Od organizatorów

Od organizatorów
I Edycja Konkursu Magister PAFERE 2007/08 na najlep-
sze prace magisterskie z dziedziny ekonomii za nami.
Nap³ynê³o do nas ponad 30 prac magisterskich, a informacja o konkursie trafi³a do kilkusettysiêcznej rzeszy absolwentów wy¿szych uczelni.
W opinii cz³onków jury konkurs spe³ni³ swoj¹ rolê zarówno edukacyjn¹, jak informacyjn¹. Trzy najlepsze prace konkursowe zdecydowanie odstawa³y merytorycznie od pozosta³ych prac. Konkurs sta³ jednak na tak wysokim ogólnym poziomie, ¿e jury zdecydowa³o siê wyró¿niæ nie dwie, jak pierwotnie planowano, lecz cztery nades³ane prace.
Prace magisterskie wyró¿nia³y siê – co chcemy podkreœliæ –
nie tylko teoretyczn¹ wiedz¹ z zakresu ekonomii wolnorynkowej, ale tak¿e przedstawia³y konkretne, wrêcz gotowe rozwi¹zania potrzebne do rozwoju gospodarczego naszego kraju.
Konkurs znakomicie wpisuje siê wiêc w cele, dla jakich powsta³a Fundacja.
W finale konkursu, co warto zaznaczyæ, nie znalaz³a siê
ani jedna praca obroniona w Warszawie, co œwiadczy o szerokim oddzia³ywaniu informacji o konkursie i jego ogólnopol-
7
skim charakterze.
Presti¿owa nagroda Templetona przyznana naszej Fundacji
za zorganizowanie konkursu zobowi¹zuje do jeszcze wiêkszej pracy na rzecz promocji wolnoœci gospodarczej. II Edycja
Magistra, w rozszerzonej formule, niebawem przed nami.
Tymczasem przedstawiamy Pañstwu zwyciêsk¹ pracê I
Edycji konkursu – Szko³a austriacka wobec socjalizmu, interwencjonizmu i wspó³czesnych problemów wolnego rynku autorstwa
Jacka Kacperskiego. ¯yczymy mi³ej lektury!
Pawe³ Tobo³a-Pertkiewicz
Wiceprezes Fundacji PAFERE
Konrad Rajca
Pomys³odawca i organizator konkursu Magister
PAFERE
8
Wu-wei a austriacka ekonomia
Praca Jacka Kacperskiego jest bardzo interesuj¹cym przed-
stawieniem historii szko³y austriackiej, w kontekœcie bardzo
aktualnej problematyki interwencjonizmu pañstwowego i konsekwencji odchodzenia od zasad wolnorynkowych. Zgodziæ
siê trzeba z autorem, ¿e nie ma drugiej takiej szko³y, która przez
ponad sto lat zachowa³aby tak¹ wiernoœæ swoim prekursorom
oraz pierwszym ideom.
Autor podejmuje odwa¿n¹ próbê obalenia dwudziestowiecznych mitów dotycz¹cych wiary w zbawienn¹ rolê pañstwa, jako podmiotu polepszaj¹cego sytuacjê ekonomiczn¹
obywateli. Bardzo ciekawe, podane niemal¿e „w pigu³ce”, jest
wprowadzenie do szko³y austriackiej, gdzie opisuje on kolejne
pokolenia g³ównych myœlicieli tej szko³y oraz przedstawia ich
najwa¿niejsze idee. Stanowi to dobre wprowadzenie do przedstawionej w nastêpnym rozdziale krytyki ustroju socjalistycznego, dokonanej przez przedstawicieli szko³y austriackiej. Nie
mog³o w tym rozdziale zabrakn¹æ analizy prawdopodobnie
najwa¿niejszej debaty ekonomicznej XX wieku – debaty kalkulacyjnej – zainicjowanej przez austriackiego ekonomistê
9
Ludwiga von Misesa, odnosz¹cej siê do gospodarczej efektywnoœci (a raczej nieefektywnoœci) socjalizmu.
