Natural disasters as the rationale behind emergencies

Transkrypt

Zeszyty Naukowe UNIWERSYTETU PRZYRODNICZO-HUMANISTYCZNEGO w SIEDLCACH
Nr 95
Seria: Administracja i Zarz dzanie
2012
dr Zbigniew Ciekanowski
dr hab. Zenon Stachowiak
Akademia Obrony Narodowej
Kl ski !ywio"owe
jako przes"anki sytuacji nadzwyczajnych
Natural disasters as the rationale behind emergencies
Streszczenie: Rozwa ania podj!te w zosta"y skoncentrowane na identyfikacji sytuacji nadzwyczajnych jako generatorów sytuacji kryzysowych. Okre#lono równie poj!cie i przes"anki zaistnienia kl!sk ywio"owych. Dokonano tak e wyró nienia i charakterystyki ich rodzajów. Przedstawiono identyfikacj! i charakterystyk! skutków ywio"owych zdarze$ nadzwyczajnych.
Podj!to problem terroryzmu w kontek#cie sytuacji nadzwyczajnych. Oddzieln% cz!#& rozwa a$
stanowi problem ochrony ludno#ci przed skutkami zdarze$ nadzwyczajnych.
S"owa kluczowe: kl ski !ywio"owe, rodzaje kl sk !ywio"owych, sytuacje nadzwyczajne, zdarzenia nadzwyczajne, zarz#dzanie kryzysowe
Abstract: Considerations undertaken in the article ‘Natural disasters as rationale behind emergencies’ were focused on identification of critical situations as factors leading to a state of
emergency. The definition and rationale behind the state of emergency were defined. The type
and features of such situations were described. The identification and characteristics of the effects of contingencies were analyzed. The problem of terrorism was also touched in the context
of emergencies. A separate part was dedicated to the protection of people from the effects of
contingency.
Key words: natural disasters, the types of disasters, emergencies situations, extraordinary
events, crisis management
Wst p
Rzeczywisto$% wspó"czesnego $wiata, na ka!dym z poziomów jego
postrzegania, ujawnia liczne pola zagro!e& b d#cych konsekwencj# zaistnienia sytuacji nadzwyczajnej o charakterze kryzysowym. Praktyka dowodzi,
!e ka!de zdarzenie nadzwyczajne mo!e by% przes"ank# do zaistnienia sytuacji kryzysowej, to jest takiej sytuacji, w której wyst puje ogromna ró!nica
pomi dzy mo!liwo$ciami poda!y, zabezpieczenia a zwi kszonym popytem.
Zwi#zek pomi dzy potrzebami zwi#zanymi z ratowaniem !ycia i ochron#
mienia a mo!liwo$ciami zapewnienia si" i $rodków do osi#gni cia tego celu
w ogromnym stopniu jest niewystarczaj#cy. Jedn# z istotnych przes"anek zaistnienia sytuacji nadzwyczajnych s# kl ski !ywio"owe – cz sto uto!samiane
376
Z. Ciekanowski, Z. Stachowiak
jest z poj ciem kataklizmu przyrodniczego, b d#ce generatorem sytuacji
kryzysowych i zagro!e& dla ludzkiego bytu.
Sytuacje nadzwyczajne jako generatory sytuacji kryzysowych
Ka!de zdarzenie i ka!da sytuacja nadzwyczajna mo!liwa jest do
scharakteryzowania tymi samymi wyznacznikami co sytuacja kryzysowa –
definiowana w wielu wymiarach, i powszechnie postrzegana jako stan narastaj#cej destabilizacji pa&stwa, a charakteryzuj#ca si eskalacj# zagro!enia,
utrat# kontroli nad ograniczaniem skutków zdarzenia przez poszczególne
s"u!by, inspekcje lub stra!e, która to mo!e równie!, powodowa% ujemne
skutki w gospodarce, a tak!e mo!e mie% wp"yw na stosunki zagraniczne.
Maj#c to na uwadze – celowe staje si rozpoznanie i scharakteryzowanie
wyznaczników i kryteriów ich opisu (rys. 1). S# nimi: przyczyny ich wyst#pienia, miejsce wyst#pienia kryzysu, tempo i czas ich trwania, skutki kryzysu,
oraz przewidywalno$% ich wyst#pienia. Wywo"uj# one z regu"y reakcje spo"eczne powy!ej akceptowalnego powszechnie poziomu ryzyka1 rodz#c konkretne skutki oraz wymuszaj# podj cie konkretnych dzia"a&2.
Innym wyznacznikiem zdarze& i sytuacji nadzwyczajnych i kryzysowych jest kryterium przewidywalno$ci ich wyst#pienia. Z tego punktu widzenia uzasadnione jest ich wyró!nienie jako „przewidywalne” i „nieprzewidywalne”3. Zdarzenia i sytuacje kryzysowe przewidywalne to takie, o których
nadej$ciu mamy informacje, ale nie podejmuje si !adnych kroków, !eby im
zapobiec, nawet je$li by"yby one nie do unikni cia. Charakteryzuj# je takie
cechy jak: $wiadomo$% narastaj#cego zagro!enia i brak reakcji na niego, narastanie zagro!enia w miar up"ywu czasu, konieczno$% poniesienia wysokich kosztów w chwili obecnej, przy odsuni ciu w czasie korzy$ci z podj tych
dzia"a&, niepewno$% co do korzy$ci w przysz"o$ci przy wymiernych kosztach
bie!#cych wychodzenia naprzeciw zagro!eniom, sk"onno$% decydentów, organizacji i spo"ecze&stw do podtrzymywania status quo, a w konsekwencji
niemo!no$% przygotowania si na nadej$cie przewidywalnego zagro!enia,
oraz ostry sprzeciw wobec zmian wyra!ony przez okre$lon# mniejszo$%, która ma na celu w"asne korzy$ci i jest w stanie przeciwstawia% si dzia"aniom
istotnym dla ogó"u4. Cechy te jednocze$nie s# sygna"em o nadchodz#cym
niebezpiecze&stwie. Ich zignorowanie mo!e doprowadzi% do nieszcz $cia.
Wa!n# kwesti# przy tym jest bie!#ca diagnoza sytuacji, przewidywanie niebezpiecze&stw i im zapobieganie. Z tego punktu widzenia istotn# kwesti#
jest umiej tno$% rozpoznawania mo!liwych do przewidzenia zagro!e&. Natomiast zdarzenia i sytuacje nieprzewidywalne to te, których wyst#pienie nie
jest spowodowane !adnymi prawid"owo$ciami.
1
Por. J. Wolanin, Zarys teorii bezpiecze$stwa obywateli. Ochrona ludno#ci na czas pokoju,
DANMAR, Warszawa 2005, s. 54.
Por. R. Wróblewski, Zarys teorii kryzysu, zagadnienia prewencji i zarz%dzania kryzysami,
AON, Warszawa 1996, s. 11.
3
M.H. Bazerman, M.D. Watkins, Zagro enia do przewidzenia. Jak wykrywa& oznaki kryzysów
w firmie i gospodarce, Wyd. HELION, Gliwice 2006, s. 15-25.
4
Tam!e, s. 18-21.
2
Seria: Administracja i Zarz dzanie (22)2012
ZN nr 95
Kl!ski "ywio#owe jako przes#anki sytuacji nadzwyczajnych
377
ZAGRO(ENIE
SYTUACJA KRYZYSOWA
ZDARZENIE
#RÓD$A
I
PRZYCZYNY
MIEJSCE
WYST%PIENIA
TEMPO
I CZAS
TRWANIA
PRZEWIDYWALNO&'
SKUTKI
PRZEWIDYWALNE
...
NIEPRZEWIDYWALNE
BRAK DZIA ANIA
ZAPOBIEGAWCZE
DZIA$ANIA
REAGUJ!CE
PODMIOTY SYSTEMU RATOWNICTWA KRYZYSOWEGO
PODMIOTY SYSTEMU ZARZ)DZANIA KRYZYSOWEGO
Rys. 1. Logika istoty zdarze& i sytuacji kryzysowych oraz kryteria ich identyfikacji
Fig. 1. The logic of the essence of events and emergency situations
and criteria for their identification
'ród"o: opracowanie w"asne.
Source: own study.
ZN nr 95
378
Analiza zdarze& (endo – jak i egzogenicznych) kryzysowych pozwala
wyró!ni% cztery g"ówne grypy przyczyn i *róde" powstawania sytuacji kryzysowych, a mianowicie:
– czynniki losowe wywo"ane si"# wy!sz# – sztorm, erupcja wulkanu,
trz sienie ziemi katastrofa, etc.,
– problemy techniczne – brak zastosowania odpowiednich technologii, b" dy wyst puj#ce w produktach lub podczas ich produkcji etc.,
– b" dy ludzkie wywo"uj#ce katastrofalne skutki – zderzenie statków
paliwowych etc.,
5
– brak b#d* b" dne decyzje na szczeblu kierowniczym .
Pierwsza grupa przyczyn to katastrofy naturalne; druga za$ to awarie
techniczne, trzecia i czwarta natomiast to b" dy decyzyjne.
Identyfikuj#c przyczyny powstawania zdarze& i sytuacji kryzysowych
w wi kszo$ci przedsi biorstw, mo!na zauwa!y%, i! szeroko rozumiane kryzysy s# wywo"ywane przez kilka przyczyn jednocze$nie. Najcz $ciej dochodzi do po"#czenia czynników kryzysogennych pochodz#cych z zewn#trz, jak
i z wewn#trz organizacji.
W zbiorze czynników zewn trznych generuj#cych zdarzenia i sytuacje
kryzysowe zaliczy% trzeba: kryzys makroekonomiczny, utrwalaj#ce si trendy
spadku sprzeda!y, niekorzystne wska*niki dotycz#ce rozwoju rynku/sektora,
wzrastaj#ca walka konkurencyjna, pojawienie si substytutów, pojawienie
si nowych technologii, zmiany w zakresie polityki podatkowej, celnej, koncesyjnej etc., deregulacja oraz liberalizacja rynku, zdarzenia losowe, luka
niedoboru – zmniejszenie si wzgl dnego udzia"u w rynku, niekorzystne
zmiany w wizerunku firmy, utrata g"ównych nabywców/dostawców .
W zbiorze za$ czynników wewn trznych generuj#cych zdarzenia i sytuacje kryzysowe wskaza% trzeba przede wszystkim: b" dnie zdefiniowany
cel rozwoju firmy, brak monitoringu zmian zachodz#cych w otoczeniu, brak/
nieadekwatne planowanie d"ugookresowe, b" dna polityka rozwojowa, zachwiana komunikacja wewn#trz oraz na zewn#trz organizacji, *le prowadzona gospodarka zasobowa, brak planowania oraz zarz#dzania zmianami,
nieadekwatne rozwi#zania administracyjno-organizacyjne w przedsi biorstwie, problemy z p"ynno$ci# finansowa, straty finansowe, wzrost kosztów
dzia"alno$ci, spadek warto$ci przedsi biorstwa, konflikty w$ród kadry, brak
kompetencji kadry zarz#dzaj#cej, rosn#ca d*wignia finansowa w strukturze
kapita"u, zahamowanie procesów rozwojowych, innowacyjnych oraz inwestycyjnych.
