO Karpackiego
oraz wydanie publikacji podsumowującej
dorobek projektu.
przedstawiciele skorzystali z kompleksowego programu szkoleniowego oraz wizyt
studyjnych na północy Norwegii. Pomysłodawców zainspirowały podobieństwa pomiędzy Podkarpaciem a regionem Nordland
(potencjał turystyczny, zasoby naturalne)
oraz sposób, w jaki Norwegowie słabości
regionu (peryferyjne położenie, migracja
ludności) przekształcają w jego atuty.
Program szkoleń i wizyt studyjnych opracowano tak, aby pobudzić kreatywność, optymizm i chęć wprowadzania zmian w regionie. Podczas wizyt studyjnych uczestnicy
odwiedzili 15 modelowych projektów norweskich reprezentujących innowacyjne
podejście do problemu wykorzystania
potencjału górzystych obszarów regionu
Nordland. Zapoznano się między innymi
z osiągnięciami w zakresie współpracy
międzynarodowej,
przedsiębiorczości,
kreowaniem wizerunku regionu, atrakcjami turystycznymi, sposobami motywowania
ludności do pozostania w regionie, wykorzystaniem dziedzictwa historycznego i kulturowego oraz działalnością charytatywną.
Karpacki Program Stypendialny został
ufundowany przez amerykańskiego filantropa, Freda Robeya, który przekazał 100 000
USD do rozdysponowania przez Międzynarodową Fundację Karpacką (CFI) w latach
2006–2010 pomiędzy karpackie regiony:
Polski, Słowacji, Rumunii, Węgier i Ukrainy
współpracujące w ramach Euroregionu Karpackiego. Zgodnie z wolą sponsora kwota
ta przeznaczona została na stypendia dla
wybitnie zdolnej młodzieży znajdującej się
w trudnej sytuacji finansowej utrudniającej
jej podjęcie studiów.
Ogromne znaczenie miał również realizowany w latach 2008–2010 projekt
„Karpacka Akademia NGO – innowacyjne
sposoby użytkowania gór przez społeczności lokalne” współfinansowany także przez
Norweski Mechanizm Finansowy i Mechanizm Finansowy Europejskiego Obszaru
Gospodarczego. Projekt miał ogromne
znaczenie przede wszystkim dla 30 organizacji pozarządowych z Podkarpacia, których
Projektem o wyjątkowej skali i znaczeniu
współfinansowanym podobnie jak „Karpaty
26

Przyjazne Ludziom” przez Szwajcarsko-Polski Program Współpracy jest projekt „Alpy
Karpatom – program na rzecz uwolnienia
potencjału ekonomicznego górskich obszarów Podkarpacia poprzez transfer praktyk
szwajcarskich”, którego realizacja zaplanowana jest na latach 2011–2016. Fundacja
realizuje projekt wspólnie z partnerami,
którymi są: Podkarpacka Izba Gospodarcza
w Krośnie, Regionalna Izba Gospodarcza
w Sanoku, Bieszczadzka Agencja Rozwoju
Regionalnego w Ustrzykach Dolnych oraz
Bieszczadzkie Forum Europejskie w Lesku.
Wsparcie organizacyjne w Szwajcarii zapewnia natomiast Szwajcarska Fundacja
Rozwoju i Współpracy Międzynarodowej
Helvetas Swiss Intercooperation w Bernie.
cia finansowego regionu objętego projektem, utworzenie produktu lokalnego oraz
stworzenie kompleksowego i systemowego
narzędzia promocji regionu.
Przeniesienie sprawdzonych rozwiązań
w obszarze rozwoju regionalnego ze szwajcarskich obszarów alpejskich do regionu
karpackiego ma doprowadzić do trwałej
zmiany gospodarczej południowego Podkarpacia. Zmiana ta będzie możliwa dzięki realizacji powiązanych ze sobą działań,
z których najważniejszym jest utworzenie
Partnerskiej Sieci Sprzedaży i Marketingu
Produktów pod Wspólną Marką Made in
Karpaty bazującej na wpisujących się w koncepcję zrównoważonego rozwoju podmiotach. Po dokonaniu analiz regionu szwajcarscy eksperci za priorytetowe w karpackich
realiach obszary wykorzystania rozwiązań
szwajcarskich uznali zrównoważoną turystykę oraz szeroko pojęty produkt lokalny.
Projekt oraz sieć Made in Karpaty są wspierane promocyjnie przez Agencję Promocji
Górskich Obszarów Podkarpacia utworzo-
Celem projektu jest uwolnienie potencjału społeczno-ekonomicznego górskich
obszarów województwa podkarpackiego
poprzez przekazanie mieszkańcom usystematyzowanej wiedzy na temat potencjału
regionu w kontekście doświadczeń szwajcarskich, utworzenie mechanizmów wspar-
27
ną w ramach projektu. Jej celem jest doprowadzenie do trwałej zmiany wizerunku
południowego Podkarpacia poprzez między innymi realizację filmu, telewizyjnych
spotów promocyjnych, książki, artykułów
w prasie, konkursu fotograficznego i wystaw
oraz wizyt touroperatorów w regionie. We
współpracy z mediami, pisarzami, podróżnikami i filmowcami Fundacja działa na rzecz
promocji Podkarpacia w Polsce i na świecie.
Zaplanowana w ramach Agencji kampania
promocyjna ma spowodować zwiększenie
ukierunkowanego ruchu turystycznego, co
zagwarantowałoby mieszkańcom przyśpieszenie wzrostu ekonomicznego oraz rozwój
przedsiębiorczości wiejskiej, a w szczególności turystyki przyjaznej środowisku oraz
produktu lokalnego.

Pijalnia wód mineralnych Iwonicz-Zdrój. Fot. Adrianna Janocha
Do mikro i małych firm z powiatu: bieszczadzkiego, leskiego, sanockiego, krośnieńskiego oraz miasta Krosna w ramach Górskiego Funduszu Przedsiębiorczości trafia
w formie bezzwrotnych dotacji zdecydowana większość funduszy przyznanych na
realizację projektu. Ze względu na przyjęty
tu kierunek z dotacji w pierwszej kolejności korzystają przedsiębiorcy działający
w obszarze produktu lokalnego i turystyki,
a także małe sieci wspierające marketing
produktów lokalnych. Analogiczny Górski
Fundusz Organizacji Pozarządowych został
utworzony, aby wspierać fundacje i stowarzyszenia z ww. powiatów. Dzięki około 300
dotacjom nastąpił znaczny rozwój sektora
usług okołoturystycznych oraz infrastruktury związanej z turystyką i produktem lokalnym. Prócz tego w ramach projektu młodzi
przedsiębiorcy odbywają staże w Szwajcarii, dzięki którym, wdrażając dobre praktyki
szwajcarskie w Polsce, mogą rozwijać swoje
firmy i organizacje.
28
Od prawej: Krzysztof Kaczmarek (Szwajcarsko-Polski Program Współpracy),
Aneta Krzywicka (Ministerstwo Infrastruktury), Krzysztof Kasprzyk (Ministerstwo Infrastruktury), Tomasz Dylag (Władza Wdrążająca Programy Europejskie), Zofia Kordela-Borczyk (Fundacja Karpacka – Polska), Ryszard Prędki (Bieszczadzki Park Narodowy),
Leopold Bekier (Bieszczadzki Park Narodowy), Małgorzata Zalewska (Ministerstwo
Infrastruktury), Joanna Węgrzycka (Fundacja Partnerstwo dla Środowiska), Tomasz
Winnicki (Bieszczadzki Park Narodowy), Andrzej Michalak (Fundacja Karpacka – Polska)
Projekt „Karpaty Przyjazne Ludziom”
6 marca 2012 roku podpisana zosta-
zrównoważonego użytkowania i ochrony
górskich obszarów województwa podkarpackiego” miał na celu polepszenie rozwoju jakościowego południowej części Polski
przy jednoczesnym zachowaniu nienaruszonych zasobów przyrodniczych poprzez
pomoc lokalnym społecznościom w lepszej
adaptacji do warunków życia w środowisku
górskim w kontekście dyrektywy unijnej
Natura 2000 oraz promowanie rozwiązań
dobrych zarówno dla ludzi, jak i przyrody.
ła umowa pomiędzy Fundacją Karpacką
– Polska a Władzą Wdrażającą Programy
Europejskie w sprawie realizacji projektu
„Karpaty Przyjazne Ludziom”. Projekt był
współfinansowany przez Szwajcarię w ramach szwajcarskiego programu współpracy z nowymi krajami członkowskimi Unii
Europejskiej. Fundacja otrzymała na nowy
projekt 794
carskich.
162 franków szwaj-
Projekt „Karpaty Przyjazne Ludziom
– lokalna inicjatywa partnerska na rzecz
29
swym zasięgiem terytorialnym obejmował:
powiat sanocki
gminy: Bukowsko, Komańcza, Tyrawa
Wołoska, Sanok, Zagórz, Zarszyn
powiat przemyski
gminy: Bircza, Dubiecko, Krasiczyn,
Krzywcza, Przemyśl
powiat leski
gminy: Baligród, Cisna, Lesko, Olszanica, Solina
powiat bieszczadzki
gminy: Czarna, Lutowiska, Ustrzyki
Dolne
Bieszczadzkie sacrum. Fot. Piotr Grochala
adresowany był do terenów z wielkim potencjałem naturalnym i kulturowym z jednej
strony a problemami społecznymi z drugiej,
mierną infrastrukturą komunikacyjną, ale
otwartością na innowacyjny rozwój gospodarczy, zatem i turystykę.