Zgodziæ siê trzeba z propozycj¹ Autora pracy, ¿e warte
zaprezentowania s¹ tak¿e oceny pozaekonomicznych (moralnych i politycznych) aspektów socjalizmu, dokonywane przez
ekonomistów austriackich. W tej czêœci pracy Autor koncentruje siê g³ównie na pracy Friedricha von Hayeka Droga do
zniewolenia.
W œwiecie zachodnim, dominuj¹cym modelem pañstwa w
dwudziestym wieku by³ „model pañstwa dobrobytu”, który w
du¿ym stopniu kszta³towany by³ przez pozorne sukcesy pañstw
tzw. realnego socjalizmu (g³ównie tych nale¿¹cych do bloku
sowieckiego). Dobrze wiêc, ¿e w rozdziale trzecim Jacek Kacperski podejmuje siê trudnego zadania opisu stosunku ekonomistów austriackich do idei pañstwa dobrobytu. W rozdziale
tym Autor korzysta z chyba najbogatszego zbioru publikacji na
ten temat, udostêpnionych przez amerykañski Instytut Ludwiga von Misesa (www.mises.org), który obecnie jest œwiatowym
centrum austriackiej myœli ekonomicznej.
Ostatni, czwarty rozdzia³, jest swego rodzaju podsumowaniem pracy. Autor przedstawi³ w nim pogl¹dy Austriaków (nie
jest zaskoczeniem, ¿e s¹ to pogl¹dy konsekwentnie wolnorynkowe) odnosz¹ce siê do wa¿nych wspó³czesnych problemów gospodarczych, takich jak ochrona œrodowiska naturalnego, ochrona w³asnoœci intelektualnej, problemów transformacji ustrojowej,
czy tendencji do uniformizacji ¿ycia gospodarczego zwi¹zanego
z wymuszaniem standardów, m.in socjalnych.
Nie sposób nie zgodziæ siê z Autorem, ¿e warto studiowaæ
dzie³a takich ekonomistów jak Friedrich von Hayek czy Ludwig von Mises, poniewa¿ pozwala nam to zrozumieæ ekonomie, oraz uczy, ¿e „nie mo¿na dostaæ czegoœ za nic”. Osi¹gniêcia ekonomistów ze szko³y austriackiej maj¹ wymiar uniwersalny. Czytaj¹c ich prace opublikowane nawet bardzo
10
dawno, jak choæby Grundsätze der Volkswirtschaftslehre (Zasady ekonomii) Carla Mengera wydan¹ w 1871 roku, czy te opublikowane kilkadziesi¹t lat temu przez Friedricha von Hayeka
i Ludwiga von Misesa, znajdujemy tam twierdzenia opisuj¹ce
i wyjaœniaj¹ce najnowsze problemy gospodarcze. Zgodziæ siê
te¿ trzeba ze stwierdzeniem Autora, ¿e tym, co sprawia, ¿e
szko³a austriacka jest spójna, s¹ jej „nienaruszalne podstawy,
czyli subiektywizm badawczy i indywidualizm ekonomiczny”.
Warto jednak dodaæ, ¿e ekonomia austriacka uczy pokory
wobec z³o¿onoœci tego œwiata, pokazuje jak niebezpieczne s¹
wszelkie konstruktywistyczne zapêdy u³o¿enia rzeczywistoœci zgodnie z wyimaginowanymi ideami maj¹cymi w zamierzeniu przynieœæ „wieczne szczêœcie na ziemi”, a najczêœciej
koñcz¹cymi siê wielkimi tragediami. W tym wzglêdzie ekonomia austriacka „styka siê” z ideami wschodniego taoizmu.