W skali kraju sytuacje kryzysowe mog# powsta% równie! w przypadku:
- zak"ócenia porz#dku publicznego (manifestacje, blokady dróg,
przej$% granicznych, urz dów itp.);
- dzia"a& terrorystycznych;
- zagro!enia bezpiecze&stwa obywateli lub konstytucyjnego ustroju
pa&stwa;
5
Por. B. Wawrzyniak, Odnawianie przedsi!biorstwa, Wyd. POLTEXT, Warszawa 1999, s. 112.
ZN nr 95
379
zewn trznego zagro!enia bezpiecze&stwa pa&stwa (czyli zagro!enia wojn#, co nale!y postrzega% jako szczególn# sytuacj kryzysow#).
Analiza zdarze& i sytuacji kryzysowych dowodzi, !e mog# one wyst#pi% w ró!nych miejscach. Przywo"uj#c kryterium administracyjne miejscem
wyst#pienia zdarze& i sytuacji kryzysowych mo!e by% zarówno: glob ziemski, kontynent, dany kraj, a odnosz#c ten podzia" do Polski: województwo,
powiat, gmina (miejska, wiejska). Odwo"uj#c si natomiast do kryterium $rodowiska geograficznego, jako miejsce wyst#pienia zdarze& i sytuacji kryzysowych wskaza% trzeba: ziemi – w wymiarze gleby opisanej urodzajno$ci#
i roz"ogiem, jak i miejsca alokacji zasobów naturalnych; powietrze oraz wod .
W zale!no$ci od charakteru zdarzenia jego skutki mog# rodzi% zagro!enia: zwyczajne w nast pstwie niekontrolowanej, codziennej dzia"alno$ci
spo"eczno-gospodarczej oraz nadzwyczajne w wyniku awarii, katastrofy
i kl ski !ywio"owej.
Zdarzenia kryzysowe rodz# sytuacje kryzysowe o ró!nym tempie
i czasie trwania. Wynika to tak!e z faktu, i! sytuacja kryzysowa charakteryzuje si szczególn# dynamik# zmian co do ich tempa, jak i czasu trwania.
W nadzwyczaj krótkim czasie w $rodowisku funkcjonowania cz"owieka, a tak!e podmiotów gospodarczych i instytucji zachodz# burzliwe przemiany tworz#ce now# sytuacj , która najcz $ciej zaskakuje i rozwija si
gwa"townie. Mnogo$% i intensywno$% dzia"aj#cych bod*ców wywiera istotny
wp"yw na dzia"ania ludzi, jak i na podmioty gospodarcze i instytucje zaanga!owane w jej rozwi#zanie.
W sytuacji kryzysowej reakcja kryzysowa przebiega w czterech fazach:
– pierwszej – faza szoku, w której charakterystyczny jest mechanizm
zaprzeczania; !ycie zewn trzne mo!e sprawia% wra!enie uporz#dkowanego, natomiast w psychice panuje chaos i silne pobudzenie;
pojawiaj# si bezsensowne dzia"ania lub rodzaj odr twienia i zaburzenia kontaktu;
– drugiej – faza reakcji emocjonalnej, w czasie której nast puje konfrontacja z rzeczywisto$ci#; osoba stara si przystosowa% do nowej sytuacji, stosuj#c mechanizmy obronne, tj. zaprzeczanie, wyparcie, racjonalizacj ; wszystkie uczucia s# bardzo intensywne;
je!eli wsparcie spo"eczne jest niewystarczaj#ce lub osoba znajduje
si w pustce, istnieje niebezpiecze&stwo fiksacji i przej$cia kryzysu
w stan chroniczny, natomiast je!eli osoba otrzymuje wsparcie, poziom emocji ulega obni!eniu i mo!liwe jest rozpocz cie pracy nad
kryzysem: poszukiwanie jego przyczyn, przewidywanych konsekwencji;
– trzeciej – faza pracy nad kryzysem oznacza wyzwalanie si spod
dominacji traumatycznych prze!y%, zainteresowanie przysz"o$ci#;
granica mi dzy fazami jest p"ynna, mog# one wyst powa% naprzemiennie, lecz reakcje emocjonalne s# coraz rzadsze i mniej intensywne;
–
ZN nr 95
380
czwartej – faza nowej orientacji, kiedy zostaje odbudowane poczucie w"asnej warto$ci, przywrócona kontrola, dochodzi do nawi#zywania nowych zwi#zków, a wydarzenie traumatyczne wzbogaca
do$wiadczenie !yciowe jednostki.
Sytuacje kryzysowe mog# by% krótkotrwa"e lub d"ugookresowe. Krótkookresowe sytuacje kryzysowe to takie które wymaga% b d# czasowego
uruchomienia si" i $rodków charakterze ratowniczym oraz dzia"a& organizatorskich. Natomiast d"ugookresowe sytuacje to takie, które wymaga% b d#
d"ugotrwa"ego zaanga!owania si" i $rodków. Maj#c z regu"y charakter chroniczny skutkuj# one: brakiem umiej tno$ci radzenia sobie; bierno$ci#; bezradno$ci#; brakiem motywacji do zmiany; sk"onno$ci# do wycofywania si ;
pogarszaniem relacji spo"ecznych; l kiem przed wysi"kiem i kontaktami, obni!onym nastrojem, a tak!e dolegliwo$ciami somatycznymi.
Zdarzenia kryzysowe generuj# w zale!no$ci od uwarunkowa& ich zaistnienia konkretne skutki sytuacji kryzysowych. Uogólniaj#c mog# mie% one
charakter personalnych (i dotyczy% sfery psychologicznej, zdrowotnej jak
i bytowej) jak i materialnych (przyrodniczo-klimatyczne i ekologiczne, ekonomiczne, spo"eczne) oraz organizacyjne.
Skutki psychologiczne sytuacji kryzysowych ujawniaj# si na wielu
p"aszczyznach, w tym przede wszystkim na p"aszczyznach: emocjonalnej,
zachowania, biofizjologicznej, a tak!e poznawczej.
Na pierwszej z p"aszczyzn ujawniaj# si one w formie: intensywnego
szoku, przera!enia, rozpaczy, z"o$ci, poczucia winy i kl ski, bezradno$ci
i poczucia beznadziejno$ci, niepokoju o przysz"o$%, zaprzeczania, zm czenia, braku poczucia bezpiecze&stwa, poczucie utraty kontroli, !alu, w$ciek"o$ci ot pienia, niepewno$ci, paniki, depresji, frustracji, oszo"omienia itp.
Z kolei na p"aszczy*nie zachowania wyrazem skutków jest: niezdolno$% do podejmowania typowych aktywno$ci, zmiana aktywno$ci, zwi kszenie zale!no$ci od otoczenia, intensyfikacja dzia"alno$ci nieprzemy$lanych
lub/i patologicznych (alkohol, narkotyki), wybuchy gniewu, poddenerwowanie, reakcje histeryczne, os"abione reakcje, zmiana w sposobie komunikowania si , p"acz, pobudzenie ruchowe.
Natomiast na p"aszczy*nie biofizjologicznej skutki psychologiczne ujawniaj# si : poceniem si , biegunk#, wymiotami, bólami, wysypk#, problemami
z oddychaniem, m czliwo$ci#, utrata apetytu, a tak!e zaburzeniem snu.
Na p"aszczy*nie poznawczej skutki psychologiczne sytuacji kryzysowej wyra!aj# si : utrat# zwyk"ej zdolno$ci rozwi#zywania problemów i podejmowania decyzji typu: dezorientacja, brak logicznego my$lenia, zaw !enie pola uwagi, k"opoty z koncentracj#, koszmary senne.
W czasie sytuacji kryzysowej i bezpo$rednio po niej mog# pojawi% si
reakcje: zjawiska rozszczepienia (depersonalizacja, derealizacja, amnezja);
wtr ty my$lowe (intensywne, wyraziste wspomnienia, sny koszmarne, natr tne odtwarzanie wydarze&); unikanie ludzi izolowanie si , pobudzenie,
niepokój, depresja, nadu!ywanie alkoholu, leków oraz zaburzenia psychotyczne (halucynacje, dziwaczne interpretacje, wyobra!enia).
–
ZN nr 95
381
Skutki psychologiczne dotycz# nie tylko pojedynczych osób, ale równie! ich zbiorowo$ci. Wyra!aj# si one reakcj# zbiorow#, której efektem jest
panika, to jest niepohamowany l k o skrajnie silnym nat !eniu. Dotycz# one
zarówno jednostki jak i t"umu. Dogodn# sytuacj do jej powstania stwarza
nieoczekiwane zagro!enia bezpiecze&stwa znacznej liczby ludzi znajduj#cych si w pomieszczeniach zamkni tych.
Na zachowanie t"umu nie ma wp"ywu wykszta"cenie, czy stopie& rozwoju umys"owego. Decyduj# o nim uczucia i instynkty. T"um kieruje si
uczuciami, a nie rozumem, wykazuje niezwyk"# "atwo$% ulegania wp"ywom.
Uczucia rozchodz# si z niezwykle szybko$ci#. Ludzie w t"umie wykazuj# instynkt stadny i kieruj# si bezmy$lnie zachowaniem innych osób. Nie poszukuj# drogi ucieczki na w"asn# r k#, a post puj# za innymi. D#!enie do szybkiego opuszczenia zagro!onego miejsca jest silniejsze ni! d#!enie do
unikania kolizji z innymi. Ludzie zaczynaj# si tratowa% wzajemnie podczas
gdy inne wyj$cia ewakuacyjne s# nieu!ywane. Wa!ny jest pierwszy g"os
w t"umie, szybkie przej cie kontroli przez przywódc , energicznego, umiej#cego narzuci% swoje przekonanie. Bez przywódcy t"um zmienia si w chaotyczne zbiorowisko. T"um podporz#dkowuje si ludziom w mundurze oraz
ludziom ze swojego grona.
Wa!n# grup skutków uzewn trzniaj# te, które maj# charakter przyrodniczo-klimatyczny, jak i ekologiczny. Ujawniaj# si one si w wymiarze
globalnym, regionalnym, jak i krajowym. Tworz# je zdarzenia prowadz#ce
do: zmiany klimatu – w konsekwencji efektu cieplarnianego, zmniejszenia
grubo$ci stratosferycznej warstwy ozonowej, zmniejszania ró!norodno$ci
biologicznej ekosystemów, wylesienia i pustynnienia terenów, degradacji
wód oceanicznych i morskich.
