Pełna publikacja do pobrania - Biblioteka Politechniki Poznańskiej

Pełna publikacja do pobrania - Biblioteka Politechniki Poznańskiej

!" !#
" $# #%&
... Bo nie jest wiatło, by pod korcem stało
Ani sól ziemi do przypraw kuchennych,
Bo pi kno na to jest, by zachwycało
Do pracy – praca, by si zmartwychwstało…
Cyprian Kamil Norwid, Promethidion, w. 183-186
Pozna
University of Technology Main Library
SCIENTIFIC LIBRARIES IN CULTURE
AND CIVILIZATION
activity and everyday life
volume 1
PROCEEDINGS OF THE CONFERENCE
Pozna , June 15-17, 2005
edited by Halina Gani ska
Biblioteka Główna Politechniki Pozna skiej
Biblioteka Główna Politechniki Pozna skiej
tom 1
MATERIAŁY KONFERENCYJNE
Pozna , 15-17 czerwca 2005
pod redakcj Haliny Gani skiej
Biblioteka Główna Politechniki Pozna skiej
Pozna 2005
Patronat honorowy
Jego Magnificencja Rektor
Politechniki Pozna skiej
prof. dr hab. Jerzy Dembczy ski
Rada programowa
Bogdan T. Maruszewski, Halina Gani ska
Mirosław Górny, Maria Anna Jankowska
Sekretarz naukowy
Urszula Błaszczak
Patronat medialny
Elektroniczna Biblioteka EBIB
Tłumaczenie tekstów na j zyk angielski
El bieta Kaczmarek
Opracowanie techniczne
Gra yna Tarnawczyk przy współpracy Ewy Kołodzi skiej
© Copyright by Biblioteka Główna Politechniki Pozna skiej
Wydanie I, Pozna 2005
−910677−
−2−
−6
ISBN 83−
Biblioteka Główna Politechniki Pozna skiej
60-965 Pozna , pl. M. Skłodowskiej-Curie 5
Tel. (061) 665-3519, fax (061) 665-3615
e-mail: [email protected]
V
Spis tre ci / Contents
Słowo wst pne / Foreword /
Rektor PP, Jerzy Dembczy ski
IX
O filozofii działania i filozofii codzienno ci słów kilka / About
activity philosophy and everyday life philosophy /
Halina Gani ska
XI
Sesja pierwsza / Session one
O NATURZE BIBLIOTEKI NAUKOWEJ /
ABOUT NATURE OF A RESEARCH LIBRARY
Zmienna czy trwała natura biblioteki naukowej? / Temporary or
permanent nature of a research library? /
Radosław Gazi ski
2
Najnowsze trendy w ameryka skich bibliotekach akademickich / The
newest trends in American academic libraries /
Maria Anna Jankowska
14
Biblioteki naukowe wobec kulturowych i cywilizacyjnych potrzeb
społecze stwa / The relation of scientific libraries to cultural and
civilization needs of a society /
Gra yna Piotrowicz
19
Biblioteka w kulturze - kultura w bibliotece: procesy informacyjnobiblioteczne na tle polskiej kultury narodowej / The library in the
culture, the culture in the library: informational-library process in
relation to the polish national culture /
Bo ena Jaskowska
30
Sesja druga / Session two
GLOBALIZACJA W PRACY BIBLIOTEKI /
GLOBALIZATION IN LIBRARY WORK
O zjawisku globalizacji coraz bardziej widocznym w pracy bibliotek /
About globalization in library work /
Wanda Pindlowa
44
Biblioteka akademicka jako element globalnej cyfrowej infrastruktury
informacyjnej / Academic library as an element of the global digital
information infrastructure /
Mirosław Górny
52
Wpływ globalizacji na dost p do informacji naukowej i wydawnictwa
naukowe / Influence of globalization on access to electronic
information and scholarly publishing /
Jan Andrzej Nikisch
59
VI
Rola bibliotek naukowych w rozwoju społecze stwa wiedzy - 5 lat
do wiadcze projektu eIFL-EBSCO w Polsce / The role of academic
libraries in the development of the knowledge society - 5 years of the
eIFL-EBSCO project in Poland /
Teresa Górecka-Kleijs
65
Biblioteka w globalnej rzeczywisto ci / Library in global reality /
Beata Paw
77
Sesja trzecia / Session three
BIBLIOTEKA – TRADYCJA I WSPÓŁCZESNO
LIBRARY – TRADITION AND THE PRESENT
/
Scientific-technical libraries of Belarus - the present state and trends /
Naukowo-techniczne biblioteki Białorusi - stan aktualny i trendy /
Raisa N. Suhorukova, Marina D. Âsûk
82
Biblioteka Jagiello ska 21. wieku - tradycja i nowoczesno /
Jagiellonian National Library of the 21st century - tradition and
modernity /
Danuta Patkaniowska
90
"Filozofia codzienno ci": tradycyjne i nowoczesne formy pracy i
zarz dzania bibliotek (na przykładzie Biblioteki Uniwersytetu
Łódzkiego): rozwa ania powa ne i niepowa ne / The “Everyday Life
Philosophy”: traditional and modern professional and management
activity (the example of the Library of the University of Łód ):
serious and non-serious reflections /
Jan Janiak, Maria Wrocławska
102
Biblioteka akademicka jako instytucja promuj ca proces kształcenia /
Academic library as the institution promoting educational process /
Danuta Konieczna
111
Promocja biblioteki akademickiej: do wiadczenia Biblioteki Głównej
Politechniki Łódzkiej / Promotion of an academic library: experiences
of the Main Library of the Technical University of Lodz /
Iwona Sójkowska
122
Kulturotwórcza rola biblioteki naukowej na przykładzie Biblioteki
Uniwersyteckiej w Poznaniu / Culture-making role of a research
library with the case example of Poznan University Library /
Aldona Chachlikowska
135
Jaka biblioteka potrzebna jest artystom? / What kind of library do the
artists need? /
Jadwiga Wielgut-Walczak
144
VII
Oczekiwania studentów w zmieniaj cych si bibliotekach na
przykładzie trzech bibliotek wydziałowych Politechniki
Cz stochowskiej / Student expectations in the changing libraries
based on the example of three faculty libraries of the Main Library of
Czestochowa University of Technology /
Agnieszka Majewska, Mariola Szyda
153
Jako usług w Oddziale Informacji Naukowej Biblioteki Głównej
Akademii Pedagogicznej w Krakowie: komunikat z bada / Quality
of services in Information Department of the Main Library of
Pedagogical University in Cracow: research report /
Ewa Piotrowska, Renata Zaj c
162
Sesja czwarta / Session four
CYWILIZACJA CYFROWA I BIBLIOTEKA /
DIGITAL CIVILIZATION AND LIBRARY
Virtuelle Fachbibliothek Technik ViFaTec / Wirtualna biblioteka
techniczna ViFaTec / Engineering subject gateway ViFaTec /
El bieta Gabrys-Deutscher
172
Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT a przemiany w
bibliotekach / National Union Catalog NUKAT and changes in
libraries /
Maria Burchard
181
Czy Open Access powinien by dla nas wa ny? / Is Open Access
important? /
Bo ena Bednarek-Michalska
190
Technologie informacyjne: mi dzy DOI a Open Access / Information
technology: between DOI and Open Access /
Anna Łozowska
202
Wspomaganie tworzenia katalogu czasopism elektronicznych z
powi zaniami do katalogu czasopism drukowanych na przykładzie
Biblioteki Głównej Politechniki Warszawskiej / Creation of electronic
journals catalog with reference to the catalog of printed journals in the
Main Library of the Warsaw University of Technology /
Grzegorz Płoszajski
209
Rozwój katalogu komputerowego Biblioteki Głównej Politechniki
Lubelskiej / Development of computer catalog of the Main Library of
the Lublin University of Technology /
Małgorzata Jaworowska
217
VIII
Dokumenty na no nikach CD-ROM w polskich bibliotekach
naukowych / Electronic documents on the CD-ROMs collected in
Polish scientific libraries /
Paweł Włodarczyk, Piotr Picheta, Piotr Miodunka
227
E-czasopisma: ich promocja i wykorzystanie - do wiadczenia
Biblioteki Jagiello skiej i bibliotek instytutowych UJ w tym zakresie
/ E-journals: promotion and usage experience with Libraries of the
Jagiellonian University /
Maria Pawłowska, Marek Kro niak
239
Ewolucja katalogów bibliotecznych / Evolution of library catalogs /
Danuta Dados, Roman Tomaszewski
248
Wykorzystanie nowoczesnych technologii informacyjnych w
bibliotece akademickiej na przykładzie Centrum Dokumentacji
Europejskiej w Bibliotece Głównej Akademii Ekonomicznej w
Krakowie / New information technologies in an academic library
based on the example of the European Documentation Centre in the
Main Library of the Cracow University of Economics in Cracow /
El bieta Kochan
259
Sesja pi ta / Session five
STATUS EDUKACYJNY BIBLIOTEKARZA /
LIBRARIAN EDUCATIONAL STATUS
Status edukacyjny bibliotekarza wczoraj i dzi / Librarian educational
status – past and present /
Dorota Gill-Tarnowska
268
Status bibliotekarza w bibliotece naukowej / Librarian's status in a
scientific library /
Bolesław Howorka
279
Bibliotekarze dyplomowani - wczoraj, dzi i jutro / Diploma
librarians - past, present and future /
Wiesława Gmiterek
291
Strategia w codziennej pracy bibliotekarza / Library management
strategy /
Barbara Bara ska-Malinowska
303
Warto ci zawodowe w bibliotekarstwie w opinii bibliotekarzy i
adeptów do zawodu bibliotekarskiego / Value of the profession as
seen by present and future librarians /
Stefan Kubów
312
Etyka w zarz dzaniu bibliotek - podstawowe pytania / Ethics in
library management - basic problems /
Magdalena Karciarz
318
IX
Słowo wst pne
Szanowni Pa stwo,
Spotkanie konferencyjne bibliotekarzy polskich bibliotek naukowych,
uniwersalnych i technicznych z udziałem goszcz cych w naszej Alma Mater
bibliotekarzy z zagranicy jest dla nas wydarzeniem znacz cym i radosnym.
Z uznaniem odnosimy si do tematyki spotkania, która podkre la bezsporn
obecno bibliotek naukowych w kulturze i cywilizacji, a tak e zach ca do
dyskusji nad współczesnymi zadaniami bibliotek, w tym szczególnie nad
nowymi zjawiskami takimi jak: globalizacja, cywilizacja cyfrowa z bibliotek
wirtualn oraz nowymi inicjatywami i tendencjami koniecznymi do
zastosowania w bibliotekach naukowych.
Pragniemy podkre li , e miejsce biblioteki w systemie edukacyjnym i
naukowym jest oczywiste; niemniej jednak oczekuje si od niej stałej
aktywno ci i wdra ania nowych rozwi za
pomocnych w procesie
dydaktycznym i badawczym ka dej uczelni.
Politechnika Pozna ska w minionym roku obchodziła uroczy cie kilka
jubileuszy. Mi dzy innymi 85-lecie wy szego szkolnictwa technicznego w
Poznaniu, 85-lecie Wydziału Budowy Maszyn i Zarz dzania i 75-lecie
Wydziału Elektrycznego. Dzieje naszej Uczelni, której pocz tki s ci le
zwi zane z Powstaniem Wielkopolskim, to uciele nienie najambitniejszych
inicjatyw, planów i zamierze , znaczone rzetelnym, codziennym trudem
wszystkich pracowników. Dzi Politechnika Pozna ska to o miowydziałowa
szkoła wy sza, która kształci blisko dwadzie cia tysi cy studentów. Nasze
osi gni cia naukowo-badawcze, dydaktyczne, w zakresie współpracy z innymi
uczelniami i o rodkami badawczymi zarówno w kraju, jak i za granic
ustawicznie przyczyniaj si do podnoszenia presti u Uczelni. Politechnika
Pozna ska w ramach współpracy z innymi politechnikami tworzy tzw.
„wirtualn politechnik ” – czyli ofert kształcenia przez Internet oraz
uczestniczy w wielu projektach naukowo-badawczych na skal
mi dzynarodow .
W wizerunek Politechniki wpisana jest ju od czasów najdawniejszych
jej biblioteka. W 1919 roku istniała ju biblioteka Pa stwowej Wy szej Szkoły
Budowy Maszyn, a od wrze nia 1945 r. biblioteka główna Szkoły In ynierskiej
w Poznaniu. Dziesi
lat pó niej została ona bibliotek Politechniki
Pozna skiej.
ycz wszystkim Pa stwu owocnych obrad oraz udanego pobytu
w Politechnice i w Poznaniu.
Jerzy Dembczy ski
Rektor Politechniki Pozna skiej
O filozofii działania i filozofii codzienno ci słów kilka
Filozofia, gr. philosophia dosłownie ‘umiłowanie m dro ci; wiedza
racjonalna, nauka’, która jest wa n form wiadomo ci społecznej i która
wyra a ogólne pogl dy na wiat i pozycj człowieka w wiecie, skłoniła mnie
do podj cia próby refleksji filozoficznej1. Refleksji w odniesieniu do naszej
pracy bibliotekarskiej, do naszych działa i czynno ci codziennych, które
podejmujemy w społecze stwie i dla społecze stwa, aby za wiadcza
i zaznacza oczywist obecno bibliotek w kulturze i cywilizacji, od czasów
najdawniejszych. Jako e konferencje organizowane przez biblioteki naukowe
s znakomitym forum do gł bszych, równie filozoficznych spojrze na nasz
obszar działania i oddziaływania, odwa yłam si zaproponowa
Pa stwu,
uczestnikom tego spotkania, takie podej cie.
Szperaj c w literaturze filozoficznej, dotarłam – mam nadziej –
do nowo ytnych pocz tków „filozofii działania” i „filozofii codzienno ci”,
obecnych w my li filozoficznej, co najmniej od 18. wieku pocz wszy.A wi c
przede wszystkim do my liciela 18-wiecznej filozofii nowo ytnej, Immanuela
Kanta (1724-1804), który urodził si , prze ył i zako czył ycie w Królewcu.
Po ponad 60-ciu latach pracy, ogłosił dzieło Krytyka praktycznego rozumu
(Kritik der praktischen Vernunf), 17882.
Dzieło to dotyczy etyki; I. Kant szukał w Krytyce praktycznego rozumu
prawd w normach d z i a ł a n i a (po odnalezieniu prawd powszechnych
i koniecznych w nauce w Krytyce czystego rozumu). Filozofia działania wg
Kanta dotyczy woli i obowi zku: cenna jest tylko d o b r a wola, a jest ona
dobra tylko wtedy, gdy usiłuje spełni obowi zek; istot obowi zku widział w
podporz dkowaniu si prawu; dlatego te jego etyka była uniwersalistyczna3.
St d bezwarunkowe nakazy, tzw. imperatyw kategoryczny, zawarty w trzech
formułach: (1)”post puj tak, aby mógł chcie , aby zasada twego post powania
była prawem powszechnym”; (2) „post puj tak, aby ludzko nigdy tobie ani
innym jednostkom nie słu yła za rodek, lecz zawsze była celem”; (3)”post puj
tak, aby swoj wol mógł uwa a za ródło prawa powszechnego”4. Zatem
norm moralno ci w działaniu jest u Kanta prawo, a nie dobro.
W ko cu 19. wieku w Stanach Zjednoczonych powstał kierunek
filozoficzny zwany pragmatyzmem, postuluj cy praktyczny sposób my lenia
i działania, który uzale niał prawdziwo twierdze od skutków praktycznych,
czyli przyjmował u y t e c z n o
za kryterium prawdy. W 1890 r. powstał
pierwszy zarys teorii sprawnego działania (A.V. Espinas), zwanej prakseologi ,
1
Kopali ski W.: Słownik mitów i tradycji kultury. Pa stw. Inst. Wydaw., Warszawa 1987, s. 285.
Jest to dzieło z okresu krytycyzmu, z tzw. trzech krytyk tak e dwie inne krytyki: pierwsza Krytyka czystego
rozumu (Kritik der Reiner Vernunft), 1781, 2 wyd. 1787 i trzecia Krytyka władzy s dzenia (Kritik der
Urteilskraft), 1791.
3
Tatarkiewicz W.: Historia filozofii. Pa stw. Wydaw. Nauk., Warszawa 1990, t.2, s.178; [tak e] Solomon
R.C., Higgins K.M.: Krótka historia filozofii. Prószy ski i S-ka, Warszawa 1997, s. 248.
4
Cyt. za: Legowicz J.: Zarys historii filozofii.Wiedza Powsz., Warszawa 1980, s. 364.
2
XII
nauk o usprawnianiu działa , dotycz c wszelkiego celowego działania
ludzkiego 5.
Nie sposób tutaj pomin jednego z jej współtwórców i pioniera teorii
sprawnego działania , tj. profesora Tadeusza Kotarbi skiego i jego Traktatu
dobrej robocie, 1955. W pó niejszej pracy Hasło dobrej roboty, 1968 pisze:
…”Autor b dzie rad, je eli Czytelnik po zaznajomieniu si z zawarto ci ksi ki
u wiadomi sobie, e sam te jest prakseologiem, e nim był od dawna i musi nim by
nadal; mo e by tylko prakseologiem bardziej lub mniej umiej tnym, bardziej lub mniej
wiadomym tre ci własnego jestestwa. 19 II 68.”6
T. Kotarbi ski wskazuje m.in. na utylitarne oceny działania z punktu
widzenia tzw. walorów technicznych (przydatno ci, celowo ci ogólnej…), co
sprowadza si do dwóch głównych zalet: skuteczno ci i gospodarno ci, czyli
ekonomiczno ci. Oceny sprawno ciowe dotycz wszystkich wielkich dziedzin
działalno ci, tak e szkolnictwa, i podlegaj
prawom skuteczno ci
i gospodarno ci działa . We wszystkich dziedzinach działa
wyst puj
zale no ci dotycz ce tworzywa działa ; mamy w działaniach do czynienia
z celowo post puj cymi osobnikami; do skutku dochodz nie tylko działania
indywidualne ale i zespołowe (ł czno wspólna), z dbało ci o jak najwi ksze
powodzenie cało ci. Wa ne s tak e zasoby mo liwo ci (koszty, jedno- lub
wielokierunkowo działania), a tak e systematyzacja działa oraz organizacja
i kierownictwo….”To dobrze, e prakseologia u nas si rozwija. Musimy si przecie
wzi
za pazury, eby pracowa jak najsprawniej, a to chyba jasne, e kultura
prakseologiczna mo e si do tego walnie przyczyni ”…7. Tyle T. Kotarbi ski.
Dzi mamy wiele rozwa a , analiz i bada porównawczych , a tak e
konferencji w wiecie bibliotekarskim, dotycz cych sfery zarz dzania
bibliotek oraz sfery informacji, komunikacji naukowej i technologii
informacyjnych 8; czy nie s one w istocie kontynuacj i rozwini ciem
wskaza profesora Kotarbi skiego na temat strategii i stylu działania
w bibliotekach naukowych?
Pozostaje jednak jeszcze temat podniesiony przez najwi kszy autorytet
przełomu tysi cleci. Otó współczesn syntez filozofii działania, z punktu
widzenia u yteczno ci i dobra, przedstawił Jan Paweł II (1920-2005).
Zastanawiaj c si nad u yciem wolno ci w wymiarze etycznym – to znaczy od
wymiaru dobra i zła moralnego - u ywa podziału etycznego :…” Jest to podział,
a raczej rozró nienie dobra godziwego (bonum honestum), dobra u ytecznego (bonum
utile) oraz dobra przyjemnego (bonum delectabile). Te trzy odmiany dobra okre laj
ludzkie działanie w sensie organicznym. Działaj c, człowiek wybiera jakie dobro, które
dla tego działania staje si celem. Je eli podmiot wybiera bonum honestum, jego cel jest
zgodny z sam istot przedmiotu działania, a wi c jest to działanie słuszne. Kiedy za
5
Por. filozofi działania M. Blondela (1861-1949, L’action, 1893), filozofa francuskiego, przedstawiciela
modernizmu, który swoj filozofi działania traktował jako podstaw filozofii chrze cija skiej; miała ona
wpływ na my l chrze cija sk , zwłaszcza we Francji.
6
T.Kotarbi ski: Hasło dobrej roboty. ”Wiedza Powszechna”, Warszawa 1984, s. 12.
7
Tam e, s. 21.
8
Por. Przestrze informacji i komunikacji społecznej, pod red. M. Kocójowej. Wydaw. Uniw. Jagiel.,
Kraków 2004 [oraz] Edukacja na odległó c: nowe technologie w informacji i bibliotekarstwie, red. nauk. M.
Kocójowa. Wydaw. Uniw. Jagiel., Kraków 2003.
XIII
przedmiotem wyboru jest bonum utile, celem jest korzy , jak czerpie podmiot.
Problem odpowiedzialno ci moralnej pozostaje jeszcze otwarty; tylko w przypadku gdy
działanie, z którego wynika dobro u yteczne, jest godziwe, i godziwe s rodki, równie
cel osi gni ty mo na uzna za godziwy[…] Utylitaryzm zapomniał o pierwszym i
podstawowym wymiarze dobra, jakim jest bonum honestum. Utylitarystyczna
antropologia i wynikaj ca z niej etyka wychodz z zało enia, e człowiek zasadniczo
d y do korzy ci własnej i korzy ci grupy, do której nale y. Ostatecznie korzy
osobista czy kolektywna jest celem jego działania[...] Według wizji utylitarystycznej,
człowiek szuka w swoich działaniach przede wszystkim przyjemno ci, a nie godziwo ci
(honestum)”... Jan Paweł II odnosi si tak e do my li I. Kanta; powiada tak:…
„Odpowied na etyk utylitarystyczn znalazła si w filozofii Immanuela Kanta. Filozof
z Królewca słusznie dostrzegł, e to wysuni cie przyjemno ci na pierwszy plan w
analizie ludzkiego działania jest niebezpieczne i zagra a samej istocie
moralno ci[…]Nie wrócił jednak do tradycji bonum honestum”… opartej
na koncepcji tomizmu9.
Pozostaje zatem pytanie, czy i na ile w naszej pracy bibliotekarskiej
jeste my w stanie sprosta przedstawionym zagadnieniom filozofii działania?
Profesor Maria Szyszkowska, filozof człowieka i filozof kultury, mówi
o Kancie: ”Nie znałam go, cho był moim Ojcem. A w filozofii Kanta zawarty jest
nakaz działania, zgodny z poczuciem własnej powinno ci. Kult obowi zku przenika
10
. Przewodni my l filozofii codzienno ci
kantowsk filozofi człowieka”
(powołanej przez M. Szyszkowsk w połowie l. 80.), której obecno widzi
w yciu codziennym (a nie tylko jako wiedz odległ od rzeczywisto ci), jest
niezgoda na rezygnacj z własnego „ja”, niezgoda, by poddawa si
rzeczywisto ci, zamiast j przetwarza ; powinno
czerpania z tej filozofii
takich warto ci, które nadaj naszemu istnieniu wy szy wymiar.11
Filozofia codzienno ci musi zrezygnowa z postawy wy szo ci wobec
do wiadczenia potocznego 12, jest pomocna w my leniu samodzielnym,
niezale nie od narzucanych schematów. Profesor Szyszkowska zach ca nas do
my lenia twórczego, które w moim mniemaniu jest nam bardzo potrzebne w
naszych czasach, w których szybkie przemiany, czy procesy technologiczne
i cywilizacyjne wymagaj równie zmiany naszych przyzwyczaje , stabilizacji
i mentalno ci.
Jak ma, czy raczej jak mo e wygl da stosowanie tej filozofii
w bibliotece naukowej? W moim mniemaniu, filozofia codzienno ci odnosi si
do postaw indywidualnych, do ka dego z nas z osobna, pracuj cego
w bibliotece naukowej. To, co proponuje filozofia codzienno ci, jest propozycj
godn zastanowienia si - stanowi sprzeciw wobec niedostatku prawdy w sferze
j zyka, sprzeciw wobec niezadawania sobie gł bszych pyta , sprzyjaj cych
9
Jan Paweł II: Pami i to samo : rozmowy na przełomie tysi cleci. Wydaw. „Znak”, Kraków 2005,
rozdział 7. O wła ciwe u ywanie wolno ci, s. 41-46.
10
M. Szyszkowska: Spotkania w salonie. Twój Styl, Warszawa 1998, s. 96.
11
Tam e, s. 91.
12
Tam e, s. 93.
XIV
powstawaniu mitów, a tak e przeciwdziała nieporozumieniom w skali
społecznej13.
Biblioteka, ze swej natury, bez wzgl du na to, czy jest uniwersalna, czy
techniczna, jest instytucj wiata kultury i jako skarbnica pi miennictwa
stanowi swoisty „zapis” poziomu rozwoju cywilizacji społecze stw. Zatem
powinni my j
codziennie kształtowa na miar naszych mo liwo ci, czyli
poziomu kultury społecznej, organizacyjnej14
i technicznej15. Przenosi
i stosowa ogólne stwierdzenia do tego, co zindywidualizowane i rozwijaj ce
si . Korzysta z do wiadczenia potocznego. Respektowa niezb dno kontaktu
z drugim człowiekiem. D y do najwy szych warto ci, dobra najwy szego.