W sumie beneficjentami projektu byli
przedstawiciele samorządów lokalnych,
parków narodowych i krajobrazowych, organizacji pozarządowych i społeczności 21
gmin położonych na terenie 4 powiatów
w Polsce.
30
31

32
Myczkowce. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
33
34

Wilk. Duch puszczy. Fot. Szymon Bartosz
Partnerzy Projektu
Bieszczadzki Park jest trzecim co do
wielkości parkiem narodowym na terenie
Polski. Został utworzony w 1973 roku. Jego
powierzchnia wynosi 292,02 km2. W 1992
roku stał się częścią Międzynarodowego
Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”.
Spośród 230 gatunków kręgowców w parku
można spotkać takie zwierzęta, jak: jeleń,
ryś, żmija, żbik sarna, dzik, niedźwiedź brunatny, wilk, orzeł przedni, orlik krzykliwy,
puchacz, puszczyk uralski, wąż Eskalupa.
Rola w projekcie: przeprowadzenie działań inwestycyjnych na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego zmierzających
do ograniczenia presji lokalnej gospodarki
oraz zwiedzających na najbardziej cenne
obszary polskiej części Karpat objętych
terenami parku.
35
36

Myszołów. Fot. Kazimierz Pańszczyk
37

Wołosate. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
38

39
40

Fot. GOPR
Grupa Bieszczadzka GOPR została
kolarstwo górskie, lotniarstwo. Grupa
Bieszczadzka GOPR stara się sprostać zagrożeniom, które stwarzają te nowe formy
rekreacji ruchowej.
powołana w 1961 roku w Sanoku, który do
dziś jest siedzibą władz i Centralną Stacją
Ratunkową. Zrzesza ponad 200 ratowników, w tym 10 zawodowych. Bieszczady
należą do gór o dużym stopniu zagrożenia
lawinowego. Coraz więcej osób zainteresowanych jest turystyką narciarską turową,
przybywa wyciągów, w tym kolei linowych,
popularne stają się beskidzkie jaskinie,

Fot. GOPR
Rola w projekcie: promowanie bezpiecznej formy uprawiania różnych form turystyki i rekreacji na udostępnionych obszarach
chronionych w górach Podkarpacia.
41
42

Fot. GOPR
43

Fot. GOPR

Fot. GOPR
Fot. GOPR
Fot. GOPR

Fot. GOPR

Fot. GOPR
45
Fundacja Partnerstwo dla Środowiska
Celem i misją Fundacji jest wspieranie rozwoju zrównoważonego poprzez budowanie
partnerstwa, społeczeństwa obywatelskiego, proponowanie nowych rozwiązań oraz
upowszechniania sprawdzonych wzorów
działań przyjaznych dla środowiska. Działania Fundacji skupiają się poprawianiu jakości
życia w Polsce poprzez propagowanie zasad
rozwoju zrównoważonego w życiu codziennym – w domu, pracy oraz czasie wypoczynku. Fundacja angażuje liderów społeczności lokalnych we wspólne diagnozowanie
i rozwiązywanie problemów ekologicznych,
w szczególności poprzez: 1) zwiększania dostępu do smacznej, lokalnej i zdrowej żywności; 2) propagowanie proekologicznych
rozwiązań transportowych; 3) redukowaniu
negatywnego wpływu naszego miejsca pracy, odpoczynku i zamieszkania na środowisko (szkół, biur, fabryk, domów, hoteli, plaż).
Od 2011 roku Fundacja realizuje projekt
„Produkt Lokalny Małopolska” we współpracy z partnerami regionalnymi i lokalnymi.
Rola w projekcie: ocena inwestycji planowanych przez COZI pod kątem proekologicznym, pomoc w wykonywaniu wniosków
aplikacyjnych.

Jastrzębiec pomarańczowy. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
jest najbardziej doświadczoną organizacją
ekologiczną w Polsce w zakresie wspierania
inicjatyw lokalnych na rzecz rozwoju zrównoważonego. Działa w Polsce od 1991 roku.
Wszystkie inicjatywy, projekty i programy
Fundacji są współtworzone i wspólnie realizowane z organizacjami pozarządowymi,
firmami oraz instytucjami publicznymi.
46

Fot. Archiwum Fundacji Partnerstwo dla Środowiska
48

Bliźnica. Fot. Łukasz Mięgoć
49

Jesienne Bieszczady. Fot. Tadeusz Pabjan

Bieszczady. For. Jolanta Szwarc-Burnatowska

Gdy niebo łączy się z ziemią... Fot. Barbara Macek

52
Buczyna karpacka. Fot. Tomasz Dziedzic
53
Bieszczady i zimowy wschód. Fot. Tomasz Okoniewski
Wschód słońca z Okrąglicy. Fot. Karol Nienartowicz (I miejsce w konkursie
Nasze Karpaty 2014)

Chatka Puchatka. Fot. Małgorzata Dul (II miejsce w konkursie Nasze Karpaty 2014)
Arka Noego. Jezioro Solińskie w czasie suszy. Fot. Piotr Krupa (III miejsce
w konkursie Nasze Karpaty 2014)
54
55
56

Bieszczady , Fot. Ryszard Prędki
Cele projektu „Karpaty Przyjazne Ludziom”
Cel szczegółowy I: Podnoszenie świa-
platformę na rzecz bioróżnorodności pod
nazwą Centrum Obsługi Zielonych Inwestycji
domości i edukacja społeczeństwa
Ochrona Karpat wymaga aktywnego
udziału społeczeństwa w procesie podejmowania decyzji i lepszego dostępu do
informacji. W projekcie przewidziano następujące działania związane z tym celem:
W potocznej świadomości mieszkańców
terenów objętych programem Natura 2000
kwestie pogodzenia ich racji z ochroną przyrody zdają się być nierealne. W projekcie
przewidziano następujące działania mające
na celu przełamanie tego stereotypu:
1. Organizacja międzynarodowego seminarium dotyczącego Natury 2000, ustawodawstwo, praktyka, metody rozwiązywania
konfliktów, case study.
1. Pomoc techniczna na rzecz projektów
dotyczących zielonych inwestycji poprzez
profesjonalne doradztwo na styku ochrona przyrody/inwestycje oraz prowadzenie
serwisu informacyjnego www.cozi.org.pl.
2. Przeprowadzenie szkoleń profilaktyczno-informacyjnych w zakresie bezpiecznych
form uprawiania turystyki górskiej.
Przeprowadzenie niezbędnych dzia-
3. Przeprowadzenie szkoleń w ramach platformy na rzecz bioróżnorodności pod nazwą
Centrum Obsługi Zielonych Inwestycji.
łań inwestycyjnych na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego zmierzających
do ograniczenia presji lokalnej gospodarki na najcenniejsze obszary polskiej części
Karpat objętych terenami parku
4. Zorganizowanie wyjazdu studyjnego do
wzorowo zarządzanych obszarów objętych
programem Natura 2000 w Europie oraz
obszarów modelowych w Szwajcarii, gdzie
funkcjonuje wiele pozytywnych praktyk godzenia wysokiego poziomu życia z sąsiedztwem natury.
Zrównoważony rozwój nakłada na społeczność lokalną obowiązek pogodzenia
ochrony środowiska z rozwojem gospodarki. Bardzo ważne w tym kontekście jest
przeprowadzenie niezbędnych działań inwestycyjnych na terenie Bieszczadzkiego
Parku Narodowego, które doprowadzą do
zahamowania presji lokalnej gospodarki na
te tereny.
Cel szczegółowy II: Zapobieganie
lokalnym konfliktom na styku ochrona
przyrody/inwestycje poprzez utworzenie
57
58

Retorty w Bieszczadach. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
59
60