Skutki spo"eczne zdarze& generuj#cych sytuacje kryzysowe wyra!aj#
si przede wszystkim narastaniem niepokojów spo"ecznych, których wyrazem mog# by% strajki czy te! bunty spo"eczne prowadz#ce do pogorszenia
warunków !ycia socjalno-bytowego, ograniczeniem dost pno$ci do podstawowych artyku"ów !yciowych.
Po wyst#pieniu zagro!enia, z regu"y, organizacja d#!y do unikni cia
reform maj#cych zapobiec takiej samej sytuacji kryzysowej w przysz"o$ci,
argumentuj#c to ma"ym prawdopodobie&stwem wyst#pienia takiego samego
zdarzenia. Pojawiaj# si przy tym grupy nacisku staraj#ce si osi#gn#% konkretne korzy$ci dla siebie, nie bacz#c na efekty swoich dzia"a& odczuwane
przez spo"ecze&stwo.
Skutki ekonomiczne zdarze& kryzysowych znajduj# wyraz w efektach:
osobowych (eliminacja ludzi); materialnych (rzeczowych); oraz kosztowych
(warto$ciowych wyra!onych w pieni#dzu).
W sumie generuj# one niezrównowa!ony rozwój gospodarczy, na co
maj# wp"yw zak"ócenia reprodukcji gospodarczej, to jest procesu ci#g"ego
i nieustannego odtwarzania dóbr materialnych, si"y roboczej i stosunków
ekonomicznych.
Skutki organizacyjne s# widoczne w pe"nym wymiarze na poziomie
organizacji (podmiotu systemu zarz#dzania kryzysowego). Maj# one charak-
ZN nr 95
382
ter kryzysu w organizacji. Organizacyjne zagro!enia wywo"uje szereg czynników. Zaliczy% nale!y do nich: przeznaczanie niewystarczaj#cych zasobów
na zbieranie informacji o zagro!eniach; nierozpowszechnianie informacji
uznawanych za zbyt poufne; luki w wiedzy cz"onków organizacji; brak umiej tno$ci analizowania i syntezowania informacji; zaniedbani i malwersacje
cz"onków organizacji; niejasny podzia" obowi#zków w organizacji; nieumiej tno$% wyci#gania wniosków z przesz"o$ci; a tak!e s"aby poziom pami ci
organizacyjnej6. Stany takie s# pochodn# wszystkich czynników, zarówno
endo- jak i egzogenicznych. Wynika to z faktu, i! przedsi biorstwo funkcjonuje w $ci$le okre$lonym otoczeniu. Czynniki endogeniczne okre$laj# zarówno wymiar makro- jak i mikrootoczenia7.
Przez makrootoczenie nale!y widzie% zespó" warunków funkcjonowania przedsi biorstw dzia"aj#cych w danym miejscu i czasie. Wspó"tworz# go
takie czynniki, jak: klimat, stan infrastruktury, prawo, sytuacja gospodarcza
regionu oraz kraju, upodobania mieszka&ców, ich demograficzna segmentacja, normy kulturowe etc. Jego rola i znaczenie wynika z wp"ywu na dzia"alno$% podmiotów gospodarczych, gdy! w znacznym stopniu ogranicza ono
oraz okre$la mo!liwo$ci rozwoju oraz dzia"ania przedsi biorstw. Zanik lub
braku kontroli nad makrootoczeniem firmy cz sto rodzi sytuacje kryzysowe.
Nie mo!na jednak pomija% faktu, i! makrootoczenie mo!e generowa% równie! sytuacje korzystne – wspieraj#ce rozwój8.
Z kolei mikrootoczenie – nazywane cz sto jako otoczenie konkurencyjne firmy – kszta"towane jest przez wszystkie podmioty gospodarcze, które
tworz# z przedsi biorstwem powi#zania biznesowe. Tworzy je zbiór: klienci,
konkurenci, dostawcy, instytuty naukowe i inne organizacje zwi#zane
z bran!#. Ma ono tak!e w praktyce zdolno$% do generowania sytuacji kryzysowych, gdy! tworzy ono specyficzne sektorowe $rodowisko dzia"ania
przedsi biorstwa9. Efektywno$% funkcjonowania podmiotów gospodarczych
zale!y tak!e od czynników zewn trznych, to jest endogenicznych. Czynniki
te mog# wynika% z problemów b#d* b" dów w zarz#dzaniu (strategicznym,
taktycznym oraz operacyjnym) przedsi biorstwem. Determinanty sytuacji
kryzysowej mog# wyst#pi% w ró!nych sferach przedsi biorstwa10, takich jak:
zarz#dzanie operacyjne, kadry zarz#dzaj#ce, strategia przedsi biorstwa,
technologia czy te! marketing.
W grupie czynników wp"ywaj#cych na „zarz#dzanie operacyjne”
wskaza% trzeba przede wszystkim na: niedobory kapita"u, nadmierne zapasy, nieodpowiednie zarz#dzanie lud*mi, niefachow# ksi gowo$%, nadmierne
zad"u!enie, zawy!anie dochodów, a tak!e niedoszacowanie kosztów (wynikaj#ce z wzrostu kosztów: materia"owych, wytwarzania, sta"ych, ogólnych
oraz p"ac). Natomiast w grupie czynników wp"ywaj#cych na funkcjonowanie
6
Por. M.H. Bazerman, M.D. Watkins, Zagro enia..., cyt. wyd., s. 112.
Por. G. Gierszewska, Analiza strategiczna przedsi!biorstwa, PWE, Warszawa 2003, s. 38.
Por. M. Romanowska, Planowanie strategiczne w przedsi!biorstwie, PWE, Warszawa 2004,
s. 47.
9
Tam!e, s. 47.
10
Por. A. Zelek, Zarz%dzanie kryzysem w przedsi!biorstwie - perspektywa strategiczna, PWN,
Warszawa 2003, s. 38.
7
8
ZN nr 95
383
kadry zarz#dzaj#cej (menad!erskiej) nale!y wskaza%, takie jak: zbyt wysokie
wynagrodzenie kadry zarz#dzaj#cej, konflikty w$ród udzia"owców / wspólników, a tak!e niekiedy brak kompetencji.
Determinantami za$ wp"ywaj#cymi na strategi przedsi biorstwa s#:
brak odpowiedniej dla niego strategii, niski popyt na produkty, uzale!nienie
od niewielu klientów oraz dostawców oraz nieprzeciwdzia"anie konkurencji.
Z kolei za determinanty wp"ywaj#ce na technologie uzna% trzeba: brak zastosowania innowacji technologicznych, niedopracowany produkt, czy te!
zastosowanie wadliwych komponentów i materia"ów. W odniesieniu za$ do
marketingu uzasadnione jest wskazanie takich czynników, jak: niew"a$ciwy
plan marketingowy, zawy!anie cen, zani!anie cen, niew"a$ciwe prognozy,
a tak!e przereklamowanie.
Niepowodzenia organizacyjne nara!aj#ce organizacj na zagro!enie
to przede wszystkim niepowodzenia: obserwacji jej otoczenia; integracji
zdobywanych informacji; tworzeniu w"a$ciwych bod*ców, to jest braku systemu zach t dla cz"onków organizacji; przyswajaniu wiedzy i do$wiadczenia
z przesz"ych wydarze&.
Unikni cie organizacyjnych niepowodze& wymaga zaanga!owania ca"ej organizacji w pozyskiwanie i przetwarzanie informacji dotycz#cych zagro!e&, a zw"aszcza: obserwacji otoczenia i zbierania odpowiednich informacji;
analizy informacji pochodz#cych z ró!nych *róde", sk"adanie ich w jedn# ca"o$% i generowanie ca"o$ciowego spojrzenia na sytuacj ; reagowania na
czas i monitorowania efektów dzia"a&; analizy zagro!e& i niespodzianek oraz
gromadzenia i uogólniania wniosków z nich wynikaj#cych.
Poj cie i przes"anki zaistnienia kl sk !ywio"owych
Cz"owiek zamieszkuj#c Ziemi przebywa w okre$lonych warunkach
otoczenia, czyli w $rodowisku przyrodniczym, które na ogó" sk"ada si
z elementów o!ywionych i nieo!ywionych, czyli: warunków klimatycznych,
wód powierzchniowych i podziemnych, ukszta"towania terenu, pedosfery,
geologii, $wiata ro$linnego, $wiata zwierz#t, rolnictwa i eksploatacji surowców, a tak!e materialnych wytworów dzia"alno$ci cz"owieka w postaci zabudowa&, linii komunikacyjnych, infrastruktury technicznej itp.
Ka!dy ze wskazanych elementów $rodowiska przyrodniczego mo!e
sta% si przes"ank#, jak i obszarem powstania kl ski !ywio"owej, pod poj ciem której nale!y rozumie% – katastrof naturaln# lub awari techniczn#,
której skutki zagra!aj# !yciu lub zdrowiu du!ej liczbie osób, mieniu w wielkich rozmiarach albo $rodowisku na znacznych obszarach, a pomoc i ochrona mog# by% skutecznie podj te tylko przy zastosowaniu nadzwyczajnych
$rodków, we wspó"dzia"aniu ró!nych organów i instytucji oraz specjalistycznych s"u!b i formacji dzia"aj#cych pod jednolitym kierownictwem.
Kl ska !ywio"owa jawi si wi c jako ekstremalne zjawisko naturalne
powoduj#ce znaczne szkody na terenie obj tym tym zjawiskiem, pozostawiaj#ce po sobie cz sto zmieniony obraz powierzchni ziemi. Powoduje ono
ZN nr 95
384
równie! wysokie straty w gospodarce cz"owieka, mo!e przemodelowa% stan
przyrody, a nawet zagra!a% !yciu ludzkiemu.
W polskim prawodawstwie, szersz# definicj podaje ustawa z dnia
18 kwietnia 2002 r. o stanie kl ski !ywio"owej11. W my$l art. 3 ust. 1 pkt 1 tej
ustawy, kl sk# !ywio"ow# mo!e by% katastrofa naturalna lub awaria techniczna, których skutki zagra!aj# !yciu lub zdrowiu du!ej liczby osób, mieniu
w wielkich rozmiarach albo $rodowisku na znacznych obszarach. Z kolei art.
3 ust.1 pkt. 2 tej!e ustawy okre$la katastrof naturaln# jako: „(...) zdarzenie
zwi#zane z dzia"aniem si" natury, w szczególno$ci wy"adowania atmosferyczne, wstrz#sy sejsmiczne, silne wiatry, intensywne opady atmosferyczne,
d"ugotrwa"e wyst powanie ekstremalnych temperatur, osuwiska ziemi, po!ary, susze, powodzie, zjawiska lodowe na rzekach i morzu oraz jeziorach
i zbiornikach wodnych albo te! dzia"anie innego !ywio"u”12. Przy czym pod
poj ciem katastrofy naturalnej rozumie si „zdarzenie zwi#zane z dzia"aniem
si" natury, w szczególno$ci wy"adowania atmosferyczne, wstrz#sy sejsmiczne, silne wiatry, intensywne opady atmosferyczne, d"ugotrwa"e wyst powanie ekstremalnych temperatur, osuwiska ziemi, po!ary, susze, powodzie,
zjawiska lodowe na rzekach i morzu oraz jeziorach i zbiornikach wodnych,
masowe wyst powanie szkodników, chorób ro$lin lub zwierz#t albo chorób
zaka*nych ludzi albo te! dzia"anie innego !ywio"u”13.