Kreowa tzw. radosn postaw
yciow ; postawa …”radosna, płyn ca
z niezmienno ci naszych stara , by stwarza si , z zadowolenia ze zmierzania do
16
ustalonych przez siebie celów, poł czonego z nadziej powodzenia”… stanowi
przeciwwag postawie pełnej niezadowolenia, rozgoryczenia i rezygnacji .
D y do przezwyci ania jednostronnego na wietlania problemu oraz
wpływa na kształt rzeczywisto ci17.
My l , e warto tak e po wi ci kilka słów codziennej pracy fizycznej
w bibliotece naukowej, której istot jest przemieszczanie ksi ek i praca
z ksi k , szczególnie w magazynach i czytelniach. Otó Maria Szyszkowska
pisze, e …”o powołaniu do wykonywania jakiego zawodu, zwłaszcza zawodu
fizycznego, mówi si z za enowaniem, po cichu, z l kiem by nie wyda si miesznym.
Równie dziwaczne czy anachroniczne wydaje si odwoływanie do poczucia honoru
zwi zanego z wykonywaniem jakiego zawodu…By człowiekiem honoru, to znaczy
wypełnia szereg czynno ci w swojej pracy z poczucia obowi zku, wewn trznej
powinno ci, nie za ze wzgl du na przewidywane korzy ci. To znaczy nie zawodzi
pokładanego przez innych zaufania i czu si zwi zanym podj tymi przez siebie
obowi zkami”18.
Zatem z cał
człowiekiem honoru.
pewno ci
mo emy powiedzie ,
e bibliotekarz jest
Halina Gani ska
13
Por. Bauman Z.: Wiek kłamstwa. Jacek akowski rozmawia z Zygmuntem Baumanem. „Niezb dnik
Inteligenta”: dod. tyg. „Polityka”, nr 50 (2482), 2004.
14
Por. Zybert E.B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach: nowe i stare idee w zarz dzaniu bibliotek .
Wydaw. SBP, Warszawa 2004
15
Por. Technika: spojrzenie na dzieje cywilizacji. Wydaw. Nauk. PWN, Warszawa 2003 [oraz] Virilio P.:
Zawsze musi by jaki kozioł ofiarny. „Forum”, nr 2 (2055), 2005.
16
M. Szyszkowska: op.cit., s. 91
17
Tam e, s. 93-94.
18
Tam e, s. 34. Por. M. Szyszkowska: Twórcze niepokoje codzienno ci. Twój Styl, Warszawa 1999.
Sesja pierwsza / Session one
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Radosław Gazi ski
Uniwersytet Szczeci ski w Szczecinie
Biblioteka Główna
[email protected]
Zmienna czy trwała natura biblioteki naukowej?
Temporary or permanent nature of a research library?
Abstrakt
Pocz tek ka dego stulecia był postrzegany przez ludzi jako pocz tek nowych czasów i zawsze
niósł ze sob potrzeb dyskusji o przyszło ci. Podobna sytuacja ma miejsce dzisiaj w Polsce,
w pierwszych latach XXI wieku. Trwaj spory o kształt Polski, jej rol we współczesnej
zjednoczonej Europie oraz wiecie. Mniej lub bardziej burzliwe dyskusje obejmuj ró ne
rodowiska w kraju, w tym tak e i rodowisko bibliotekarskie. W jakim kierunku pod aj polskie
biblioteki naukowe? Czy b d tylko i wył cznie miejscem przechowywania informacji, po które
drog internetow b d zgłasza si interesanci? Czy organizm biblioteczny podlega
współcze nie intensywnym zmianom? Co wreszcie w bibliotece naukowej jest trwałe
i niezmienne? Takie i podobne pytania zadaje sobie dzisiaj cz
polskich bibliotekarzy
pracuj cych w bibliotekach naukowych.
W niniejszym referacie autor b dzie próbował, z punktu widzenia historyka-archiwisty,
odpowiedzie na pytanie co jego zdaniem jest trwałe i niezmienne w organizmie bibliotecznym.
Słowa kluczowe
cywilizacja; biblioteka naukowa; funkcje biblioteki
Abstract
The beginning of each century has always been perceived as the beginning of a new era thus
spurring discussions on the future. We witness similar situation today in Poland, in the first years
of the 21st century. There are debates about Poland and its role in today’s united Europe and
world. More or less lively discussions take place in various circles in Poland, including library
circles. What are Polish research libraries aiming at? Will their role be merely to store
information which will be accessed through Internet by those who need it? Is the “library
organism” affected by contemporary significant changes? And, finally, what is permanent and
unchangeable today in a research library? Those and similar questions are asked today by Polish
librarians who work in research libraries. The author of the paper attempts to answer, from the
viewpoint of a historian-archivist, what is permanent and unchangeable in the library organism.
Key words
civilization; science library; library function
1. Wprowadzenie
Słowo pisane jest jednym z fundamentów ludzkiej kultury i cywilizacji.
Odk d człowiek posiadł sztuk pisania i czytania mógł wr cz w sposób
nieograniczony gromadzi wiedz , a przez to osi ga wy sze stadia rozwoju.
Słowo pisane nie tylko utrwaliło ludzk my l, ale pozwoliło na jej
przekazywanie bez konieczno ci bezpo redniego kontaktu mi dzy
przekazuj cym tekst a słuchaczem. Miejscem przechowywania ludzkich my li
Zmienna czy trwała natura biblioteki naukowej?
3
od czasów staro ytnych stała si wła nie biblioteka1. Od samego pocz tku
biblioteki miały powa n konkurencj w postaci archiwów. Te ostatnie
przechowywały głównie wiadectwa działalno ci ludzkiej. W staro ytno ci
cz sto biblioteki i archiwa znajdowały si w tych samych pomieszczeniach
i były nadzorowane przez te same osoby bibliotekarzy-archiwistów (królewska
biblioteka i królewskie archiwum przy królewskiej kancelarii). Z czasem jednak
obie instytucje zostały na stałe rozdzielone.
Nasze rozwa ania zacznijmy zatem od ustalenia ró nic mi dzy
ksi kami (materiałami bibliotecznymi) a archiwaliami (materiałami
archiwalnymi). Dzisiaj, przynajmniej z punktu widzenia formalnego, mo na je
do łatwo rozpozna . Ksi ka jest zawsze wielonakładowa, za materiały
archiwalne unikatowe. W czasach przed pojawieniem si druku ró nica ta wcale
nie była a tak wyra na i jednoznaczna. W tej sytuacji warto wskaza na
ró nic genetyczn . Wydaje si , szczególnie w odniesieniu do humanistyki, e
archiwalia s pierwotne w stosunku do ksi ek. Najlepszym przykładem
ukazuj cym ten stan rzeczy mog by szeroko poj te nauki historyczne w
których ródło historyczne-archiwalne zdecydowanie wyprzedza ksi k 2.
Historyk analizuje ródła zadaj c im pytania badawcze. W efekcie tej pracy
powstaje narracja historyczna, która jest główn tkank dzieła historycznego.
ródło archiwalne, jego interpretacja, wiedza poza ródłowa autora oraz
znajomo literatury przedmiotu pozwalaj zrekonstruowa przeszło opisan
nast pnie w ksi ce. Dzieła historyczne, chocia nie tylko one, s dodatkowo
mocniej ni ródła archiwalne ska one indywidualnym podej ciem badacza
zale nym od jego pogl dów, wychowania, do wiadczenia yciowego itp. W tej
sytuacji od lat w ród historyków pokutuje pogl d mówi cy o tym, e „ka de
pokolenie pisze swoj histori ”. Ale archiwum jest tak e podstawowym
warsztatem pracy nie tylko dla historyka, ale równie dla etnologa, historyka
sztuki, j zykoznawcy, a w du ej mierze socjologa, politologa czy archeologa3.
Mo na wi c stwierdzi , e archiwum pełni słu ebn rol głównie wobec tych
dziedzin wiedzy, które zwracaj si w swych badaniach przede wszystkim do
czasów minionych. Natomiast du a cz
nauk opisuj cych zło ono
współczesnego wiata, w tym nauki eksperymentalne, wymaga odmiennego
podej cia i cz sto drogiego warsztatu badawczego (licznych urz dze ). Badacz
uzbrojony w odpowiedni sprz t stara si pozna prawa kieruj ce otaczaj ca go
rzeczywisto ci . W tym przypadku ródłem staje si zapis eksperymentu,
obserwacji czy te sprawozdanie z przeprowadzonego badania. Natomiast
sporz dzony na ich podstawie artykuł b d ksi ka s wtórnie utrwalon my l
przefiltrowan przez umysł badacza. Podsumowuj c dotychczasowe ustalenia
nale y stwierdzi , e biblioteki naukowe przechowuj zapisane my li ludzkie
1
Porównaj: Cudnik Z.: Skarbnice wiedzy. Ossolineum, Wrocław 1980, s. 8-24 [oraz] Bie kowska B.,
Chamerska H.: Tysi c lat ksi ki i bibliotek w Polsce. Ossolineum, Wrocław 1992, s. 5-196.
2
Porównaj dywagacje o dokumentach pierwotnych i pochodnych w pewnym stopniu pokrywaj cych si
z podziałem na ródła archiwalne i materiały biblioteczne: Sordylowa B.: Z problematyki bibliotek
i informacji naukowej. Wydaw. Nauk. PAN, Warszawa 1997, s. 82.
3
W przypadku archeologów, historyków sztuki, etnologów trzeba podkre li , e nauki te obok ródeł
pisanych, archiwalnych korzystaj tak e z tzw. ródeł materialnych gromadzonych głównie w muzeach.
4
Radosław Gazi ski
wtórne wobec ródeł archiwalnych ukazuj cych przede wszystkim działalno
człowieka. Czy w takim wypadku biblioteki naukowe mo na tak e nazywa
„zbiorami zasobów informacji gdy zasób jest rozumiany jako grupa ródeł
informacji o podobnych cechach”4? Czy w takim razie nazwanie ksi ki
ródłem informacji nie jest przypadkiem nowoczesnym okre leniem dawnego
stwierdzenia, e ksi ka jest zapisem my li ludzkiej? Wiele na to wskazuje,
chocia gor co oponowałbym przeciwko uznawaniu zbiorów bibliotecznych za
ródła, zawarowuj c ten termin wył cznie dla zasobów archiwalnych.
2. Charakterystyka organizmu bibliotecznego i jego funkcji
Je eli zało ymy, e biblioteki naukowe s miejscem przechowywania
my li ludzkich nie maj cych charakteru ródeł archiwalnych, to zastanówmy
si jaka cz
organizmu bibliotecznego jest jego sercem. Dla mnie nie ulega
adnej w tpliwo ci, e najwa niejszym punktem w bibliotece naukowej jest
miejsce przechowywania zbiorów (magazyn), a funkcje gromadzenia
i przechowywania s dla tego typu instytucji (tak e dla archiwów) pierwotne
lub główne. Nie mo na sobie bowiem wyobrazi czytelników, obecnie coraz
cz ciej okre lanych u ytkownikami5 bez ksi ek. W tej sytuacji wydaje si
wi c, e wobec gromadzenia i przechowywania wszystkie inne funkcje
bibliotek s wtórne6.
To prawda, e literatura dotycz ca bibliotek, tworzona w dobie
intensywnej informatyzacji wiata, wskazuje jednoznacznie na wzrost wagi
funkcji udost pniania poł czonego z informacj . Ale czy oznacza to, e
dzisiejsza biblioteka naukowa to wył cznie instytucja, której głównym
zadaniem jest udost pnianie informacji? Natomiast pozostałe funkcje s
traktowane jako pomocnicze i patrzy si na nie wył cznie przez pryzmat
najwa niejszej to jest udost pniania i informacji. Usługi informacyjne, chocia
obecnie niezwykle wa ne, nie mog by w adnym razie traktowane jako cała
biblioteka. Nale y w tym miejscu zaznaczy , e wiele bibliotek naukowych
posiada bardzo cenne i unikatowe zbiory. Zbiory owe to w du ej mierze
materiały typowo archiwalne, które zamiast do archiwów trafiły wła nie do
bibliotek. Jest to polska specyfika, wynikaj ca ze skomplikowanych losów
narodu w 19. wieku. W czasie zaborów patriotycznie nastawieni obywatele
ch tniej przekazywali tzw. pami tki narodowe do kierowanych przez Polaków
bibliotek, ni do kontrolowanych przez władze zaborcze archiwów. W nowej
sytuacji nale ałoby równie zapyta , czy gromadzenie czasopism i ksi ek na
no nikach elektronicznych i takie same ich udost pnianie powoduje zmian
ustalonych funkcji biblioteki? Obecnie coraz wyra niej podkre la si , e
przechowywanie, gromadzenie, opracowywanie i katalogowanie zbiorów to
funkcje dominuj ce w bibliotekach przeszło ci. Dzisiaj najwa niejsz misj
biblioteki ma by upowszechnianie posiadanych zasobów informacji. Za do
4
Górny M.: Ocena efektywno ci udost pniania informacji w bibliotekach naukowych. Wydaw. Nauk. UAM,
Pozna 1999, s. 7, 59-65.
5
Wojciechowski J.: Praca z u ytkownikiem w bibliotece. Wydaw. SBP, Warszawa 2000, s. 9.
6
Porównaj: Eco U.: O bibliotece. Ossolineum, Wrocław 1990, s. 10-11.
Zmienna czy trwała natura biblioteki naukowej?
5
interesuj cych nas instytucji nie przychodzi ju czytelnik - u ytkownik, lecz
odbiorca informacji7. Obecnie wi c biblioteka nie skupia si na sobie, lecz
cało działa jest kierowana w stron u ytkownika8. To tradycja 19.-wieczna
uczyniła z bibliotek głównie magazyny, a z bibliotekarzy osoby opracowuj ce
zbiory9. Sugestie zawarte we współczesnej literaturze uwa am za nie do ko ca
prawdziwe. Zbiory biblioteczne od pocz tku istnienia bibliotek były
gromadzone, przechowywane, opracowywane i udost pniane odbiorcom.
Wszystkie te funkcje s aktualne po dzie dzisiejszy10. A u ytkownik-czytelnik
był w bibliotece od zawsze i korzystał z jej odpowiednio „uło onego”
ksi gozbioru. W moim odczuciu teza mówi ca, e funkcje gromadzenia
i przechowywania s charakterystyczne wył cznie dla bibliotek staro ytno ci,
redniowiecza czy czasów nowo ytnych nie jest zgodna z prawd . Podobnie
zawsze od kiedy istniały biblioteki gromadz ce my l ludzk , istnieli równie
czytelnicy. Oczywi cie ich liczba nie była du a, wr cz znikoma, ale z drugiej
strony, czy mo na oczekiwa „masowego czytelnictwa” od społeczno ci
analfabetów. Elity posiadaj ce t umiej tno
stanowiły w omawianych
epokach w ski margines w stosunku do całego społecze stwa. A czy dzisiaj
sytuacja z wolna nie staje si podobna do tej w odległych epokach? Przewa a
zaczyna (wraz z dominacj telewizji jako głównego ródła informacji
i rozrywki) kultura obrazkowa, ro nie liczba funkcjonalnych analfabetów,
stopniowo spada ilo czytelników, tak e w cz ci bibliotek11.
Wyobra my sobie teraz bibliotek sprzed kilkuset lat12. Sale
biblioteczne czasów nowo ytnych stanowiły poł czenie magazynu z lektorium.
Na miejscu w regałach, cz sto si gaj cych od podłogi po strop, stoj cych pod
cianami stały ksi gi, z których korzystano nie opuszczaj c biblioteki.
W redniowieczu w takiej czytelni-magazynie cenniejsze ksi gi przykuwano
ła cuchami do pulpitów. Dopiero wzrost liczby ksi ek w 19. stuleciu rozdzielił
magazyn od czytelni. Ł czenie lektorium z magazynem stawało si niemodne
i nienowoczesne. Ale w czytelniach zawsze pozostał ksi gozbiór podr czny.
Z czasem za bibliotek marze zacz to uznawa tak , w której
czytelnik ma jak najwi kszy dost p do tzw. ksi gozbioru wolnego, a stosunek
ksi gozbioru otwartego do zamkni tego uwa ano za wyznacznik
nowoczesno ci13. Tylko najcenniejsze zbiory pozostały zamkni te
7
Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach. Wydaw. SBP, Warszawa 2004, s. 68 [oraz] Grygrowski
D.: Dokumenty nieksi kowe w bibliotece. Wydaw. SBP, Warszawa 2001, s. 129, 132, 136-137.
Porównaj: Zybert E. B.: Kultura..., s. 77 [oraz] Kisilowska M.: Misja biblioteki i bibliotekarza. [W:]
Biblioteka w otoczeniu społecznym. Wydaw. SBP, Warszawa 2000, s. 104.
9
Patrz tak e: Bibliotekarstwo naukowe, red. A. Łysakowski. Wydaw. Nauk. PWN, Warszawa 1956, s. 7, 11.
10
Porównaj chocia by: Bibliotekarstwo, red. Z. migrodzki. Wydaw. SBP, Warszawa 1998, s. 38-39, 47,
156-171 [oraz] Górny M.: Od gromadzenia zbiorów do zarz dzania zbiorami. [W:] Stan i potrzeby polskich
bibliotek uczelnianych: materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej (Pozna 13-15 listopada 2002).
Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, Pozna 2002, s. 108.
11
Akcja „Cała Polska czyta dzieciom” jest prób odwrócenia tej niekorzystnej sytuacji. Patrz tak e z
dzisiejszego punktu widzenia na prac : Straus G., Wolff K.: Polacy i ksi ki: społeczna sytuacja ksi ki w
Polsce 1992 roku. Biblioteka Narodowa, Warszawa 1996, gdzie na stronach 36-37 o ekspansji kultury
obrazkowej.
12
Cudnik Z.: Skarbnice..., s. 25-39 [oraz] Bibliotekarstwo..., s. 27-28.
13
Nowa biblioteka tworzy jedn cało , w której nie dzieli si pomieszcze w zale no ci od przeznaczenia.
Czytelnie wzajemnie przenikaj si z magazynami i miejscami pracy bibliotecznej. Droga rozwoju bibliotek
8
6
Radosław Gazi ski
w magazynie. Czas jak wida zatoczył koło, wrócili my do biblioteki ł cz cej
w sobie magazyn z lektorium. Co w tej sytuacji jest w bibliotece zmienne, a co
trwałe? Czy przypadkiem przyszło
nie jest inaczej zorganizowan
przeszło ci ?
3. Stało
funkcji i powolna ewolucja organizmu bibliotecznego
Dla mnie nie ulega w tpliwo ci, e organizm biblioteczny zmienia si
niezwykle powoli, mo na rzec ewolucyjnie. Struktura wewn trzna biblioteki
wynika bowiem z jej niezmiennych funkcji. Gdyby było inaczej, biblioteka
przestałaby by bibliotek . W tej sytuacji obok niezmiennych głównych funkcji
mamy do czynienie z powoli zmieniaj cym si organizmem bibliotecznym
(dostosowuj cym si do zmiennego otoczenia)14. Mimo to w ka dej bibliotece
w ka dej epoce potrzebne było miejsce do przechowywania i do czytania
ksi ek, trzeba było równie posiadane woluminy spisywa . Gromadzenie
i przechowywanie zbiorów s tak stare jak biblioteki. Nie jest bowiem wa ne,
czy jest to niewielkie pomieszczenie w roma skim, klasztorze, gdzie
w drewnianych szafach lub skrzyniach przechowywano kilkadziesi t
inkunabułów, czy te
nowoczesny magazyn wyposa ony w regały
kompaktowe, funkcja pozostaje ta sama. Nie jest istotne, czy ksi gi s spisane
na kilku pergaminowych kartach, czy jest to typowy alfabetyczny katalog
kartkowy, czy wreszcie elektroniczny katalog pokazuj cy w cało ci posiadane
zbiory. Wszystkie te pomoce ewidencyjne ł czy wspólne przeznaczenie,
powstałe w wyniku realizacji funkcji opracowania. Na stało
funkcji
udost pniania wcale nie wpływa to, czy czytelnikiem był redniowieczny mnich
stoj cy i czytaj cy przykuty do pulpitu inkunabuł, czy te jest nim siedz cy
przed własnym komputerem w domu internauta korzystaj cy z posiadanej przez
bibliotek i dost pnej online elektronicznej bazy czasopism. Uniwersalne s
wi c funkcje biblioteki i w du ej mierze uniwersalna jest jej organizacja.
Na niezmienno funkcji, a w pewnym stopniu całego organizmu
bibliotecznego mo na tak e spojrze z punktu widzenia teorii systemów15.
System w tym poj ciu jest układem pewnych elementów powi zanych z sob
w taki sposób, e tworz one jednolit cało . Jest to bardzo bliskie (poj cie
systemu) pogl dom Arystotelesa, który uwa ał, e idealna cało to wi cej ni
suma cz ci. W tej sytuacji poj cie systemowe powinno uwzgl dnia wszystkie
powi zania i oddziaływania mi dzy elementami organizmu. Zawodzi tutaj
rozumowanie Kartezjusza, który uwa ał, e ka dy problem nale y rozbija na
cz ci składowe (elementy proste), bo jedynie to ułatwia zrozumienie cało ci.
Natura biblioteki jest zatem holistyczna, gdy nie jest ona wył cznie prost
przeszła wi c od przestrzeni jednodzielnej, poprzez trójdzieln ponownie do jednodzielnej: Cudnik Z.:
Skarbnice..., s. 52-53, 70-71, 74 [oraz] Kobierska-Maciuszko E.: Budownictwo biblioteczne w ostatnim
dziesi cioleciu – główne tendencje w projektowaniu. [W:] Stan i potrzeby polskich bibliotek uczelnianych:
materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej (Pozna 13-15 listopada 2002). Biblioteka Uniwersytecka
w Poznaniu, Pozna 2002, s. 90-91.
14
Wojciechowski J.: Biblioteka akademicka: mo liwe zmiany organizacji. [W:] Stan i potrzeby polskich
bibliotek uczelnianych: materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej (Pozna 13-15 listopada 2002).
Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, Pozna 2002, s. 27, 30-31.
15
Ogólna teoria systemów, red. G. J. Klir. Wydaw. Naukowo-Techniczne, Warszawa 1976, s. 9-15.
Zmienna czy trwała natura biblioteki naukowej?
7
sum wchodz cych w jej skład cz ci16. Kiedy jednak na współdziałaj cy
organizm – system biblioteczny wpływaj zmienne czynniki zewn trzne,
wówczas znajduje to swoje odbicie w powolnym lub szybszym (zale y od wagi
czynników) przekształcaniu si samego systemu. W przypadku bibliotek
klinicznym wr cz przykładem s zmiany wywołane rozwojem komputeryzacji
i wprowadzeniem komputera do bibliotecznego organizmu17. Komputer
zmienił prac w bibliotece i w znacznej cz ci jej struktur , ale czy aby zmienił
funkcje biblioteki? Zintegrowane systemy biblioteczne polegaj przecie
na skomputeryzowaniu wszystkich czynno ci w bibliotece, ułatwiaj c przez to
prac bibliotekarzom. Wchodz ce w skład owych systemów moduły pokrywaj
si w istocie z niektórymi funkcjami bibliotek naukowych (gromadzenie,
katalogowanie-opracowanie, udost pnianie). W tym sensie działanie
współczesnego organizmu bibliotecznego, podlegaj cego wewn trznej
modyfikacji (na skutek czynników zewn trznych) wynika nadal z jego
podstawowych funkcji. Trzeba tu bowiem podkre li , e biblioteka b d c
wyodr bnionym organizmem jest tak e zorientowana na osi ganie okre lonych
celów i zada , w tym tak e na cele główne: przetrwanie i rozwój. Ka dy
organizm, aby przetrwa w otoczeniu ewoluuje, robi to tak e organizm
biblioteczny18. Ale podstawowe zadanie biblioteki - obsługa czytelników - musi
by wypełniane poprzez wyspecjalizowane procesy: gromadzenia, opracowania,
przechowywania oraz udost pniania19. Nowoczesna biblioteka jest dzisiaj
rozumiana jako organizm otwarty nastawiony na usługi. Wewn trzne procesy
wynikaj ce z podstawowych funkcji (gromadzenia, opracowania,
przechowywania) podporz dkowane zostały udost pnianiu i informowaniu,
w tym tak e o zbiorach innych bibliotek. Ale czy nast puj ca na naszych
oczach zmiana organizmu bibliotecznego wynikaj ca z nacisku czynników
zewn trznych prowadzi do zmiany lub zaniku niektórych funkcji
wewn trznych? Czy grozi nam wkrótce dwumodułowa organizacja biblioteki
z rozwini tymi usługami (informacja, promocja, udost pnianie, dost p do
zasobów innych bibliotek) oraz zanikaj cymi czynno ciami zaplecza
(gromadzenie, opracowanie, przechowywanie)20? Wydaje si jednak, e owa
16
Zybert E. B.: Kultura..., s. 20-21.