Cerkiew w Hoszowie. Fot. Inka Wieczeńska
61

62

Borievka. Fot. Łukasz Mięgoć
Działania
zrealizowane
w ramach
poszczególnych
celów Projektu
CEL I. Podnoszenie świadomości
i edukacja społeczeństwa
1. Organizacja międzynarodowego seminarium dotyczącego Natury 2000, ustawodawstwo, praktyka, metody rozwiązywania konfliktów, case study
„Obszar Natura 2000 to obszar ochrony
a nie chroniony. Ochronie nie podlega cały
obszar, ale konkretne siedliska przyrodnicze i gatunki. Mówiąc o «ochronie obszaru Natura 2000» lub o wpływie na obszar
Natura 2000, myślimy nie o obszarze jako
takim, ale o konkretnych gatunkach (wraz
z ich siedliskami i z wszystkim, co im do życia potrzebne) i siedliskach przyrodniczych
(jednak wraz z kształtującymi je czynnikami
i procesami oraz ze związaną z nimi różnorodnością biologiczną)”1 .
„Obszary chronione to nie są strefy wyłączone, odizolowane – niedostępne. One
1 Natura 2000 i inne wymagania europejskiej ochrony
przyrody – niezbędnik urzędnika, Wydawnictwo Klubu
Przyrodników, Świebodzin 2012.
63
Nadobnica alpejska, gatunek chroniony programem Natura
2000. Fot. Maciej Grzegorzek
są dla turysty”. W innej publikacji czytamy:
„Bardzo ważny jest też stopień świadomości ekologicznej społeczeństwa i jego akceptacja dla obszarów chronionych. Tam,
gdzie społeczeństwo nie widzi korzyści dla
siebie z istnienia obszarów chronionych,
nie ma dostatecznej świadomości konieczności ochrony przyrody, ich ochrona jest
utrudniona”2 .
czy i do jakiego stopnia poszczególne formy
aktywności mogą być na nim realizowane
lub powinny być zakazane. Aktywność turystyczna powinna być rozłożona w czasie
i przestrzeni stosownie do chłonności turystycznej (maksymalna liczba uczestników
ruchu turystycznego, którzy mogą równocześnie przebywać na danym obszarze, nie
powodując dewastacji i degradacji środowiska naturalnego, tym samym pogarszania warunków wypoczynku) rozważanego
obszaru przy użyciu właściwych środków,
między innymi transportu.
Obszary chronione to obszary wydzielone do chronienia i podtrzymywania różnorodności przyrodniczej oraz dziedzictwa
przyrodniczego i kulturowego. Obszar
chroniony powinien posiadać zbiór zasad/reguł mających odniesienie do celów
i funkcji obszaru chronionego. Wskazanie,
2 J. Radziejowski, Obszary chronione jako forma
zarządzania różnorodnością biologiczną, Wszechnica
Polska Szkoła Wyższa TWP w Warszawie.
64
Priorytety rozwoju turystyki na obszarach chronionych
Poszanowanie różnorodności przyrody, także jakości wody, powietrza, gleb
i krajobrazu.
B
Poszanowanie kulturowej tożsamości mieszkańców.
C
Akceptacja chłonności turystycznej dla danego obszaru chronionego.
D
Ustanowienie równowagi pomiędzy konkurującymi aspiracjami mieszkańców i podmiotami gospodarczymi biorącymi udział w organizacji turystyki. Zawsze na zasadzie
wzajemnej akceptacji, z priorytetem – ochroną obszarów chronionych.
E
Akceptacja podziału dochodów z turystyki, między innymi: na potrzeby inwestycyjne
komunalne, komunikacyjne, inne, a także na podnoszenie kwalifikacji osób biorących
udział w jej organizacji, w tym dla chcących dopiero się zaangażować.
F
Akceptacja satysfakcji mieszkańców z rozwoju turystyki.
G
Interdyscyplinarna współpraca na etapie założeń inwestycyjnych jako modelowy
sposób wykorzystania potencjału osobowego z jednostek samorządowych, organizacji pozarządowych i mieszkańców, także z udziału ekspertów.

A
65
66

Uczestnicy Seminarium Natura 2000. Fot. Archiwum Fundacji Karpackiej – Polska
67
Dr inż. Dariusz Latawiec, Prezes Zarządu Podhalańskiego Przedsiębiorstwa Komunalnego w Nowym Targu
W seminarium wzięli udział przedstawiciele lokalnych samorządów, potencjalni
inwestorzy, organizacje pozarządowe, polscy i zagraniczni przedstawiciele instytucji
rządowych oraz środowisk naukowych.
W dniach 31 maja – 1 czerwca 2012 roku
w Państwowej Szkole Muzycznej w Sanoku
odbyło się międzynarodowe seminarium
„Natura 2000 – Biznes przy Bioróżnorodności” zorganizowane przez Fundację Karpacką – Polska. Jego celem było:
Seminarium otworzyła Prezes Fundacji
Karpackiej – Polska, Pani Zofia Kordela-Borczyk, która również poprowadziła trzy
z czterech paneli seminarium – Ustawodawstwo Natura 2000; Metody rozwiązywania konfliktów na styku ochrona przyrody
a przedsiębiorczość – case study oraz Programy rolnośrodowiskowe. Współprowadzącym spotkanie był Pan Andrzej Michalak
– Koordynator Centrum Obsługi Zielonych
Inwestycji utworzonego w ramach projektu
„Karpaty Przyjazne Ludziom”.
poszerzenie wiedzy z zakresu systemu
ochrony przyrody w krajach Unii Europejskiej i poza jej obszarami (w tym w Szwajcarii i na Ukrainie),
przedstawienie dobrych praktyk z za-
kresu współpracy biznesu i obszarów objętych ochroną,
zaprezentowanie metod rozwiązywania potencjalnych konfliktów na styku przyrody i biznesu.
68
Erich Oberholzer – Specjalista ds. Leśnictwa i Zasobów Naturalnych Helvetas Swiss Intercooperation
Gościem specjalnym seminarium był
Pan Erich Oberholzer – Specjalista ds. Leśnictwa i Zasobów Naturalnych Helvetas
Swiss Intercooperation, który przedstawił
informacje dotyczące ustawodawstwa na
terenie Szwajcarii, metody rozwiązywania
konfliktów na styku ochrony przyrody oraz
przykłady dobrych praktyk biznesu przy
bioróżnorodności.

Marta Żak-Wołynko
Przedstawicielka Generalnej Dyrekcji
Ochrony Środowiska, Pani Marta Żak-Wołynko, przestawiła prawne aspekty programu Natura 2000 w Polsce. Przykłady, jak
chronić obszary objęte programem oraz jak
może wyglądać wzorowy model współpracy
biznesu i osób zaangażowanych w ochronę przyrody, przedstawiły Panie Dorota
Chmielowiec-Tyszko (Prezes Fundacji Doliny Baryczy) oraz Zofia Pietryka (Wiceprezes
Fundacji Doliny Baryczy).
69
Dorota Chmielowiec-Tyszko – Prezes Fundacji Doliny Baryczy oraz Wiceprezes Zofia Pietryka
Sposoby współpracy na obszarze karpackim przedstawiła Prezes Fundacji Karpackiej – Polska, Pani Zofia Kordela-Borczyk,
która zaprezentowała Ramową konwencję
o ochronie i zrównoważonym rozwoju Karpat (tak zwaną konwencję karpacką).
Seminarium zakończyło się żywą dyskusją wszystkich prelegentów oraz słuchaczy.
Ostatnim elementem było podsumowanie
dwudniowego spotkania przez Panią Prezes Zofię Kordelę-Borczyk, która zamykając
spotkanie, powiedziała: „Biznes przy bioróżnorodności jest możliwy, wymaga jednak
ścisłej współpracy wszystkich zainteresowanych stron, a współpraca powinno opierać się na wzajemnym poszanowaniu oraz
uczciwości wszystkich partnerów”.
Czwarty i ostatni blok seminarium odnosił się do perspektyw programów rolnośrodowiskowych po roku 2013, które
w zastępstwie przedstawiciela Ministerstwa Rolnictwa przedstawił Pan Orest
Skrijka – Specjalista ds. Bioróżnorodności
w Centrum Obsługi Zielonych Inwestycji,
Fundacja Karpacka – Polska.
70
Wnioski z seminarium „Natura 2000 – Biznes przy Bioróżnorodności”:
przyrodniczych można budować tak zwany biznes przy bioróżnorodności, głównie:
usługi turystyczne, agroturystykę, zielone
miejsca pracy, edukację ekologiczną, tworzyć produkt lokalny.
Natura 2000 nie może ograniczać roz-
woju społeczności lokalnych i przyczyniać
się do strat jakiejkolwiek grupy interesu.
Musi łączyć potrzebę rozwoju gospodarczego obszaru z poprawą warunków życia
mieszkańców. Przynależność danego terenu
do sieci obszarów o priorytetowym znaczeniu dla zachowania różnorodności biologicznej Unii Europejskiej, czyli sieci Natura
2000, jest swego rodzaju etykietą informującą w kraju i za granicą o jego unikatowych
walorach przyrodniczych. Na bazie walorów
Na obszarach Natura 2000 dopusz-
Valentyn Voloshyn, Zastępca Dyrektora Uzhanskiego Narodowego Parku
Przyrody, Ukraina
cza się inwestycje obojętne dla przedmiotu ochrony, dla którego został utworzony
obszar Natura 2000, dlatego w wielu przypadkach obszary te nie muszą być omijane przez inwestorów. Istnieje szereg mechanizmów finansowych związanych ze
środkami wspólnotowymi, które mogą być
uruchomione dla obszarów Natura 2000
71
72

Łowca mały, ale doskonały. Fot. Mateusz Matysiak
Ryś – gatunek chroniony, jeden z gatunków wskaźnikowych dla
typowania obszarów proponowanych do objęcia ochroną przez Unię
Europejską w ramach sieci Natura 2000. Fot. Zygmunt Nater
w celu sfinansowania działań służących
czynnej ochronie przyrody. Najważniejszymi źródłami finansowania sieci Natura 2000
w Polsce z funduszy unijnych są: Program
Operacyjny Infrastruktura i Środowisko,
Regionalne Programy Operacyjne, Program
Rozwoju Obszarów Wiejskich oraz Europejski Fundusz Rybacki. Działania związane z funkcjonowaniem obszarów Natura
2000 wspierają finansowo także: Narodowy
Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki
Wodnej oraz wojewódzkie fundusze ochrony środowiska. Samorządy lokalne mogą być
beneficjentami wszystkich wymienionych
funduszy.