Natomiast pod poj ciem awarii technicznej rozumie si gwa"towne,
nieprzewidziane uszkodzenie lub zniszczenie obiektu budowlanego, urz#dzenia technicznego lub systemu urz#dze& technicznych powoduj#ce przerw w ich u!ywaniu lub utrat ich w"a$ciwo$ci.
Katastrof# naturaln# lub awari# techniczn# mo!e by% równie! zdarzenie wywo"ane dzia"aniem terrorystycznym.
Z poj ciem kl ski !ywio"owej $ci$le zwi#zane jest poj cie kataklizmu
przyrodniczego. Wywodzi si ono od terminu „kataklizm (z grec. kataklysmós
– powód*, potop) oznaczaj#cego katastrof !ywio"ow# wywo"uj#c# du!e
zniszczenia, np. powód*, potop, trz sienie ziemi14. Kataklizm definiuje si
najcz $ciej jako „ekstremalne zjawisko naturalne powoduj#ce znaczne
szkody na terenie obj tym tym zjawiskiem, pozostawiaj#ce po sobie cz sto
zmieniony obraz powierzchni ziemi. Powoduje ono równie! wysokie straty
w gospodarce cz"owieka, mo!e przemodelowa% stan przyrody, a nawet zagra!a !yciu ludzkiemu”15. Kataklizm wywo"uje wi c niszcz#c# sytuacj #,
w której nag"emu zak"óceniu ulegaj# codzienne wzory !ycia i w rezultacie
której powstaje potrzeba dostarczenia ludziom ochrony, !ywno$ci, schronienia, opieki medycznej i socjalnej itp. +wiatowa Organizacja Zdrowia (WHO)
kataklizm okresla jako katastrof charakteryzuj#c# si „nag"ym zak"óceniem,
11
Zob. Ustawa z dnia 28 kwietnia 2002 r. o stanie kl ski !ywio"owej, [w:] Dz.U. 2002, Nr 62,
poz. 558 z po*n. zm.
Por. Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie kl ski !ywio"owej, [w:] Dz.U. 2002, Nr 62,
poz. 558 z pó*n. zm.
13
Por. tam!e.
14
Por. S"ownik wyrazów obcych, wydanie pierwsze, PWN, Warszawa 1971, s. 347.
15
Por. Kl!ska, [w:] Wikipedia – encyklopedia multimedialna
12
ZN nr 95
385
ekologicznym i psychospo"ecznym, które znacznie przekracza mo!liwo$ci
funkcjonowania spo"eczno$ci ni# dotkni tej”16.
Kl ski !ywio"owe s# wynikiem dzia"ania naturalnych procesów zachodz#cych we wn trzu i na powierzchni ziemi. Powodowane s# one przez powodzie, susze, cyklony tropikalne, tr#by powietrzne, trz sienia ziemi, wybuchy wulkanów, lawiny, osuwiska lub sp"ywy gruzowo-b"otne. Procesy te
kszta"tuj# $rodowisko Ziemi od pocz#tków jej istnienia i s# naturalnym przejawem funkcjonowania planety”17.
Definicji kataklizmów jest wi c wiele, jednak analizuj#c ka!d# z nich
wysuwa si jeden wniosek: kataklizmy przyrodnicze s# pot !n# si"#, wobec
której cz"owiek czuje si ma"y i bezradny. Pot !ne zjawiska natury w szerokim zakresie wp"ywaj# na nasze !ycie oraz warunki bytowe. Ró!ne oblicza
tych zdarze& niszcz# bezcenne zasoby przyrodnicze, kulturalne, materialne
i psychologiczne, niezb dne do utrzymania zdrowego, spokojnego i bezpiecznego funkcjonowania cz"owieka18. Skutki ich wyst powania s# widoczne niemal!e we wszystkich dziedzinach dzia"alno$ci ludzkiej. Cz sto przyczyniaj# si do nieodwracalnych szkód w $rodowisku lub nara!aj#
gospodark pa&stwow# na ogromne wydatki finansowe, które s# powa!nym
obci#!eniem nawet dla krajów wysoko rozwini tych ekonomicznie. Obok
zniszcze& jawnych towarzysz# im tak!e zniszczenia utajone, które ujawniaj#
si cz sto po wielu latach.
Kl ski !ywio"owe nie tylko powoduj# powstanie wielu zniszcze& materialnych, ale równie! poch"aniaj# wiele istnie& ludzkich. (niwo istnie& ludzkich jest zdecydowanie wi ksze w krajach ubogich ni! bogatych, nawet, je!eli geograficzne nara!enie na kl ski jest podobne.
Rodzaje kl sk !ywio"owych
Rodzaje kl sk !ywio"owych, z którymi spotykamy si w praktyce, s#
pochodn# powstania konkretnego kataklizmu naturalnego. W $lad za tym do
kl sk !ywio"owych zaliczy% nale!y: powód*, susz , rozleg"y po!ar terenu,
trz sienie ziemi, wybuch wulkanu, tsunami, huragan, tornado, obfite opady
$niegu oraz lawiny $nie!ne, ekstremalny upa" lub mróz, szczególnie w d"u!szym okresie, osuwiska ziemi, katastrofy kosmiczne – upadek meteorytu,
eksplozj meteoru, bliskie przej$cie komety, wybuch bliskiej supernowej.
Podobnie dokonuje si klasyfikacji kataklizmów. Istnieje wiele rodzajów kataklizmów. Ze wzgl du na *ród"o i sposób ich powstawania, zagro!enia dzielimy na: a) naturalne: geologiczne (tj.: trz sienia ziemi, tsunami,
erupcja wulkanów, osuwiska), klimatyczne (tj.: powodzie, susze, ulewne
deszcze, upa"y, huragany, $nie!yce); b) techniczne: awarie urz#dze& tech16
J. Szmagalski, Praca socjalna w sytuacjach katastrof i kl!sk ywio"owych, [w:] Ofiary katastrof
i kl!sk ywio"owych, Centrum Rozwoju S"u!b Spo"ecznych, Warszawa 1996, s. 9-10.
Por. T. Zi tara, Przedmowa – Meteorologiczne, hydrologiczne i geomorfologiczne zjawiska
ekstremalne w po"udniowej Polsce, [w:] „Geogrphica Physica”, vol. XXXIII-XXXIV(2004-2005),
s. 5.
18
Por. S. Mazur, Zarz%dzanie kryzysowe. Obrona cywilna kraju. Ochrona informacji niejawnych, AWF, Katowice 2003, s. 7.
17
ZN nr 95
386
nicznych, katastrofy oraz po!ary, itp.; c) inne: terroryzm, epidemie, szkody
wyrz#dzone przez owady i gryzonie, wydarzenia spo"eczne (narkotyki, alkoholizm, stan ubóstwa, bezrobocie, itd.).
W stosunku do niektórych z wymienionych zjawisk, trzeba doda% jeszcze „nietypowe dla danego obszaru”. Cz $% spo$ród przytoczonych przypadków kl sk !ywio"owych dla konkretnych obszarów jest traktowana nie jako zjawisko niepo!#dane, lecz jako niezb dny element stabilizuj#cy dany
ekosystem, szczególnie w skali d"u!szych przedzia"ów czasowych. Kl ska
!ywio"owa w coraz wi kszym stopniu odnosi si do wp"ywu, jaki ona wywiera
na cz"owieka ni! na przyrod .
Identyfikuj#c przywo"ane rodzaje kl sk !ywio"owych – w realiach Polski – w pierwszej kolejno$ci wskaza% trzeba powodzie, susze i po!ary. Wa!nym kataklizmem powoduj#cym kl ski !ywio"owe s# silne wiatry. Stwarzaj#
one du!e niebezpiecze&stwo dla !ycia i zdrowia ludzkiego.
Powodzie
Powód* powoduje ogromne spustoszenia – gin# ludzie, zwierz ta, ca"e wsie ulegaj# zniszczeniu. Spustoszone s# setki, a nawet tysi#ce kilometrów kwadratowych terenów uprawnych, poniewa! plony i !yzna gleba s#
zmywane lub pokrywane grub# warstw# mu"u. W g sto zaludnionych rejonach krajów s"abiej rozwijaj#cych si zalanie upraw i $mier% zwierz#t domowych mo!e by% przyczyn# powszechnego g"odu19.
Powód* jest jedn# z najbardziej gro*nych i niszczycielskich w skutkach kl sk !ywio"owych. Walka z ni# jest stale aktualnym problemem ogólno$wiatowym. Powa!ny wp"yw na wyst powanie powodzi ma istniej#cy
uk"ad rzek oraz wyst puj#ca w poszczególnych okresach roku sytuacja hydrologiczno-meteorologiczna. Zjawisko to dotyczy w du!ej mierze naszego
kraju. W Polsce powodzie wyst puj# na ogó" tylko 2 razy w roku: na wiosn ,
gdy nagle topnieje $nieg, oraz w okresie letnim, kiedy obfite opady deszczu
powoduj# wezbranie rzek.
Skutki powodzi odczuwa przede wszystkim ludno$% podtopionych
i zalanych obszarów, a tak!e gospodarstwa rolno-hodowlane. Pomoc poszkodowanym oraz neutralizacja szkód spowodowanych przez powodzie
wymaga wydatnej pomocy pa&stwa. Katastrofalne powodzie, stanowi#ce potencjalne zagro!enie dla !ycia i dorobku ludzi oraz infrastruktury ca"ych regionów, s# nieuniknione i mog# wyst powa% kilkakrotnie w czasie !ycia kolejnych generacji ludzkich.
Powodzie mo!na podzieli% wed"ug szeregu kryteriów, takich jak: zasi g, wielko$% i przyczyny ich wyst#pienia. Ze wzgl du na zasi g dzielimy
powodzie na: lokalne, regionalne i krajowe. Przyjmuj#c natomiast kryterium
wielko$ci, powodzie mog# by% zwyczajne, wielkie i katastrofalne.
Ze wzgl du za$ na przyczyny ich wyst#pienia, powodzie mo!emy podzieli% si na:
19
Por. M. Bieniek, S. Mazur, System zarz%dzania kryzysowego Rzeczpospolitej Polskiej, Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach, Katowice 2007, s. 77-78.