O wspomnianych problemach mówiło si du o w Polsce od pocz tku lat 90-tych 20.wieku, porównaj:
Komputeryzacja bibliotek: materiały z konferencji (24-26 maja 1993 Toru ), red. B. Ryszewski. Wydaw.
UMK, Toru 1993 ; Jazdon A.: Z problemów organizacji i zarz dzania bibliotek uczelnian w procesie
automatyzacji. „Bibliotekarz”. 1995 nr 9, s. 7-11 ; Radwa ski A.: Komputery, biblioteki, systemy. Wydaw.
SBP, Warszawa 1996 ; Maj J., Nahotko M., Szcz ch W.: Zastosowanie komputera w bibliotece: poradnik.
Wydaw. SBP, Warszawa 1996.
18
Bolesta-Kukułka K.: wiat organizacji. [W:] Zarz dzanie: teoria i praktyka, red. A. K. Ko mi ski,
W. Piotrowski. Wydaw. Nauk. PWN, Warszawa 1999, s. 18, 45, 47-49. Trzeba tu podkre li , e ka dy
organizm w tym i biblioteka jest sformalizowany, co ułatwia mu działanie. Biblioteka nie nastawiona na zysk,
w przeciwie stwie do organizmów rynkowych, czerpie zyski ze rodków publicznych. Uczestniczy wi c w
grze wraz z innymi podobnymi instytucjami o zasoby z ich dysponentami. Porównaj tak e: Wojciechowski J.:
Nowe stare bibliotekarstwo. „Przegl d Biblioteczny”. 1995 nr 1, s. 45, 47-48.
19
Wojciechowski J.: Organizacja i zarz dzanie w bibliotekach. Wydaw. Nauk. PWN, Kraków 1997, s. 16-18,
26, 87-88, 91. Według autora, z czym si zgadzam, biblioteki charakteryzuj si do nikł zmienno ci
struktur organizacyjnych, du ym tradycjonalizmem, znaczn sztywno ci procedur; wynika to przede
wszystkim z korzystania przez nie z długoletniej tradycji.
20
Wojciechowski J.: Organizacja..., s. 27, 156-158.
17
8
Radosław Gazi ski
dwufunkcjonalno organizmu bibliotecznego, zaznaczaj ca si obecnie, wcale
nie wpłynie na zerwanie powi za mi dzy obu tzw. modułami. Nadal b dzie to
jeden organizm dopóki b dzie istnie tradycyjna papierowa ksi ka b d
czasopismo. Z powy szych dywagacji wypływa jeden wniosek, mianowicie
biblioteka ze swoimi niezmiennymi funkcjami b dzie trwała po kres
wykorzystywania papieru jako no nika informacji. Czy w takim razie dla
bibliotek wielkim konkurentem jest Internet, który nale y uzna za now wielk
superbibliotek ? Czy wystarczy, jedynie dysponowa
odpowiednim
oprogramowaniem, aby przebi si przez zalew informacji zgromadzonych
w sieci i znale to, czego si poszukuje21? Czy wreszcie, jak zapowiadaj
niektórzy, koszty przechowywania kilometrów tradycyjnych ksi ek zmusz
biblioteki do dygitalizacji zbiorów22? Czy w takim razie nasz przyszło ci jest
biblioteka elektroniczna23 gromadz ca obok tradycyjnych materiałów
papierowych równie te na no nikach elektronicznych i prowadz ca obsług
zbiorów wył cznie przy pomocy zintegrowanego systemu bibliotecznego? Czy
te czeka nas biblioteka cyfrowa, bez budynku i tradycyjnie rozumianych
zbiorów, zarz dzaj ca jedynie no nikami cyfrowymi? Dokument elektroniczny
nie potrzebuje magazynu, jest przechowywany na dysku komputerowym. W tej
sytuacji zanikaj
dwie tradycyjne funkcje biblioteki: gromadzenie
i przechowywanie. Wizja biblioteki cyfrowej przynosi kres tradycyjnego
bibliotekarstwa, powoduje mier biblioteki takiej, jak dzisiaj znamy24.
Tradycyjne funkcje biblioteczne w nowym cyfrowym wiecie bez papieru
przestan by potrzebne. W takiej sytuacji stare historyczne biblioteki
posiadaj ce egzemplarze archiwalne dawnych ksi ek stan si bliskie
dzisiejszym archiwom b d te muzeom (literatury). Odwiedza je b dzie
ograniczona liczba korzystaj cych. Gdyby w przyszło ci tak si stało,
zatoczyliby my wielkie koło; biblioteki wraz z archiwami poł czyłyby si
ponownie w jedn cało , tak jak to ju miało miejsce w staro ytno ci. A dla
21
Lynch C.: Przeszukuj c Internet. „ wiat Nauki”. 1997 nr 5, s. 30-31, 33. Porównaj tak e: Grygrowski D.:
Dokumenty..., s. 148-149.
Lesk M.: Cyfrowe ksi ki. „ wiat Nauki”. 1997 nr 5, s. 36-37 ; Kuligowska K. J.: Ksi ka elektroniczna chwilowa moda czy zwiastun rewolucji w bibliotekach. „Bibliotekarz”. 1997 nr 1, s. 19-21 [oraz] Grygrowski
D.: Dokumenty..., s. 125, 127-129. Niemały wpływ na rozwój takich pogl dów maj narastaj ce kłopoty z
rozpadaj cym si tzw. kwa nym papierem.
23
Porównaj: Burton P. F.: Zintegrowane, biblioteczne systemy online: biblioteka wirtualna. „Bibliotekarz”.
1994 nr 2, s. 8-12 ; Machalska-Garbacz A.: Nasza przyszło : biblioteka elektroniczna czy biblioteka cyfrowa.
„Przegl d Biblioteczny”. 1997 nr 2-3, s. 203-208 ; Chmielewska-Gorczyca E.: Biblioteka wirtualna – wizja
czy rzeczywisto . „Przegl d Biblioteczny”. 1996 z. 2-3, s. 117-131 [oraz] Hollender H.: Te nieprzewidywalne
biblioteki akademickie. [W:] Stan i potrzeby polskich bibliotek uczelnianych: materiały z ogólnopolskiej
konferencji naukowej (Pozna 13-15 listopada 2002). Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, Pozna 2002, s.
206, 211-212.
24
Pogl dy na temat bliskiego kresu tradycyjnego bibliotekarstwa chocia by: Hollender H.: Przyszło zawodu
bibliotekarskiego. [W:] Zawód bibliotekarza dzi i jutro: materiały z ogólnopolskiej konferencji (Nał czów
18-20 wrze nia 2003). Wydaw. SBP, Warszawa 2003, s. 92, 94. Nieco ostro niejszy w swych wywodach jest
Wojciechowski J.: Bibliotekarstwo: zawód czy zatrudnienie. [W:] Zawód bibliotekarza dzi i jutro: materiały
z ogólnopolskiej konferencji (Nał czów 18-20 wrze nia 2003). Wydaw. SBP, Warszawa 2003, s. 36-38.
Porównaj tak e pogl dy przytoczone za: Grygrowski D.: Dokumenty..., s. 92-93. Warto wreszcie zwróci
uwag na interesuj ce artykuły: M. Pindlowej, M. Górnego, A. Radwa skiego, A. Łozowskiej i J. Styli skiej
znajduj ce si w materiałach konferencyjnych: wiat biblioteki elektronicznej w klasycznej bibliotece
naukowej: mo liwo ci rozwoju, uwarunkowania i ograniczenia: materiały konferencyjne (Pozna , 19-20
marca 1998), red. H. Gani ska. Biblioteka Główna Politechniki Pozna skiej, Pozna 1998, ss. 270.
22
Zmienna czy trwała natura biblioteki naukowej?
9
nielicznych odwiedzaj cych stałyby si one kopalni wiedzy o wiecie
minionym. Przedstawiony rozwój wypadków byłby tak e zmierzchem znanej
nam dzisiaj cywilizacji opartej na bezpo rednim kontakcie z pismem. Czy
rzeczywi cie grozi mam wyj cie z „Galaktyki Gutenberga” i kres dzisiejszej
biblioteki z jej tradycyjnymi funkcjami. Pojawiaj si tak e i takie głosy,
e społecze stwo przyszło ci b dzie społecze stwem ludzi nieustannie
kształc cych si i korzystaj cych z ró nych form komunikacji (druk,
elektronika). W takim wypadku byt bibliotek szczególnie naukowych wydaje
si nie by zagro onym25. Pami tajmy równie i o tym, e w zalewie informacji
o najnowszych no nikach elektronicznych cz sto zapominamy o bibliotece jako
miejscu współtworz cym kultur ludzk , niestety cz sto wobec wtórnego
analfabetyzmu elitarn . W moim przekonaniu trwanie organizmów
bibliotecznych z ich niezmiennymi funkcjami jest prawdopodobne do czasu
istnienia ksi ki tradycyjnej. Kiedy w takim razie nale y si liczy z kresem ery
papieru? Wydaje si , e póki co no nik papierowy ( wiat druku) nie jest
zagro ony, a biblioteki, przynajmniej w najbli szych dziesi cioleciach, b d
posiadały zró nicowane zbiory. Eklektyczno
zbiorów bibliotecznych
warunkuje dalsze trwanie podstawowych znanych nam od stuleci funkcji
bibliotecznego organizmu26. Wydaje si równie , e pismo-druk, zapis mowy
człowieka, b dzie nadal najta sz form komunikacji mi dzyludzkiej i dlatego
ma przed sob jeszcze dług przyszło . A w bibliotekach z no nikami
papierowymi współistnie b d inne formy elektroniczne27. Dodatkowo trzeba
podkre li gigantyczne koszty przeniesienia całego dorobku my li ludzkiej na
no niki elektroniczne28. Szczególnie jest to widoczne we współczesnej Polsce
gdzie, ze wzgl du na stan finansowania bibliotek, jest jeszcze daleko nawet do
ich pełnej komputeryzacji29.
Postawiłbym w tym miejscu tak hipotez . Mianowicie wydaje si , e
ludzko
nie szybko wyjdzie z „Galaktyki Gutenberga”. Oczywi cie
w nast pnych dziesi cioleciach waga komunikacji elektronicznej b dzie nadal
systematycznie wzrasta . By mo e internet b dzie centralnie zarz dzany co
pachnie opłatami, niewykluczone jest tak e ograniczenie wolno ci (lub
anarchii) przekazu. Jednak przy olbrzymiej wadze komunikacji elektronicznej
pozostanie na wiecie mniejszo bibliofilów, miło ników ksi ki tradycyjnej.
By mo e ksi ka tradycyjna b dzie u ytkowana przez elity społecze stwa
przyszło ci. Współczesne ameryka skie badania wskazuj , e społecze stwo to
25
Kołodziejska J.: Za drzwiami bibliotek. Biblioteka Narodowa, Warszawa 1996, s. 44-55.
Porównaj: Grygrowski D.: Dokumenty..., s. 14, 91, 115-116, 118-119, 121.
27
Wojciechowski J.: Idee i rzeczywisto : bibliotekarstwo pragmatyczne. Wydaw. SBP, Warszawa 2002,
s. 25-27, 31-32, 40-42, 97, 100. Ponadto wspomniany autor wskazuje na zniewolenie współczesnej my li
bibliotekarskiej przez paradygmat informacyjny. Dodatkowo wskazuje, e przewidywana prywatyzacja oraz
komercjalizacja systemów informacyjnych spowoduje, i biblioteki b d nadal pełni istotne funkcje
społeczne.
28
Davis R. H.: Aktualne problemy zarz dzania bibliotek uniwersyteck w Leeds. [W:] Biblioteka naukowa:
automatyzacja, organizacja, zarz dzanie: materiały z konferencji naukowej „Organizacja i zarz dzanie
bibliotekami naukowymi w procesie automatyzacji” (Pozna 15-17 listopada 1994). Wydaw. SBP, Warszawa
1995, s. 126-127.
29
Wojciechowski J.: Idee..., s. 13-15, 18-23.
26
10
Radosław Gazi ski
rozpada si na dwie nierówne grupy30. Około 20% populacji to osoby
zarz dzaj ce w ró nych sferach ycia (politycy, prawnicy, kadra dowódcza
armii i policji, menad erowie wysokiego i redniego szczebla, twórcy kultury
i sztuki, naukowcy), a około 80% to ludzie zarz dzani31. Elity owego
społecze stwa przyszło ci, mam tak nadziej , nie rozstan si ze słowem
drukowanym. I w tym sensie nie zanikn biblioteki, szczególnie naukowe, takie
jakie dzisiaj znamy. Nabior one jednak elitarnego charakteru. I po raz kolejny
zatoczymy olbrzymie koło nawi zuj c do czasów staro ytnych czy
redniowiecza, w których z bibliotek korzystały wył cznie elity.
4. Wnioski
Funkcje bibliotek s niezmienne od stuleci i to wła nie one kształtuj
organizm biblioteczny, okre laj jego główne kierunki działania. Aby sprosta
postawionym zadaniom biblioteki musz by odpowiednio zorganizowane,
a cała organizacja przestrzeni bibliotecznej jest niczym innym jak tylko
wynikiem pełnionych funkcji. Jednak pod ci nieniem zewn trznym
(komputeryzacja i informatyzacja) organizmy biblioteczne zaczynaj
ewoluowa . Niektóre funkcje niegdy główne (gromadzenie, opracowanie,
przechowywanie) nie trac c do ko ca swego znaczenia z wolna ust puj
udost pnianiu poł czonemu z informacj . Wpływa to oczywi cie na ewolucyjn
zmian całego organizmu bibliotecznego. Jednak w Polsce z powodów mizerii
finansowej bibliotek proces ten wcale nie nast puje zbyt dynamicznie. Mimo to
i w naszym kraju główne biblioteki naukowe zostały skomputeryzowane i po
cz ci otrzymały zintegrowane systemy biblioteczne. Przechowuj one dzi
obok tradycyjnych ksi ek i czasopism ró nego rodzaju materiały na innych
no nikach, tworz własne bazy oraz wykupuj dost py online do komercyjnych
baz ksi ek i czasopism. Jeste my wi c w Polsce przynajmniej w przypadku
najwa niejszych bibliotek na pocz tku epoki elektronicznej. Nie zmienia to
jednak ani funkcji tych bibliotek ani te w sposób zdecydowany ich struktury.
Dopiero ewentualne przej cie do stadium biblioteki cyfrowej (lub te
wirtualnej) mo e spowodowa , w mniej lub bardziej odległej przyszło ci
radykalne zmiany. Tradycyjne funkcje bibliotek zanikn , co całkowicie
przeobrazi lub zlikwiduje znany nam organizm biblioteczny. Natomiast my li
ludzkie zapisane na papierze b d
przechowywane w bibliotekach
historycznych bliskich współczesnym archiwom o funkcjach i organizacji jakie
posiadaj dzisiejsze biblioteki. Zasadnicz ró nic b dzie jednak fakt, e owe
biblioteki historyczne (by mo e poł czone z archiwami) b d odwiedzane
jedynie przez ludzi zajmuj cych si badaniem dawnych czasów.
30
Radwa ski A.: Komputery..., s. 103-106.
Szybkie tempo współczesnego ycia, zapotrzebowanie na ekspresow informacj powoduje, e
zainteresowany otrzymuje szybkie migawki, a nie wiedz o skomplikowanym wiecie. Taki przekaz to
strz py informacji powoduj ce, e ludzie staj si bezwoln mas . Grygrowski D.: Dokumenty..., s. 95.
31
Zmienna czy trwała natura biblioteki naukowej?
11
Bibliografia
[1] Bibliotekarstwo naukowe, red. A. Łysakowski. Wydaw. Nauk. PWN, Warszawa 1956.
[2] Bibliotekarstwo, red. Z. migrodzki. Wydaw. SBP, Warszawa 1998.
[3] Bie kowska B., Chamerska H.: Tysi c lat ksi ki i bibliotek w Polsce. Ossolineum,
Wrocław 1992.
[4] Bolesta-Kukułka K.: wiat organizacji. [W:] Zarz dzanie: teoria i praktyka, red. A. K.
Ko mi ski, W. Piotrowski. Wydaw. Nauk. PWN, Warszawa 1999.
[5] Burton P. F.: Zintegrowane, biblioteczne systemy online: biblioteka wirtualna.
„Bibliotekarz”. 1994 nr 2.
[6] Chmielewska-Gorczyca E.: Biblioteka wirtualna – wizja czy rzeczywisto . „Przegl d
Biblioteczny”. 1996 z. 2-3.
[7] Cudnik Z.: Skarbnice wiedzy. Ossolineum, Wrocław 1980.
[8] Davis R. H.: Aktualne problemy zarz dzania bibliotek uniwersyteck w Leeds. [W:]
Biblioteka naukowa: automatyzacja, organizacja, zarz dzanie: materiały z konferencji
naukowej „Organizacja i zarz dzanie bibliotekami naukowymi w procesie automatyzacji”
(Pozna 15-17 listopada 1994). Wydaw. SBP, Warszawa 1995.
[9] Eco U.: O bibliotece. Ossolineum, Wrocław 1990.
[10] Górny M.: Ocena efektywno ci udost pniania informacji w bibliotekach naukowych.
Wydaw. Nauk. UAM, Pozna 1999.
[11] Górny M.: Od gromadzenia zbiorów do zarz dzania zbiorami. [W:] Stan i potrzeby polskich
bibliotek uczelnianych: materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej (Pozna 13-15
listopada 2002). Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, Pozna 2002.
[12] Grygrowski D.: Dokumenty nieksi kowe w bibliotece. Wydaw. SBP, Warszawa 2001.
[13] Hollender H.: Przyszło zawodu bibliotekarskiego. [W:] Zawód bibliotekarza dzi i jutro:
materiały z ogólnopolskiej konferencji (Nał czów 18-20 wrze nia 2003). Wydaw. SBP,
Warszawa 2003.
[14] Hollender H.: Te nieprzewidywalne biblioteki akademickie. [W:] Stan i potrzeby polskich
bibliotek uczelnianych: materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej (Pozna 13-15
listopada 2002). Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, Pozna 2002.
[15] Jazdon A.: Z problemów organizacji i zarz dzania bibliotek uczelnian w procesie
automatyzacji. „Bibliotekarz”. 1995 nr 9.
[16] Kisilowska M.: Misja biblioteki i bibliotekarza. [W:] Biblioteka w otoczeniu społecznym.
Wydaw. SBP, Warszawa 2000.
[17] Kobierska-Maciuszko E.: Budownictwo biblioteczne w ostatnim dziesi cioleciu – główne
tendencje w projektowaniu. [W:] Stan i potrzeby polskich bibliotek uczelnianych: materiały
z ogólnopolskiej konferencji naukowej (Pozna 13-15 listopada 2002). Biblioteka
Uniwersytecka w Poznaniu, Pozna 2002.
[18] Kołodziejska J.: Za drzwiami bibliotek. Biblioteka Narodowa, Warszawa 1996.
[19] Komputeryzacja bibliotek: materiały z konferencji (24-26 maja 1993 Toru ), red B.
Ryszewski. Wydaw. UMK, Toru 1993.
[20] Kuligowska K. J.: Ksi ka elektroniczna - chwilowa moda czy zwiastun rewolucji w
bibliotekach. „Bibliotekarz”. 1997 nr 1.
[21] Lesk M.: Cyfrowe ksi ki. „ wiat Nauki”. 1997 nr 5.
[22] Lynch C.: Przeszukuj c Internet. „ wiat Nauki”. 1997 nr 5.
[23] Machalska-Garbacz A.: Nasza przyszło : biblioteka elektroniczna czy biblioteka cyfrowa.
„Przegl d Biblioteczny”. 1997 nr 2-3.
[24] Maj J., Nahotko M., Szcz ch W.: Zastosowanie komputera w bibliotece: poradnik. Wydaw.
SBP, Warszawa 1996.
[25] Ogólna teoria systemów, red. G. J. Klir. Wydaw. Naukowo-Techniczne, Warszawa 1976.
[26] Radwa ski A.: Komputery, biblioteki, systemy. Wydaw. SBP, Warszawa 1996.
[27] Sordylowa B.: Z problematyki bibliotek i informacji naukowej. Wydaw. Nauk. PAN,
Warszawa 1997.
[28] Straus G., Wolff K.: Polacy i ksi ki: społeczna sytuacja ksi ki w Polsce 1992 roku.
Biblioteka Narodowa, Warszawa 1996.
12
Radosław Gazi ski
[29] wiat biblioteki elektronicznej w klasycznej bibliotece naukowej: mo liwo ci rozwoju,
uwarunkowania i ograniczenia: materiały konferencyjne (Pozna , 19-20 marca 1998), red.
H. Gani ska. Biblioteka Główna Politechniki Pozna skiej, Pozna 1998.
[30] Wojciechowski J.: Biblioteka akademicka: mo liwe zmiany organizacji. [W:] Stan i potrzeby
polskich bibliotek uczelnianych: materiały z ogólnopolskiej konferencji naukowej (Pozna
13-15 listopada 2002). Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu, Pozna 2002.
[31] Wojciechowski J.: Bibliotekarstwo: zawód czy zatrudnienie. [W:] Zawód bibliotekarza dzi i
jutro: materiały z ogólnopolskiej konferencji (Nał czów 18-20 wrze nia 2003). Wydaw.
SBP, Warszawa 2003.
[32] Wojciechowski J.: Idee i rzeczywisto : bibliotekarstwo pragmatyczne. Wydaw. SBP,
Warszawa 2002.
[33] Wojciechowski J.: Nowe stare bibliotekarstwo. „Przegl d Biblioteczny”. 1995 nr 1.
[34] Wojciechowski J.: Organizacja i zarz dzanie w bibliotekach. Wydaw. Nauk. PWN, Kraków
1997.
[35] Wojciechowski J.: Praca z u ytkownikiem w bibliotece. Wydaw. SBP, Warszawa 2000.
[36] Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach. Wydaw. SBP, Warszawa 2004.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Maria Anna Jankowska
Profesor Fundacji Fulbrighta 2004/05
University of Idaho Library
Moscow, USA
Najnowsze trendy w ameryka skich
bibliotekach akademickich
The newest trends in American
academic libraries
Abstrakt
Ameryka skie biblioteki akademickie prze ywaj ogromne zmiany zarówno w sferze swoich
usług jak i kolekcji. O tempie i charakterze tych zmian decyduj uwarunkowania demograficzne
studentów, nowe technologie informacyjno–komunikacyjne, kwalifikacje bibliotekarzy oraz
ograniczenia natury ekonomicznej. Referat nie tylko prezentuje wy ej wymienione czynniki
okre laj ce kierunki rozwoju bibliotek akademickich, ale tak e szuka odpowiedzi na zasadnicze
pytanie: na ile biblioteki roku 2015 b d w stanie zaspokaja rosn ce potrzeby informacyjne
swoich u ytkowników?
Słowa kluczowe
ameryka skie biblioteki akademickie; kierunki rozwoju; potrzeby informacyjne u ytkowników
Abstract
American academic libraries are undergoing changes in their services as well as their
collections. The tempo and character of these changes are decided by student demographic
factors, new information-communication technology, librarian qualifications as well as economic
barriers. This paper not only presents the above mentioned factors determining trends of
development in academic libraries, but it also searches for an answer to the question: how will
libraries be able to satisfy the growing information needs of their patrons in 2015?
Key words
American academic libraries; trends of development
1. Wprowadzenie
Współczesne szkolnictwo wy sze zmaga si z problemami okrojonych
bud etów [1] dynamicznym rozwojem technologii informacyjnych
i komunikacyjnych oraz realiami społeczno-demograficznymi. Biblioteki
akademickie jako serca informacyjne szkół wy szych s ci le uzale nione
finansowo i merytorycznie od swoich uczelni wy szych. Konsekwencj tych
uzale nie jest fakt, e oczekuje i wymaga si od nich coraz wi cej przy
zmniejszaj cych si nakładach finansowych. Jednocze nie dynamicznie
zmieniaj ce
si technologie informacyjno-komunikacyjne wpływaj na
pracowników naukowych, studentów oraz u ytkowników bibliotek, kształtuj c
ich indywidualn produktywno , komunikacj i współprac naukow , udział
w badaniach naukowych, nauczanie studentów, profesjonalne dokształcanie
oraz zwi kszaj c popyt na informacj naukow . Internet i technologie cyfrowe
zmieniły tryb tworzenia, produkowania, dystrybucji i dost pu do informacji
Najnowsze trendy w ameryka skich bibliotekach akademickich
15
naukowej. W warunkach okrojonych bud etów na szkolnictwo wy sze,
dynamicznie zmieniaj cych si technologii wymagaj cych du ych rodków
finansowych i rosn cych potrzeb informacyjnych nowej generacji
u ytkowników, nale y zada fundamentalne pytanie – jakie plany i działania
bibliotek akademickich umo liwi im zaspokojenie potrzeb informacyjnych
u ytkowników w roku 2015?