Unia Europejska postanowiła chronić zagrożone wyginięciem siedliska przyrodnicze oraz gatunki roślin i zwierząt poprzez
stworzenie Europejskiej Sieci Ekologicznej
Natura 2000, ale obszary te z założenia nie
są restrykcyjną formą ochrony przyrody
o ustalonym zestawie zakazów. W praktyce działalność inwestycyjna na tego typu
terenach może być realizowana. Jedynym
warunkiem, jaki musi spełniać planowana inwestycja, jest brak znaczącego negatywnego
wpływu na stan siedlisk przyrodniczych oraz
siedlisk gatunków roślin i zwierząt, a także na
gatunki, dla których ochrony został wyznaczony obszar Natura 2000.
Goryczka trójeściowa. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
Sieć Natura 2000 nie hamuje rozwoju.
73
Fot. GOPR

2. Przeprowadzenie działań prewencyjno-informacyjnych dotyczących bezpiecznych form uprawiania turystyki na obszarach chronionych
nik Zima w Bieszczadach. Wydawnictwo to
wskazuje na czyhające na turystów niebezpieczeństwa, definiuje je i radzi, jak
zachować się w skrajnych przypadkach
zagrożenia. Publikacja przeznaczona jest
przede wszystkim dla tych, którzy dopiero
zdobywają doświadczenie w zimowym wędrowaniu po górach.
Statystyki Bieszczadzkiej Grupy GOPR
w ostatnim półwieczu zanotowały prawie
21 tysięcy wypraw, akcji i interwencji. To
dużo… Większość tych tragicznych wydarzeń miała miejsce zimą, kiedy diametralnie zmieniają się warunki uprawiania turystyki, nawet dla wytrawnych bywalców
gór. W związku z tym Bieszczadzka Grupa
GOPR przygotowała z myślą o turystach
korzystających z uroków Bieszczad porad-
GOPR przeprowadził szkolenia z profilaktyki poruszania się w górach, w ramach
których uczestnicy zostali zapoznani z następującymi kwestiami:
74
podstawowe wiadomości o regionie wycieczka w góry prowadzona przez
i jego walorach przyrodniczych oraz bioróżnorodności,
ratownika z uprawnieniami przewodnickimi pod kątem ochrony przyrody i bioróżnorodności.
profilaktyka: zagrożenia w uprawianiu
Zorganizowano również szkolenia lawinowe, w trakcie których zaznajamiano uczestników z następującą problematyką:
turystyki i różnych form rekreacji ruchowej
na terenach górskich; specyfika Bieszczadów i ich bioróżnorodności,
zasady BHP oraz zagrożeń w górach:
jak zachować się w razie wypadku: ra- poruszanie
się w terenie zagrożonym latownictwo górskie w Bieszczadach, promocja numeru ratunkowego w górach,
winami, prognozowanie lawin, zasady prowadzenia akcji ratunkowej na lawinisku,
współpraca z psami, ochrona przyrody
i bioróżnorodności podczas prowadzenia
akcji ratunkowej,
turystyka aktywna: walory poznawcze,
ochrona przyrody, bioróżnorodność, zabytki
kultury materialnej w czasie wędrówki górskiej,
zajęcia praktyczne na lawinisku, pro-
gnozowanie lawin, testy blokowe, detektory
lawinowe, sondowanie i prowadzenie akcji
lawinowej, współpraca z psami, współpraca
z innymi służbami, ochrona przyrody podczas prowadzenia akcji ratunkowej,
podsumowanie: quiz z nagrodami z za-
kresu topografii, ochrony środowiska górskiego, bioróżnorodności i zasad udzielania
pierwszej pomocy,
zajęcia terenowe z uczestnikami, po-
spotkanie z ratownikiem górskim,
szukiwanie przy użyciu różnych detektorów
lawinowych,
wykorzystanie materiałów audiowizu-
pozorowana akcja lawinowa,
alnych: przeźrocza, filmy (materiały przygotowane przez Komisję Profilaktyki i będące
w dyspozycji Grupy Bieszczadzkiej GOPR),
sprawdzenie poznanych umiejętności.
ww. zajęcia na terenie Stacji Ratunkowej GOPR z pokazem sprzętu ratowniczego,
zajęcia praktyczne z wykorzystaniem
wieży wspinaczkowej,
75

3. Przeprowadzenie szkoleń w ramach
platformy na rzecz bioróżnorodności
pod nazwą Centrum Obsługi Zielonych
Inwestycji
Cele szczegółowe działania Centrum to:
świadczenie pomocy dla inicjatyw typu
biznes przy bioróżnorodności,
Centrum Obsługi Zielonych Inwestycji
Fundacji Karpackiej – Polska zostało utworzone w styczniu 2012 roku w ramach projektu „Karpaty Przyjazne Ludziom”. Misją
Centrum jest promocja i obsługa przedsiębiorstw proprzyrodniczych, które są
w swym podstawowym zakresie działalności zależne od przyrody i poprzez swą
działalność przyczyniają się do ochrony
bioróżnorodności.
zapewnienie wielofunkcyjnego rozwo-
ju terenów cennych przyrodniczo poprzez
obsługę inwestorów zainteresowanych
rozwinięciem działalności gospodarczej
o charakterze proekologicznym przy jednoczesnym zachowaniu praw ochrony natury
i funkcjonowaniu ekosystemów,
76
77

Zachód wiosną. Fot. Dorota Białogłowicz

78

Cerkiew XVIII w. Fot. Henryk Bielamowicz
promocja zasobów regionu, dostęp do
informacji gospodarczo-inwestycyjnych,
pomoc w znalezieniu odpowiednich
partnerów, dostawców oraz lokalizacji,
pomoc w dotarciu do informacji w za-

kresie przepisów dotyczących ochrony środowiska i zachowania bioróżnorodności,
upowszechnianie wiedzy i rozwinięcie
świadomości ekologicznej, w szczególności
w zakresie kształtowania postaw proekologicznych,
pomoc w nawiązaniu współpracy z pro-
ekologicznymi organizacjami pozarządowymi,
poprawa poprzez planowane inwesty-

cje spójności obszarów należących do sieci
Natura 2000 oraz innych obszarów chronionych.
79
80

Szczegółowe działania Centrum to:
świadczenie usług informacyjnych dla
przedsiębiorstw, samorządu oraz NGO’s
obejmujących programy z zakresu ochrony
środowiska i zachowania bioróżnorodności,
zagadnienia związane z prowadzeniem
działalności gospodarczej oraz programami
i formami wsparcia MŚP,
prezentacje i wyjaśnienie zasad przygotowania wniosków o udzielenie wsparcia
w ramach projektów pomocowych dostępnych dla ww. podmiotów z funduszy strukturalnych, innych programów i instrumentów wsparcia,
zbieranie oraz bieżące aktualizowanie
informacji na temat dostępnych programów
i projektów wsparcia realizowanych z funduszy strukturalnych, innych programów
i instrumentów wsparcia,
informowanie odbiorców usług o ogła-
szanych konkursach naboru wniosków
w postaci elektronicznego newslettera,
zbieranie i przetwarzanie dokładnych
informacji dotyczących możliwości inwestycyjnych,
81
pomoc w opracowaniu studium wyko-
nalności (bądź dokumentów o podobnym
charakterze, w którym bada się wykonalność przedsięwzięcia, na przykład biznesplan, plan realizacji przedsięwzięcia, w celu
umożliwienia dokonania oceny projektu
przez właściwą instytucję, a także określenia wysokości dofinansowania),
szkolenia w zakresie funduszy UE na
obszarach objętych programem Natura
2000.

Centrum Obsługi Zielonych Inwestycji
wspiera „zielone otwarcie” społeczno-gospodarcze górskich południowych obszarów województwa podkarpackiego. Jego
działanie obejmuje podnoszenie świadomości i wiedzy na temat wymogów w zakresie
ochrony środowiska, szczególnie na terenach gmin, w granicach których znajdują
się obszary Natura 2000. Realizuje swoją
misję poprzez przygotowanie i przeprowadzenie kampanii informacyjnej oraz szkoleń
pracowników administracji samorządowej,
przedsiębiorców, rolników, właścicieli gospodarstw agroturystycznych oraz pracowników instytucji finansowych w zakresie
prawa ochrony środowiska oraz tworzenia
„zielonych miejsc pracy” przygotowanych
we współpracy z organizacjami pozarządowymi w zakresie kształtowania postaw
proekologicznych.
82
83

84
Centrum prowadzi także działalność doradczą zmierzającą do świadczenia wysokiej
jakości usług związanych z realizacją „zielonych projektów” określanych jako biznes
przy bioróżnorodności. Swoistym podsumowaniem dotychczasowej działalności Centrum jest Strategia rozwoju turystyki na obszarach chronionych (dotyczy górskich obszarów
województwa podkarpackiego). Powstała ona
w ramach projektu „Karpaty Przyjazne Ludziom” i stanowi diagnozę stanu rozwoju turystyki na specyficznych terenach, jakimi są
obszary chronione.
85
86