ZN nr 95
387
opadowe, to jest takie, które wyst puj# na terenie ca"ej Polski, najcz $ciej w maju, czerwcu, lipcu, sierpniu i wrze$niu. Ich zasi g
i gwa"towno$% przebiegu, zale!# od charakteru deszczu, czasu jego trwania, stopnia uwilgotnienia zlewni w momencie wyst#pienia
opadu, warunków fizjograficznych zlewni (ukszta"towanie i pokrycie
terenu);
– roztopowe, które zawi#zane s# z gwa"townym topnieniem pokrywy
$nie!nej, najcz $ciej wyst puj# w drugiej po"owie lutego,
w marcu oraz pierwszej dekadzie kwietnia; ich wyst#pieniu sprzyja
ocieplenie z równoczesnym wyst#pieniem deszczu przy jeszcze
zamarzni tym pod"o!u, co powoduje gwa"towny odp"yw powierzchniowy;
– zatorowe, które dzieli si na zatorowo-lodowe polegaj#ce na nagromadzeniu lodu w okre$lonym miejscu, który w rzece ogranicza
przep"yw wody; i zatorowo-$ry!owe, które powoduje masa sk"adaj#ca si g"ównie ze $ry!u lub po"amanego lodu nagromadzonego
pod pokryw# lodow# w obszarze niskich pr dko$ci przep"ywu;
– sztormowe, które powodowane s# silnymi wiatrami wiej#cymi od
morza w kierunku l#du i sytuacj# baryczn#; wody morskie pod
wp"ywem wiatru w zalewach i uj$ciach rzek utrudniaj# odp"yw wód
rzecznych, co powoduje ich pi trzenie i zalewanie terenów przyleg"ych; wyst puj# one na wybrze!u morskim g"ównie w grudniu,
styczniu i lutym, ale mog# zdarzy% si i w miesi#cach letnich.
W Polsce istnieje potencjalna mo!liwo$% wyst powania w ró!nych regionach wszystkich typów powodzi poza sztormowymi. Powodzie opadowo-nawalne, powsta"e w wyniku deszczów krótkotrwa"ych o du!ym nat !eniu
wykazywa"y, !e oprócz cz $ci po"udniowej Polski, zdominowanej przez powodzie letnie (Karpaty, Sudety, Roztocze, Góry +wi tokrzyskie, $rodkowa
cz $% woj. rzeszowskiego) cz sto wyst puj# one równie! w rejonie Polski
pó"nocnej i $rodkowej. Powodzie opadowe z deszczów rozlewnych i frontalnych tworz# si zarówno na nizinach, jaki i w okolicach górskich i podgórskich. W przeciwie&stwie od opadów nawalnych opady rozlewne maj# du!y
zasi g terytorialny. Powodzie roztopowe, wyst puj#ce w ko&cu pó"rocza zimowego obejmuj# swym zasi giem obszary najwi ksze ze wszystkich omawianych typów powodzi. Natomiast nag"e, w $rodkowym okresie zimowym
wezbrania roztopowe mog# mie% charakter lokalny. Wezbrania i powodzie
tego typu wyst puj# zarówno na nizinach jak i w górach, dominuj# jednak
w $rodkowej i pó"nocnej cz $ci Polski. Natomiast powodzie zatorowo-lodowe
najcz $ciej pojawiaj# si na $rodkowym i dolnych odcinkach Wis"y i Odry
i ich wi kszych dop"ywów. Powodzie zatorowo-$ry!owe wyst puj# w Polsce
cz sto na Noteci i Brdzie. Natomiast powodzie sztormowe wyst puj# u nas
na Wybrze!u, Zalewie Wi$lanym, Szczeci&skim oraz na dolnych odcinkach
rzek uchodz#cych bezpo$rednio do morza.
Na po"udniu Polski najwi ksze wezbrania wyst puj# w lecie, wywo"uj#
je d"ugotrwa"e deszcze w Karpatach i Sudetach. Powodzie letnie przewa!aj#
–
ZN nr 95
388
nad powodziami wywo"anymi wiosennymi roztopowymi w dorzeczu Wis"ypowy!ej uj$cia Wieprza w dorzeczu Odry – powy!ej uj$cia Warty20.
Susze
W obecnych czasach, kiedy coraz cz $ciej mówi si o wizji globalnego ocieplenia, spo$ród wielu niszczycielskich zjawisk zaczyna dominowa%
susza. Zjawisko suszy pojawia si w sytuacji, gdy brak opadów atmosferycznych lub nieznaczne opady w stosunku do $rednich wieloletnich warto$ci utrzymuj# si przez d"ugotrwa"y okres21. Jest to wi c stan, w którym przeci tna ilo$% opadów na danym obszarze spada znacznie poni!ej warto$ci
charakterystycznych dla tego obszaru i utrzymuje si przez d"u!szy okres22.
Susze mog# wyst powa% w ró!nych porach roku, z regu"y jednak s#
charakterystyczne dla okresu letniego. Zazwyczaj poprzedzone s# ma"ymi
opadami lub zupe"nym ich brakiem. Tereny suche obejmuj# mniej wi cej
jedn# trzeci# powierzchni l#dów na Ziemi. Z regu"y kojarz# si z rozleg"ymi
obszarami pustynnymi, w rzeczywisto$ci obejmuj# swym zasi giem zró!nicowane strefy ekologiczne, od piaszczystych wydm pozbawionych wszelkich
$ladów !ycia, a! po nawadniane oazy pe"ne bujnej ro$linno$ci. Wszystkie te
strefy "#cz# jednak bardzo sk#pe i sporadyczne opady, ograniczaj#ce zasi g, a tak!e formy egzystencji zwierz#t i ro$lin, mog#cych si utrzyma% na
tych obszarach23.
Najcz $ciej wyró!nia si trzy rodzaje suszy: atmosferyczna – pojawia
si w sytuacji, kiedy opady deszczu nie wyst puj# przez ponad 20 dni; hydrologiczna – któr# charakteryzuje spadek poziomu wody w zbiornikach
wodnych, zarówno naturalnych jak i sztucznych; glebow# – ten rodzaj suszy
wi#!e si z deficytem wody w glebie; najwi ksze straty przynosi rolnictwu24.
Susza od zawsze towarzyszy"a cz"owiekowi. Tak jak eksploatacja rozlewisk wielu rzek przyczynia si do gro*by zalania, tak uprawianie wielu ja"owych obszarów zagra!a susz#. Skutki suszy s# ogromne. D"ugotrwa"y
i znaczny niedobór opadów, po"#czony z niedostateczn# wilgotno$ci# powietrza oraz wysok# temperatur# prowadzi do przesuszenia gleby, wysychania
rzek, zmniejszenia a nawet ca"kowitego zniszczenia upraw ro$lin uprawnych, zmniejszenia zasobów wody pitnej dla ludzi, zwierz#t oraz przemys"u,
naruszenia systemu transportu wodnego, a tak!e zwi kszenia prawdopodobie&stwa innych katastrofalnych zjawisk, np. po!arów, takich jakie nawiedzi"y przyk"adowo Australi (prze"om 2001-2002 r.)25. Przede wszystkim jednak
d"ugotrwa"a susza kojarzona jest z kl sk# g"odu oraz nieurodzaju. Ju! staro!ytni Egipcjanie nadawali suchym latom miana „g"odu” i „cierpienia”. Najbardziej dotkliwie skutki d"ugotrwa"ego braku opadów odczuwaj# pa&stwa afryka&skie, zw"aszcza Sahara, która nieub"aganie posuwaj#c si ka!dego roku
20
Por. Z. Mikulski, Ochrona przed powodzi%, Warszawa 1997, s. 253.
Por. Susza [w:] http://pl.wikipedia.org/wiki
Por. Planeta Ziemia. Susze i kl!ski g"odu, +wiat Wiedzy, nr 113, s. 357.
23
Por. E.P. Eckholm, Ziemia, któr% tracimy. Stres #rodowiskowy a perspektywa wy ywienia
#wiata, PWE, Warszawa 1978, s. 82-83.
24
Por. Susza…, cyt. wyd.
25
Por. S. Mazur, Zarz%dzanie..., cyt. wyd., s. 151.
21
22
ZN nr 95
389
o 50 kilometrów, zamienia ogromne hektary ziemi jeszcze do niedawna
uprawnej w obszary pustynne. Szacuje si , !e na tym kontynencie ponad
100 000 osób zmar"o z g"odu, wywo"anym przed"u!aj#c# si susz#26.
Poza Afryk#, w której zjawisko to osi#ga najwi ksz# skal , równie!
kraje po"o!one na innych kontynentach borykaj# si z problemem deficytu
wody, niezale!nie od warunków klimatycznych w jakich s# po"o!one.
Po"ary
Definiuj#c po!ar jako jedn# z najbardziej gro*nych i niszczycielskich
w skutkach kl sk, która polega na samorzutnym, nie kontrolowanym rozprzestrzenianiu si ognia powoduj#cego zawsze straty, opisa% mo!na go
w oparciu o kryteria Pa&stwowej Stra!y Po!arnej.
Wed"ug kryterium wielko$ci po!ary mo!na podzieli% na:
a) ma"y – po!ar, w wyniku którego zosta"y palone lub zniszczone:
obiekty lub ich cz $ci, ruchomo$ci, sk"adowiska materia"ów,
maszyn, urz#dzenia, surowce, paliwa, itp. o powierzchni do
70 m² lub obj to$ci do 350 m²,
lasy, uprawy, trawy, torfowiska i nieu!ytki o powierzchni do
1 ha;
b) $redni – po!ar, w wyniku którego zosta"y spalone lub zniszczone:
obiekty lub ich cz $ci, ruchomo$ci, sk"adowiska materia"ów,
maszyny, urz#dzenia, surowce, paliwa, itp. o powierzchni od 71
do 300 m² lub obj to$ci od 351 do 1500 m²,
lasy, uprawy, trawy, torfowiska i nieu!ytki o powierzchni od 1
do 10 ha;
c) du!y – po!ar, w wyniku którego zosta"o spalone lub zniszczone:
obiekty lub ich cz $ci, ruchomo$ci, sk"adowiska, maszyny, urz#dzenia, surowce, paliwa, itp. o powierzchni do 301 do 1 000 m²
lub obj to$ci od 1 501 do 5 000 m²,
lasy, uprawy, trawy, torfowiska i nieu!ytki o powierzchni od 10
do 100 ha.
bardzo du!y – po!ar, których powierzchnia lub obj to$ci przekraczaj# warto$ci podane powy!ej.
Innym podzia"em po!arów wyró!nionych wed"ug kryterium ich wyst#pienia jest wyró!nienie po!arów pojedynczych i po!arów przestrzennych.
Po!ary pojedyncze to najcz $ciej wyst puj#ce kl ski !ywio"owe.
W wi kszo$ci przypadków win , za ich wyst powanie ponosi cz"owiek, który
to nieostro!nie i niestarannie wykonuje czynno$ci za pomoc# p"omieni (spawanie), wykorzystuje ogie& w miejscach do tego nieprzeznaczonych (las),
$wiadomie "amie przepisy obowi#zuj#ce w Polsce (wypalanie "#k i $ciernisk,
spalanie li$ci). Niekiedy powodem wyst#pienia po!aru jest tak!e g"upota
ludzka (zasypianie w "ó!ku z papierosem w ustach).