2. Wpływ technologii informacyjno–komunikacyjnych na biblioteki
i ich u ytkowników
Technologie informacyjno-komunikacyjne według Richarda Heeks
obejmuj nie tylko technologie cyfrowe niezb dne do obsługi komputerów, ich
programów czy sieci komputerowych, ale tak e technologi analogow
w postaci fal elektromagnetycznych wytwarzan przez radio, telewizor czy
telefon. Ponadto w skład technologii informacyjno–komunikacyjnych wchodz
tak e technologie oparte na słowie pisanym [2]. Komputeryzacja,
telekomunikacja, poł czenia bezprzewodowe, digitalizacja, Internet i jego
narz dzie jakim jest World Wide Web (Web) wraz z szerokim wachlarzem
zasobów i usług elektronicznych zmieniły procesy tworzenia, dystrybuowania,
przekazywania, gromadzenia, archiwizowania, zarz dzania oraz dost pu do
informacji. Mo na stwierdzi , e technologie komunikacyjno-informacyjne
stały si niezb dnym atrybutem nowoczesnego procesu funkcjonowania oraz
nauczania zarówno w uczelniach, jak i bibliotek akademickich [3].
W roku 1967 Eric Ashby podkre lił, e wykorzystanie technologii
komputerowych do procesu nauczania nale y uwa a jako czwart rewolucj
dokonan w procesie edukacji. Jako pierwsz uwa ał wprowadzenie słowa
pisanego, drug było ustanowienie szkół publicznych, a trzeci stanowiło
szerokie wprowadzenie podr czników i skryptów [4]. Jak pokazały badania
McGraw–Hill Ryerson, 83 procent ameryka skich i kanadyjskich profesorów
akademickich uwa a, e technologia paj czyny sieciowej, czyli Web, jest
bardziej efektywna w szukaniu i znalezieniu informacji, ni tradycyjne ródła
informacji dost pne w bibliotekach akademickich [5].
Wpływ technologii komunikacyjno-informacyjnych na u ytkowników
bibliotek akademickich nale y rozpatrywa w dwóch płaszczyznach.
Po pierwsze technologie te usprawniły komunikacj , styl uczenia,
produktywno
naukow , badania naukowe, sposób szukania i u ywania
informacji naukowej oraz mo liwo ci profesjonalnego i osobistego rozwoju.
Z drugiej jednak strony zastosowanie i wykorzystanie tych technologii
wpłyn ło na gigantyczny wzrost ilo ci dost pnej informacji okre lany mianem
chaosu informacyjnego, z którym u ytkownicy bibliotek borykaj si
codziennie. Chaos informacyjny zwi kszył wymagania u ytkowników w
zakresie znajomo ci ró norodnych ródeł i formatów informacji naukowej.
Zwi kszył tak e odpowiedzialno
bibliotek akademickich za efektywne
kształcenie u ytkowników w zakresie obsługi i wykorzystania nowych
technologii informacyjno-komunikacyjnych.
16
Maria Anna Jankowska
Tendencja ta uwidoczniła si w statystykach prezentowanych w roku
2002/03 przez Stowarzyszenie Bibliotek Naukowych (Association of Research
Libraries, ARL) wykazuj cych,
e przeci tna biblioteka naukowa
przeprowadziła ponad 823 szkole dla swoich u ytkowników. Wska nik
wzrostu szkole bibliotecznych wskazuje na rosn cy udział bibliotek
w powszechnej
edukacji
informacyjno-komunikacyjnej,
tak
istotnej
w nowoczesnym procesie nauczania akademickiego.
Ponadto wska niki statystyczne
obejmuj ce lata 1991-2003
w bibliotekach naukowych zanotowały spadek wypo ycze ksi ek (-7%),
spadek obsługi czytelników w zakresie informacji naukowej (-29%), spadek
u ytkowania materiałów w bibliotekach (-49%) przy ponad 113% wzro cie
w obsłudze mi dzybibliotecznej i 61% wzro cie w grupowych szkoleniach
bibliotecznych [6].
Wska niki te wyra nie wskazuj
na zmiany zapotrzebowa
u ytkowników na rodzaje usług bibliotecznych i ich potrzeb informacyjnych.
Niemniej jednak te do
tradycyjne mierniki oceny bibliotek
akademickich nie pozwalaj mierzy wpływu wykorzystania technologii
informacyjno-komunikacyjnych wprowadzonych do bibliotek w postaci szeregu
usług online oraz elektronicznych i wirtualnych zasobów informacyjnych.
3. Nowe inicjatywy bibliotek akademickich
Z jednej strony limitowane ekonomiczne zasoby z uczelni, a z drugiej
strony nacisk u ytkowników na inwestowanie w coraz nowsze narz dzia
i technologie informacyjne, dynamicznie wzrastaj ce koszty literatury
naukowej, zawiłe umowy licencyjne z producentami baz danych - to tylko
niektóre czynniki zewn trzne, na które biblioteki naukowe nie maj wi kszego
wpływu.
Te zewn trze czynniki, jak i ch lepszego słu enia u ytkownikom,
stworzyły podwaliny nowego modelu planowania strategicznego. Planowania
polegaj cego na przej ciu z planowania zorientowanego na zadania
do planowania zorientowanego na zaspokojenie zapotrzebowa wynikaj cych
z misji uniwersytetów i bibliotek, kład cego nacisk na maksymalizacj
posiadanych zasobów i najlepszych rozwi za zapewniaj cych znalezienie
poszukiwanych rezerw. Planowanie skoncentrowane na jako ci wymagało
opracowania nowych narz dzi, których opracowaniem zaj ł si Komitet
Statystyk i Pomiarów Stowarzyszenia Bibliotek Naukowych. W ten sposób
powstało szereg nowych narz dzi pomiaru jako ci w bibliotekach, takich jak
LibQUAL+™, DigQual ™, MINES for Libraries ™, E-Metrics, Learning
Outcomes, czy SAILS [7].
Narz dzia mierz ce jako usług bibliotek, efektywno projektów
digitalnych, wpływ usług online i elektronicznych zasobów na zadowolenie
u ytkowników, czy metody oceniaj ce stan wiedzy i umiej tno ci informacyjne
i komunikacyjne studentów coraz bardziej wypieraj dotychczas stosowane
ilo ciowe mierniki oceny działalno ci bibliotek akademickich (ilo ksi ek,
czasopism, elektronicznych baz danych, wypo ycze na jednego studenta, etc.).
Najnowsze trendy w ameryka skich bibliotekach akademickich
17
Rezultaty bada jako ci usług i kolekcji bibliotek wpłyn ły
na wypracowanie szeregu nowych inicjatyw:
− przej cie od rozwoju kolekcji do zarz dzania kolekcj („from just in case to
just in time”), koncentracja zakupu materiałów w celu zabezpieczenia
potrzeb informacyjnych;
− propagowanie „open-access publishing and self-archiving” poprzez cisł
współprac z wydawnictwami uczelnianymi, pracownikami naukowymi,
archiwami, organizacjami czy bibliotekami publicznymi;
− tworzenie „institutional repositories, knowledge products, scholars portals”;
− realizowanie
programów
powszechnej
edukacji
informacyjnokomunikacyjnej;
− budowanie „information commons”.
4. Trendy i plany na przyszło
W roku 2003 Ayers i Grisham słusznie stwierdzili, e prawdziwymi
bohaterami rewolucji cyfrowej w szkolnictwie wy szym s biblioteki.
Wprowadziły one z entuzjazmem przyj te przez u ytkowników „e-books,
e-journals, digital audio books, e-prints, print-on-demand (POD), audiovisual
media.” Poprzez szereg usług online typu „e-reserve, e-renewal, 24/7 virtual
reference, self-initiated transactions, end-users searches” wprowadziły one
mo liwo korzystania z bibliotek na odległo . Powi kszyły kolekcje bibliotek
poprzez zakup licencji na elektroniczne zasoby informacyjne. Wprowadziły
szereg nowych inicjatyw pozwalaj cych na lepsz komunikacje naukow ,
obsług i zadowolenie u ytkowników. W przyszło ci u ytkownicy bibliotek,
korzystaj cy ze zwi kszaj cych si form nowoczesnych usług bibliotecznych,
mog tak e liczy na zwi kszaj c si ilo dost pnej informacji elektronicznej
i multimedialnej na coraz wi ksze zasoby naukowe w formatach: open-access
i cyfrowych archiwów instytucjonalnych, narodowych oraz regionalnych.
Podsumowuj c nale y stwierdzi , e w licz cych ponad 200 lat
ameryka skich bibliotekach akademickich przyszedł czas na rewolucyjne
zmiany. Zmiany te nie dotycz tylko form oferowanych usług i kolekcji, ale
tak e ich struktur organizacyjnych i przestrzennych. W ich realizacji na
niedalek przyszło do roku 2015 pomocne im b d działania całkowitej
kooperacji, wspólnego porozumienia, dzielenia si kolekcjami, rozbudowania
systemu networking, integracji swoich usług z usługami uczelni oraz aktywnym
uczestnictwie w szkoleniu studentów w zakresie powszechnego programu
informacji i komunikacji naukowej.
18
Maria Anna Jankowska
Bibliografia
[1] Guskin, A. E., Marcy, M. B.: Dealing with the future now: principles for creating a vital
campus in a climate of restricted resources. “Change”. 2003 nr lipiec-sierpie [dok. elektr.]
http://www.findarticles.com/p/articles/mi_m1254/is_4_35/ai_104209666 [odczyt 4.04.2005].
[2] Heeks R.: Information and communication technologies, poverty and development.
“Development Informatics Working Paper Series”. 1999 no. 5 [dok. elektr.]
http://idpm.man.ac.uk/wp/di/di_wp05abs.htm [odczyt 4.04.2005].
[3] Jankowska M.: Powszechna edukacja informacyjno-komunikacyjna jako atrybut
bibliotekarstwa akademickiego. „Biuletyn EBIB”. 2005 nr 1 (62) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2005/62/jankowska.php [odczyt 4.04.2005].
[4] Ashby E.: Adapting universities to a technological society. MIT Press, Boston, 1967.
[5] Web-based technology has immediate impact on student success in higher education [dok.
elektr] http://www.mcgrawhill.ca/highereducation/student+success/student+success.php
[odczyt 4.04.2005].
[6] ARL Statistics 2002-03: research library trends. [dok. elektr.]
http://www.arl.org/stats/arlstat/03pub/03intro.html [odczyt 4.04.2005].
[7] ARL New measures initiative [dok. elektr] http://www.arl.org/stats/newmeas/index.html
[odczyt 4.04.2005].
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Gra yna Piotrowicz
Uniwersytet Wrocławski we Wrocławiu
Biblioteka Uniwersytecka
[email protected]
Biblioteki naukowe wobec kulturowych
i cywilizacyjnych potrzeb społecze stwa
The relation of scientific libraries to cultural
and civilization needs of a society
Abstrakt
Biblioteki naukowe, jak inne, s instytucjami kultury działaj cymi w powi zaniu z tradycj
i wypełniaj cymi bardzo wa ne zadania polegaj ce na zabezpieczaniu i popularyzacji
dziedzictwa kulturowego. Jednak e z drugiej strony, szybki rozwój cywilizacji spowodował,
e współczesne biblioteki naukowe wykorzystuj w swej działalno ci rozwi zania oparte na
technologiach informatyczno - komunikacyjnych, aby, jako aktywne o rodki edukacji i informacji,
czynnie uczestniczy w procesie globalizacji i tworzenia społecze stwa informacyjnego. W ten
sposób tradycyjne biblioteki przeobra aj si w biblioteki hybrydowe, w których nast puje
hybrydyzacja: mediów (media drukowane i cyfrowe), usług (realizowane tradycyjnie i sieciowo),
umiej tno ci (zarówno bibliotekarze jak i u ytkownicy zmuszeni s do korzystania z hybrydowych
ródeł informacji i usług) oraz rodowiska funkcjonowania bibliotek (rzeczywiste - budynek
biblioteki i wirtualne - biblioteka w sieci). Model hybrydowy pozwala bibliotekom naukowym
elastycznie reagowa na potrzeby i oczekiwania u ytkowników, którzy s członkami
rozwijaj cego si społecze stwa informacyjnego.
Słowa kluczowe
biblioteka naukowa; biblioteka hybrydowa; centrum edukacji, informacji i kultury; Internet
Abstract
Scientific libraries, like the others, are culture centers connected with tradition and fulfilling very
important task of preservation and popularization of cultural heritage. On the other hand,
however, the fast development of civilization makes the present day scientific libraries employ the
information and communication technology. This enables them to participate actively in the
process of globalization and creation of the information society, acting as centers of education
and information. In this way the traditional libraries are being transformed into hybrid libraries,
where the hybridization processes affect: the media (printed and digital), services (traditional and
networked), skills (of librarians and users) and the library environment (library premises and
virtual library on the web). The hybrid model seems to be flexible enough for scientific libraries
to meet information needs and expectations of their users, who are the members of a developing
information society.
Key words
scientific library; hybrid library; center of education; information and culture; Internet
1. Wprowadzenie
Biblioteki naukowe uczelni wy szych pełni ró norodne funkcje
w rodowisku. Z jednej strony działalno ci sw wspieraj procesy dydaktyczne
i naukowo-badawcze na uczelniach, z drugiej - pełni c funkcje ogólnodost pnych bibliotek publicznych, zapewniaj szerokim kr gom u ytkowników
20
Gra yna Piotrowicz
dost p do informacji i wiedzy. Ponadto, jako instytucje kultury wnosz aktywny
wkład w rozwój ycia kulturalnego społecze stwa.
Dlatego procesy zachodz ce w bibliotekach nie mog by rozwa ane
w oderwaniu od dokonuj cych si przemian społecznych i cywilizacyjnych.
Biblioteka, jako instytucja społeczna, jest bowiem poł czona z ewolucj całego
systemu wiedzy i komunikacji. „Wraz z szybkim rozwojem nauki i technologii
wiat wkracza obecnie w er informacji. Oparte na Internecie, komputerach
oraz telekomunikacji technologie cyfrowe i multimedialne - ludziom, którzy je
wykorzystuj - ukazuj zupełnie nowy wiat. Budowanie infostrad zmienia
społeczne metody produkcji, sposoby studiowania i ycia, powoduj c
gwałtown zmian niemal w ka dej dziedzinie…”1 Kraje rozwini te
gospodarczo znajduj si obecnie w fazie rewolucji informacyjnej, która jest
tak e rewolucj komunikacyjn . „Konwergencja telekomunikacji, technologii
komputerowej i audiowizualnej, okre lana mianem rewolucji telematycznej”2
jest jednym z najwa niejszych etapów tworzenia podstaw telekomunikacyjnych
społecze stwa informacyjnego. Termin „społecze stwo informacyjne”3 okre la
przemiany społeczne spowodowane nie tylko przyspieszonym obiegiem
informacji oraz informatyzacj , ale wyra nym wzrostem zapotrzebowania
społecznego na otwarty dost p do informacji, nieograniczony przez czas
i przestrze .
„Biblioteki s cz ci społecze stwa i odzwierciedlaj zachodz ce
w nim przemiany.”4 Czynne uczestnictwo bibliotek w powstaj cej globalnej
infrastrukturze informacyjnej mobilizuje je do adaptacji nowoczesnych
technologii i rozpowszechniania informacji w formatach cyfrowych. „Biblioteki
podejmuj
stale wyzwania zwi zane z zaspokajaniem publicznego
zapotrzebowania na nowe usługi informacyjne, które wspierałyby
społecze stwo w procesie samokształcenia i promowały Internet jako narz dzie
wspólnego wykorzystywania informacji.”5
2. Rozwój społecze stwa informacyjnego
„W społecze stwie informacyjnym dost p do informacji, wiedzy
i technologii oraz ich efektywne wykorzystanie staj si głównym narz dziem
rozwoju ekonomicznego i społecznego. Sił nap dow przemian s technologie
informatyczne i komunikacyjne, a procesem stale im towarzysz cym transformacja.”6
1
Rumei G.: Constructing library networks with Chinese characteristics: bringing about society –
wide sharing of information resources. “The International Information & Library Review”. 2004 no. 36,
pp. 283-290.
2
Babik W., Rykaczewska-Wiórogórska B.: Telematyka – koncepcja i wykorzystanie w społecze stwie
informacyjnym. „Zagadnienia Informacji Naukowej”. 1998 nr 17 (1), s. 64 -73.
3
Bem D. J.: Multimedialne usługi. [W:] VII Krajowa Konferencja KOWBAN’2000 (Wrocław – Polanica
Zdrój): materiały. Wrocław 2000, s. 13-32.
4
Saunders L. M.: The Human Elements in the Virtual Libraries. “Library Trends”. 1999 no. 47 (4),
pp. 771-787.
5
Jankowska M. A., Jankowski P.: Is this a geolibrary? A case of Idaho Geospatial Data Center.
“Information Technology and Libraries”. 2000 no 19 (1), pp. 4-10.
6
Piotrowicz G.: Kreowanie serwisów informacyjnych w hybrydowej bibliotece uczelnianej. [W:]
Profesjonalna informacja w Internecie, red. M. Kocójowa. Wydaw. UJ, Kraków 2005, s. 219-229.
Biblioteki naukowe wobec kulturowych i cywilizacyjnych potrzeb…
21
W społecze stwie takim zmienia si tak e natura gospodarki
z bazuj cej na dobrach materialnych na opart na wiedzy, oraz nast puj
przemiany w strukturze zawodowej i zatrudnieniu. „Informacja i wiedza staj
si kluczem strategicznym dokonuj cym transformacji zasobów, tak jak praca
i kapitał stanowiły centralne zasoby społecze stwa industrialnego.”7 Dzi ki
szybkim sieciom teleinformatycznym, ł cz cym miejsca na całym wiecie
nast puje kompresja czasu i przestrzeni. „Czas jak gdyby kurczył si , poprzez
niemal natychmiastowy kontakt, mo liwy za po rednictwem ł czno ci
komputerowej i telekomunikacyjnej.”8 Zjawiska te maj równie wpływ na
rozwój globalizacji i sprzyjaj demokratyzacji dost pu do sieciowych zasobów
informacyjnych.
W zmieniaj cym si społecze stwie przeobra eniu ulega równie
rodowisko funkcjonowania bibliotek oraz oczekiwania ich u ytkowników.
2.1. Zmiany w rodowisku edukacyjnym
Komputeryzacja,
technologie
cyfrowe
i
teleinformatyczne
spowodowały powstanie „nowych technik informacyjnych”9 i kanałów
dystrybucji danych.
W rodowisku edukacyjnym oprócz tradycyjnych form pracy zwi zanej
z aktywno ci naukowo-badawcz , nauczaniem i uczeniem si – pojawiły si
nowe, oparte na wykorzystaniu najnowszych narz dzi. Wzajemne
komunikowanie si uczonych oraz publikowanie rezultatów ich bada coraz
cz ciej przybiera form cyfrow i odbywa si w przestrzeni sieciowej.
Ukształtował si te i zyskuje wzrastaj ce znaczenie nowy model uczenia si na
odległo (tzw. distance learning lub e-learning), stosowany coraz bardziej
powszechnie przez uczelnie wy sze, tak e w wersji kształcenia ustawicznego
(lifelong learning, lifelong education).
Rozwój nowoczesnych praktyk pracy akademickiej, odbywaj cych si
w oparciu o media cyfrowe i rodowisko sieciowe, cz sto w trybie online, nie
wyeliminował i nie zast pił całkowicie dotychczas stosowanych, tradycyjnych
metod, lecz rozwija si jako ich uzupełnienie.
Oznacza to, e współczesne praktyki edukacyjne nadaj sens istnieniu
i organizacji jednocze nie realnej i wirtualnej przestrzeni działa , czyli
hybrydowej przestrzeni edukacyjnej. „Coraz wi ksza ilo uczelni działa dzisiaj
w hybrydowym rodowisku uczenia si , w którym cz
lub cało pracy
akademickiej odbywa si online. Nawet, gdy u ywany jest tradycyjny model
nauczania – działania nie s ju ograniczone do jednej przestrzeni, z powodu
u ycia narz dzi elektronicznych, cho by np. e-mail. Przez ignorowanie wiedzy
komputerowej i kontekstu komputeryzacji mo na straci wa ny aspekt wiedzy
nt. kultury organizacyjnej i sposobów, w jakie praca jest wykonywana
7
Bell D.: Communication technology: for better or for worse? [W:] Salvagio J.L. (ed.): The information
society: economics, social, and structures issues. Lawrence Erlbaum Associates, New Jersey, pp. 89-103.
Li B.: Development in information society as reflected in online abstracts of The Information Society (19832000). “International Information & Library Review”. 2002 no 34, pp. 335-349.
9
Por. przyp. 2.
8
22
Gra yna Piotrowicz
w rodowisku akademickim. Obie przestrzenie: rzeczywistego i zdalnego
nauczania pozostaj bowiem pod nieograniczonym wpływem, wci rosn cego,
wykorzystywania komputerów w edukacji.”10
2.2. Przeobra enia w bibliotekach uczelnianych
„W przeci gu ostatnich dwóch dekad biblioteki podlegały znacz cym
zmianom, spowodowanym wykorzystywaniem technologii informatycznych
w katalogowaniu, systemach wypo ycze , systemach online wyszukiwania
informacji, elektronicznym dostarczaniu dokumentów i bazach danych na CDROM. Rozwój Internetu, digitalizacja oraz mo liwo dost pu do biblioteki
i materiałów badawczych z odległych lokalizacji - wywołały ogromne zmiany
pod koniec XX wieku.”11 Z kolei „rozwój systemów eksperckich, sieci
bezprzewodowych, kolekcji wirtualnych, interaktywnych interfejsów Web,
wirtualnych usług informacyjnych oraz osobistych portali Web – wskazuje na
jeszcze wi ksze przeobra enia, nast puj ce od rozpocz cia nowego millennium.
W dodatku, znacz ce i bardzo szybko pojawiaj ce si zmiany nast puj
w bibliotekarstwie, gdzie tworzone s biblioteki cyfrowe i elektroniczne - by
uzupełni , a w niektórych przypadkach zupełnie zast pi , biblioteki
tradycyjne.”12 Najwi cej samodzielnie funkcjonuj cych bibliotek cyfrowych
powstaje w USA, Kanadzie, Australii i Europie Zachodniej. W innych krajach
jest ich znacznie mniej. W zdecydowanej wi kszo ci bibliotek akademickich
utrwala si jednak model hybrydowy, który ł czy bibliotek tradycyjn
z rozwijan
równocze nie bibliotek
elektroniczn
i/lub repozytorium
cyfrowym.
3. Biblioteki hybrydowe i ich charakterystyka
Najwcze niej
poj cia biblioteki
hybrydowej
u ył
Sutton,
charakteryzuj c j jako bibliotek , w której „równowaga mi dzy informacj
w wersji drukowanej i meta-informacj w wersji cyfrowej przemieszcza si
wyra nie w kierunku mediów cyfrowych.”13 Biblioteka taka, jego zdaniem,
gwarantuje te dost p do rozproszonych zasobów sieciowych.
Inn nazw zaproponowan dla okre lenia biblioteki cyfrowej jest
biblioteka zintegrowana, rozumiana jako „ł cz ca w kontekst działaj cej
instytucji - szereg technologii pochodz cych z ró nych ródeł, a tak e
eksploatuj ca zintegrowane systemy i serwisy, które działaj zarówno
w rodowisku elektronicznym jak i tekstowym. Powinna ona integrowa dost p
10
Merkel C.: Folkloristics and educational spaces: material lore in classrooms with and without walls.
“Library Trends”. 1999 no. 7 (3), pp. 417-438.
Ostrow R. L.: Library culture in the electronic age: a case study of organizational change. The State
University of New Jersey, New Brunswick, NJ, Rutgers 1998.
12
Ramzan M.: Effects of IT utilization and knowledge on librarians’ IT attitudes. “The Electronic Library”.
2004 no. 22 (5), pp. 440-447.
13
Sutton S.: Future service models and the convergence of functions: the reference librarian as technician,
author and consultant. [W:] The roles of reference librarians, today and tomorrow. Haworth Press, New York
1996, pp. 125-143.
11
Biblioteki naukowe wobec kulturowych i cywilizacyjnych potrzeb…
23
do wszystkich rodzajów zasobów (...) u ywaj c ró norodnych technologii ze
wiata biblioteki cyfrowej i stosuj c je do ró nego typu mediów.”14
Dla podobnego typu biblioteki zaproponowano równie nazw
biblioteki – bramy (gateway library), zdefiniowanej jako „system informacyjny,
który dostarcza pojedynczego, wygodnego, nieskomplikowanego punktu
wej ciowego do starannie wyselekcjonowanej kolekcji zło onej z informacji
bibliograficznych, pełnotekstowych i numerycznych.”15
W zwi zku z szerokim wykorzystywaniem technologii komputerowych
i teleinformatycznych mo na zaryzykowa stwierdzenie, e obecnie niemal
wszystkie współczesne biblioteki akademickie w naszym kraju reprezentuj
model hybrydowy, charakteryzuj cy si m.in. hybrydyzacj mediów, usług
i umiej tno ci (zarówno personelu bibliotecznego, jak i u ytkowników).