Myczkowce. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
W ramach Zielonej Akademii Karpackiej
zorganizowano następujące szkolenia:
Komańcza, 25 maja 2013 roku – szko-
lenie „Ekousługi przy bioróżnorodności:
zdrowie i uroda, prowadzenie spa, wellnes
i wellatin, kuchnia wegetariańska, ekoturystyka – turystyka specjalizowana”
Sanok, 25 maja 2013 roku – szkolenie
„Ekologiczna uprawa roślin miododajnych”
Komańcza, 5 lipca 2013 roku – szkolenie „Ekologiczne produkty lokalne przy bioróżnorodności: kosmetyki naturalne, naturalne środki czystości, barwniki i pigmenty”
Ostrów, 8 lutego 2014 roku – szkolenie
„Ekologiczna uprawa winorośli”
Lutowiska, 12 lutego 2014 roku – szkolenie „Ekologiczna uprawa aronii/róży cukrowej i krzewów jagodowych”
Lutowiska, 13 lutego 2014 roku –szko-
lenie „Ekologiczne przetwórstwo aronii/
róży cukrowej i krzewów jagodowych”
Ostrów, 15 lutego 2014 roku – szkolenie „Ekologiczne przetwórstwo winorośli”
Lutowiska, 21 lutego 2014 roku – szkolenie „Ekologiczne przetwórstwo ziół”
87
Lutowiska, 28 lutego 2014 roku – szkolenie „Występowanie biznesu przy bioróżnorodności na obszarach Natura 2000 – dostrzeżenie możliwości”
Lutowiska, 12 marca 2014 roku – szkolenie „Ekologiczne produkty pszczelarskie”
Kniażyce, 14 marca 2014 roku – szkolenie „Ekologiczna uprawa roślin oleistych”
Kniażyce, 15 marca 2014 roku – szkolenie „Ekologiczne przetwórstwo roślin
oleistych”
Kuńkowce, 27 marca 2014 roku – szko-
lenie „Ekologiczne uprawy szklarniowe/
leszczyny”
Kuńkowce, 28 marca 2014 roku – szkolenie „Ekologiczne przetwórstwo produktów szklarniowych/leszczyny”

Wołosate. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
Bardzo ważnym elementem przeprowadzonych szkoleń była ewaluacja. W celu
uzyskana informacji zwrotnej oraz oceny
jakości szkoleń prowadzonych w ramach
projektu „Karpaty Przyjazne Ludziom” przeprowadzono ankietę ewaluacyjną wypełnianą anonimowo przez uczestników szkoleń
po zakończeniu każdego szkolenia.
88
89
Polańczyk. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska

Czy uczestnictwo w szkoleniu przynio-
3%
sło Panu(i) korzyść?
Zdecydowana większość ankietowanych
stwierdziła, że uczestnictwo w szkoleniu
przyniosło im korzyści. Uzasadniali oni
swoją odpowiedz tym, iż szkolenia umożliwiły im zdobycie nowej oraz rozszerzenie
posiadanej już wiedzy. Niewielki procent
osób nie dostrzegał korzyści. Ankietowani ci uzasadniali swoją ocenę tym, że na
szkoleniu prezentowany był już znany im
zakres wiedzy.
97%
tak
nie
90
Jak obecnie ocenia Pan(i) swoją zdol-
48%
14%
ność i przygotowanie do praktycznego
wykorzystania w pracy zawodowej wiedzy
i umiejętności zdobytych na szkoleniu?
3%
Łącznie 62% ankietowanych oceniło
dobrze i bardzo swoją zdolność i przygotowanie do praktycznego wykorzystania
w pracy zawodowej wiedzy i umiejętności
zdobytych na szkoleniu. Taki wynik może
świadczyć o tym, że ankietowani posiadają
już pewną wiedzę na temat poruszanych na
szkoleniach zagadnień i chcieliby ją jedynie
pogłębić.
35%
bardzo dobrze
dobrze
przeciętnie
słabo
bardzo słabo
91
0%
92

Bieszczadzki Park Narodowy z lotu ptaka. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
93
Jak ocenia Pan(i) poziom szkolenia, bio-
38%
rąc pod uwagę:
Dobór treści kształcenia
Szkolenia zostały bardzo pozytywnie ocenione pod względem doboru treści kształcenia. Aż 97% ankietowanych oceniło dobór
treści kształcenia jako dobry i bardzo dobry,
natomiast zaledwie 3% – jako przeciętny.
Żaden ankietowany nie uznał go za słaby
lub bardzo słaby.
3%
59%
bardzo dobrze
dobrze
przeciętnie
słabo
0%
bardzo słabo
0%
52%
Zastosowanie środków dydaktycznych
Wszyscy ankietowanych ocenili jako dobry lub bardzo dobry wybór zastosowanych
podczas szkolenia środków dydaktycznych.
48%
bardzo dobrze
dobrze
94
przeciętnie
0%
słabo
0%
bardzo słabo
0%
95

Na hali. Fot. Agnieszka Szuwarzyńska
17%
Warunki lokalowe
W opinii ankietowanych uczestników
szkoleń warunki lokalowe stworzone na
potrzeby szkoleń były dobre lub bardzo
dobrze.
83%
bardzo dobrze
dobrze
przeciętnie
0%
słabo
0%
bardzo słabo
0%
72%
Organizacja szkolenia
4%
Aż 96% ankietowanych uznało, że organizacja szkoleń była dobra lub bardzo dobra.
W opinii zaledwie 4% respondentów była
ona przeciętna.
24%
bardzo dobrze
dobrze
przeciętnie
słabo
0%
bardzo słabo
0%
96
97
Hotel Arcadia, Fenau, Niemcy. Fot. Archiwum Fundacji
Karpackiej – Polska

Hotel Alphof, Fontanella, Austria. Fot. Archiwum Fundacji Karpackiej – Polska
Jak ocenia Pan(i) wykładowcę prowadzącego szkolenie:
52%
Przygotowanie merytoryczne
Przygotowanie merytoryczne osób prowadzących szkolenia było przez ankietowanych oceniane jako dobre lub bardzo dobre.
48%
bardzo dobrze
dobrze
przeciętnie
0%
słabo
0%
bardzo słabo
0%
48%
Sposób prowadzenia zajęć
Aż 96% ankietowanych oceniło sposób
prowadzenia zajęć jako dobry lub bardzo
dobry. W opinii zaledwie 4% respondentów
poziom ten był przeciętny.
4%
48%
bardzo dobrze
dobrze
przeciętnie
98
słabo
0%
bardzo słabo
0%
Złote gody. Fot. Maciej Grzegorzek

Opinie uczestników szkolenia
Jestem zadowolona, że trafiłam właśnie na to szkolenie. Szczególnie ciekawa była wymiana
doświadczeń między jego uczestnikami.
Serdecznie dziękuję za to szkolenie. Otworzyło mi ono oczy na wiele spraw związanych
z możliwością rozwoju przedsiębiorczości w duchu zrównoważonego rozwoju, o których
nie miałam pojęcia.
Szkolenie było na wysokim poziomie. Przeprowadzono je bardzo profesjonalnie. W zrozumiały sposób prowadzący przekazał uczestnikom ogromną wiedzę.
Szkolenie było przygotowane profesjonalnie, a osoby prowadzące posiadały bardzo dużą
wiedzę zarówno teoretyczną, jak i praktyczną.
Szkolenie spełniło moje oczekiwania. Wychodzę z niego bogatszy i zmotywowany do tego,
by usprawnić swoją pracę i wprowadzić szereg zmian w swojej firmie.
Szkolenie w pełni spełniło moje oczekiwania.
Szkolenie, w którym uczestniczyłem, oceniam pozytywnie. Wszelkie wątpliwości były
wyjaśniane na bieżąco i w wyczerpujący sposób.
W trakcie szkolenia podobała mi się interaktywna forma prowadzenia zajęć, przygotowane
dla uczestników materiały szkoleniowe, profesjonalny prowadzący.
99
100

4.Zorganizowanie wyjazdu studyjnego
do wzorowo zarządzanych obszarów objętych programem Natura 2000 w Europie
oraz obszarów modelowych w Szwajcarii,
gdzie funkcjonuje wiele pozytywnych
praktyk godzenia wysokiego poziomu życia z sąsiedztwem natury
W dniach 23–27 września 2013 roku
odbył się wyjazd studyjny do wzorowo zarządzanych obszarów Natura 2000 oraz
obszarów cennych przyrodniczo w Europie (Austria, Szwajcaria, Niemcy) zorganizowany w ramach projektu KIK/31 „Karpaty Przyjazne Ludziom”. Wyjazd ten miał za
zadanie zdobycie przez uczestników cennej
wiedzy dotyczącej funkcjonowania obszarów chronionych w odwiedzanych krajach.
„Praktyka ochrony przyrody w Polsce
przybiera często formy przypominające próby eksterminacji rdzennej ludności z terenów uznanych za cenne przyrodniczo. Często jest to tłumaczone wymogami dyrektyw
unijnych i potrzebą spełnienia standardów
międzynarodowych, które ponoć narzucają
nam takie restrykcje. Tymczasem w sąsiednich krajach można się spotkać z praktyką
w tej dziedzinie zupełnie inną, pozytywnie
nastawioną na ludzkie potrzeby”3.
Odwiedzenie obszarów chronionych
w Austrii, Szwajcarii i Niemczech, a także spotkania i rozmowy przeprowadzone
z osobami odpowiedzialnymi za właściwe
ich funkcjonowanie dały uczestnikom niepowtarzalną możliwość wymiany doświadczeń w przedmiotowym zakresie.
3 E. Marszałek, Ochrona przyrody także dla ludzi,
„Echo Połonin”, nr 56(79).
101
Community Centre St. Gerold, Austria. Fot. Archiwum Fundacji Karpackiej – Polska

Austria – 23 września 2013 roku
Zwiedzanie „Community Centre St.
Gerold” – spotkanie z burmistrzem Bruno
Summerem.
Zwiedzanie
Rezerwatu Biosfery
w Großes Walsertal – Gadental (prowadząca: Ruth Moser).