26
Por. W.J. Burroughs, Pogoda czy fatum. Wp"yw zmian klimatycznych na ycie spo"ecze$stw,
s. 95-104.
ZN nr 95
390
Maj# one miejsce w wielu budynkach, szczególnie usytuowanych
w centrach miasta, do budowy których wykorzystano dawniej materia"y "atwo
palne takie jak: drzewo, maty trzcinowe, pap , lepik i smo" . W budynkach
tych stosowano stare technologie w dostarczaniu energii elektrycznej (przewody aluminiowe) i energii cieplnej. Dzi$ s# one przechowalni# "atwopalnych
materia"ów. B"#d cz"owieka mo!e spowodowa% wyst#pienie po!aru, który
b"yskawicznie obejmuje ca"y budynek. Nadmierne obci#!enie przewodów
elektrycznych, niszczenie, zapychane kominy spowoduj#: topienie si izolacji, zapalanie sadzy i w konsekwencji tragedie.
Z kolei po!ary przestrzenne to te które odznaczaj# si takimi cechami
jak: wysoka temperatura, powoduj#ca spalanie wszystkiego, co si znajdzie
w strefie po!aru; zadymienie du!ych obszarów, powoduj#c znaczne ograniczanie widoczno$ci, dzia"aj#cym podra!niaj#co na ludzi i zwierz ta, powoduj#c równie! zatrucia tlenkiem w gla; oraz silnym, ujemnym oddzia"ywaniem
psychologiczny. Ich przejawem w naszym kraju s# powszechne wyst puj#ce
po!ary lasów, torfowisk i po!ary polne (trawa, zbo!a i $cierniska). Powodem
ich s# szczególnie sprzyjaj#ce temu zjawisku warunki tzn. d"ugotrwa"ych
suszy27.
Praktycznie ka!dy po!ar jest wynikiem b" du cz"owieka, niekiedy na
etapie planowania, cz $ciej przyczyn# jest brak wyobra*ni. Zauwa!y% przy
tym trzeba, i! ka!dy powsta"y po!ar mo!e stworzy% zagro!enie innym ludziom. Zaistnienie po!aru ka!dorazowo wymaga poniesienia konkretnej odpowiedzialno$ci
Trz#sienie ziemi
Trz sienia ziemi- mog# mie% charakter tektoniczny b#d* wulkaniczny.
Tektoniczne, to podziemne wstrz#sy skorupy ziemskiej wywo"ane roz"amami
lub przemieszczeniami p"yt litosferycznych, odczuwane na powierzchni ziemi
w postaci wstrz#sów lub ko"ysania. Podczas trz sienia wyzwala si olbrzymia energia, rozprzestrzeniaj#ca si w postaci fal sejsmicznych. Do oceny
trz sienia ziemi u!ywa si skali magnitud, poj cie wprowadzone zosta"o
przez Ch.Richtera w 1935 roku. Skala Richtera posiada 12 stopni, gdzie
stopie&: 1 oznacza nieznaczny wstrz#s; 2 – bardzo s"aby wstrz#s;
3 – s"aby wstrz#s; 4 – wstrz#s umiarkowany; 5 – stosunkowo silne wstrz#sy;
6 – silne wstrz#sy; 7 – bardzo silne wstrz#sy; 8 – wstrz#sy burz#ce;
9 – wstrz#sy dewastuj#ce; 10 – wstrz#sy niszcz#ce; 11 – wstrz#sy katastrofalne; 12 – silne wstrz#sy katastrofalne28.
Energia wydzielana podczas trz sienia ziemi wiele razy przewy!sza
energi neutronowych wybuchów j#drowych, a zniszczenia s# podobne do
zniszcze& powstaj#cych w rejonie naziemnych wybuchów j#drowych.
27
Por. F. Krynojewski, S. Mazur, G. Mikrut, P. Tchórzewski, Zarz%dzanie kryzysowe, obrona
cywilna kraju, ochrona informacji niejawnych, Katowice 2003, s. 54-67.
cywilna kraju, ochrona informacji niejawnych, Katowice 2003, s. 155.
28
ZN nr 95
391
Wyst puj# na tzw. strefach tektonicznych – Kamczatka, Japonia, Alaska, Meksyk, Alpy, Apeniny, Karpaty, Ba"kany, Kaukaz. W innych rejonach
zdarzaj# si sporadycznie. Dotyczy to równie! Polski.
Wulkaniczne trz sienia ziemi wyst puj# podczas wybuchów wulkanów. Wybuchy zapowiadaj# zwykle podziemne huki i wstrz#sy, na zboczach
wulkanów pojawiaj# si p kni cia, przez które wydostaj# si dusz#ce gazy
i gor#ca woda, z krateru odrzucane s# kawa"ki ska" wulkanicznych, popió"
lub rozpalona lawa, która $cieka potokami po zboczach i wszystko niszczy
na swej drodze.
Silne wiatry
Wiele kl sk !ywio"owych wi#!e si z silnymi i porywistymi wiatrami.
W realiach naszego kraju s# to huragany to znaczy niezwykle gwa"towne,
porywiste wiatry o pr dko$ci powy!ej 115 km/h. i wi kszej. W regionie Morza
Karaibskiego mamy za$ do czynienia z tropikalnymi cyklonami29.
Huragan – to wiatr o sile 12 stopni w skali Beauforta, którego pr dko$% przekracza 32 m/s (115,2 km/h). Powoduje on bardzo du!e spustoszenie, "amie lub wyrywa z korzeniami drzewa, niszczy budowle itp. Jego si"a
jest porównywalna z si"# wybuchów termoj#drowych. Najcz $ciej spotykane
s# u wybrze!u Stanów Zjednoczonych Ameryki Pó"nocnej i w Azji Po"udniowo-Wschodniej.
W Polsce huragany nie s# spotykane, je$li ju! to sporadycznie na wybrze!u i po"#czone ze sztormami. Ich odmian# w naszym kraju s# wyst puj#ce coraz cz $ciej tr#by powietrzne, które to tworzy wirowy ruch powietrza,
powstaj#cy w chmurze burzowej, a nast pnie rozwijaj#cy si w postaci gigantycznego r kawa lub ogona, wewn#trz rozrzedzonego. Tr#ba powietrzna
przy powierzchni ziemi jest podobna do lejka $rednicy oko"o 30 metrów i wysoko$ci 800 – 1500 metrów. Od momentu jej powstania do znikni cia mo!e
przemierzy% odleg"o$% ok. 40 do 60 km. Rozrzedzenie powietrze wewn#trz
tr#by powietrznej jest tak du!e, !e budynki, które znajduj# si na jej drodze,
rozsypuj# si w wyniku naporu powietrza zewn#trz. Zjawisko to jest podobne
do tego które wyst puje przy powietrznej fali uderzeniowej wybuchu j#drowego w strefie podci$nienia.
Dla Polski, zw"aszcza w rejonie Karpat i Sudetów, istotne zagro!enie
stanowi# do$% cz sto wyst puj#ce silne i porywiste wiatry, opadaj#ce
z grzbietów górskich ku dolinom zwane wiatrami halnymi. Powoduj# szczególnie wzrost temperatury powietrza i spadek wilgotno$ci powietrza. Przyczyniaj# si one do du!ych spustosze& w lasach (na du!ych powierzchniach) oraz w infrastrukturze górskiej. W okresie wiosennym powoduj#
gwa"towne topnienia $niegu, co z kolei prowadzi do powodzi30.
29
Encyklopedia PWN, Tom 1, A. Krupa, Warszawa 1999, s. 857.
cywilna kraju, ochrona informacji niejawnych, Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach, Katowice 2003, s. 151-152.
30
ZN nr 95
392
$nie"yce
&nie!yce – mimo generalnego ocieplenia na kuli ziemskiej, w dalszym ci#gu mo!na si spodziewa% w odst pie kilku lat prawdziwych zim
w naszym kraju. Na prze"omie 2001/2002 i 2009/2010 w naszej strefie klimatycznej wyst#pi"a zima z charakterystycznymi dla niej warunkami tzn. mróz,
du!e opady $niegu, zawieje, a w górach lawiny. Z ciep"ej zimy ciesz# si
przede wszystkim s"u!by komunalne, maj# po prostu mniej pracy, mniej
awarii, a przede wszystkim zmniejsza si koszt ogrzewania mieszka& i zak"adów przemys"owych. Uogólniaj#c zmniejszaj# si koszty przetrwania tej
pory roku. Jednak!e zima na prze"omie 2001/2002 i 2009/2010 roku pokaza"a nam prawdziwe swe oblicze. Du!e opady $niegu, zawieje, du!y mróz
spowodowa"y du!e szkody w infrastrukturze komunalnej, zima odci "a ma"e
miejscowo$ci od $wiata (oczywi$cie jest to w dobie dzisiejszej przeno$nia)
zniszczy"a, pozrywa"a przewody elektryczne dostarczaj#ce energi elektryczn#, bez której dzi$ nie potrafimy !y%. Niestety spowodowa"a równie!
$mier% wielu osób, szczególnie bezdomnych. Ale nie tylko, w górach zgin "o
kilka nieodpowiedzialnych turystów i narciarzy, którzy mimo ostrze!e& lawinowych znale*li si tam gdzie nie powinni. Mimo przygotowania kraju do tego rodzaju kl sk, pewnych ofiar si nie uniknie. Jednak!e dotycz# one
szczególnie osób, które w lekkomy$lny sposób lekcewa!# ostrze!enia.
Terroryzm
Jest obecnie postrzegany jako najbardziej niebezpieczna forma zagro!enia dla Polski, natomiast kl ski !ywio"owe to destrukcyjne si"y natury
oraz niepo!#dane skutki rozwoju cywilizacyjnego, objawiaj#ce si jako powodzie, po!ary, susze, epidemie chorób zaka*nych, awarie zak"adów przemys"owych, urz#dze& technicznych, instalacji technologicznych i $rodków
transportu.
Je!eli chodzi o terroryzm, to udzia" Polski w koalicji antyterrorystycznej i w operacjach kryzysowych prowadzonych przez Sojusz Pó"nocnoatlantycki sprawi", !e Polska mo!e sta% si obiektem ataków. Obiektem mog# by%
o$rodki w"adzy oraz infrastruktury gospodarczej i publicznej, a tak!e zapory
wodne i uj cia wody, zak"ady zbrojeniowe i przechowuj#ce toksyczne $rodki
przemys"owe, sk"ady i magazyny wojskowe, w z"y komunikacyjne oraz miejsca masowych imprez sportowych i kulturowych, których zniszczenie stanowi powa!ne zagro!enie dla bezpiecze&stwa powszechnego. Dzia"ania terrorystów to ataki na wcze$niej wybrane obiekty. Ich poczynania na ogó" s#
planowane i doskonale przygotowane. Skutki zwykle zagra!aj# bezpiecze&stwu obywateli i doprowadzaj# do destabilizacji !ycia spo"ecznego. Terrory$ci mog# dokonywa% ataków z powietrza, na l#dzie i na morzu, z u!yciem
czynnika biologicznego, chemicznego i radiologicznego, a tak!e ataków terroru informatycznego31.