3.1. Hybrydyzacja mediów
Biblioteki tradycyjne zawsze zajmowały si
gromadzeniem,
katalogowaniem, przechowywaniem i udost pnianiem zbiorów na no nikach
papierowych. Jednak na przestrzeni trzech ostatnich dekad zaadaptowały one
ró ne media. Najpierw były to mikroformy, potem zbiory multimedialne (filmy,
video), a w ko cu - informacje cyfrowe, które pozwoliły im, obok tradycyjnych
bibliotek, tworzy tak e - elektroniczne (cyfrowe).
W 1995 roku Negrophonte napisał, e „stanie si cyfrow wymaga
transformacji z atomów na bity.”16 Informacj w formie cyfrowej
charakteryzuj pewne zupełnie nowe cechy, takie jak: „wirtualno i poprzez to
tak e deterytorialno , w stosunku do okre lonego obszaru lub miejsca;
szybko , poniewa wymiana w sieci nie zale y od, i nie ma odniesienia do,
czasu rzeczywistego; wszechobecno , jednoczesno i płynno , wynikaj ce
z dematerializacji informacji, symultanicznego dost pu do niej i mo liwo ci
szybkiego lub natychmiastowego kontaktu oraz przesyłu odpowiedzi przez
e-mail, chat itp.”.17
Tradycyjna biblioteka funkcjonowała zawsze jako po rednik pomi dzy
u ytkownikiem a ksi k (lub czasopismem) i wydawc (lub dystrybutorem).
W bibliotece hybrydowej – w przestrzeni sieciowej – dostawcy, u ytkownicy
oraz po rednicy (czyli równie biblioteki) pozostaj we wzajemnie
dynamicznych relacjach. Co wi cej, nast puje zupełne odwrócenie ról:
„biblioteki i uczelnie staj si wydawcami, naukowcy i studenci buduj
biblioteki na swoich stronach internetowych, a sprzedawcy staj si –
archiwistami. Warto ci zarz dzania kolekcj tradycyjn staj przed cyfrow
cian , która zmienia definicj kolekcji i sposobów jej budowania.”18
14
Brophy P.: Towards a generic model of information and library services in the information age. “Journal
of Documentation”. 2000 no. 56 (2), pp. 161-184.
15
Borgman C.L.: Digital libraries and the continuum of scholarity communication. “Journal
of Documentation”. 2000 no. 56 (4), pp. 412-430.
16
Negrophonte N.: Being Digital. Knopf, New York 1995.
17
Lévy P.: O que é o virtual?, ed. 34. Saõ Paulo 1996.
18
Philips, Williams S. R.: Collection development embraces the digital age. “Library Resources & Technical
Services”. 2004 no. 48 (4), pp. 271-299.
24
Gra yna Piotrowicz
W bibliotece hybrydowej coraz wi ksza cz
materiałów przybiera posta
elektroniczn (cyfrow ) i obowi zuj w stosunku do nich zupełnie nowe wzorce
dostarczania i gromadzenia. Pojawiaj si bardzo istotne problemy dotycz ce
utrzymywania, rozwoju i zarz dzania kolekcjami cyfrowymi. „Dane staj si
osi galne dzi ki licencji i nie s wypo yczane. Mog sta si dost pne dla
okre lonych grup u ytkowników pod pewnymi warunkami i przez pewien
okre lony okres.”19
3.2. Hybrydyzacja usług
W tradycyjnej bibliotece akademickiej, do której u ytkownik
najcz ciej przybywa osobi cie, kontakty s bezpo rednie, odbywaj si
najcz ciej „twarz w twarz”, pozwalaj bibliotekarzowi zorientowa si
w potrzebach i oczekiwaniach klienta, by nast pnie zapewni mu wła ciw
obsług .
W bibliotece hybrydowej natomiast, oprócz u ytkowników
rzeczywistych, obsług zostaje obj ta cała społeczno
rozproszonych,
wirtualnych u ytkowników, zgłaszaj cych si do niej zdalnie z globalnego
rodowiska sieciowego. Kontakt z t grup klientów biblioteki hybrydowej
odbywa si zazwyczaj poprzez „bram ” prowadz c do informacyjnej
przestrzeni cyfrowej biblioteki, któr najcz ciej stanowi witryna internetowa
biblioteki.
Strony Web, stanowi ce rozbudowane multimedialne serwisy
internetowe, pełni wa n funkcj informacyjn i promocyjn . Współczesne
biblioteki hybrydowe wykorzystuj je przede wszystkim w celu informowania
o bibliotece, jej zbiorach tradycyjnych i zasobach cyfrowych oraz
organizowania dost pu do informacji elektronicznych. Ze wzgl du na brak
bezpo redniego po rednictwa ludzkiego konieczne jest porz dkowanie,
grupowanie i opisywanie zasobów cyfrowych oraz zaopatrywanie ich w tzw.
„warto
dodan ”20. W ten sposób poprzez system hiperlinków –
porz dkowanych i opisanych na witrynach - mo liwe staje si organizowanie
dost pu do kolekcji, wirtualnie wykreowanych przez personel biblioteczny,
na potrzeby u ytkowników.
Wiele bibliotek współpracuje sieciowo przy tworzeniu repozytoriów
cyfrowych, gwarantuj cych dost p do pełnych tekstów podr czników
i skryptów (wspieranie procesów edukacyjnych) i/lub zabytków pi miennictwa
(ochrona dziedzictwa kultury). Zasoby te w postaci cyfrowej staj si łatwiej
dost pne i odgrywaj wa n rol edukacyjn .
„W chwili obecnej pojawia si jednak druga generacja bibliotek
cyfrowych [przyp. aut.: zatem i hybrydowych], w których punkt ci ko ci
przesuwa si wyra nie z funkcji organizowania dost pu do informacji –
19
Dempsey L.: The network and the library: working in the new shared space: infrastructure and institutions.
“The Electronic Library”. 1999 no. 17 (4), pp. 207-211.
Piotrowicz G.: Bibliotekarz a u ytkownik-klient we współczesnej bibliotece uczelnianej [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/piotrowicz.php. [odczyt 31.03.05].
20
Biblioteki naukowe wobec kulturowych i cywilizacyjnych potrzeb…
25
w stron funkcji bezpo redniego wiadczenia usług informacyjnych online.”21
Do tego typu usług polskie biblioteki najcz ciej wykorzystuj e-mail, ale
zagraniczne - do powszechnie stosuj chat, video konferencje oraz inne
specjalistyczne oprogramowanie i realizuj je w czasie rzeczywistym 24 godz.
na dob przez 7 dni w tygodniu (24/7). By utrzyma taki standard
bezpo rednich usług online – personel bibliotek z krajów znajduj cych si
na przeciwległych półkulach Ziemi, jak np. z USA i Australii niejednokrotnie
na przemian, co 12 godz. przejmuje zdaln obsług u ytkowników biblioteki
partnerskiej.
Usługi wiadczone przez Web wykazuj zauwa aln analogi do form
usług tradycyjnych, któr
jest ich indywidualizacja, czyli wyra ne
ukierunkowanie na osobiste potrzeby konkretnego u ytkownika. W ród
rozwi za wdra anych w ramach zindywidualizowanych usług informacyjnych
zarysowuj si obecnie dwa trendy: tworzenie dla u ytkownika osobistej
przestrzeni roboczej, w której mo e on rejestrowa dane przydatne
do wykorzystania w przyszło ci oraz - automatyczne filtrowanie informacji,
wykonywane zgodnie z potrzebami lub uprawnieniami u ytkownika. 22
Jako
e koncepcja biblioteki hybrydowej zakłada tworzenie
zintegrowanego dost pu do wszystkich zbiorów i zasobów, a u ytkownicy
domagaj si zintegrowanych usług – niektóre biblioteki stworzyły ju pewne
narz dzia programowe tego typu.23 Jednak niew tpliwie jednym z najbardziej
interesuj cych rozwi za proponowanych w tej dziedzinie jest tworzony
aktualnie w Wielkiej Brytanii, projekt uniwersalnego interfejsu
wyszukiwawczego o nazwie „GSI (generic search interface), który ma
za zadanie: integrowa ró ne rodzaje zasobów, zapewnia jednolity sposób
wyszukiwania informacji w ró norodnych systemach, ujednolica
wyszukiwanie w ró nych schematach metadanych, zapewnia jednakowy
sposób przeszukiwania danych w ró nych formatach, stwarza mo liwo
identyfikacji ró nych ródeł nt. tej samej informacji i prowadzi u ytkownika
do najbardziej odpowiedniego, upraszcza identyfikacj i autoryzacj
u ytkownika, zapami tywa profil u ytkownika do indywidualizacji jego
własnego interfejsu, dynamizowa proces przeł czania do odpowiednich
materiałów informacyjnych oraz zapewnia pełn integracj z systemem
zarz dzania informacj i wykorzystywania statystyk.”24
Kierunki rozwoju i cechy nowopowstałych usług informacyjnych
realizowanych w czasie rzeczywistym wiadcz o d eniu do zapewnienia
u ytkownikowi komfortu pracy i maksymalnego upodobnienia usług
sieciowych do tradycyjnych, przy zachowaniu komfortu zwi zanego
ze zdalnym dost pem. Działania te dowodz , e współcze ni bibliotekarze s
21
Chowdhury G. G.: Digital libraries and reference services: present and future. “Journal of
Documentation”. 2002 no. 58 (3), pp. 258-283.
22
Desai C. M.: Instant messaging reference: how does it compare? “The Electronic Library”. 2003 no. 21 (1),
pp. 21-30.
23
McDonald J., Kebbell M.: Access in an increasingly digital world. “The Electronic Library”. 2004 no.
22 (6), pp. 498-508.
24
Cox A., Yates R.: Library orientated portals solutions. JISC, London 2002.
Gra yna Piotrowicz
26
wiadomi, i na ocen pracy biblioteki hybrydowej ogromny wpływ ma
równie jako sprz enia zwrotnego „bibliotekarz – u ytkownik wirtualny”.
3.3. Hybrydyzacja umiej tno ci
W zwi zku z rozszerzeniem działalno ci bibliotek poza wymiar
rzeczywisty i wyzwaniami, jakie stawia przed nimi aktywne uczestnictwo
w budowaniu społecze stwa informacyjnego – zmienia si zakres wymaga
stawianych przed bibliotekarzami, zatrudnionymi w hybrydowej bibliotece
uczelnianej. Biblioteka hybrydowa narzuca konieczno
rozszerzenia
i hybrydyzacji umiej tno ci zawodowych personelu bibliotecznego, a tak e –
u ytkowników.
„Od bibliotekarza w 21. wieku oczekuje si , e odegra ywotn rol
w zmieniaj cych si potrzebach społeczno ci informacyjnej jutra. Tradycyjnie
bibliotekarze cz sto organizowali i klasyfikowali informacje w taki sposób, e
mogli odszuka wła ciwe dane w imieniu u ytkownika. Bibliotekarze pełnili
wi c fizyczn rol doradców, interpretatorów i po redników, w odniesieniu do
potrzeb informacyjnych u ytkownika. Obecnie, bibliotekarz musi wej
dodatkowo w całkowicie nowy cykl informacyjny, pocz wszy od tworzenia,
restrukturyzowania i prezentacji informacji, po jej rozpowszechnianie
i u ytkowanie. Przyszło bibliotekarza opiera si na robieniu tego, czego nie
mo e wykona komputer. Innymi słowy, bibliotekarz powinien by stra
przyboczn informacji.”25
Uznaje si , e „współczesny bibliotekarz hybrydowy powinien posiada
zdolno ci analityczne, umiej tno
zarz dzania rozproszonymi zasobami,
zdolno
obsługi społeczno ci rozproszonych u ytkowników, elastyczno ,
kreatywno , umiej tno samokształcenia i wprowadzania innowacji.”26, 27
Musi on czuwa nad ci głym rozwojem zasobów, ich aktualno ci
i kompletno ci , prowadzi działalno promocyjn i marketingow , a wobec
u ytkowników - pełni funkcje doradcze i konsultacyjne oraz przeprowadza
ich permanentne szkolenia. U ytkownik biblioteki hybrydowej musi bowiem
równie posiada umiej tno ci hybrydowe, aby mógł samodzielnie korzysta
z oferowanych mu zasobów i usług.
4. Przyszło
bibliotek
W 1931 r. Ranganathan stworzył słynne pi praw, w odniesieniu
do bibliotek (1. Ksi ki s do u ytku, 2. Ka demu czytelnikowi jego ksi k ,
3. Ka da ksi ka jej czytelnikowi, 4. Oszcz dzaj czas czytelnika, 5. Biblioteka
jest rosn c
25
organizacj ), które nawet w erze informacji ci gle pozostaj
Bhattacharya P.: Advances in digital library initiatives: a developing country perspective. “The
International Information & Library Review”. 2004 no. 36, pp. 165-175.
26
Arnold S.E.: The future role of the information professional. “The Electronic Library”. 1999 no. 17 (6),
pp. 373-375.
27
Giesecke J., McNeil B.: Core competencies and the learning organization. “Library Administration &
Management”. 1999 no. 13 (3), pp. 158-166.
Biblioteki naukowe wobec kulturowych i cywilizacyjnych potrzeb…
27
aktualne.
Jednak na ich bazie Crawford i German w 1995 r. sformułowali pi
nowych zasad w nadziei, e b d one stanowi reinterpretacj praw
Ranganathana dla dzisiejszych bibliotek i ich przyszło ci. Brzmi one
nast puj co: „1. Biblioteki obsługuj ludzko , 2. Uwzgl dniaj wszystkie
formy, w jakich przekazywana jest wiedza, 3. U ywaj inteligentnie technologii,
by poprawia obsług , 4. Popieraj wolny dost p do wiedzy, 5. Uwzgl dniaj
przeszło i twórz przyszło .”28 Propozycja nowych zasad spotkała si jednak
z krytyk niektórych wizjonerów przyszło ci, którzy twierdz , e prawa te s
wła ciwie aktualne tylko w odniesieniu do dzisiejszej koncepcji biblioteki.
Wg nich jedynie otwarty dost p do informacji powinien by przestrzegany jako
zasada uniwersalna, gdy koncepcja ta le y w sercu ka dej biblioteki.
Kuny i Cleveland uwa aj , e w przyszło ci rola bibliotekarza
zdecydowanie zmieni si w stosunku do chwili obecnej oraz, e bazowa b dzie
głównie na wiedzy i usługach, a nie zbiorach. W tej wizji przyszło ci nast puje
wyra na zmiana kierunku, z rozwijania biblioteki cyfrowej (hybrydowe)
na rozwijanie si - bibliotekarzy. „Nadszedł czas by inwestowa w ludzi, nie
w technologie. Centralnym punktem dla wizji nowej biblioteki cyfrowej jest
bibliotekarz cyfrowy/pracownik wiedzy, który troszczy si o ludzi.”29
Ale inwestowanie w technologie ponad głowami ludzi jest bardzo
kusz ce dla rz dów, fundacji, przeło onych itp., działaj cych zgodnie z prawem
destrukcji, podanym przez Downesa i Mui. Mówi ono, e „systemy społeczne,
ekonomiczne i polityczne zmieniaj si na zasadzie równomiernego wzrostu,
natomiast technologia zmienia si skokowo.”30 Oznacza to, e raczej wi cej
b dziemy wydawa na technologie w nadziei, e ze skutków ich rozwoju
skorzysta społecze stwo i ró ne instytucje, ani eli - na socjalne i ekonomiczne
potrzeby, aby w ten sposób wywoła rozwój technologiczny.
Dlatego „ najlepsz rad dla bibliotekarzy jest, aby nie skupiali swych
wysiłków na wyłapywaniu nowinek z technologii, lecz sp dzali wi cej czasu na
dostosowywaniu i ujarzmianiu jej dla realizacji informacyjnych potrzeb
społecze stwa.”31
5. Uwagi ko cowe
Powstanie bibliotek hybrydowych dowodzi, e biblioteki naukowe
bardzo aktywnie reaguj na zmieniaj ce si potrzeby informacyjne swoich
u ytkowników, wykorzystuj c do ich realizacji najnowocze niejsze rodki,
dost pne dzi ki rozwojowi technologicznemu i cywilizacyjnemu.
28
Crawford W., German M.: Future libraries: dreams, madness, and reality. American Library Association
1995.
Kuny T., Cleveland G.: The digital library: myths and challenges. “IFLA Journal”. 1998 no. 24 (2), pp.
107-112.
30
Downes L., Mui C.: Unleashing the killer app: digital strategies for market dominance. Harward Business
School Press 1998.
31
Deegan M., Tanger S.: Digital futures. Strategies for the information age. Neal-Schuman Publisher Inc.,
New York 2002.
29
28
Gra yna Piotrowicz
Aby si tak jednak działo, ich personel musi by wła ciwie
przygotowany i dysponowa odpowiednim poziomem wiedzy, umiej tno ci
i potencjału twórczego. Tylko wówczas b dzie w stanie podejmowa nowe
wyzwania, które skutecznie wspiera
b d
społeczno
akademick
i pozaakademick
w procesie przeobra e , zwi zanych z budow
społecze stwa informacyjnego.
Dla osi gni cia tego stanu - współczesne biblioteki akademickie musz
zmienia sw kultur organizacyjn i przekształca si w „organizacje oparte na
wiedzy”, w których ka dy członek personelu ma obowi zek dokształcania si
przez cały okres swojej aktywno ci zawodowej.
Biblioteki naukowe wobec kulturowych i cywilizacyjnych potrzeb…
29
Bibliografia
[1] Arnold S. E.: The future role of the information professional. “The Electronic Library”. 1999
no. 17 (6), pp. 373-375.
[2] Babik W., Rykaczewska-Wiórogórska B.: Telematyka – koncepcja i wykorzystanie
w społecze stwie informacyjnym. „Zagadnienia Informacji Naukowej”. 1998 nr 17 (1),
s. 64- 73.
[3] Bem D. J.: Multimedialne usługi. [W:] VII Krajowa Konferencja KOWBAN’2000
(Wrocław - Polanica Zdrój): materiały. Wrocław 2000, s. 13-32.
[4] Bhattacharya P.: Advances in digital library initiatives: a developing country perspective.
“The International Information & Library Review”. 2004 no 36, pp. 165-175.
[5] Borgman C. L.: Digital libraries and the continuum of scholarity communication. “Journal
of Documentation”. 2000 no. 56 (4), pp. 412-430.
[6] Brophy P.: Towards a generic model of information and library services in the information
age. “Journal of Documentation “. 2000 no. 56 (2), pp. 161-184.
[7] Chowdhury G. G.: Digital librariesand reference services: present and future. “Journal of
Documentation”. 2002 no. 58 (3), pp. 258-283.
[8] Cox A., Yates R.: Library oriented portals solutions. JISC, London 2002.
[9] Deegan M., Tanger S.: Digital futures: strategies for the information age. Neal-Schuman
Publisher Inc., New York 2002.
[10] Dempsey L.: The network and the library: working in the new shared space: infrastructure
and institutions. “The Electronic Library”. 1999 no. 17 (4), pp. 207-211.
[11] Desai C.M.: Instant messaging reference: how does it compare? “The Electronic Library”.
2003 no. 21 (1), pp. 21-30.
[12] Giesecke J., McNeil B.: Core competencies and the learning organization. “Library
Administration & Management”. 1999 no. 13 (3), pp. 158-166.
[13] Jankowska M. A., Jankowski P.: Is this a geolibrary? A case of Idaho Geospatial Data
Center. “Information Technology and Libraries”. 2000 no. 19 (1), pp. 4-10.
[14] Li B.: Development in information society as reflected in online abstracts of The
Information Society (1983-2000). “The International Information & Library
Review”. 2002 no. 34, pp. 335-349.
[15] McDonald J., Kebbell M.: Access in an increasingly digital world. “The Electronic Library”.
2004 no. 22 (6), pp. 498-508.
[16] Merkel C.: Folkloristics and educational spaces: material lore in classrooms with and
without walls. “Library Trends”. 1999 no. 7 (3), pp. 417-438.
[17] Negrophonte N.: Being digital. Knopf, New York 1995.
[18] Ostrow R. L.: Library culture in the electronic age: a case study of organizational change.
The State University of New Jersey, New Brunswick, NJ, Rutgers 1998.
[19] Philips, Williams S. R.: Collection development embraces the digital age. “Library
Resources & Technical Services”. 2004 no. 48 (4), pp. 271-299.
[20] Piotrowicz G.: Kreowanie serwisów informacyjnych w hybrydowej bibliotece uczelnianej.
[W:] Profesjonalna informacja w Internecie, red. M. Kocójowa. Wydaw. UJ, Kraków 2005,
s. 219-229.
[21] Piotrowicz G.: Bibliotekarz a u ytkownik-klient we współczesnej bibliotece uczelnianej.
[dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/piotrowicz.php [odczyt 31.03.05].
[22] Ramzan M.: Effects of IT utilization and knowledge on librarians’ IT attitudes. “The
Electronic Library”. 2004 no. 22 (5), pp. 440-447.
[23] Rumei G.: Constructing library networks with Chinese characteristics: bringing about
society - wide sharing of information resources. “The International Information & Library
Review”. 2004 no. 36, pp. 283-290.
[24] Saunders L. M.: The human elements in the virtual libraries. “Library Trends”. 1999 no.
47 (4), pp. 771-787.
[25] Sutton S.: Future service models and the convergence of functions: the reference librarian
as technician, author and consultant. [W:] The roles of reference librarians, today and
tomorrow. Haworth Press, New York 1996, pp. 125-143.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Bo ena Jaskowska
Uniwersytet Rzeszowski w Rzeszowie
Biblioteka Główna
[email protected]
Biblioteka w kulturze – kultura w bibliotece: procesy
informacyjno-biblioteczne na tle polskiej
kultury narodowej
The library in the culture, the culture in the library:
informational-library process in relation to the polish
national culture
Abstract
W referacie przedstawiono wpływ polskiej kultury narodowej na procesy informacyjne oraz na
zachowania u ytkowników informacji i ich kultur informacyjn . W pierwszej cz ci referatu
scharakteryzowano problematyk ró nic kulturowych i ich badania porównawcze. Opis ten
dokonany został z uwzgl dnieniem nast puj cych wymiarów: dystans władzy, indywidualizm kolektywizm, stopie tolerancji niepewno ci. Wykorzystuj c wyniki bada scharakteryzowano
polsk kultur narodow , w której stwierdzono orientacj równo ciow , siln orientacj
kolektywistyczn oraz zaskakuj co wysok tolerancj niepewno ci. W drugiej cz ci referatu
wpływ polskiej kultury narodowej na procesy informacyjno-biblioteczne został ukazany z dwóch
perspektyw: od strony kultury organizacyjnej w bibliotekach i o rodkach informacji oraz od
strony u ytkownika, jego zachowa i kultury informacyjnej. Z rozwa a wynika, e pozytywnie na
jako
procesów informacyjno-bibliotecznych 21. wieku wpływaj nast puj ce orientacje
kulturowe w społecze stwie: orientacja równo ciowa, indywidualistyczna z pewnymi elementami
kolektywizmu oraz znaczna tolerancja niepewno ci. Referat ma na celu wywołanie dyskusji na
temat kultury organizacyjnej w bibliotekach i słu bach informacyjnych oraz zastanowienie si
nad stopniem naszego zbiorowego zaprogramowania umysłu, jak trafnie nazywa kultur
narodow jeden z badaczy - G. Hofstede.
Słowa kluczowe
kultura polska; kultura organizacyjna; biblioteki akademickie - u ytkownicy
Abstract
The paper describes the influence of Polish national culture on the informational processes, on
the behavior of the information users and their informational culture. The first part of the paper
presents cultural differences and their comparative analysis in terms of the isolation of the
authorities, the individualism-collectivism and the level of tolerance to uncertainty. Polish
national culture has been described on the basis of conducted research, which revealed a
tendency to equality, strong collective orientation and unexpectedly high level of tolerance to
uncertainty. The second part of the paper shows the impact of Polish culture on informational library processes from two points of view: from the organizational culture in academic libraries
and information centers, and that of the users, their behavior and informational culture. The
author suggests that the following cultural factors have a positive influence on the informationallibrary processes of the 21st century: tendency to equality, individual orientation with some
elements of collectiveness and a remarkable level of tolerance to uncertainty. The aim of this
paper is to initiate a discussion about the organizational culture in the Polish academic libraries
and information services and also to start a debate regarding national culture, aptly named
"collective programming of the mind" by G. Hofstede.