Rezerwatu Biosfery Großes Walsertal (prezentacja oraz wymiana doświadczeń).
Spotkanie z Ruth Moser – Menedżerem
102
103

104

Szwajcaria – 24 września 2013 roku
Spotkanie z Hansem Lozzą – KierowniFot. Archiwum Fundacji Karpackiej – Polska
kiem ds. Komunikacji i Public Relations (prezentacja historii oraz sposobów rozwiązywania różnych problemów w Szwajcarskim
Parku Narodowym).
Zwiedzanie Szwajcarskiego Parku Na-

rodowego (prowadząca: Anna Schweiger –
pracownik naukowy w Szwajcarskim Parku
Narodowym).
105
106

107

108

Hans Lozza – kierownik ds. komunikacji Public Relations SPN i Andrzej Michalak – koordynator
projektu „Karpaty Przyjazne Ludziom”
109

110

111

112
Szwajcarski Park Narodowy, Zermez, Szwajcaria. Fot. Archiwum
Fundacji Karpackiej – Polska
Szwajcarski Park Narodowy, Zermez, Szwajcaria. Fot. Archiwum Fundacji
z dr. Jörgiem Müllerem – Dyrektorem Działu Badań Parku Narodowego Lasu Bawarskiego (prezentacja Parku Narodowego
Lasu Bawarskiego).
Podsumowanie wizyty studyjnej – za-
jęcia warsztatowe z dr. Jörgiem Müllerem
w Dziale Badań Parku Narodowego Lasu
Bawarskiego w Grafenau (dyskusja na temat możliwości przeniesienia zdobytych
doświadczeń na grunt Polski).
Aby człowiek mógł współżyć z przyrodą,
niezbędna jest właściwie ukierunkowana
pomoc państwa w dwóch ważnych płaszczyznach:
wspieranie finansowe działań i inicjatyw mieszkańców poprzez dotacje bezpośrednie bądź pośrednie (wspieranie
rolnictwa i działań proekologicznych),
edukacja ekologiczna społeczeństwa
prowadząca do właściwego użytkowania obszarów chronionych przez jej
mieszkańców i turystów.
„Wizyta w dolinie Walsertal grupującej
kilka miejscowości górskich była okazją do
cennych obserwacji funkcjonowania ludzi
na terenie Parku Biosfery Großes Walsertal będącym jednocześnie obszarem
chronionym w ramach sieci Natura 2000.
Wprawdzie na 3,5 tysiąca mieszkańców
wiosek tworzących wspólnotę doliny istnieje tylko 180 gospodarstw farmerskich,
Szwajcarski Park Narodowy, Zermez, Szwajcaria. Fot. Archiwum
Fundacji Karpackiej – Polska
Spotkanie w „Hans Eisenmann Haus”
Szwajcarski Park Narodowy, Zermez, Szwajcaria. Fot. Archiwum Fundacji
Niemcy – 26 września 2013 roku
113
Szwajcarski Park Narodowy, Zermez, Szwajcaria. Fot. Archiwum Fundacji Karpackiej – Polska

ale większość ludzi żyje tu z turystyki. Życie
w dolinie toczy się jak przed laty, a ludzka
działalność skutecznie ukierunkowana jest
na zarabianie pieniędzy dla utrwalania dobrobytu. Zapewnia go 180 tysięcy turystów
i narciarzy korzystających rocznie z atrakcji
doliny. Bardzo ważną rolę na tym terenie odgrywają małe elektrownie wodne wykorzystujące duży spadek wód potoków. Sztolnie
prowadzące wodę wkopane są w głąb ziemi,
a rysa krajobrazowa nikogo tu nie razi.
Funkcjonowanie Swiss National Park –
kolejnego przystanku na szlaku wyjazdy
studyjnego – zapewnia budżet w wysokości 3 mln franków, przy czym jego trzecia
część to sponsoring i darowizny. Ekonomia
wydaje się być częścią ochrony przyrody
w tym kraju. Inaczej też rozumie się tu udział
społeczeństwa w ochronie przyrody – tak
naprawdę decydują gremia rzeczywiście reprezentujące społeczność, a nie uzurpujące
sobie prawo do takiej reprezentacji. Zatem
114

ważny jest głos przedstawicieli władz lokalnych, bo one mają społeczny mandat zaufania. W sprawach wyższej wagi, na przykład
utworzenia nowego parku narodowego,
prawo nakazuje odwołać się do woli ogółu
mieszkańców wyrażonej w referendum.
specjalnych utrudnień pod warunkiem, że
ma się tam działkę budowlaną. Tereny wsi
leżących w zasięgu parku narodowego są
bowiem z tegoż parku wyłączone”4.
Pewnym szokiem dla uczestniczących
w wyjeździe działaczy ekologicznych z Polski był fakt, że w Bawarskim Parku Narodowym można się budować w obrębie wsi bez
4 Tamże.
115
116

Szwajcarski Park Narodowy, ścieżka Treetop, Zermez, Szwajcaria. Fot. Archiwum Fundacji Karpackiej – Polska
117

118

Szwajcarski Park Narodowy, ścieżka Treetop, Zermez, Szwajcaria. Fot. Archiwum Fundacji
CEL II. Zapobieganie lokalnym konfliktom na styku ochrona przyrody/
inwestycje poprzez utworzenie platformy na rzecz bioróżnorodności
pod nazwa Centrum Obsługi Zielonych Inwestycji
1. Pomoc techniczna na rzecz projektów
dotyczących zielonych inwestycji poprzez
profesjonalne doradztwo na styku ochrona przyrody/inwestycje oraz prowadzenie
serwisu informacyjnego www.cozi.org.pl
W zawiązku z dynamicznym rozwojem
sektora MŚP i koniecznością ochrony przyrody pomoc techniczna w ramach projektu
miała głównie na celu ułatwienie dostępu
do informacji na temat źródeł finansowania
działań typu biznes przy bioróżnorodności.
W szczególności udzielano informacji na temat: doboru źródeł finansowania, wysokości alokacji na działania, kryteriów wyboru
projektów, harmonogramów naborów, wydatków kwalifikowalnych, zasad inwestowania na obszarach Natura 2000 i przepisów
dotyczących ochrony środowiska. Ograniczona liczba beneficjentów skorzystała
także z kompleksowej pomocy technicznej
w formie opracowywania dokumentacji projektowej z załącznikami włącznie.

W ramach pomocy technicznej udzielono 290 godzin konsultacyjnych 114 beneficjentom. Wśród nich znalazły się instytucje
państwowe, samorządy lokalne, przedsiębiorstwa, organizacje pozarządowe oraz
osoby fizyczne. Konsultacje miały charakter grupowy lub indywidualny. Dotyczyły
następujących programów pomocowych:
119
120

Od lewej: Jacek Chyla (Fundacja Partnerstwo dla Środowiska), Zofia Kordela-Borczyk (FK-PL), Orest Skrijka (FK-PL), Sylwester Poznański (grupa bieszczadzka GOPR)
1. Europejskiego Funduszu Rozwoju
Regionalnego w ramach Regionalnego
Programu Operacyjnego Województwa
Podkarpackiego na lata 2007–2013 osi
priorytetowej I „Konkurencyjna i innowacyjna gospodarka”, Działanie 1.1 „Wsparcie
kapitałowe przedsiębiorczości, Schemat B
– Bezpośrednie dotacje inwestycyjne”,
3. Programu Operacyjnego PL02 „Ochrona różnorodności biologicznej i ekosystemów” w ramach funduszy EOG,
4. Górskiego Funduszu Przedsiębiorczości w ramach projektu „Alpy Karpatom
– program na rzecz uwolnienia potencjału
ekonomicznego górskich obszarów Podkarpacia poprzez transfer praktyk szwajcarskich” realizowanego przez Fundację
Karpacka – Polska w ramach priorytetu
rozwój regionalny,
2. Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013 finansowanego
w ramach II filara Wspólnej Polityki Rolnej,
składanych do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w ramach osi III „Jakość
życia na obszarach wiejskich i różnicowanie
gospodarki wiejskiej”, Działanie 312 „Tworzenie i rozwój mikroprzedsiębiorstw”,
Dodatkowo, udzielono konsultacji beneficjentom planującym skorzystać z możliwości uzyskania dofinansowania w ramach nowej perspektywy budżetowej 2014–2020.
121
W okresie wdrażania projektu liczba beneficjantów pomocy technicznej ze względu
na formę prawną beneficjenta przedstawiła
się następująco:
2012
2013
2014
RAZEM
Instytucje państwowe – Regionalna Dyrekcja
Ochrony Środowiska, nadleśnictwa
7
1
–
8
Samorządy
21
1
–
22
Przedsiębiorstwa
5
22
34
61
Organizacje pozarządowe
1
2
11
14
Osoby fizyczne
6
1
2
9
RAZEM
40
27
47
114
Rok
122
W ramach kompleksowej pomocy technicznej opracowano następujące wnioski
o dofinansowanie:
3. Dywersyfikacja oferty i podniesienie
konkurencyjności Ursa Maior SKA poprzez
budowę inteligentnej sieci energetyczno-dystrybucyjnej opartej o odnawialne źródła energii. Regionalny Program Operacyjny
Województwa Podkarpackiego. Działanie
1.1 schemat B.
4. Podjęcie działalności gospodarczej
polegającej na świadczeniu usług turystycznych dzięki budowie dwóch domków oraz
zakupie samochodu – Plamowska Aleksandra. Program Rozwoju Obszarów Wiejskich