Z regu³y taki pokorny stosunek do natury przyczynia siê do
szybszego rozwoju jednostki i ca³ego spo³eczeñstwa. Pod tym
wzglêdem ta praktyka liberalizmu jest podobna do taoistycznej praktyki nie-dzia³ania (wu-wei). Nie-dzia³anie dla taoisty nie
jest równoznaczne z lenistwem, zaniechaniem wszelkich poczynañ. Jest to poznanie natury rzeczy i poddanie siê naturalnemu biegowi spraw. Dos³ownie t³umaczenie wu-wei oznacza
„bez dzia³ania”, „powodowania”, lub „zmuszania”. Ale w praktyce znaczy to „bez wœcibskiego, nachalnego lub egoistycznego
wysi³ku”. Wu oznacza nie, natomiast wei znaczy tyle co: byæ,
robiæ, produkowaæ, praktykowaæ, tworzyæ, ale tak¿e symulowaæ, imitowaæ i fa³szowaæ. Taoiœci rozszerzyli znaczenie wei
o forsowanie, wtr¹canie siê, postêpowanie niezgodne z rzeczywistoœci¹, dzia³anie przeciwko naturalnemu porz¹dkowi li. Mo¿na zatem powiedzieæ, ¿e „nie-dzia³anie” w koncepcji taoistycznej, to przede wszystkim nie wymuszanie i nie forsowanie rzeczy nienaturalnych i w ten sposób odnajdywanie w³asnego miejsca poprzez dzia³anie zgodnie z w³asn¹ natur¹, powstrzyma-
11
nie siê od dzia³ania niezgodnego z natur¹ rzeczy, od chêci przechytrzenia harmonii œwiata.
Niekiedy zasadê wu-wei rozumie siê jako „Dzia³aj Nie Dzia³aj¹c”. Nie-dzia³anie (wu-wei) nie oznacza zwyk³ego unikania
wysi³ku. Czêsto, wbrew naszym oczekiwaniom, unikniêcie
wykonywania jakiejœ czynnoœci wymaga wiêkszego wysi³ku
ani¿eli jej wykonanie. W taoizmie wu-wei oznacza umiejêtnie
wykorzystanie naturalnej energii ukrytej w cz³owieku. Prawie
takie same postulaty mo¿emy znaleŸæ w pracach ekonomistów
ze szko³y austriackiej.
Mam nadziejê, ¿e kolejne edycje konkursu „Magister PAFERE” bêd¹ równie owocne jak pierwsza i przyczyni¹ siê do
propagowania w spo³eczeñstwie polskim tzw. dobrej ekonomii, jak równie¿ idei wolnoœci gospodarczej i wolnego handlu
oraz podkreœlania œcis³ego zwi¹zku etyki z ekonomi¹ (zarówno w sferze teoretycznej jak i praktycznej). Gospodarowanie
w pe³ni rynkowe jest bowiem gospodarowaniem moralnym i
etycznym.
Prof. Witold Kwaœnicki
Uniwersytet Wroc³awski
12
Jacek Kacperski
Szko³a austriacka wobec
socjalizmu, interwencjonizmu
i wspó³czesnych
problemów wolnego rynku
13
14
Wstêp
W procesach spo³ecznych, dokonuj¹cych siê we wspó³cze-
snym œwiecie, bardzo wa¿n¹ rolê odgrywa ekonomia oraz jej
historia. Przysz³oœæ naszej cywilizacji zale¿y od decyzji podejmowanych przez nas samych oraz przez rz¹dy przez nas
wybierane, dlatego tak istotne jest rozumienie zagadnieñ z
dziedziny ekonomii. Wielokrotnie zdarza³o siê w historii, ¿e
nieznajomoœæ podstawowych zasad gospodarowania doprowadza³a do triumfu fa³szywych i zgubnych idei. Jest wysoce
prawdopodobne, ¿e gdyby twórcy polityki gospodarczej pañstwa znali podstawy teorii wymiany, teorii wartoœci, czy kapita³u, czêœciej podejmowaliby decyzje umo¿liwiaj¹ce dynamiczny wzrost gospodarczy.
W ¿yciu codziennym daje siê zaobserwowaæ, ¿e liczne grono ekonomistów i polityków z wielk¹ determinacj¹ próbuje
aplikowaæ spo³eczeñstwu nowatorskie rozwi¹zania, maj¹ce w
szybki sposób poprawiæ byt obywateli kraju. Dobrym zobrazowaniem powy¿szych faktów jest czêste zjawisko dofinansowywania przez pañstwo bankrutuj¹cych przedsiêbiorstw w
celu uratowania miejsc pracy, co w rzeczywistoœci powoduje
15
zmarnowanie pieniêdzy podatników na inwestycje skazane
na pora¿kê. Wynikiem takiej ingerencji jest najczêœciej s³aba
efektywnoϾ podejmowanych inicjatyw i wzrost korupcji.