31
Por. M. Jab"onowski, L. Smolak, Zarz%dzanie kryzysowe w Polsce, Akademia Humanistyczna imienia Aleksandra Gieysztora, Pu"tusk 2007, s. 318-319.
ZN nr 95
393
Skutki !ywio"owych zdarze( nadzwyczajnych
Skutki !ywio"owych zdarze& nadzwyczajnych ujawniaj# si na wielu
p"aszczyznach. G"ównymi s#, te które powoduj# powstanie zagro!e& ekologicznych, epidemie a tak!e awarie techniczne.
Zagro"enie ekologiczne
Zagro!enia ekologiczne – to naruszenie równowagi w przyrodzie i post puj#ca degradacja ekosystemów: atmosfery, !ycia mórz i oceanów w wyniku zanieczyszcze& $ciekami i odpadami toksycznymi, powietrza ska!onego substancjami gazowymi, a tak!e erozje gleb, pustynnienie obszarów
i nadmierna eksploatacja kopalni.
Zagro!enia ekologiczne, to post puj#cy na ca"ym $wiecie proces
niszczenia naturalnego $rodowiska cz"owieka. Jest to zjawisko majce swoj#
d"ug# histori . Obecnie nasili"o si jednak i przybra"o cechy globalne, wi#!#c
si z konsekwencjami opanowania energii j#drowej. Fakt ten zaowocowa"
gro*b# unicestwienia przyrody w jej obecnym kszta"cie oraz niekorzystnych
zmian klimatycznych, w przypadku totalnej wojny atomowej oraz katastrof
w elektrowniach j#drowych. Istnieje ogromne zagro!enie BMR (bro& masowego ra!enia), technologiami i produkcj#, zagro!enie to jest mo!liwe ze
strony pa&stw Trzeciego +wiata, które posiadaj# programy, maj#ce na celu
uzyskania dost pu do broni j#drowej32.
Katastrofa ekologiczna mo!e przybiera% ró!ne formy, dotyczy% wody,
zw"aszcza mórz niszczonych przy awariach tankowców z rop#, powietrza
– zatruwanego gazami przemys"owymi, ziemi zanieczyszczanej substancjami chemicznymi, odpadami poprodukcyjnymi i komunalnymi, $mieciami pochodz#cymi z gospodarstw domowych.
Epidemie
Skutkiem !ywio"owych zdarze& nadzwyczajnych mog# by% równie!
epidemie – to jest „pojawienie si równocze$nie lub w krótkich odst pach
czasu du!ej liczby zachorowa& na okre$lon# chorob (najcz $ciej zaka*n#)
w$ród ludno$ci danego terenu”33.
Epidemia jest wi c zdarzeniem wyst puj#cym w okre$lonym czasie
i na okre$lonym terenie przypadków zachorowa&, zachowa& lub innych zjawisk zwi#zanych ze zdrowiem w liczbie wi kszej ni! oczekiwana34. Epidemie
o niewielkiej liczbie przypadków zachorowa& ograniczone do okre$lonego
obszaru i czasu okre$la si terminem ognisko epidemiczne. Obecnie termin
epidemia jest coraz cz $ciej u!ywany w literaturze naukowej równie! na
oznaczenie epizoocji.
W polskim prawie administracyjnym stosowana jest definicja epidemii
jako choroby zaka*nej, któr# okre$lono jako wyst#pienie na danym obszarze
zaka!e& lub zachorowa& na chorob zaka*n# w liczbie wyra*nie wi kszej
32
Por. tam!e, s. 308.
Encyklopedia PWN, Tom 1, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999, s. 572.
34
Epidemia (has"o), [w:] Wikipedia - Wolna encyklopedia
33
ZN nr 95
394
ni! we wcze$niejszym okresie albo wyst#pienie zaka!e& lub chorób zaka*nych dotychczas niewyst puj#cych. W j zyku potocznym termin epidemia
u!ywany jest cz sto jako synonim masowych zachorowa& wywo"anych chorobami zaka*nymi.
Epidemie nale!y oceni% z punktu widzenia wyst powania chorób zaka*nych w$ród ludzi i zwierz#t. Do najbardziej niebezpiecznych nale!y zaliczy%: w#glika, d!um , czarn# osp , choler , ebol , zapalenie mózgu, tyfus,
a tak!e jad kie"basiany35.
Awarie techniczne
Liczne zagro!enia o nieprzewidywalnych skutkach rodz# awarie techniczne, pod poj ciem których rozumiemy gwa"towne, nieprzewidziane
uszkodzenie lub zniszczenie obiektu przemys"owego lub budowlanego,
urz#dzenia technicznego lub systemu urz#dze& technicznych powoduj#ce
przerw w ich u!ytkowaniu lub utrat ich w"a$ciwo$ci a tak!e obiektów komunalnych i urz#dze& transportowych. Charakterystyczne dla awarii technicznych jest to, !e mog# by% wywo"ane jednocze$nie kilkoma ró!nymi zdarzeniami. Na przyk"ad, wypadkowi drogowemu mog# towarzyszy%, oprócz
zniszczenia pojazdu i obiektów drogowych, uwolnienie T+P, po!ary, awarie
urz#dze& komunalnych itp.36.
Uszkodzenie lub zniszczenie obiektów przemys"owych mo!e powodowa%: uwolnienie toksycznych $rodków przemys"owych (T+P), uwolnienie
materia"ów promieniotwórczych, uwolnienie niebezpiecznych materia"ów biologicznych i innych.
Uszkodzenie lub zniszczenie obiektów budowlanych mo!e wynika%
z zawalenia si budynku oraz zawalenie budowli, których przyczyn# mog#
by%: utrata statyki obiektu, zawalenie si rusztowa&, przewrócenie ci !kiego
sprz tu budowlanego itp.
Uszkodzenie lub zniszczenie obiektów komunalnych mo!e powodowa%: awari energetyczn# (brak dostaw energii elektrycznej, pora!enia pr#dem elektrycznym); awari wodoci#gow# (brak dostaw wody), zalanie (budynków, budowli, terenów); awari gazownicz# (brak dostaw gazu, zatrucie
gazem, po!ary, zniszczenia spowodowane wybuchem gazu); awari ciep"ownicz# (brak dostaw ciep"a); awari telekomunikacyjn# (brak "#czno$ci,
przerwy w funkcjonowaniu urz#dze& wspomagaj#cych system zarz#dzania).
Uszkodzenia lub zniszczenia urz#dze& transportowych mog# powodowa% wypadki: drogowe, kolejowe, lotnicze, morskie, na rzekach (wodach
$ródl#dowych), które mog# by% wynikiem: zderzenia pojazdów, wypadni cia
pojazdów z drogi (wykolejenia pojazdów szynowych), zatoni cia $rodków
p"ywaj#cych, upadek lub zniszczenie obiektów lataj#cych itp.
Inne awarie mog# dotyczy%, np. wypadków na terenach obiektów wojskowych, gdzie sk"adowana, s#: amunicja, materia"y wybuchowe, $rodki zapalaj#ce, $rodki dymne itp.
35
F. Krynojewski, S, Mazur, G. Mikrut, P. Tchórzewski, Zarz%dzanie…, cyt. wyd., s. 151-155.
Por. E. Nowak, Zarz%dzanie kryzysowe w sytuacjach zagro e$ niemilitarnych, Akademia
Obrony Narodowej, Warszawa 2007, s. 24-25, 37.
36
ZN nr 95
395
Ochrona ludno)ci i dóbr
Zaistnienie zdarze& nadzwyczajnych generuj#cych sytuacj kryzysow# wymaga podj cia dzia"a& na rzecz ochrony ludno$ci i dóbr. Obowi#zek
taki spoczywa na administracji publicznej oraz podmiotach ratowniczych
wszystkich s"u!b (pa&stwowych i samorz#dowych s"u!b) w ramach ochrony
ludno$ci, planowania cywilnego i zarz#dzania kryzysowego.
Ochrona ludno$ci to – podejmowanie niezb dnych przedsi wzi %
ukierunkowanych na ochron ludzi, mienia, $rodowiska i infrastruktury krytycznej przed skutkami katastrof naturalnych i awarii technicznych, a w przypadkach bezpo$redniego zewn trznego zagro!enia pa&stwa i wojny, zapewnienie warunków koniecznych do przetrwania; ochrona ludno$ci ma
charakter powszechny oraz interdyscyplinarny, wyra!aj#cy si w skoordynowanym u!yciu si" i $rodków, b d#cych dyspozycji organów w"adzy i administracji publicznej, przedsi biorców, organizacji spo"ecznych i humanitarnych oraz poszczególnych obywateli.
Wykonawcami zada& ochrony ludno$ci s#: organy administracji rz#dowej i samorz#dowej; podmioty krajowego systemu ratowniczego; zak"ady
opieki zdrowotnej; s"u!by komunalne; oraz przedsi biorcy, spo"eczne organizacje humanitarne i inne organizacje pozarz#dowe, $rodki masowego
przekazu, o ile s# przewidziane w planach ochrony ludno$ci.
Wymienione podmioty ochrony ludno$ci zobowi#zane s# kreowa%
niezb dne warunki !ycia i funkcjonowania spo"eczno$ci lokalnych w sytuacjach kryzysowych i w stanach nadzwyczajnych, w tym maj# zadanie: prowadzenia dzia"a& ratowniczych i ewakuacyjnych w sytuacjach zagro!enia;
zapewnienia funkcjonowania s"u!b u!yteczno$ci publicznej, opieki medycznej i psychologicznej oraz pomocy spo"ecznej i humanitarnej; zapewnienia
porz#dku publicznego i przestrzegania prawa; ostrzegania i alarmowania
ludno$ci; oraz upowszechnienia niezb dnych informacji.
Powszechne rozumienie poj cia „ochrona ludno$ci” umieszcza j# tylko w celu i zadaniach organizacji obrony cywilnej (OC), która w czasie konfliktów zbrojnych i kl sk !ywio"owych wype"nia tak!e inne zadania. O tym, !e
nie jest to s"uszne przekonanie, mo!e $wiadczy% konstytucyjny obowi#zek
zapewnienia bezpiecze&stwa ludno$ci przez wszystkie rodzaje w"adz administracji publicznej i podmioty prawa pa&stwowego. Liczba organów w"adz,
instytucji i wykonawców zaanga!owania w przedsi wzi cie ochrony ludno$ci
oraz ich wzajemne relacje upowa!niaj# do wyodr bnienia w megasystemie
bezpiecze&stwa narodowego systemu ochrony ludno$ci.