2. Program ochrony rodzimej flory powiatu sanockiego przed gatunkami inwazyjnymi oraz ograniczania ich rozprzestrzeniania
się i wnikania w obręb międzynarodowego
Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”.
Mechanizm Finansowy EOG, Program Operacyjny „Ochrona różnorodności biologicznej i ekosystemów”.
Jezioro Solińskie. Fot. Jolanta Szwarc-Burnatowska
1. Opracowanie planów zadań ochronnych dla obszarów Natura 2000 wraz ze
wzmocnieniem instytucji sprawującej
nadzór nad obszarami Natura 2000 w województwie podkarpackim – Regionalna
Dyrekcja Ochrony Środowiska w Rzeszowie. Mechanizm Finansowy EOG, Program
Operacyjny „Ochrona różnorodności biologicznej i ekosystemów”.
123
na lata 2007–2013 oś III „Jakość życia na
obszarach wiejskich i różnicowanie gospodarki wiejskiej”.
5.Podwyższenie
konkurencyjności
przedsiębiorstwa i zwiększenie poziomu
zatrudnienia poprzez dywersyfikację działalności – Piotr Tuniewicz, Sosnowy Dwór.
Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na
lata 2007–2013 oś III „Jakość życia na obszarach wiejskich i różnicowanie gospodarki
wiejskiej”.
6. Wzrost konkurencyjności firmy Inator
poprzez zakup sprzętu do prac leśnych – Sebastian Żukiewicz, Inator. Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007–2013
oś III „Jakość życia na obszarach wiejskich
i różnicowanie gospodarki wiejskiej”.
7. Rozwój działalności spółki Ursa Maior
poprzez zrealizowanie inwestycji budowy
browaru regionalnego – Ursa Maior SKA.
Program Rozwoju Obszarów Wiejskich na
lata 2007–2013 oś III „Jakość życia na obszarach wiejskich i różnicowanie gospodarki
wiejskiej”.

Fot. Ryszard Prędki
W ramach kompleksowej pomocy technicznej dwa wnioski otrzymały dofinansowanie. Wartość przyznanego dofinansowania w ramach udzielonej pomocy technicznej
wyniosła łącznie 3 400 000 zł. Beneficjantami otrzymanego dofinansowania został
Powiat Sanocki oraz Regionalna Dyrekcja
Ochrony Środowiska w Rzeszowie.
124
Martwe drzewo na połoninie. Fot. Tadeusz Pabjan

Całkowity
Wnioskodawca
Tytuł projektu
koszt
inwestycji
(zł)
Kwota
dofinansowania (zł)
Dofinansowanie
(%)
Powiat Sanocki
Program ochrony
rodzimej flory powiatu sanockiego przed
gatunkami inwazyjnymi
oraz ograniczenia ich
rozprzestrzeniania
się i wnikania w obręb
Międzynarodowego
Rezerwatu Biosfery
„Karpaty Wschodnie”
1 219 201
1 036 321
85%
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Rzeszowie
Opracowanie planów
zadań ochronnych dla
obszarów Natura 2000
wraz ze wzmocnieniem
instytucji sprawującej
nadzór nad obszarami
Natura 2000 w województwie podkarpackim
2 205 000
1 874 250
85%
125
126

Owce na hali. Fot. Magdalena Błachuta

Aby wzmocnić intensywność pomocy
technicznej, zespół na bieżąco gromadził
i aktualizował informacje w serwisie informacyjnym projektu. Do 11 września 2014
roku odnotowano 123 389 wejść na stronę
internetową w serwisie informacyjnym pod
nazwą www.cozi.org.pl.
dzono aktywność na rzecz biznesu przy bioróżnorodności, uświadomiono o możliwości
tworzenia nowych miejsc pracy w ramach
biznesu przy bioróżnorodności, pomagano
w dostosowaniu istniejących form działalności gospodarczej do wymogów środowiska oraz przyczyniono się do pobudzenia
typów działalności gospodarczej istotnej dla
zachowania bioróżnorodności biologicznej.
Dzięki zrealizowanej pomocy technicznej
upowszechniano wiedzę i pobudzono świadomość ekologiczną beneficjentów, pobu-
127
128

CEL III. Przeprowadzenie niezbędnych działań inwestycyjnych na terenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego zmierzających do ograniczenia
presji lokalnej gospodarki na najcenniejsze obszary polskiej części Karpat objętych terenami parku
Bieszczadzki Park Narodowy należy do
obszarów o najlepiej zachowanych zasobach przyrodniczych, dlatego też na jego
terenie stosuje się na znaczącej części
ochronę ścisłą (ponad 63% powierzchni).
Jest wyróżniony przez Radę Europy specjalnym Dyplomem (1998, przedłużony
do 2018 roku) przyznanym za skuteczną
ochronę przyrody i umiejętność właściwego
udostępniania jej dla zwiedzających. Ponieważ w Parku notuje się rocznie około 350
tys. wejść na szlaki i ścieżki przyrodnicze,
konieczne stało się poprawienie stanu infrastruktury technicznej i wyposażenie miejsc
udostępnionym zwiedzającym. W ramach
projektu SPPW KiK 31 wykonano następujące działania inwestycyjne:
Przebudowa i rozbudowa budynku gospodarczego w Wołosatem ze zmianą sposobu
użytkowania na sanitarno-socjalny i punkt
informacyjno-edukacyjny
Większość osób za cel stawia sobie zdobycie najwyższego szczytu polskiej części
Bieszczadów – Tarnicy (1346 m n.p.m.), dlatego też Wołosate stało się najważniejszym
punktem wypadowym turystów do wyjścia
w góry z frekwencją roczną wynoszącą ponad 100 tys. osobowejść na szlaki piesze.
Inwestycja przeznaczona jest dla turystów
129
Odnowiony obiekt BdPN w Wołosatem.
rozpoczynających wędrówki górskie lub
tych, którzy te wędrówki zakończyli i chcą
się zregenerować. Zwiedzający mogą skorzystać z kilku nowych sanitariatów, prysznicy oraz odpocząć w specjalnie dla nich
przygotowanej salce, gdzie świadczona
jest informacja turystyczna nakierowana na
wzrost świadomości ekologicznej zwiedzających w kontekście ochrony bioróżnorodności biologicznej BdPN. W części edukacyjnej rozpowszechniane są wydawnictwa
popularnonaukowe, mapy i przewodniki do-
tyczące Parku oraz prezentowane są diaporamy multimedialne dotyczące dziedzictwa
przyrodniczo-kulturowego Karpat Wschodnich. Obiekt, który służył kiedyś jako magazyn, przeznaczony jest przede wszystkim
dla turystów indywidualnych oraz małych
grup turystycznych z przewodnikiem. Jest
przystosowany dla potrzeb osób niepełnosprawnych.
130
131

132

System parkingowy. Fot. Ryszard Prędki

Budowa systemów parkingowych w Wołosatem, Ustrzykach Górnych
oraz Brzegach Górnych
Uporządkowanie ruchu samochodowego w trzech miejscach przy tak zwanej wielkiej pętli
bieszczadzkiej było możliwe dzięki budowie systemów parkingowych składających się z terminali wjazdowych i wyjazdowych podpiętych do systemów komputerowego sterowania.
Zmniejszyła się liczba samochodów parkujących na poboczach dróg wojewódzkich, co również poprawiło bezpieczeństwo innych podróżujących.
133
134

Montaż czujników pyroelektrycznych do
całodobowego ruchu pieszych oraz pętli
indukcyjnych z rejestratorami do monitoringu ruchu samochodowego

Czujnik ruchu pieszych. Fot. Ryszard Prędki
W BdPN monitoruje się na bieżąco ruch
samochodowy oraz ruch pieszy na szlakach turystycznych. Łącznie funkcjonuje
13 miejsc monitoringu, z czego 3 zostały
wykonane w ramach projektu SPPW KiK
31. Wykonano punkt pomiarowy w pobliżu
Przełęczy Orłowicza, gdzie mierzone jest
natężenie zwiedzania w pobliżu góry Smerek, oraz dwa punkty monitoringu ruchu
samochodowego. Uzyskuje się z nich dane
dotyczące frekwencji pojazdów samochodowych kierujących się do Wołosatego oraz
na drodze relacji Brzegi Górne–Ustrzyki
Górne. Dane z rejestratorów drogowych są
gromadzone w bazie danych na specjalnym
serwerze. Codziennie moduł GSM przesyła raport z dobowej pracy każdego punktu.
Zbiorcze zestawienia są prezentowane na
stronie internetowej Parku: www.bdpn.pl.
135
136

Suche toalety ekologiczne, vermikompostingowe w Bieszczadzkim Parku Narodowym. Fot. Ryszard Prędki