Biblioteka w kulturze – kultura w bibliotece: procesy informacyjno…
31
Key words
Polish culture; organizational culture; academic libraries – users
Kultura to poj cie bardzo szerokie, wieloznaczne, wywołuj ce liczne
spory i kontrowersje. Ju pół wieku temu udowodnili to A. Krober
i C. Kluckhohn, którzy przeanalizowali ponad 160 definicji kultury. Cz
z badanych terminów uznawała kultur za co , co odró nia ludzi od pozostałych
istot ywych, inne traktowały j jako daj c si przekazywa wiedz , a jeszcze
inne jako duchowy i materialny dorobek społecze stw. Wszystkie definicje
podkre lały jednak nast puj ce cechy kultury: kultura to co , czego si uczymy,
co dzielimy z innymi i co jest przekazywane z pokolenia na pokolenie1.
G. Hofstede wyró nia kilka warstw kultury: poziom kultury narodowej, poziom
kultury zwi zanej z przynale no ci do grupy regionalnej, etnicznej, religijnej
lub j zykowej, poziom kultury zwi zanej z przynale no ci do danej płci,
poziom kultury pokoleniowej, poziom klasy społecznej oraz poziom kultury
organizacyjnej2.
Przedmiotem niniejszych rozwa a jest poziom kultury narodowej oraz
jego oddziaływanie na kultur organizacyjn biblioteki akademickiej oraz na
postawy u ytkowników w procesach informacyjnych. Zanim jednak
przyjrzymy si dokładniej tym zjawiskom, poznajmy lepiej problematyk
kultury narodowej i jej bada porównawczych.
1. Ró nice mi dzy kulturami narodowymi i badania porównawcze
Zacznijmy od przykładu: Akia Morita, prezes Sony opowiedział jak
wpadł na pomysł skonstruowania walkmana. Kocha muzyk powa n i chciał
jej słucha w drodze do pracy tak, by nie przeszkadza współpasa erom.
Wystarczy porówna to podej cie z postaw wi kszo ci zachodnich
u ytkowników walkmana: „mog słucha muzyki i nie przeszkadzaj mi inni
ludzie” i ju wyra nie dostrzegamy ró nic w orientacjach kulturowych
Japo czyków i np. Niemców.
Zainteresowanie ró nicami mi dzykulturowymi zrodziło si
z przekonania, e kluczem do biznesowego sukcesu jest zrozumienie własnej
kultury oraz tego, jak partnerzy, pochodz cy z innych kultur, my l i post puj .
Myli si jednak ten, kto s dzi, e wiedza ta jest potrzebna wył cznie
w przypadku prowadzenia mi dzynarodowych interesów gospodarczych czy
politycznych. Globalizacji podlegaj bowiem równie procesy społeczne,
kulturowe oraz informacyjne i kultura narodowa mo e znacznie oddziaływa
na ich kształt i ko cowy efekt.
Kultura narodowa przejawia si w ogólnym wzorcu stylów ycia
w danym społecze stwie. Jest przyswajana w procesie uczenia si ,
zachodz cym w wi kszej cz ci w młodym wieku i wzmacniana w wyniku
presji społecznej. W efekcie kultura staje si własno ci grupy, nie jednostek,
1
2
Bjerke B.: Kultura a style przywództwa. Kraków 2004, s. 19.
Hofstede G.: Kultury i organizacje. Warszawa 2000, s. 46.
32
Bo ena Jaskowska
i nie mo na przed ni uciec3. Według G. Hofstede kultura narodowa jest
kolektywnym zaprogramowaniem umysłu, które odró nia członków jednej
grupy od drugiej4.
Problematyka ró nic pomi dzy kulturami narodowymi i ich wpływu na
kultur organizacyjn firm oraz ich sukcesy, zyskała popularno w latach 80tych 20. wieku. Znalazło to odzwierciedlenie w wielu badaniach i publikacjach,
które równie doczekały si wydania polskiego5. Do najbardziej znanych,
najobszerniejszych porównawczych bada
kultur narodowych nale
przeprowadzone w latach 80-tych i pó niej przez G. Hofstede (niestety nie
uwzgl dniaj cych Polski), T. Petersa i R. Watermana w latach 80-tych,
F. Trompenaarsa i Ch. Hampden–Turnera w latach 90-tych 20. w.
Polska kultura na tle innych kultur i jej wpływ na kultur organizacyjn
instytucji nie doczekała si tak szerokich bada . Nale y wspomnie
o uwzgl dnieniu Polski w badaniach porównawczych F. Trompenaarsa
i Ch. Hampden–Turnera, o projekcie GLOBE R. House’a , który w Polsce
realizowali J. M czy ski i S. Witkowski6 oraz o badaniach przeprowadzonych
przez znawc polskiej kultury organizacyjnej Ł. Sułkowskiego7.
2. Kultura narodowa i jej wymiary
Kultura narodowa jest charakteryzowana za pomoc tzw. wymiarów,
w które pogrupowane s cechy decyduj ce o odmienno ci jednej kultury od
innej. W niniejszym referacie posługiwa si b d typologi autorstwa
Ł. Sułkowskiego, powołuj c si równie na wyniki bada G. Hofstede.
Badania Ł. Sułkowskiego przeprowadzone w latach 1999-2001
dotyczyły kultur narodowych Stanów Zjednoczonych, Rosji, Ukrainy, Niemiec
i Polski. Badacz wyró nił trzy pierwotne wymiary kultury8:
1. Dystans władzy (hierarchiczno
– równo ). Wymiar ten
charakteryzuje
kształt
zale no ci
pomi dzy
podwładnymi
a przeło onym. Orientacja hierarchiczna oznacza du y dystans
pomi dzy przeło onym i podwładnymi, utrzymywanie dyscypliny
i wzmacnianie autorytetu władzy. Orientacja równo ciowa to
zmniejszony (i decyzyjny i emocjonalny) dystans władzy, wi ksza
swoboda i elastyczno działania.
Hierarchiczno jest dominuj c cech kultur w krajach europejskich
o rodowodzie łaci skim: we Francji i Hiszpanii, w krajach Ameryki
3
Bjerke B.: Kultura a style… , s. 44.
Hofstede G.: Kultury i…, s. 40.
5
Zainteresowanych czytelników odsyłam do nast puj cych ksi ek: G. Hofstede: Kultury i organizacje:
zaprogramowanie umysłu. Warszawa 2000 ; T. Peters, R. Waterman: Poszukiwanie doskonało ci w biznesie.
Warszawa 2000 ; F. Trompenaars, Ch. Hampden-Turner: Siedem wymiarów kultury: znaczenie ró nic
kulturowych w działalno ci gospodarczej. Kraków 2002 ; Ch. Hampden-Turner, A. Trompenaars: Siedem
kultur kapitalizmu: USA, Japonia, Niemcy, Francja, Wielka Brytania, Szwecja, Holandia. Kraków 2000 ;
B. Bjerke Kultura a style przywództwa. Kraków 2004.
6
House R., Hanges P., Ruiz-Quantanilla A.: GLOBE The global leadership and organizational behavior
effectiveness: research program. “Polish Psychological Bulletin”. 1997 vol. 28 (3), s. 215-254.
7
Sułkowski Ł.: Procesy kulturowe w organizacjach: koncepcja, badania i typologia kultur organizacyjnych.
Toru -Łód 2002.
8
Sułkowski Ł.: Procesy kulturowe ..., s. 60-70.
4
Biblioteka w kulturze – kultura w bibliotece: procesy informacyjno…
33
Łaci skiej oraz w krajach azjatyckich i afryka skich. Równo jest
typowa dla Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i krajów
b d cych w przeszło ci pod jej wpływem9. W Polsce, wg bada
Ł. Sułkowskiego,
mo na
obserwowa
przejawy
orientacji
równo ciowej w wiadomo ci ludzi, ale w organizacjach w dalszym
ci gu przewa a formalizacja i autorytaryzm, które sprzyjaj
hierarchiczno ci.
2. Indywidualizm – kolektywizm.
ródłem tego wymiaru jest
przekonanie, e podstaw zachowa i postaw ludzkich jest działanie
indywidualne
lub
zbiorowe.
W
kulturze
o
orientacji
indywidualistycznej dobro jednostki stawia si na pierwszym miejscu,
orientacja kolektywna priorytetowo traktuje dobro ogółu, grupy czy
zespołu.
Indywidualizm
jest
cech
charakterystyczn
społecze stwa
ameryka skiego i innych krajów angloj zycznych oraz niektórych
europejskich (Holandia, Włochy, Belgia, Dania). Kolektywizm jest
dominuj c
warto ci
w Japonii, Chinach10. W badaniach
Ł. Sułkowskiego Polska uzyskała najwy szy wska nik wspólnotowo ci
spo ród badanych krajów.
3. Kultura wysoka – niska tolerancja niepewno ci. Wymiar ten okre la
stopie zagro enia odczuwany przez członków danej kultury w obliczu
sytuacji nowych, nieznanych i niepewnych.
Według bada G. Hofstede wysoka tolerancja niepewno ci jest
charakterystyczna dla kultur azjatyckich (oprócz Japonii i Korei Poł.),
krajów afryka skich oraz anglosaskich i nordyckich. Niska tolerancja
niepewno ci typowa jest dla Ameryki Łaci skiej, łaci skiej Europy
i krajów ródziemnomorskich11. Badania Ł. Sułkowskiego wskazuj i
w polskich organizacjach zaczyna dominowa wysoka tolerancja
niepewno ci.
Przy charakteryzowaniu kultur za pomoc wymiarów nale y pami ta
o tym, e s to modele idealne. Rzadko który kraj b dzie miał kultur w stu
procentach indywidualistyczn , czy hierarchiczn ; mo emy tu jedynie mówi
o zbli eniu i podobie stwie rzeczywistej kultury do idealnego modelu. Ponadto
opisowi podlegaj wymiary pierwotne, kluczowe dla kształtu kultury, ale obok
nich istnieje wiele wymiarów wtórnych, które mog mie ró n posta
w zale no ci od organizacji czy sektora jej działania. Drugim problemem na
który trzeba zwróci uwag przed przyst pieniem do analizy, jest fakt,
e stwierdzenia na temat kultury nie s stwierdzeniami na temat jednostek.12
Nale y unika stereotypów, z którymi mamy do czynienia gdy zało enia
dotycz ce cech zbiorowo ci s przypisywane konkretnej jednostce. „John Smith
9
Hofstede G.: Kultury i ..., s. 64-65.
Tam e, s. 100.
Tam e, s. 181.
12
Tam e, s. 363.
10
11
34
Bo ena Jaskowska
jest Amerykaninem wi c na pewno wyznaje warto ci indywidualistyczne” –
nie! Powinno by – „Prawdopodobne jest, e John Smith wyznaje warto ci
indywidualistyczne, gdy pochodzi z kultury w której ta warto
jest
dominuj ca” .
3. Polska kultura narodowa i jej wpływ na procesy informacyjne
Kultura narodowa mo e mie znaczny wpływ na procesy informacyjnobiblioteczne. Podkre la si , e na efektywne tworzenie i funkcjonowanie
społecze stwa informacyjnego obok bezdyskusyjnych czynników takich jak:
uwarunkowania techniczne dost pu do informacji, odpowiednia polityka
wspieraj ca i finansuj ca t ide , szkolenia u ytkowników i kształtowanie
w nich umiej tno ci wykorzystania ródeł i narz dzi wyszukiwawczych oraz
zdolno ci do umiej tnego wykorzystania wyszukanych danych, ma znaczny
wpływ równie inny czynnik – kultura narodowa. By mo e, to ona po rednio
jest wytłumaczeniem, dlaczego pewne społeczno ci łatwiej i szybciej
przekształcaj si w społecze stwa informacyjne, a inne nie13.
Niniejsze rozwa ania dotycz ce wpływu polskiej kultury narodowej
na procesy informacyjno-biblioteczne b d prowadzone z dwóch perspektyw:
od strony kultury organizacyjnej istniej cej w bibliotece akademickiej (która
jest ukształtowana pod wpływem kultury narodowej) oraz od strony
u ytkownika, który (prawdopodobnie) jest nosicielem dominuj cych w kulturze
warto ci, zachowa i postaw oddziałuj cych na jego kultur informacyjn .
Nale y podkre li jednak, e kultura organizacyjna biblioteki
akademickiej mo e, oprócz kultury narodowej, by równie kształtowana pod
wpływem wielu innych czynników: np. przekona i działa pracowników
(w szczególno ci liderów), otoczenia instytucji oraz potrzeb u ytkowników.
Przyjrzyjmy si , jak scharakteryzowane wymiary kultury narodowej
mog wpływa na kształt procesów informacyjno-bibliotecznych.
3.1. Dystans władzy a kultura organizacyjna biblioteki akademickiej
Badania Ł. Sułkowskiego wykazuj , e w Polsce mo na obserwowa
przejawy orientacji równo ciowej w wiadomo ci ludzi, ale w organizacjach
w dalszym ci gu przewa a formalizacja i autorytaryzm typowe dla
hierarchiczno ci. Czy fakt, e w bibliotece nadal istniej hierarchiczne stosunki
mi dzy pracownikami mo e mie wpływ na wiadczenie usług informacyjnych
i efektywne po redniczenie w procesie informacyjnym? Tak. Najbli ej
u ytkownika i jego potrzeb s pracownicy z sektora usługowego biblioteki,
a wi c z oddziałów informacji naukowej, czytelni, wypo yczalni oraz
ewentualnie z samodzielnych specjalistycznych dziedzinowych stanowisk
informacyjnych. Ci pracownicy najlepiej znaj potrzeby informacyjne
u ytkowników i mog proponowa optymalne warunki i rozwi zania
podwy szaj ce jako usług. Co z tego, skoro obawiaj si oni wyra a krytyk
13
Steinwachs K.: Information and culture – the impact of national culture on information processes. „Journal
of Information Science”. 1999 no. 25 (3), s. 193-204.
Biblioteka w kulturze – kultura w bibliotece: procesy informacyjno…
35
i sprzeciw oraz wysuwa własne propozycje? Kiedy istnieje wyra ny podział
na „my”- pracownicy i „oni”- władza i le funkcjonuje komunikacja mi dzy
tymi grupami, mo e pojawia si bierny opór podwładnych i narasta ich
niezadowolenie, co z pewno ci nie sprzyja dobrej działalno ci biblioteki.
W kulturze hierarchicznej ponadto podwładni oczekuj jasnych polece
słu bowych i instrukcji post powania z góry, co mo e „zabija ” w nich
kreatywno i samodzielno . Z drugiej strony nale y pami ta o specyfice
biblioteki jako organizacji. Musi posiada ona swego przywódc , ale nie
autokratycznego i despotycznego, tylko takiego, który pozwoli pracownikom
współuczestniczy w podejmowaniu wa nych decyzji i sprawi, e pracownicy
stan si współodpowiedzialni za bibliotek i jej wizerunek w otoczeniu.
Wyniki bada Ł. Sułkowskiego wskazuj jednak, e wyra nie zmieniaj
si orientacje kulturowe polskich pracowników w kierunku równo ci. Miejmy
nadziej , e i tak jest w polskich bibliotekach akademickich.
3.2. Dystans władzy a u ytkownik
Od chwili narodzin ludzie chłon typowe dla kultury swego
społecze stwa zaprogramowanie umysłowe.
W rodowisku, w którym dominuje hierarchiczno , rodzice oczekuj
od dzieci bezwarunkowego posłusze stwa. Dzieci nie s zach cane
do niezale nego my lenia, najwa niejsze jest okazywanie szacunku rodzicom
i starszym. W dalszych etapach ycia ten wzorzec powielany jest w układzie
nauczyciel-ucze , co zaspokaja silnie zakorzenion w umy le ucznia potrzeb
zale no ci. Widoczne to si staje zwłaszcza w szkołach wy szych, gdzie cz sto
przekazuje si wiedz nie w postaci uniwersalnych prawd, ale jako osobist
m dro wykładowcy, który traktowany jest jak wszystkowiedz cy guru14.
W społecze stwach równo ciowych dzieci od male ko ci s traktowane
na równi z dorosłymi. Głównym celem wychowawczym rodziców jest szybkie
usamodzielnienie si dziecka. Jest ono zach cane do podejmowania prób
i uczenia si na bł dach. Z wiekiem relacja dzieci-rodzice zostaje zast piona
formuł partnersk . Podobnie w przypadku kontaktów dziecka z nauczycielem.
Ucze jest podmiotem procesu edukacyjnego, ceni si jego inicjatyw
i oczekuje aktywno ci w podejmowaniu intelektualnych poszukiwa ,
a przekazywana wiedza ma charakter uniwersalnych prawd i faktów15.
Opisane uwarunkowania kulturowe zwi zane z wymiarem dystansu
władzy maj du y wpływ na zachowania, postawy i umiej tno ci u ytkownika.
System edukacji, który stopniowo ulega w Polsce przeobra eniom, nie rozwijał
w uczniach i studentach samodzielno ci i aktywno ci w poszukiwaniach
informacyjnych. Wielu studentów bazuje wył cznie na wiedzy zdobytej
w trakcie wykładu, brakuje im dociekliwo ci informacyjnej, sprawdzania
danych w kilku ródłach, czasem po prostu zwykłych umiej tno ci
posługiwania si narz dziami, nie wspominaj c ju o fakcie, e najlepiej
i najwygodniej jest „co ” - a najlepiej wszystko ci gn z Internetu. Bierno ,
14
15
Hofstede G.: Kultury i... , s. 72-76.
Tam e, s. 72-76.
36
Bo ena Jaskowska
brak inicjatywy, unikanie wyzwa i podejmowania trudno ci, a czasem wr cz
lenistwo – to cechy, które zaobserwowa mo na u wielu studentów, a które
prawdopodobnie s pochodn dominacji hierarchiczno ci w polskim systemie
edukacji. Bibliotekarze i pracownicy informacji stoj
przed kolejnymi
wyzwaniami w kontaktach z u ytkownikami wychowanymi w kulturze
hierarchiczno ci. Szkolenia biblioteczne nie tylko powinny kształtowa
i rozwija proste umiej tno ci wyszukiwania i wykorzystywania informacji,
powinny równie , a mo e przede wszystkim, u wiadamia znaczenie
samodzielnych poszukiwa informacyjnych, wyrabia nawyk aktywno ci
w tych procesach oraz uzmysławia fakt, e w 21. wieku bierno w zakresie
operowania informacj jest niestety powa n ułomno ci .
Edukacja w społecze stwach o kulturze równo ci wydaje si lepiej
sprzyja kształtowaniu wysokiej kultury informacyjnej u ytkowników, która
z kolei jest podstaw aktywnego uczestnictwa w społecze stwie informacyjnym
i w procesach jego budowania. Studenci wykazuj
samodzielno
w zdobywaniu wiedzy i poszukiwaniu ródeł. Od dziecka przyzwyczajani
do podejmowania prób i uczenia si na bł dach, odwa niej korzystaj
z technologii informacyjnych i prawdopodobnie lepiej potrafi okre li swoje
potrzeby informacyjne. Warto podkre li , e wzrasta liczba takich aktywnych
i samodzielnych u ytkowników.
Obserwacja u ytkowników w bibliotece oraz w jej otoczeniu pozwala
na stwierdzenie,
e mamy do czynienia równocze nie z dwoma
przeciwstawnymi procesami. Z jednej strony istnieje tendencja przesuwania si
orientacji kulturowej w kierunku równo ci (sprzyjaj chyba temu zmiany
w systemie szkolnictwa?) oraz przekonania wielu studentów o potrzebie
posiadania umiej tno ci informacyjno-wyszukiwawczych, bardzo przecie
cennych na rynku pracy społecze stwa informacyjnego. Z drugiej strony nie
sposób nie zauwa y masowej produkcji magistrów, dla których wykształcenie
to tylko „papierek”, który najlepiej zdoby w minimalistyczny sposób,
niewielkim nakładem zaanga owania, a ewentualnie z pewnym nakładem
pieni nym...
Pozostaje mie nadziej , e zwyci y ta pierwsza, równo ciowa
tendencja i „kulturowe przygotowanie” u ytkownika do aktywnego
uczestnictwa w nowoczesnych procesach informacyjnych b dzie coraz lepsze.
3.3. Indywidualizm – kolektywizm a kultura organizacyjna biblioteki
Badania Ł. Sułkowskiego wykazały, e w polskich organizacjach
panuje silna orientacja kolektywistyczna. Fakt ten mo e mie znaczny wpływ
na kształt i jako procesów informacyjno-bibliotecznych.
Wydaje si , e efektywno ci procesów informacyjno-bibliotecznych
sprzyja mo e zarówno orientacja indywidualistyczna jak i kolektywna.
W kulturach indywidualnych wyst puje d enie jednostek do wolno ci i panuje
przekonanie, e podstawowe jest dobro indywidualne. Sprzyja to mo e
zarówno postawom rywalizacyjnym i konkurencyjnym, jak i d eniu jednostek
do samorealizacji i rozwoju. Bibliotekarze d c do zaspokojenia dobra
Biblioteka w kulturze – kultura w bibliotece: procesy informacyjno…
37
indywidualnego b d starali si dokształca oraz zdobywa wiedz i nowe
umiej tno ci zawodowe. ródłem motywacji b dzie dla nich sama praca
i poczucie własnej warto ci, samorealizacji, a nie czynniki zewn trzne jak
awans i podwy ka, co w przypadku bibliotek akademickich zdarza si i tak
stosunkowo rzadko. W efekcie te wszystkie czynniki mog pozytywnie
oddziaływa na usługi informacyjne.
W bibliotekach o kulturze wspólnotowej sukces jest osi gany dzi ki
współpracy i jednomy lno ci, które s kluczem do rozwi zywania problemów.
Ale orientacja kolektywna mo e mie równie i złe strony. Kiedy miejsce pracy
staje si dla pracownika ródłem silnej identyfikacji grupowej, kiedy pracownik
czuje si kompetentny tylko w grupie, np. w oddziale biblioteki, kiedy obawia
si on samodzielno ci i odpowiedzialno ci za działania i decyzje – wtedy
kolektywizm mo e by przeszkod w sprawnym działaniu biblioteki.
Utrudniona mo e by
fluktuacja pracowników w strukturze
macierzowej, postulowanej jako optymalny sposób organizowania działalno ci
informacyjno-bibliotecznej. Mo e by zatrzymany proces doskonalenia
pracowników, tłumiona inicjatywa i samodzielno („mog to zrobi inni”).
Powszechna sta si mo e ogólna bierno
i ogl danie si na innych.
Rozwi zaniem mo e by w tym przypadku tworzenie kreatywnych i twórczych
zespołów, które oprócz tego, e s zbiorem wybitnych i odpowiedzialnych
jednostek, posiadaj jeszcze warto
dodan w postaci umiej tno ci
współdziałania oraz kreowania nowej wiedzy. M.M. Górski wskazuje na
nast puj ce korzy ci płyn ce z pracy zespołowej w bibliotece: zwi kszenie
innowacyjno ci, ułatwienie wspólnego wyszukiwania talentów poprzez
wzajemne poznanie i uzewn trznianie ró nych cech osobowo ci oraz
kreatywno , zmian sformalizowanej struktury organizacyjnej na bardziej
kooperatywn , zast pienie biurokracji i eliminacja hierarchii, zmniejszenie
monotonii pracy poprzez wymienno funkcji i zada , zwi kszenie poczucia
przydatno ci, pewno ci siebie oraz mo liwo ci wypowiadania si , samorozwoju
i partycypacji w efektach16. Wa ne równie , aby bibliotekarze potrafili łatwo
integrowa si z innymi grupami (wchodzenie i wychodzenie z ró nych
zespołów,
np.
kół
doradczych
czy
zadaniowych,
macierzowe
przyporz dkowanie pracowników do kilku agend), a poczucie bezpiecze stwa
uzyskiwane do tej pory z przynale no ci do jednej grupy czerpali z innych
ródeł, np. swojej wiedzy, umiej tno ci i do wiadczenia.
Wydaje si wi c, e sprawnym procesom informacyjno-bibliotecznym
sprzyja powinna kultura organizacyjna o cechach kolektywnych z pewnymi
elementami indywidualizmu.
3.4. Indywidualizm – kolektywizm a u ytkownik
Indywidualne b d kolektywne zaprogramowanie umysłu u ytkownika
wpływa znacz co na jego udział w procesach informacyjnych.
16
Górski M. M.: Praca zespołowa elementem nowoczesnego zarz dzania w bibliotece. [W:] Przestrze
informacji i komunikacji społecznej, pod red. M. Kocójowej. Kraków 2004, s. 203.