Dzia³ania takie przychodz¹ politykom z wyj¹tkow¹ ³atwoœci¹
ze wzglêdu na nierzadkie poparcie ze strony niektórych grup
spo³ecznych, oraz pozorn¹ ³atwoœæ i skutecznoœæ tego typu
rozwi¹zañ. Dlatego te¿ niezmiernie wa¿ne jest posiadanie niezbêdnej wiedzy w celu zrozumienia i unaocznienia oczywistych
mankamentów rozwi¹zañ etatystycznych. W dzie³ach wybitnych ekonomistów reprezentuj¹cych szko³ê austriack¹ znajdziemy wyj¹tkowe bogactwo argumentów w dyskusji na temat ingerencji pañstwa w gospodarkê.
Szko³a austriacka zajmuje wyj¹tkowe miejsce na arenie szkó³
szukaj¹cych odpowiedzi na pytanie o najbardziej efektywne gospodarowanie zasobami. Ekonomiœci, których korzenie intelektualne tkwi¹ na Uniwersytecie Wiedeñskim od pocz¹tku reprezentowali nieprzejednan¹ postawê wobec wszelkich prób podwa¿enia sensu gospodarki wolnorynkowej i odwrócenia porz¹dku spo³ecznego wypracowanego przez wieki. Nie bêdzie przesad¹ stwierdzenie, i¿ nie ma drugiej takiej szko³y, która przez
ponad sto lat zachowa³aby tak¹ wiernoœæ swoim prekursorom,
oraz pierwszym ideom. Na przestrzeni dziesiêcioleci sytuacja
w Europie i na œwiecie zmienia³a siê wielokrotnie, powstawa³y
nowe szko³y w ekonomii, a wiele idei zosta³o uznanych za fa³szywe. Tylko ekonomiœci szko³y austriackiej krytykowali kolejne mutacje zapêdów pañstwa do kontroli nad gospodark¹ i
zawsze z tych samych pozycji przeciwstawiali siê im, niezale¿nie czy by³ to totalitarny socjalizm, czy ma³o widoczne, powszechnie akceptowane, dzia³anie etatystyczne demokratycznego pañstwa.
Szko³a austriacka ju¿ na pocz¹tku swego istnienia natrafi³a na ambitne zadanie stawienia czo³a dynamicznie rozprze-
16
strzeniaj¹cej siê wówczas ekonomii marksowskiej. Zderzenie
przeciwstawnych teorii ekonomii socjalizmu ze szko³¹ austriack¹ nabra³o rozpêdu pocz¹wszy od lat dwudziestych XX
wieku. Kolejne dekady up³ywa³y pod znakiem debaty na temat gospodarczej wydajnoœci socjalizmu oraz krytyki za³o¿eñ
ciesz¹cej siê du¿¹ popularnoœci¹, szko³y keynesowskiej. Uwieñczeniem tego okresu by³a Nagroda Nobla dla Friedricha von
Hayeka w 1974 roku, któr¹ otrzyma³ razem Gunnarem Myrdalem.
Najnowszy okres rozwoju szko³y austriackiej to g³ównie popularyzacja jej idei na uniwersytetach amerykañskich oraz powstanie œrodowiska libertarian, bior¹cych udzia³ w ¿yciu politycznym, walcz¹cych z rozrastaniem siê interwencjonizmu rz¹du amerykañskiego. Partia Libertariañska sta³a siê trzeci¹ si³¹ na
amerykañskiej scenie politycznej, chocia¿ bez szans na rywalizacjê z Parti¹ Demokratyczn¹, czy Republikañsk¹. Warto dodaæ,
¿e o nominacjê prezydenck¹ z ramienia Partii Republikañskiej,
stara siê libertarianin Ron Paul, postuluj¹cy przywrócenie standardu z³ota oraz likwidacjê podatku dochodowego, co jest w pe³ni
zgodne z teori¹ szko³y austriackiej. W œwiecie nauki coraz czêœciej podkreœla siê znaczenie niepewnoœci oraz rozproszenia wiedzy w procesie gospodarowania, które to pojêcia by³y szeroko
opisywane przez Hayeka. Nowoczesn¹ gospodarkê okreœla siê
czasem gospodark¹ opart¹ na wiedzy. W dobie Internetu i szybkiego rozwoju technologicznego, pañstwo silnie ingeruj¹ce w
gospodarkê bêdzie wiêc ma³o wydajne.