Poj cie „ochrona ludno$ci” definiowana jest jako zapewnienie bezpiecze&stwa ludziom, ich mieniu i $rodowisku przed wypadkami i kl skami ka!dego typu. W i innym uj ciu ochron ludno$ci mo!emy zdefiniowa% jako zapewnienie bezpiecze&stwa !ycia i zdrowia osób oraz ich mienia, a tak!e
utrzymania sprzyjaj#cych warunków $rodowiskowych do ich prze!ycia, pomocy socjalnej i psychologicznej poszkodowanym oraz os"ony prawnej,
a ponadto do ich przygotowania edukacyjnego i sprawno$ciowego, do ra-
ZN nr 95
396
dzenia sobie w czasie katastrof, kl sk !ywio"owych i konfliktów zbrojnych,
oraz bezpo$rednio po nich.
Wspó"cze$nie przedsi wzi cia ochrony ludno$ci lokuje si w szerszym
poj ciu ochrony cywilnej. Okre$lenie to pojawi"o si w naszym kraju równocze$nie z polskimi aspiracjami integracji ze strukturami NATO i UE.
W tym kontek$cie warto zasygnalizowa%, !e ochrona cywilna stanowi du!#
cz $% przedsi wzi % tzw. planowania cywilnego na wypadek wyst#pienia sytuacji nadzwyczajnych oraz utrzymania gotowo$ci administracji publicznej do
dzia"ania w takich sytuacjach. Uwzgl dnia si w niej tak!e dzia"ania w ramach
ustalonego w strategii NATO „wsparcia pa&stwa–gospodarza”. Chocia!
w ró!nych krajach ochrona cywilna ma ró!ne znaczenie, to do jej zasadniczych przedsi wzi %, obok ochrony ludno$ci zalicza si : ochron zak"adów
pracy i infrastruktury; ochron dóbr kultury; ochron struktur w"adzy; zapewnienie funkcjonowania pa&stwa w czasie „P” i „W”; oraz organizacj zarz#dzania w sytuacjach kryzysowych. Takie uj cie ochrony ludno$ci pozwala na wyodr bnienie jej rodzajów realizowanych zarówno w czasie pokoju, jak
i w czasie konfliktów zbrojnych, które mo!emy okre$li% jako: ochron fizyczn#,
ochron psychologiczn#, ochron – edukacj i szkolenia37.
Podsumowanie
Wspó"czesny $wiat, ujawnia liczne pola zagro!e& b d#cych konsekwencj# zaistnienia sytuacji nadzwyczajnej o charakterze kryzysowym. Jedn# z istotnych przes"anek zaistnienia sytuacji nadzwyczajnych s# kl ski !ywio"owe – cz sto uto!samiane z poj ciem kataklizmu przyrodniczego.
Ka!de zdarzenie i ka!da sytuacja nadzwyczajna mo!liwa jest do charakterystyki tymi samymi wyznacznikami co sytuacja kryzysowa. Maj#c to na uwadze, celowe staje si rozpoznanie i scharakteryzowanie wyznaczników i kryteriów ich opisu.
Zdarzenia kryzysowe generuj# w zale!no$ci od uwarunkowa& ich zaistnienia konkretne skutki sytuacji kryzysowych. Mog# mie% one charakter
personalnych (i dotyczy% sfery psychologicznej, zdrowotnej i bytowej), jak
i materialnych (przyrodniczo-klimatyczne i ekologiczne, ekonomiczne, spo"eczne) oraz organizacyjne.
Wa!n# grup skutków sytuacji nadzwyczajnych uzewn trzniaj# te,
które maj# charakter przyrodniczo-klimatyczny, jak i ekologiczny. Ujawniaj#
si one si w wymiarze globalnym, regionalnym, oraz krajowym. Tworz# je
zdarzenia prowadz#ce do: zmiany klimatu – w konsekwencji efektu cieplarnianego, zmniejszenia grubo$ci stratosferycznej warstwy ozonowej, zmniejszania ró!norodno$ci biologicznej ekosystemów, wylesienia i pustynnienia
terenów, degradacji wód oceanicznych i morskich.
+rodowisko przyrodnicze, sk"adaj#ce si z elementów o!ywionych
i nieo!ywionych, a tak!e materialnych wytworów dzia"alno$ci cz"owieka, mo!e sta% si przes"ank#, jak i obszarem powstania kl ski !ywio"owe. Pod jej
37
Por. R. Jakubczak, Obrona narodowa w tworzeniu bezpiecze$stwa III RP, Warszawa 2003,
s. 335-336.
ZN nr 95
397
poj ciem nale!y rozumie% – katastrof naturaln# lub awari techniczn#, której skutki zagra!aj# !yciu lub zdrowiu du!ej liczbie osób, mieniu w wielkich
rozmiarach albo $rodowisku na znacznych obszarach, a pomoc i ochrona
mog# by% skutecznie podj te tylko przy zastosowaniu nadzwyczajnych
$rodków, we wspó"dzia"aniu ró!nych organów i instytucji oraz specjalistycznych s"u!b i formacji dzia"aj#cych pod jednolitym kierownictwem.
Kl ska !ywio"owa to ekstremalne zjawisko naturalne powoduj#ce
znaczne szkody na terenie obj tym tym zjawiskiem, pozostawiaj#ce po sobie cz sto zmieniony obraz powierzchni ziemi. Powoduje ona wysokie straty
w gospodarce cz"owieka, mo!e przemodelowa% stan przyrody, a nawet zagra!a% !yciu ludzkiemu. Do kl sk !ywio"owych zaliczy% nale!y: powód*,
susz , rozleg"y po!ar terenu, trz sienie ziemi, wybuch wulkanu, tsunami,
huragan, tornado, obfite opady $niegu oraz lawiny $nie!ne, ekstremalny upa"
lub mróz, szczególnie w d"u!szym okresie, osuwiska ziemi, katastrofy kosmiczne – upadek meteorytu, eksplozja meteoru, bliskie przej$cie komety,
wybuch bliskiej supernowej.
Skutki !ywio"owych zdarze& nadzwyczajnych ujawniaj# si na wielu
p"aszczyznach. Powoduj# one powstanie zagro!e& ekologicznych wyra!aj#cych si naruszeniem równowagi w przyrodzie i post puj#c# degradacj
ekosystemów; epidemie, czyli pojawienie si równocze$nie lub w krótkich
odst pach czasu du!ej liczby zachorowa& na okre$lon# chorob (najcz $ciej zaka*n#) w$ród ludno$ci danego terenu, a tak!e awarie techniczne,
pod poj ciem których rozumiemy gwa"towne, nieprzewidziane uszkodzenie
lub zniszczenie obiektu przemys"owego lub budowlanego, urz#dzenia technicznego lub systemu urz#dze& technicznych, powoduj#ce przerw w ich
u!ytkowaniu lub utrat ich w"a$ciwo$ci, jak równie! obiektów komunalnych
i urz#dze& transportowych.
Bibliografia
Bazerman M.H., Watkins M.D., Zagro enia do przewidzenia. Jak wykrywa&
oznaki kryzysów w firmie i gospodarce, Wyd. HELION, Gliwice 2006.
Bieniek M., Mazur S., System zarz%dzania kryzysowego Rzeczpospolitej
Polskiej, Akademia Wychowania Fizycznego w Katowicach, Katowice
2007.
Eckholm E.P., Ziemia, któr% tracimy. Stres #rodowiskowy a perspektywa
wy ywienia #wiata, PWE, Warszawa 1978.
Encyklopedia PWN, Tom 1, A. Krupa, Warszawa 1999.
Epidemia (has"o), [w:] Wolna encyklopedia [w:] Wikipedia.
Gierszewska G., Analiza strategiczna przedsi!biorstwa, PWE, Warszawa 2003.
Jab"onowski M., Smolak L., Zarz%dzanie kryzysowe w Polsce, Akademia
Humanistyczna imienia Aleksandra Gieysztora Pu"tusk 2007.
Jakubczak R., Obrona narodowa w tworzeniu bezpiecze$stwa III RP, Dom
Wydawniczy Bellona, Warszawa 2003.
Kl ska, [w:] Wikipedia – encyklopedia multimedialna.
ZN nr 95
398
Krynojewski F., Mazur S., Mikrut G., Tchórzewski P., Zarz%dzanie kryzysowe, obrona cywilna kraju, ochrona informacji niejawnych, Akademia
Wychowania Fizycznego w Katowicach, Katowice 2003.
Kwiatkowski S., Kwiatkowska-Dro!d! A., O bezpiecze$stwie obywateli i zarz%dzaniu kryzysowym, Wy!sza Szko"a Spo"eczno-Gospodarcza,
Tyczyn 2005.
Mazur S., Zarz%dzanie kryzysowe. Obrona cywilna kraju. Ochrona informacji
niejawnych, AWF, Katowice 2003.
Mikulski Z., Ochrona przed powodzi%, Warszawa 1997.
Mikulski Z., Gospodarka wodna, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1998.
Nowak E., Zarz%dzanie kryzysowe w sytuacjach zagro e$ niemilitarnych,
Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2007.
Nowak E., Zarz%dzanie logistyczne w sytuacjach kryzysowych, Akademia
Obrony Narodowej, Warszawa 2008.
Romanowska M., Planowanie strategiczne w przedsi!biorstwie, PWE, Warszawa 2004.
S"ownik wyrazów obcych, wydanie pierwsze, PWN, Warszawa 1971.
Susza, [w:] http://pl.wikipedia.org/wiki/Susza.
Szmagalski J., Praca socjalna w sytuacjach katastrof i kl!sk ywio"owych,
[w:] Ofiary katastrof i kl!sk ywio"owych, Centrum Rozwoju S"u!b Spo"ecznych, Warszawa 1996.
Ustawa z dnia 28 kwietnia 2002 r. o stanie kl ski !ywio"owej, Dz.U 2002,
nr 62, poz. 558 z po*n. zm.
Ustawa z dnia 18 kwietnia 2002 r. o stanie kl ski !ywio"owej, Dz.U. 2002,
nr 62, poz. 558 z pó*n. zm.
Wawrzyniak B., Odnawianie przedsi!biorstwa, Wyd. POLTEXT, Warszawa 1999.
Wolanin J., Zarys teorii bezpiecze$stwa obywateli. Ochrona ludno#ci na
czas pokoju, DANMAR, Warszawa 2005.
Wróblewski R., Zarys teorii kryzysu, zagadnienia prewencji i zarz%dzania
kryzysami, AON, Warszawa 1996.
Zelek A., Zarz%dzanie kryzysem w przedsi!biorstwie – perspektywa strategiczna, PWN, Warszawa 2003.
Zi tara T., Przedmowa – Meteorologiczne, hydrologiczne i geomorfologiczne
zjawiska ekstremalne w po"udniowej Polsce, [w:] „Geogrphica Physica”, vol. XXXIII-XXXIV(2004-2005).
ZN nr 95

Natural disasters as the rationale behind emergencies

Transkrypt

Podobne dokumenty

Artykuł pochodzi ze strony

Kryzys finansowy - przypadek czy konieczność?