38
Bo ena Jaskowska
W kulturach kolektywnych proces wychowawczy i edukacyjny jest
ukierunkowany na przygotowanie dziecka do ycia w grupie. Dzieci wzoruj
swe post powanie na innych, ich opinia w zasadzie nie istnieje i jest
zdeterminowana wpływem grupy. le widziane jest otwarte wyra anie krytyki
i własnego zdania. Dzieci przez długi czas otaczane s opiek , a w szkole
przyjmuj postaw pasywn . Nauka przybiera form instrukta u „jak co robi ”
(a nie „jak si uczy ” co wyst puje w przypadku kultur indywidualistycznych)
i jest ci le ograniczona w czasie. Prawdopodobnie u ytkownik ze
społecze stwa kolektywistycznego b dzie miał problemy z identyfikacj swych
potrzeb informacyjnych oraz pewne obawy przed samodzielnym
poszukiwaniem informacji, by mo e b dzie w tym procesie potrzebował
pomocy bibliotekarza.
Zdecydowanie do uczestnictwa w dzisiejszych procesach
informacyjnych lepiej przygotowuje kultura indywidualistyczna. Dzieci
przyzwyczajane s do samodzielno ci, nie obawiaj si konfrontacji
i posiadania swego zadania. W szkole, a potem na studiach preferuj aktywne
uczestnictwo w zaj ciach i dwustronn komunikacj z nauczycielem.
U ytkownik o orientacji indywidualistycznej prawdopodobnie b dzie
wykorzystywał wi cej ró norodnych i nowoczesnych ródeł informacji,
a w przypadku pewnych trudno ci nie b dzie si obawiał prosi o pomoc. Poza
tym maj c wiadomo , e edukacja jest procesem stałym, b dzie ci gle si
dokształcał i zdobywał wiedz , zarówno w zakresie ródeł jak i mo liwo ci ich
wykorzystania.
Wszystkie te czynniki powinny sprzyja
wysokiej kulturze
informacyjnej u ytkowników. Niestety, jak wskazuj badania Ł. Sułkowskiego,
w polskiej kulturze narodowej dominuje orientacja kolektywna, utrudniaj ca
kształtowanie takich postaw. Jak temu zaradzi ? Przede wszystkim trzeba
podj prób przezwyci ania naszego narodowego zaprogramowania umysłu
i umiej tnie tworzy i kształtowa warto ci wspieraj ce samodzielno
i inicjatyw u ytkowników informacji. Tutaj jednak najwa niejsza rola
spoczywa na rodzinie oraz szkołach wraz z profesjonalnymi nauczycielami
i bibliotekarzami szkolnymi. Pracownicy bibliotek naukowych przejmuj
pałeczk nieco pó niej, co oczywi cie nie znaczy, e s zwolnieni ze szkolenia
u ytkowników i kształtowania ich wysokiej kultury informacyjnej.
3.5. Tolerancja niepewno ci a kultura organizacyjna biblioteki
Badania Ł. Sułkowskiego wykazały, e w Polsce wyst puje wysoki
poziom tolerancji niepewno ci. Autor wyja nia to niestabilno ci gospodarcz
minionych dekad, która uniemo liwiała tworzenie długookresowej strategii
organizacyjnej i premiowała elastyczne zachowania.
Oddziaływanie kultury wysokiej tolerancji niepewno ci mo e
pozytywnie wpływa na kultur organizacyjn biblioteki akademickiej.
Otoczenie biblioteki jest teraz coraz cz ciej zmienne i nieprzewidywalne,
podobnie jak i potrzeby przedstawicieli społecze stwa informacyjnego.
Biblioteka musi by elastyczna by umiej tnie dostosowywa si do tego typu
Biblioteka w kulturze – kultura w bibliotece: procesy informacyjno…
39
czynników. Wiele z takich przedsi wzi , jak: wprowadzanie nowych usług,
modyfikacje struktury i sposobów organizowania pracy, zmiany z sposobach
zarz dzania – bez kultury organizacyjnej sprzyjaj cej innowacjom i zmianom mo e zako czy si niepowodzeniem.
Ł. Sułkowski pisze, e w polskich organizacjach zmiany w otoczeniu s
uznawane zarówno za ródło zagro e jak i szans, z tendencj w kierunku
tolerowania wy szego poziomu ryzyka17.
W kulturach wysokiej tolerancji niepewno ci obserwuje si orientacj
na (niepewn ) przyszło , nie istnieje potrzeba sankcjonowania wszelkich
działa przepisami, sukces organizacji upatrywany jest we wprowadzaniu
zmian i innowacji. Fakt, e w polskich organizacjach zaczyna dominowa
wysoka tolerancja niepewno ci, nie znajduje potwierdzenia w badaniach
orientacji kulturowej pracowników polskich bibliotek przeprowadzonych przez
E. B. Zybert. Według nich bowiem wi kszo bibliotekarzy preferuje miejsce
pracy, w którym kultura organizacyjna ma charakter sformalizowany,
mechanistyczny. Taka kultura cechuje si stabilno ci i mał mo liwo ci
zmian, a podstaw jej działania jest zgodno z obowi zuj cymi przepisami i
normami oraz sztywno reguł18. Opór przed zmianami w bibliotece mo e by
podyktowany wieloma wzgl dami, np. obaw o obni enie zarobków,
o podwy szenie intensywno ci pracy lub pogorszenie jej warunków,
o obni enie presti u zawodowego, brakiem wiary we własn wiedz
i umiej tno ci, konieczno ci dokształcania si i zdobywania nowych
kwalifikacji.
Pozostaje mie nadziej , e równie i w polskich bibliotekach b dzie
si dokonywała zmiana w kierunku wysokiej tolerancji niepewno ci.
Teoretycznie procesowi temu powinna sprzyja dokonuj ca si zmiana
w orientacjach kulturowych polskiego społecze stwa oraz wymiana
pokoleniowa w kadrach polskich bibliotek akademickich.
Nie mo emy jednak zapomina o specyfice biblioteki, gdzie podobnie
jak w aptece nie mo na porzuci wszelkich przepisów, ustalonych procedur
i standaryzacji. W przypadku biblioteki powinni my wi c mówi o pewnej
(stosunkowo wysokiej) tolerancji niepewno ci, np. w zakresie akceptacji
nowych technologii usprawniaj cych procesy informacyjno-biblioteczne.
3.6. Tolerancja niepewno ci a u ytkownik
Nietrudno dostrzec zale no
pomi dzy wymiarem kulturowym
opisuj cym stopie tolerancji niepewno ci a u ytkownikiem.
Wychowani w kulturze wysokiej tolerancji ryzyka od najmłodszych lat
s przygotowywani do radzenia sobie z niepewno ci i ryzykiem. Wiedz ,
e nie ma prostych odpowiedzi na nurtuj ce pytania. Inne nie znaczy gro ne,
tylko ciekawe i interesuj ce. Prawdopodobnie u ytkownicy z kultur wysokiej
tolerancji niepewno ci nie b d obawia si samodzielnego korzystania
z nowoczesnych ródeł informacji i b d aktywni w tych procesach.
17
18
Sułkowski Ł.: Procesy kulturowe..., s. 171.
Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach. Warszawa 2004, s. 135.
40
Bo ena Jaskowska
Stopie tolerancji niepewno ci to wymiar kultury narodowej, który
prawdopodobnie najsilniej z wszystkich trzech oddziałuje na kultur
informacyjn u ytkowników (który to raz wymieniamy dzi termin kultura?).
W skrócie kultura informacyjna to system postaw wobec roli informacji
i technologii informacyjnych w yciu. Kultura informacyjna to poziom rozwoju
społecze stwa uwarunkowany stopniem opanowania sił przyrody, osi gni tym
stanem wiedzy i twórczo ci artystycznej oraz formami współ ycia społecznego
z wykorzystaniem technologii informacyjnych19. U ytkownik o wysokiej
kulturze informacyjnej posiada du e umiej tno ci intelektualne i manualne
umo liwiaj ce mu wykorzystanie technologii w celu zaspokojenia swych
potrzeb informacyjnych. Posiada równie szersz ogóln wiedz , dzi ki której
rozumie i potrafi dokona krytycznej analizy zjawisk zachodz cych w sferze
interakcji systemu: człowiek - technologie informacyjne – informacja.
U ytkownik taki wykazuje zainteresowania i zaanga owanie w problematyk
informatyzacji społecze stwa opartego na wiedzy i czuje osobist
odpowiedzialno za skutki tego procesu20.
Niniejsze rozwa ania na temat oddziaływania polskiej kultury
narodowej
na
procesy
informacyjno-biblioteczne
maj
charakter
probabilistyczny i jak ka d teori powinno si je teraz sprawdzi , w praktyce.
Nale ałoby przeprowadzi
mi dzykulturowe reprezentatywne badania
porównawcze bibliotek akademickich oraz ich u ytkowników z ró nych krajów
i sprawdzi , czy kultura narodowa faktycznie odgrywa wa n rol w procesach
informacyjnych.
Podsumowuj c niniejsze rozwa ania nale y stwierdzi , i kultura
narodowa mo e mie znaczny wpływ na procesy informacyjno-biblioteczne 21.
wieku. Kultura narodowa o orientacjach: równo ciowych, kolektywnych
(z elementami indywidualizmu) i znacznego stopnia tolerowania niepewno ci
mo e wpływa na kultur organizacyjn biblioteki sprzyjaj c procesom
informacyjno-bibliotecznym oraz mo e lepiej „przygotowywa ” u ytkownika
do uczestnictwa w tych procesach. Dzi ki odpowiedniej kulturze organizacyjnej
biblioteka elastycznie potrafi dostosowywa si do zmian otoczenia i jego
wymaga , mo e rozwija procesy uczenia si organizacji i tym samym
zapewnia wysokiej jako ci usługi. U ytkownik za bez obaw przyst pi do
informacyjnych poszukiwa oraz umiej tnie i samodzielnie wykorzysta
wyszukane wiadomo ci.
A jakie wnioski mog z tych rozwa a wyci gn
pracownicy
informacji i bibliotekarze?
Przede wszystkim nie tłumaczmy pewnych niepowodze nasz polsk
kultur narodow . Pami taj c, e kultura społecze stwa nie jest jedynym
i ostatecznym czynnikiem kształtuj cym kultur organizacyjn biblioteki,
przyjrzyjmy si dokładniej kulturze panuj cej w naszym miejscu pracy. Czy
19
Furmanek W.: Kultura techniczna i kultura informacyjna: eksplikacja poj cia: konsekwencje
metodologiczne. [Referat wygłoszony na sympozjum naukowym „Techniki komputerowe w przekazie
edukacyjnym” (Kraków 27-28 wrze nia 2002)] [dok. elektr.] http://www..krakow.pl/ptn/Referaty/Furmanek.
20
Por. Pi tek T.: Potrzeba bada kultury informacyjnej. [W:] Teoretyczne i praktyczne problemy edukacji
technicznej i informatycznej, red. W. Furmanek, W. Walat. Rzeszów 2003, s. 280-287.
Biblioteka w kulturze – kultura w bibliotece: procesy informacyjno…
41
kultura organizacyjna sprzyja wprowadzaniu zmian i innowacji? Czy
pracownicy potrafi działa w niepewnych sytuacjach i jak sobie z t
niepewno ci radz ? Czy s kreatywni i samodzielni oraz potrafi w razie
potrzeby wspólnie rozwi zywa problemy? A jak wygl da kwestia
partycypowania w podejmowaniu wa nych dla u ytkownika decyzji?
Co z dokształcaniem i zdobywaniem nowych umiej tno ci, czy
wszyscy pracownicy s do tego równie ch tni? A udział w budowaniu
i kształtowaniu kultury informacyjnej u ytkowników?
Niew tpliwie na wiele z tych pyta mo na udzieli odpowiedzi
twierdz cej. Ale czy na wszystkie? I cho wiemy, e priorytetem zawsze
i wsz dzie powinien by u ytkownik, a jego zindywidualizowane potrzeby,
opinie i zachowania powinny wyznacza kierunki rozwoju biblioteki
akademickiej 21. wieku, to mo e warto krytycznie spojrze na istniej c
w naszej instytucji kultur organizacyjn i zastanowi si , czy wszystkie jej
przejawy sprzyjaj realizacji tej idei.
Bibliografia
[1] Bjerke B.: Kultura a style przywództwa. Kraków 2004.
[2] Furmanek W.: Kultura techniczna i kultura informacyjna: eksplikacja poj cia: konsekwencje
metodologiczne. [Referat wygłoszony na XII Ogólnopolskim Sympozjum Naukowym
Techniki komputerowe w przekazie edukacyjnym (Kraków 27-28 wrze nia 2002)] [dok.
elektr.] http://www..krakow.pl/ptn/Referaty/Furmanek [odczyt 12.01.2005].
[3] Górski M. M.: Praca zespołowa elementem nowoczesnego zarz dzania w bibliotece. [W:]
Przestrze informacji i komunikacji społecznej, pod red. M. Kocójowej. Wydaw.
Uniwersytetu Jagiello skiego, Kraków 2004, s. 201-206.
[4] Hofstede G.: Kultury i organizacje: zaprogramowanie umysłu. Warszawa 2000.
[5] Pi tek T. Potrzeba bada kultury informacyjnej. [W:] Teoretyczne i praktyczne problemy
edukacji technicznej i informatycznej, red. W. Furmanek, W. Walat. Rzeszów 2003,
s. 280-287.
[6] Steinwachs K.: Information and culture – the impact of national culture on information
processes. „Journal of Information Science”. 1999 vol. 25 (3), s. 193-204.
[7] Sułkowski Ł.: Procesy kulturowe w organizacjach: koncepcja, badania i typologia kultur
organizacyjnych. Toru -Łód 2002.
[8] Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach . Wydaw. SBP, Warszawa 2004.
Sesja druga / Session two
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Wanda Pindlowa
Uniwersytet Jagiello ski w Krakowie
Instytut Informacji Naukowej i Bibliotekoznawstwa
[email protected]
Motto
„Centralizowa czy nie centralizowa ? Dotychczas nie
rozstrzygni to tego zagadnienia, ale pogl dy wci
ulegaj zmianom. Obecnie modna jest decentralizacja;
za ile lat, gdy zacznie si odczuwa skutki bł dnej lub
nadmiernej decentralizacji, pewnie zast pi j
centralizacja.”
(A. Jay : Machiavelli i zarz dzanie, s.68)
O zjawisku globalizacji coraz bardziej widocznym
w pracy bibliotek
About globalization in library work
Abstrakt
Problemy z globalizacj . Czy globalizacja i uniwersalizm to te same zjawiska? Za i przeciw
globalizacji. Co biblioteka ma wspólnego ze zjawiskiem globalizacji? Czy biblioteka akademicka
jest bardziej podatna na wpływy zewn trzne ni np. biblioteka publiczna, poniewa jest cz ci
uczelni? Czy da si zachowa to samo instytucji w globalnym wiecie.
Słowa kluczowe
globalizacja; biblioteki akademickie
Abstract
Problems with globalization. Globalization and universalism - are these the same phenomena?
For and against globalization. Library and the phenomenon of globalization. Is there more
outside influence on an academic library as a part of a university than on a public library? Is it
possible to maintain institutional identity?
Key words
globalization; academic library
Globalizacja mo e by
rozpatrywana w ró nych aspektach:
filozoficznym, ekonomicznym, politycznym
i kulturowym. W moim
wyst pieniu mam rozwa y nie tyle wspomniane aspekty, co wpływ
globalizacji na codzienne ycie bibliotek naukowych, głównie akademickich.
W ten sposób nie da si wi c obej
owych aspektów, poniewa biblioteki
funkcjonuj w społecze stwie i zarówno filozofia, ekonomia, polityka jak
i kultura wywieraj na nie przemo ny wpływ. Temat ten jest niezwykle
obszerny i dosy skomplikowany. Powstało wiele opracowa o globalizacji
dotycz cych gospodarki ale nie tak wiele dotycz cych globalizacji
w bibliotekach. W przypadku naszych zainteresowa tymczasem wydaje si
słuszne, rozpatrzenie na ile procesy globalizacyjne mo na uznawa
za pozytywne w swoich skutkach a równocze nie na ile one ewentualnie
bibliotekom szkodz ?
O zjawisku globalizacji coraz bardziej widocznym w pracy bibliotek
45
Referat wprowadzaj cy do konferencji ma to do siebie, jak rozumiem,
e nie musi wyczerpywa problematyki a raczej j sygnalizowa dla szerszego
jej rozwini cia w nast pnych referatach oraz dyskusji. Tak wi c pojmuj c moje
zadanie zasygnalizuj jedynie niektóre problemy, na które powinno si zwróci
uwag , aby na owo pytanie o dobre i złe skutki globalizacji w bibliotekach,
mo na było znale sensowne odpowiedzi.
Globalizacja (nie tylko w sensie globalnego kapitalizmu, ustanowienia
globalnego rynku wiatowego, ale tak e w sensie uznania „człowiecze stwa” za
globalny punkt odniesienia dla praw człowieka, uprawomocnienia złamania
suwerenno ci Pa stwa, interwencji policji, restrykcji handlowych
i bezpo rednich interwencji wojskowych w cz ciach wiata, w których prawa
człowieka s łamane) jest wła nie mianem dla wyłaniaj cej si logiki
postpolitycznej, która coraz bardziej wyklucza wymiar uniwersalno ci
funkcjonuj cy we wła ciwym procesie politycyzacji [5]. Słowa te napisał
Slavoj Žižek z Uniwersytetu w Lublanie w artykule pod znamiennym tytułem
„Raduj si swoim narodem, jak sob samym”. Je li wzi pod uwag , e pisał
te słowa przedstawiciel pa stwa, które wie o odzyskało niezale no ,
to trudno si tym
słowom dziwi . Ostatnie lata pokazały zarówno
na pozytywnych jak i na negatywnych przykładach skal niesłychanej globalnej
współzale no ci ludzi, pa stw i wielu problemów. Upadek jednej firmy
w jakim nawet odległym zak tku wiata mo e spowodowa to samo np.
w Polsce. Jak pisze Andrzej Zybała, polscy pracownicy IBM czy Coca Coli,
słysz cy o zwolnieniach w Argentynie czy Tajlandii, boj si o swoje miejsca
pracy w Radomiu czy w Krakowie. Ekonomi ci powtarzaj , e gdy jaka
zamorska gospodarka dostaje kataru, my powinni my si obawia gor czki
w naszej gospodarce [6, s. 5]. Tymczasem wiadomo, e w zało eniach polityki,
ekonomii i kultury uwa a si , e zachodz ce w wiecie nowe zjawiska, jak np.
globalizacja nie powinny zagra a godno ci i priorytetowi osoby ani te
wolno ci i demokracji poszczególnych narodów.
Jak wi c wida postrzeganie i wyja nianie procesów globalizacji nie
mo e si obej bez sprzecznych os dów i z jednej strony frustruj cych
wypowiedzi a z drugiej strony entuzjazmu wynikaj cego z mo liwo ci
zaoszcz dzania czasu i wydatków.
Mo na równie zauwa y tendencje do traktowania globalizmu
zamiennie z uniwersalizmem. Uniwersalizm w znaczeniu ogólnym to d enie
do powszechno ci danego pogl du, do obj cia działalno ci wszystkich ludzi,
do ogarni cia pewnej cało ci. Uniwersalizm dzisiaj cz sto wi e si
z globalizmem atakowanym ze wzrastaj c determinacj przez dziwne koalicje
zielonych, czerwonych, „tubylców”. S to ataki w istotnym stopniu uzasadnione
wobec globalizmu - jako narzucanie idei, dóbr, form ycia - przez najsilniejsze
kraje i niszczenia przez nie tradycyjnych warto ci. Jednak e wg prof. UW
Janusza
Kuczy skiego
zast powanie
uniwersalizmu
globalizmem,
multikulturalizmem, globologi czy planetaryzmem jest myl ce. Uniwersalizm
– poczynaj c od uniwersalnej deklaracji praw człowieka ONZ - jest coraz
wyra niej traktowany jako oficjalna ideologia ONZ i aprobowany przez Narody
46
Wanda Pindlowa
Zjednoczone. Uniwersalizm implicite jest filarem kultury europejskiej,
a explicite w ostatnim czasie został usystematyzowany w swych podstawach
jako metafilozofia: teoria i perspektywa syntetyzuj ca wszystkie nauki, wa ne
kierunki filozoficzne, kultury narodowe i kontynentalne [2]. A wi c mo e
powinni my si raczej „ogl da “ za uniwersalizmem ni za globalizmem
w odniesieniu do bibliotek, ale ze wzgl du na zało enia tematyczne konferencji
musimy wyja ni relacje globalizacja – biblioteki.
Zanim upowszechnił si termin globalizacja, biblioteki realizowały
w swej polityce tendencj przystaj c ci le do tego co kryje si dzisiaj pod tym
hasłem. Trzeba pami ta , e globalizacja jest efektem wielowiekowego procesu
rozwoju wiatowego handlu i dotyczy przede wszystkim krajów rozwini tych
Ameryki Północnej, Europy i Azji; z ró nych powodów nie partycypuj w tym
procesie kraje Afryki, ale ta sytuacja te powoli si zmienia.
Prócz handlu najwa niejsze s
tu czynniki technologiczne.
Upowszechnienie takich wynalazków, jak: komputery, Internet, telefon
komórkowy, ł czno
satelitarna, rozwój transportu zadecydowały
o zmniejszeniu kosztów , nie mówi c ju o przyspieszeniu gromadzenia,
przetwarzania i przesyłania informacji. Wynikaj st d ró ne skutki społeczne,
m.in. takie jak umi dzynarodowienie rodowiska pracy, powstawanie
wieloj zycznych zespołów pracowników, co w konsekwencji wpływa tak e na
biblioteki. Rozwój Internetu, telewizji satelitarnej, kultury masowej sprzyjaj
unifikacji konsumpcji, zachowa i aspiracji. Pracownicy zmieniaj cy kraj pracy
s cz sto ambasadorami własnej kultury. To równie nakłada na biblioteki
pewne konsekwencje, szczególnie na biblioteki publiczne ale i naukowe, jak
wieloj zyczno
zbiorów, orientacja w kierunkach rozwoju nauki
w poszczególnych krajach.
Hasła takie, jak: „społecze stwo informacyjne”, „społecze stwo
wiedzy”, „Europa wiedzy”, „gospodarka oparta na wiedzy”, czyli inaczej GOW
od kilku co najmniej lat s przywoływane i w Polsce; wplatane do referatów,
wyst pie na ró nych forach i spotkaniach. Hasła te naturalnie maj swoj
tre , wyja nian w zale no ci od tego, kto i w jakim celu je przywołuje. Inne
znaczenie nadaj tym hasłom politycy, przedstawiciele gospodarki, informatycy
czy pracownicy informacji naukowej. Ze wzgl du na to, e stosowane s
w odniesieniu do wszystkich społecze stw, s one bardzo blisko zwi zane
równie ze zjawiskiem globalizacji.
Józef Ole ski z Narodowego Banku Polskiego, uwa a na przykład,
e wyst puje obecnie polaryzacja globalnego społecze stwa informacyjnego,
a przyczyn tej polaryzacji s ró nice w posiadanych zasobach informacyjnych
oraz w mo liwo ciach dost pu do wiatowych zasobów i systemów
informacyjnych.
O zjawisku globalizacji coraz bardziej widocznym w pracy bibliotek
47
Przyczyny te nazwa mo na lukami informacyjnymi. A luki te s
nast puj ce:
a) luka edukacyjna - zró nicowane mo liwo ci edukacji ró nych grup
społecznych i narodów;
b) luka techniczna - brak infrastruktury technicznej dost pu do informacji coraz wi ksza cz
społecze stwa jest izolowana od rzeczywistych
zasobów informacyjnych;
c) luka j zykowa - wi kszo zasobów jest w j zyku angielskim. Globalizacja
wymaga bowiem jednego j zyka do komunikacji. Koszty translacji na
j zyki narodowe czy lokalnych grup etnicznych s bardzo wysokie.
Najta szy jest wariant nauki j zyka angielskiego (international English) w szkołach obowi zkowo, aby wszyscy mogli zna ten j zyk, wówczas jest
to ekonomicznie najtaniej;
d) luka polityczno-prawna - koncentracja generowania i zarz dzania
wiatowymi zasobami informacyjnymi powoduje, e nieliczne kraje lub
organizacje mi dzynarodowe, które s dysponentami wiatowych zasobów
informacyjnych, maj kontrol nad udost pnianiem tych zasobów innym
krajom. Dysponenci zasobów informacyjnych maj pozycj quasimonopolistyczn . Z przyczyn politycznych lub gospodarczych mog
wykorzystywa j dla własnych celów, dyskryminuj c jednych a
wspomagaj c innych [3, s.20-21].