Wa¿nym wydarzeniem by³o przyznanie w 2006 roku
Nagrody Nobla Edmundowi Phelpsowi, który w swoim wyk³adzie wyg³oszonym podczas odbierania Nagrody podkreœla³ znaczenie Hayeka i jego pracy nad zagadnieniem wiedzy. Phelps, obserwuj¹c nowoczesn¹ gospodarkê, twierdzi,
¿e innowacje, maj¹ce du¿e znaczenie w dzisiejszych czasach,
17
wi¹¿¹ siê z niepewnoœci¹, gdy¿ nie jesteœmy w stanie przewidzieæ na pewno jaki bêdzie skutek wprowadzanego nowoczesnego rozwi¹zania, w³aœnie ze wzglêdu na
rozproszenie wiedzy. Mateusz Machaj opisuje natomiast
wp³yw Hayeka na Phelpsa, widoczny w jego pracach na temat d³ugo- i krótkookresowej krzywej Philipsa: „Friedman
i Phelps rozpoczêli swoj¹ analizê wymiennoœci inflacji i bezrobocia pod koniec lat szeœædziesi¹tych. Doszli do wniosku,
¿e obowi¹zuj¹cy paradygmat jest niekompletny. Przede
wszystkim chodzi³o o dwa brakuj¹ce elementy. Po pierwsze,
powszechna wtedy keynesistowska analiza nie opiera³a siê
na metodologicznym indywidualizmie i teorii mikroekonomicznej (mimo nieudanych prób „syntezy neoklasycznej”).
Po drugie zaœ, brakowa³o uzale¿nienia reakcji podmiotów od
bie¿¹cej polityki (na ten brak zaczyna³ te¿ narzekaæ inny
wybitny ekonomista, Robert Lucas). Te dwa elementy zawiera³a w pewnym stopniu analiza Friedmana i Phelpsa, ale ich
dok³adniejszej i o wiele bardziej systematycznej analizy dokona³ Friedrich August von Hayek, co umknê³o uwadze wiêkszoœci. Austriacka analiza makro od zawsze opiera³a siê na
metodologicznym indywidualizmie i powi¹zaniu teorii mikroekonomicznej z ogólnymi zjawiskami ekonomicznymi,
takimi jak bezrobocie czy inflacja. Ponadto, austriacka teoria
cyklu koniunkturalnego (mimo pewnych nierozwi¹zanych
dot¹d problemów), przeprowadza³a wyraŸne rozró¿nienie
na d³ugi i krótki okres w prowadzonej polityce”1.
Niniejsza praca jest prób¹ odpowiedzi na problemy gospodarcze XX wieku, z wykorzystaniem dorobku austriackiej szko³y ekonomii. Jako ¿e szko³a ta reprezentuje najbardziej liberalne podejœcie do gospodarki, mo¿na powiedzieæ, ¿e celem tej
1
M. Machaj, Nobel z ekonomii 2006 dla Hayeka, http://www.mises.pl/318.
18
pracy jest obalenie dwudziestowiecznych mitów dotycz¹cych
wiary w zbawienn¹ rolê pañstwa jako podmiotu polepszaj¹cego sytuacjê ekonomiczn¹ obywateli.
W pierwszym rozdziale znajduje siê wprowadzenie do szko³y
austriackiej, charakterystyki jej g³ównych myœlicieli oraz opis ich
najwa¿niejszych idei. Oprócz wymienienia tych idei, postara³em siê równie¿ opisaæ wzajemny stosunek Austriaków do swoich idei oraz, jeœli to mo¿liwe, podkreœliæ, które idee zyska³y szerokie uznanie i pozostaj¹ aktualne do dzisiaj, oraz które zosta³y
uznane ze nieprawdziwe.