Obszary Połoniny Bukowskiej z Haliczem
i Rozsypańcem oraz Połoniny Wetlińskiej
zwiedza rocznie łącznie ponad 200 tys.
osób. Ze względu na postępującą eutrofizację otoczenia szlaków koniecznością
stało się wykonanie w dwóch wybranych miejscach „suchych” toalet działających w oparciu o vermikomposting (rozkład
nieczystości i celulozy przez dżdżownice
do wartościowego biohumusu). Zastosowana technologia obiektów pozwala na
ich skuteczną pracę w sezonie turystycznym (czerwiec–listopad) przy minimalnym
udziale osób obsługujących i środków technicznych. Nadzór sprowadza się jedynie do
2–3-krotnego sprawdzenia w tygodniu pracy urządzeń i trwałości wyposażenia. Jest to
pierwsza w Polsce budowa systemu, który
z powodzeniem stosowany jest w Alpach
i Pirenejach od ponad 20 lat i posiada już
kilkaset zastosowań, również w szwajcarskiej części Alp.
Budowa suchych toalet ekologicznych
(typu alpejskiego) na Przełęczy Bukowskiej
i Przełęczy Wyżnej (wejście na Połoninę
Wetlińską)
137

Wykonana z drewna dębu kładka z poręczami na torfowisku udostępniła to cenne
pod względem przyrodniczym miejsce na
odcinku 300 m i zastąpiła starą wysłużoną
kładkę. Zwiedzający mają możliwość zapoznania się z funkcjonowaniem złożonego ekosystemu torfowiskowego. Budowa
kładki uzupełniła cały program udostępnienia obszaru doliny górnego Sanu dla turystów będącego ciekawą alternatywą dla
masowych odwiedzin stref połoninowych.
Istotną sprawą było również uprzystępnienie tego obiektu dla zwiedzających Park na
wózkach inwalidzkich. Ma to szczególne
znaczenie w BdPN, gdzie dominują strome, naturalne szlaki górskie, które z natury
swojej nie mogą być udostępnione dla osób
niepełnosprawnych ruchowo. Szacuje się, iż
frekwencja w rejonie torfowiska w Tarnawie
Niżnej wzrośnie dwukrotnie po wybudowaniu kładki oraz wykonaniu infrastruktury towarzyszącej (wiata odpoczynkowa, parking,
tablice edukacyjne).
Kładka na torfowisku w Tarnawie Niżnej. Fot. Adam Brzoza
Budowa 300 mb kładki na torfowisku
w Tarnawie Niżnej
138
139
140

141
142

Wiata wypoczynkowa w Tarnawie Niżnej. Fot. Ryszard Prędki
Budowa drewnianej wiaty wypoczynkowej
z siedziskami w Tarnawie Niżnej
Modernizacja parkingów wraz z ich ogrodzeniem dla odwiedzających BdPN w Tarnawie Niżnej oraz Bukowcu
Budując takie obiekty jak wiata typu brogowego pokrytego gontem, uzyskano następujące efekty:
W celu umożliwienia parkowania samochodów przy drodze powiatowej relacji Tarnawa–Bukowiec poprawiono stan
techniczny dwóch parkingów (dawnych
placów składowych drewna). Wykonano
nawierzchnię z tłucznia kamiennego o łącznej powierzchni 1600 m2 oraz ogrodzenie
z żerdzi drewnianych na długości 400 mb.
Parkingi udostępniają do zwiedzania kompleks torfowisk w Tarnawie Niżnej oraz ważny historycznie obszar źródliskowy Sanu
i dawnych wsi Bukowiec i Beniowa. Przy
parkingu w Bukowcu funkcjonuje punkt
obsługi ruchu turystycznego.
rozproszenie
ruchu turystycznego
polegające na częstszym wybieraniu przez
turystów tego miejsca zamiast zatłoczonych
grzbietów połonin,
odciążenie głównego kompleksu gór-
skiego BdPN poprzez budowę infrastruktury dla zwiedzających w mniej spopularyzowanym, a atrakcyjnym turystycznie miejscu,
ujednolicenie wyglądu obiektów ma-

Łącznie na terenie parku funkcjonuje już
6 wiat odpoczynkowych. Spełniają one również funkcję edukacyjną. Korzystając z zadaszenia oraz wyposażenia w postaci ław
i stołów, turyści zapoznają się z walorami
Parku i ustalają trasy swoich dalszych wędrówek. Wiaty takie wyposażone są również w informacje dla zwiedzających w postaci uproszczonego regulaminu zwiedzania
oraz wskazówek dla turystów. Dodatkowo
przekazywana jest informacja o konieczności zabierania odpadków, aby nie dochodziło
do synantropizowania się populacji niedźwiedzia brunatnego.
łej architektury drewnianej nawiązującej
stylem do dawnej architektury regionalnej.
143
Podsumowanie
obszarów Natura 2000 i planów ochrony
dla innych obszarów chronionych.
Te wymienione powyżej bariery nie powinny jednak przekreślać starań dotyczących wprowadzenia w życie założeń
zrównoważonego rozwoju. Można wyróżnić następujące cele wspierania rozwoju
przedsiębiorczości na obszarach cennych
przyrodniczo:
dostosowanie istniejących form działalności gospodarczej do wymogów ochrony
obszarów Natura 2000,
brak praktycznej wiedzy ze strony małych i średnich przedsiębiorstw oraz
sektora instytucji finansowych w kwestii
możliwości rozwoju firm na obszarach
Natura 2000 i przyrodniczych uwarunkowań projektów inwestycyjnych,
nowe inwestycje pożądane z ekonomicznego i przyrodniczego punktu widzenia,
wykorzystujące możliwości stwarzane
przez Naturę 2000,
ignorowanie przez sektor bankowy niszy
rynku małych i średnich przedsiębiorstw,
które są zależne od zasobów naturalnych
na cennych przyrodniczo terenach,
zapobieganie zanikaniu działalności gospodarczej istotnej dla zachowania różnorodności biologicznej.
Głównym adresatem programów wspierania przedsiębiorczości na cennych
wysokie ryzyko inwestycji będące konsekwencją braku planów zarządzania dla

Poranek pod Pietrosem. Fot. Łukasz Mięgoć
Koegzystencja ochrony terenów włączanych w sieć Natura 2000 z rozwojem gospodarki lokalnej zdaje się być na pierwszy
rzut oka niemożliwa do realizacji. Jest to
jednak złudzenie. Wszystko zależy od tego,
czy człowiek będzie potrafił znaleźć tak
potrzebny kompromis. Najczęstsze bariery, które uniemożliwiają wdrożenie zrównoważonego rozwoju obszarów cennych
przyrodniczo, to:
144
przyrodniczo terenach są małe i średnie
przedsiębiorstwa, przede wszystkim mikroprzedsiębiorstwa. To z myślą o nich projekt „Karpaty Przyjazne Ludziom” zawierał
i mocno akcentował następujące komponenty składowe:
tem, co doprowadziło w efekcie do lepiej
ukierunkowanych działań ochronnych,
uaktywnić lokalne społeczności, które
zaczęły uczestniczyć w gospodarowaniu
obszarami Natura 2000 znajdującymi się
na ich terenie,
aktywne kreowanie rynku inwestycji
przyrodniczych,
skoordynować działania mające na celu
ochronę bogatego dziedzictwa naturalnego regionu objętego Projektem,
transfer wiedzy przyrodniczej do sektora biznesu (firm, instytucji finansowych)
oraz sektora decyzyjnego,
utrzymać tradycyjne sposoby gospodarowania gruntami z korzyścią dla mieszkających na nich ludzi i przyrody,
utworzenie dedykowanego funduszu na
rzecz wspierania projektów proprzyrodniczych,
poprawić sytuację gatunków zagrożonych i tych bliskich wymarciu,
zapewnienie dedykowanego doradztwa
przyrodniczo-ekonomicznego.
stworzyć nowe możliwości w zakresie
turystyki i rekreacji na bazie obszarów
Natura 2000,
Dzięki projektowi „Karpaty Przyjazne
Ludziom” udało się nam:
wdrożyć nowe inwestycje chroniące integralność obszarów Natura 2000.
zwiększyć wiedzę o bioróżnorodności
biologicznej w regionie objętym Projek-
145
www.fundacjakarpacka.org
ISBN 978-83-64233-88-3
Fundacja Karpacka –Polska
ul. Rynek 7, 38-500 Sanok
tel. +48 13 46 38850 (do 58)
faks +48 13 46 38851
email: [email protected]
www.fundacjakarpacka.org
www.cozi.org.pl
PUBLIKACJA WYDANA W RAMACH PROJEKTU „KARPATY PRZYJAZNE LUDZIOM”
WSPÓŁFINANSOWANEGO PRZEZ SZWAJCARIĘ W RAMACH SZWAJCARSKIEGO PROGRAMU
WSPÓŁPRACY Z NOWYMI KRAJAMI CZŁONKOWSKIMI UNII EUROPEJSKIEJ REALIZOWANEGO
PRZEZ FUNDACJĘ KARPACKĄ – POLSKA

Karpaty Przyjazne Ludziom

Transkrypt

Podobne dokumenty

Walki na jeziorze Tanganika Brytyjskie monitory typu «Abercrombie

Nero Africa Rustenburg

opis techniczny

DWUSMAKOWA CZEKOLADOWA FONTANNA Alternatywa dla klasyki