Rozdzia³ drugi zawiera krytykê ustroju socjalistycznego,
jako najbardziej przeciwstawnego do pogl¹dów g³oszonych
przez ekonomistów austriackich. Znajduje siê w nim analiza
s³ynnej debaty na temat gospodarczej efektywnoœci socjalizmu,
w której najwa¿niejsze role odgrywali Ludwig von Mises oraz
polski ekonomista Oskar Lange. Znajduje siê tam równie¿ ocena pozaekonomicznych aspektów socjalizmu, której dokonywali ekonomiœci austriaccy, przede wszystkim Hayek w swojej Drodze do zniewolenia.
W rozdziale trzecim opisa³em jak ekonomiœci austriaccy
ustosunkowali siê do pañstwa dobrobytu. W szczególnoœci
poruszy³em popularne sposoby oddzia³ywania pañstwa na
rynek jak: kontrola cen, bankowoϾ centralna czy zwalczanie
bezrobocia. Bogat¹ literaturê na dane tematy oferuj¹ nam
wspó³czeœni ekonomiœci austriaccy publikuj¹cy w magazynach:
„Journal of Libertarian Studies” czy „The Austrian Review of
Economics”, dostêpnych na stronach Instytutu Ludwiga von
Misesa.
Czwarty rozdzia³ zawiera pogl¹dy Austriaków na najnowoczeœniejsze problemy ekonomiczne, których rozwi¹zania
jeszcze nie znamy. Wspó³czeœni ekonomiœci austriaccy szukaj¹
rozwi¹zañ tych problemów, zgodnie z tradycj¹ badawcz¹ szko-
19
³y austriackiej, jak zwykle dochodz¹c do skrajnie wolnorynkowych rozwi¹zañ.
W pracy wykorzystana zosta³a oryginalna literatura i artyku³y ekonomistów austriackich, jak równie¿ ich polskie wydania, których jest, nawiasem mówi¹c, doœæ du¿o, co dobrze
œwiadczy o popularnoœci ekonomii austriackiej w Polsce. Bardzo pomocne okaza³y siê prace Janiny God³ów-LegiêdŸ Doktryna spo³eczno-ekonomiczna Friedricha Hayeka oraz Krzysztofa Kostro Hayek kontra socjalizm. Przydatne by³y równie¿ akademickie podrêczniki do historii myœli ekonomicznej, umo¿liwiaj¹ce bardziej obiektywne spojrzenie na dorobek szko³y
austriackiej.
20
ROZDZIA£ I
HISTORIA SZKO£Y AUSTRIACKIEJ
Zgodnie z szerok¹ definicj¹, ekonomia jest to nauka zajmuj¹ca
siê badaniem, analiz¹ oraz opisem ludzkiego dzia³ania maj¹cego
na celu polepszenie sytuacji materialnej jednostek oraz spo³eczeñstw, w warunkach ograniczonoœci zasobów oraz nieograniczonoœci ludzkich potrzeb. Ró¿ne dociekania ekonomiczne by³y
ju¿ dokonywane przez staro¿ytnych filozofów, jednak jako odrêbna dyscyplina ekonomia powsta³a dopiero w XVIII wieku, a za jej
„ojca” uznaje siê szkockiego myœliciela, Adama Smitha, ekonomistê i moralistê propaguj¹cego gospodarczy liberalizm. W toku rozwoju owej dyscypliny zaczêto wyodrêbniaæ ró¿ne szko³y charakteryzuj¹ce siê odmiennymi metodami prowadzenia badañ, za³o¿eniami
oraz wnioskami z nich wyci¹gniêtymi. Reprezentanci jednych szkó³
nie wyobra¿aj¹ sobie dyskusji o ekonomii bez skomplikowanych
obliczeñ matematycznych, statystyk oraz liczb, inni bardziej polegaj¹ na psychologii oraz dedukcji. Jedn¹ z takich szkó³ jest szko³a
austriacka, prezentuj¹ca najbardziej humanistyczne, indywidualistyczne oraz subiektywistyczne podejœcie. Za za³o¿yciela szko³y
austriackiej uwa¿a siê Carla Mengera, dziewiêtnastowiecznego
ekonomistê austriackiego, który jako jeden z pierwszych sformu-
21