Refleksja nad procesami globalizacji zachodz cymi w bibliotece nie
mo e by pełna, bez okre lenia o jakich bibliotekach tu mowa. Sytuacja
współczesnych bibliotek w Polsce bardzo si ró ni, w zale no ci od tego, czy
mowa tu o bibliotekach uczelnianych, publicznych czy te szkolnych. Ró nice
te maj miejsce zarówno w podstawach prawnych, zadaniach, jakie pełni oraz
sposobach finansowania. Cho chciałoby si powiedzie , e granice pomi dzy
tymi rodzajami bibliotek coraz bardziej si zacieraj i uzupełniaj w aspekcie
tworzenia si społecze stwa informacyjnego oraz społecze stwa wiedzy, to
okazuje si jednak, e w niektórych przypadkach ró nice te zaostrzaj si oraz
wyodr bniaj nowe funkcje. Wynika to cz sto st d, e nie dofinansowana
biblioteka nie spełnia wszystkich oczekiwanych przez u ytkowników zada i e
zadania te s przenoszone na inne biblioteki w rodowisku. Od lokalnych
stosunków zale y np. stawianie przed techniczn bibliotek uczelnian nowych
funkcji, np. organizowanie wystaw i spotka o charakterze humanistycznym
(np. Biblioteka Wy szej Szkoły Zarz dzania w Nowym S czu) czy
zaopatrywanie biblioteki technicznej w dzieła humanistyczne, ze wzgl du na
otwarcie nowego kierunku kształcenia na uczelni technicznej (np. Biblioteka
Akademii Górniczo-Hutniczej).
Dla zilustrowania, które z procesów globalizacji najsilniej odbijaj si
w działalno ci bibliotek akademickich warto im si bli ej przyjrze . Jako punkt
wyj cia mo na przyj
zadania, jakie postawiono przed now instytucj
utworzon w roku 1995 Global Information Infrastructure Commission
(Komisja Globalnej Infrastruktury Informacyjnej). Powołano w niej sekcje
zadaniowe, a ka da z tych sekcji zajmuje si specjalnymi zadaniami.
48
Wanda Pindlowa
S to:
a) Dost p do informacji
Interkonektywno
Upo ledzenie informacyjne
Internet
Powszechne usługi teleinformatyczne
Zatrudnienie i społeczne usługi teleinformatyczne
b) Mi dzysektorowe zagadnienia polityki informacyjnej
Standardy
Prawa i regulacje
Bezpiecze stwo danych
Ochrona poufno ci i prywatno ci
rodowisko i energia
c) Zastosowania, projekty pokazowe
Edukacja i szkolenie
Telemedycyna
Handel elektroniczny
Informacje rz dowe
Elektroniczne biblioteki, sztuka i kultura
Telepraca
Komisja inicjuje ró ne działania organizacyjne, tak aby rozwój nowych
mediów i sieci spełniał nast puj ce kryteria dobrego systemu sieciowego
w skali globalnej:
1. interoperacyjno (ró ne protokoły, wymiana danych),
2. scalability (ró ne zdania, skala),
3. rozszerzalno (adaptacja nowych wynalazków, itd.)[1, s. 92].
W literaturze na temat bibliotek akademickich, ich obecnych zada
i funkcjonowania w wiecie przemian technologicznych oraz ekonomicznych
spotka mo na ró ne zdania na temat ich przyszło ci i roli jak b d pełni .
Mog si zadania bibliotek politechnik rozwija w innych kierunkach ni
bibliotek humanistycznych. Niektóre prognozy mówi nawet o całkowitym
zaniku bibliotek akademickich lub przetrwaniu jedynie ich funkcji archiwalnej.
Nale y równie mie na uwadze, e nie s one instytucjami samodzielnymi. Ich
status zale y od sytuacji danej uczelni. Uczelnia za i jej istnienie od tego, czy
jest potrzebna społecze stwu.
Jednym wi c z pierwszych zada , wynikaj cych z globalizacji, jakie
powinna spełnia współczesna biblioteka uczelniania jest ułatwienie dost pu do
informacji. Dost p to nie tylko odpowiednia polityka gromadzenia zbiorów, ale
współpraca z innymi bibliotekami zapewniaj ca ten dost p, poprzez
interkoneksje i zapobiegaj ca zjawisku tzw. „upo ledzenia informacyjnego”
poprzez wyrównywanie szans mo liwo ci czytania potrzebnych materiałów.
Szanse zakupu wzrastaj wraz ze współprac w ramach konsorcjów, wymiany
mi dzybibliotecznej, cyfrowej kopii itp. Biblioteki przez posiadanie
i udost pnianie sieci Internet daj tak e mo liwo dost pu do niektórych baz
danych, czasopism elektronicznych i ksi ek elektronicznych, a tak e do
O zjawisku globalizacji coraz bardziej widocznym w pracy bibliotek
49
poszukiwa w sieci dla osób, które nie maj mo liwo ci korzystania z nowych
technologii ani w domu akademickim ani własnym.
Biblioteki tymczasem mog
zapewni
dost p nie tylko
do wspomnianych wy ej ródeł informacji ale i do zbiorów wirtualnych, je li
posiadaj odpowiednie licencje tak e dla swoich czytelników.
Mimo zapowiedzi, e bibliotece akademickiej grozi zagłada, wg Jacka
Wojciechowskiego, profesora Uniwersytetu Jagiello skiego, biblioteka
uczelniana podobnie jak ka da inna biblioteka b dzie instytucj
wielosemiotyczn „po rednicz c w ró nych formach komunikacji i gromadz c
rozmaite zasoby (ksi ki, pras , materiały elektroniczne) oraz gwarantuj c
dost p online” [2, s. 32].
Nast pnym bardzo wa nym problemem, w którym przejawia si
globalizacja w bibliotekach, s takie elementy polityki informacyjnej jak:
standardy, prawne regulacje, bezpiecze stwo danych, ochrona własno ci
intelektualnej, zachowanie prawa do prywatno ci. W tym przypadku biblioteki
ju dawno, zanim upowszechnił si termin „globalizacja”, prowadziły polityk
ujednolicania, np. opisu bibliograficznego i innych prac, które słu wymianie
informacji. Istnieje równie konieczno
uzgadniania protokołów dla
mo liwo ci prowadzenia wspólnej pracy badawczej, konferencji online,
dostarczania platformy dla nauczania na odległo . W zasygnalizowanej tu
tematyce wyst puje jednak szereg nie do ko ca rozwi zanych problemów, np.
brak przestrzegania praw autorskich przy kopiowaniu materiałów
bibliotecznych przez studentów i pracowników. Ograniczenia bud etowe
przynios dalsze skutki w zmniejszeniu zakupów do kolekcji własnych.
Zjawisko to dotyka biblioteki nie tylko krajów ubo szych. Biblioteki staraj si
wi c archiwizowa oraz dygitalizowa przede wszystkim te zbiory i kolekcje,
które maj charakter unikatowy i mog by poszukiwane przez u ytkowników nie tylko z Polski, ale i z zagranicy.
Zjawiska globalizacji s równie widoczne w tendencji do badania
jako ci działa biblioteki. Tworzenie standardów i prowadzenie bada
ujednoliconymi metodami: TQM, SWOT, SERVQUAL, BENCHMARKING
sprowadza si do wspólnego mianownika, aby umo liwi nast pnie
porównanie, wybór najlepszych instytucji itp.
Charakterystyczny jest tak e proces prowadzenia globalnego
marketingu nakierowanego na wykreowane globalne segmenty rynku,
polegaj ce na wykorzystaniu unikatowych wła ciwo ci informacji w postaci np.
baz danych, materiałów dydaktycznych do poszczególnych przedmiotów,
słu cych do zdalnego nauczania. Biblioteka nie zaniechała swej roli
dydaktycznej i bierze udział w kształceniu studentów przez dostarczanie im
literatury zarówno w formie tradycyjnej jak i elektronicznej. Rola ta mo e by
spełniana tak e ze wzgl du na procesy globalizacyjne, o których wcze niej
wspomniano – dost p do czasopism, baz danych, Internetu, itp.
Globalna sie telekomunikacyjna jest na pewno najwi kszym
„urz dzeniem” albo „maszyn ” stworzon przez człowieka. Obejmuje cały glob
i korzysta z niej codziennie ponad miliard ludzi. Globalna sie
50
Wanda Pindlowa
telekomunikacyjna gwałtownie ro nie. Mo na jednak zaobserwowa , e coraz
cz ciej mo na wyszuka , np. w Internecie pozycje interesuj ce u ytkownika;
ale dost p do nich jest ju za opłat i wówczas biedniejsi musz si zadowoli
tylko opisem bibliograficznym.
Dysponenci zasobami informacyjnymi maj
pozycj
quasimonopolistyczn . Z przyczyn politycznych czy gospodarczych mog
wykorzystywa j dla własnych celów, dyskryminuj c jednych, a wspomagaj c
innych. Koncentracja generowania i zarz dzania wiatowymi zasobami
informacyjnymi powoduje, e nieliczne kraje lub organizacje mi dzynarodowe,
które s dysponentami tych zasobów informacyjnych maj kontrol nad
udost pnianiem tych zasobów innym krajom, organizacjom, podmiotom
społeczno-gospodarczym [3, s. 21].
A wi c globalizacja ułatwiaj ca teoretycznie dost p do informacji,
technologii i ró nych dóbr intelektualnych, natrafia cz sto na barier w postaci
ró nic finansowych poszczególnych instytucji, bibliotek czy te szkół wy szych
i ten fakt nie pozwala im wł czy si do sieci globalnej. Z drugiej strony
dzisiejsza biblioteka przestała by bibliotek „lokaln ”. Je li jest wyposa ona
w odpowiednie narz dzia przesyłania i odbioru informacji przy niewielkich
nawet zasobach własnych, je li weszła w skład ró nych konsorcjów, wykupiła
odpowiednie licencje, mo e obsłu y
du
liczb
u ytkowników
o zró nicowanych potrzebach informacyjnych i rozmieszczonych w ró nych
cz ciach wiata.
Przyszło biblioteki uczelnianej trudno dzi do ko ca przewidzie .
Jej rola zmienia si
w zwi zku z kształtowaniem si nowego modelu
komunikacji naukowej. Pracownicy naukowi reprezentuj cy nauki
humanistyczne na razie nie wyobra aj sobie zmiany biblioteki na jedynie
elektroniczn . Przedstawiciele jednak innych nauk, np. matematycznoprzyrodniczych i technicznych twierdz , e biblioteka w sensie budynku
ze zbiorami nie jest im ju potrzebna (istnieje np. plan zlikwidowania
w najbli szym czasie biblioteki Instytutu Biologii Molekularnej w UJ).
Pracowników nauki i studentów zadowala bowiem korzystanie ze ródeł
elektronicznych i bibliotek wirtualnych. Czasami nie zdaj sobie sprawy z tego,
e poszukuj c w sieci maj dost p do ró nych materiałów elektronicznych,
które zakupiła z trudem negocjuj c warunki, ich własna biblioteka uczelniana, i
cho wprawdzie nie wchodz do adnego budynku, to w wielu przypadkach
korzystaj jednak nadal z usług swej uczelnianej biblioteki, która zakupiła
dost p do ró nych ródeł informacji, baz danych oraz czasopism. Ale
wiadomo istnienia i funkcjonowania biblioteki uczelnianej generalnie si
rozmywa. Globalizacja zmieniaj c formy dost pu do zbiorów zmienia te
przyzwyczajenia u ytkowników.
Aby podkre li dobr stron globalizacji, trzeba wróci do korzeni
informacji naukowej - do Paula Otleta i Henri La Fontaine’a. To ich wiara
w utrzymanie pokoju na wiecie przy pomocy poznania wiedzy innych,
pozwoliła im walczy o realizacj
wiatowej bibliografii. Idea, któr
zrealizowa mo na ze wzgl dów technicznych wła ciwie dopiero dzisiaj,
O zjawisku globalizacji coraz bardziej widocznym w pracy bibliotek
51
to tak e tendencja do globalizacji – ujednolicenie opisu rzeczowego (UKD),
w zamian za współprac i powstanie wiatowego ródła informacji, to tak e
rezygnacja z wielu przyzwyczaje i indywidualnych rozwi za , czyli tego,
co dzieje si dzisiaj z wieloma zadaniami pełnionymi przez biblioteki.
Bibliografia
[1] Goban-Klas T., Sienkiewicz P.: Społecze stwo informacyjne: szanse, zagro enia,
wyzwania. Wydaw. Fundacji Post pu Telekomunikacji, Kraków 1999.
[2] Kuczy ski J.: Uniwersalizm jako metafilozofia [dok. elektr.]
http://www.dialogue.uw.edu.pl/DIALOG_U.HTM [odczyt 07.03.2005].
[3] Ole ski J.: Rola informacji we współczesnej gospodarce w wietle ekonomiki informacji.
[W:] Informacja – Wiedza – Gospodarka. PTIN, Warszawa 2001, s. 15-32.
[4] Wojciechowski J.: Biblioteka akademicka: mo liwe zmiany w organizacji. [W:] Stan i
potrzeby polskich bibliotek uczelnianych: materiały z ogólnopolskiej konferencji
naukowej (Pozna , 13-15.11. 2002). Biblioteka Uniwersytecka, Pozna 2002, s. 27-46.
[5] Žižek S.: Raduj si swoim narodem, jak sob samym. 1999 [dok. elektr.]
http://www.nowakrytyka.phg.pl/artykuly/zizek/zizek.ftml [odczyt 26.02.2005].
[6] Zybała A.: Globalna korekta: szanse Polski w zglobalizowanym wiecie.
Wydaw. Dolno l skie, Wrocław 2004.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Mirosław Górny
Pozna ska Fundacja Bibliotek Naukowych
[email protected]
Biblioteka akademicka jako element globalnej cyfrowej
infrastruktury informacyjnej
Academic library as an element of the global digital
information infrastructure
Abstrakt
W najbli szych latach nast pi gwałtowny rozwój globalnej infrastruktury informacyjnej. Sprzyja
temu b d - zmiany technologii i zainteresowanie koncernów przemysłowych infrastruktur
informacyjn jako ródłem powa nych zysków. Biblioteki akademickie mog zdominowa te
obszary infrastruktury informacyjnej, których eksploatacja b dzie stosunkowo mało opłacalna.
Dotyczy to b dzie głównie katalogowania niektórych zasobów udost pnianych poprzez Internet
i przygotowywania specjalnych opracowa , dotycz cych w skich dziedzin nauki i techniki.
Słowa kluczowe
globalna infrastruktura informacyjna; biblioteki akademickie
Abstract
Global digital information infrastructure will grow dramatically in the coming years. The main
reasons for it are the technological development and financial interests of many firms. Academic
libraries will dominate low-revenue parts of the global information infrastructure. They will be
mostly concerned with cataloguing of some Internet resources and preparation of special
materials dealing with specialist topics of science and technology.
Key words
global information infrastructure; academic libraries
1. Wst p
Na naszych oczach powstaje globalna cyfrowa infrastruktura
informacyjna. Jej utworzenie le y w interesie wielkich firm informatycznych
i teleinformatycznych. Dla nich infrastruktura cyfrowa - jej budowa, utrzymanie
i eksploatacja - oznacza wzrost zysków, a przynajmniej utrzymanie ich na
odpowiednim poziomie. St d trudno sobie wyobrazi powstrzymanie tempa
tego procesu.
Wspomniane koncerny dysponuj bardzo du ymi rodkami na badania
i prace wdro eniowe. Ich wielomiliardowe zasoby finansowe pozwalaj na
realizacj ogromnych inwestycji. Dzi ki temu mog one do skutecznie
kształtowa wiat wg swoich potrzeb.
Rozwój
globalnej
infrastruktury
cyfrowej
zwi zany
jest
z przesuni ciem znacznej cz ci informacji z no nika papierowego na no nik
elektroniczny. Biblioteki dot d zdominowane s przez no nik papierowy. Ich
funkcje, organizacja i technologia, s temu no nikowi podporz dkowane.
Dygitalizacja wprowadza bardzo powa ne zmiany. Nie jeste my w stanie
Biblioteka akademicka jako element globalnej cyfrowej infrastruktury...
53
wszystkich ich dzisiaj przewidzie . Ale wiemy, e no nik cyfrowy anga uje
znacznie mniejsz infrastruktur potrzebn do jego obsługi przechowywania
i udost pniania ni no nik drukowany. Dotyczy to pomieszcze , ludzi i sprz tu.
Ten fakt jest bardzo istotny dla bibliotek. Wynika bowiem z niego, e obecne
rozmiary istniej cej sieci bibliotecznej nie b d ju konieczne do realizacji
dotychczasowych zada . Chyba, e pojawi si nowe zadania.
Nale y zada tutaj pytanie: która cz
zasobu pi mienniczego zostanie
obj ta digitalizacj ? Odpowied jest do oczywista - digitalizacja obejmie na
pewno pi miennictwo naukowe i dydaktyczne, szczególnie ródła o charakterze
faktograficznym. Drugie pytanie to: kto b dzie tymi zasobami administrował?
Wydaje si , e zasoby, których udost pnianie jest rentowne, b d obsługiwane
przez firmy komercyjne; zasoby udost pniane za darmo pozostawione zostan
bibliotekom.
Proces cyfryzacji zbiorów bibliotecznych w Polsce nabiera tempa.
Rodzi to oczywi cie wiele problemów, traktowanych w ró ny sposób. Cz
z nich bibliotekarze próbuj rozwi zywa , niektóre ignoruj , a pewnych w
ogóle nie dostrzegaj . Od podej cia do tych problemów w du ej mierze zale y
obraz polskiego bibliotekarstwa w najbli szych 10 latach.
2. Czy biblioteka mo e unikn
dygitalizacji?
Konieczno
dygitalizacji zasobów bibliotecznych nie wynika
bezpo rednio z ch ci d enia do podniesienia poziomu usług bibliotecznych
i tym samym lepszego zaspokojenia potrzeb czytelników. Spowodowana ona
jest w pierwszym rz dzie rywalizacj mi dzy bibliotekami. Powoli zaczyna by
oczywiste, e w gospodarce wolnorynkowej, której towarzysz błyskawiczne
zmiany technologiczne, aden układ nie jest zbyt długo stabilny. Obecni
decydenci o wiele łatwiej ni kiedykolwiek podejmuj radykalne decyzje i to co
wydawało si jeszcze kilkana cie lat temu niemo liwe, niespodziewanie
okazuje si by dzi bardzo łatwe.
Zdecydowana wi kszo dyrektorów bibliotek doskonale zdaje sobie
z tego spraw i stara si dostosowa do sytuacji. Wiadomo, e biblioteki - jak
wi kszo instytucji publicznych i pa stwowych - podlega b d redukcjom
personelu. Cz
bibliotek zostanie by mo e nawet zlikwidowana. Ostan si
te, które b d dysponowały przekonywuj cymi dla decydentów atutami.
Jednym z nich - mo e najwa niejszym - b dzie zaawansowanie w zakresie
dygitalizacji.
Oczywi cie dygitalizacja w bibliotekach, sama w sobie ma wiele zalet.
Bezpiecze stwo zbiorów, szeroki dost p do nich, wygoda u ytkownika itd.
S to ogólnie znane i oczywiste argumenty za cyfrow postaci dokumentów.
Jednak to nie one zadecyduj o tempie rozwoju tego procesu. W tym wypadku
najwa niejszym czynnikiem oka e si walka o przetrwanie.
Biblioteki, które poradz sobie z technicznymi i organizacyjnymi
problemami digitalizacji, b d miały szanse znalezienia swojego miejsca
w globalnej infrastrukturze cyfrowej. To, czy im si uda, zale e b dzie od
54
Mirosław Górny
tego, czy ich oferty oka si atrakcyjne dla czytelników i od kierunków
polityki informacyjnej pa stwa.
Jest te bardzo prawdopodobne, e znaczna liczba potencjalnych
u ytkowników bibliotek w najbli szych latach ograniczy realizacj swoich
potrzeb informacyjnych do zasobów dost pnych poprzez Internet. Dost p
do sieci jest przecie coraz powszechniejszy, a obecni uczniowie i studenci
do korzystania z Internetu s przyzwyczajeni od dziecka.
Pokolenia urodzone w latach 70. i wcze niej kojarz bibliotek
z budynkiem i regałami. Pó niejsze generacje b d uto samia bibliotek
głównie z sieci .
Funkcjonowanie biblioteki w ramach Internetu w pewnym momencie
przerodzi si w norm . (Tak jak norm jest np. utrzymywanie strony www.
Przecie nie istnieje dzisiaj w Polsce biblioteka, która nie ma takiej strony).
Kto tej normy nie spełni, narazi si na to, e w razie szukania oszcz dno ci
przez decydentów, b dzie pierwszym kandydatem do eliminacji.
3. Co utrudnia przekształcanie si bibliotek w cyfrowe?
a) bibliotekarze
Dygitalizacja zmieni oczywi cie sposób funkcjonowania bibliotek.
Takie zmiany biblioteki przechodziły ju w okresie komputeryzacji. Cyfryzacja
spowoduje jednak zmiany du o gł bsze. O ile dyrektorzy bibliotek na ogół
próbuj si z tym pogodzi nie widz c innego wyj cia, o tyle pewna cz
bibliotekarzy stawia zdecydowany, acz zwykle skrywany opór. Osoby te maj
cz sto po kilka lat do emerytury i nie bez racji uwa aj , e bez wzgl du na to co
b d robiły, nie strac pracy. Cz
bibliotekarzy uwa a, e dygitalizacja mo e
pomniejszy ich znaczenie, b d całkowicie wyeliminowa jako zb dnych. St d
uwa aj , e warto j opó ni albo wr cz uniemo liwi . Pewna cz
bibliotekarzy s dzi, e dygitalizacja nie b dzie odgrywała istotnej roli w
bibliotekach i nie warto si ni przejmowa .
b) konieczno podj cia koordynacji działa
Dygitalizacja b dzie wymagała szeroko poj tej koordynacji działa
mi dzy bibliotekami. Dotyczy to przede wszystkim unikania dublowania
pozycji umieszczanych w Internecie i wspólnego wykorzystywania
infrastruktury technologicznej. Polskie biblioteki nie maj tradycji współpracy
mi dzybibliotecznej. Zatem musz wypracowa zasady kooperacji, a przede
wszystkim pogodzi si z cz ciow utrat niezale no ci.
Nie jest rzecz łatw koordynowa dygitalizacj w skali całego kraju.
Konieczne b dzie przełamanie lokalnych ambicji i partykularyzmów. Trzeba
te b dzie wprowadzi zasady organizacyjne dostosowane do mo liwo ci
technologicznych bibliotek. Ale najwi ksze zagro enie zwi zane jest
z ustalaniem, kto powinien udost pnia ten czy inny tytuł. Sytuacja taka nie
miała dot d miejsca. Biblioteki dublowały zakupy ródeł drukowanych, bo
dawało si to łatwo uzasadni potrzebami. Teraz wystarczy jeden egzemplarz
dokumentu.
Biblioteka akademicka jako element globalnej cyfrowej infrastruktury...
55
Drugi problem dotyczy współpracy w zakresie wspólnego u ytkowania
infrastruktury technologicznej słu cej przechowywaniu i udost pnianiu
zasobów cyfrowych. Co prawda wiele bibliotek korzysta ju ze wspólnej
infrastruktury zintegrowanych systemów bibliotecznych. W przypadku
bibliotek cyfrowych b dzie podobnie. Kosztowne instalacje obsługuj ce
biblioteki cyfrowe b d wspólne dla całych grup bibliotek. Pojedyncze
biblioteki raczej nie b d mogły sobie pozwoli na zakup sprz tu bardzo
wysokiej jako ci.
c)
brak odpowiedniego j zyka informacyjnego
Udost pnianie w bibliotekach cyfrowych zasobów dot d powszechnie
nie udost pnianych - np. dokumentów ycia społecznego, ikonografii,
kartografii itd. spowodowało powstanie dot d nieznanych trudno ci z opisem
rzeczowym. Otó zbiory te zwykle były wykorzystywane przez nielicznych
u ytkowników, z reguły nie le orientuj cych si w badanym zagadnieniu.
Sporz dzone w bibliotekach opisy tego rodzaju dokumentów najcz ciej
wystarczały.
Ale u ytkownik biblioteki cyfrowej to u ytkownik masowy. Wymaga
innego opisu. Cz sto rozbudowanego o komentarze i wyja nienia. Przecie
wiele jednostek wchodz cych w skład zbiorów specjalnych to obiekty nie
zawieraj ce adnej czytelnej dla niespecjalisty informacji. Fotografia czy
rysunek w odró nieniu od samoopisuj cych si ksi ek czy artykułów s bez
odpowiedniego opisu wła ciwie dla wielu czytelników bezwarto ciowe.
d) problemy prawne
Walka o przetrwanie dotyczy równie wydawnictw i zakładów
poligraficznych. Wsz dzie cyfryzacja odbierana jest jako powa ne zagro enie.
St d oczywi cie próby utrzymania panuj cego status quo. Sprzyja temu
zagubienie prawników, którzy nie mog sobie poradzi z rzeczywisto ci
kształtowan przez szybko zmieniaj ce si technologie.
Równie autorzy nie zawsze godz si na publikacje w postaci
cyfrowej. Tym bardziej, e jak dot d nie ma wyra nych przepisów, które
zrównałyby warto
publikacji drukowanych z cyfrowymi w trakcie
dokonywania oceny dorobku naukowego.
To wszystko powoduje, e efekty bie cej twórczo ci naukowej
i dydaktycznej z trudem trafiaj do bibliotek cyfrowych.
4. Które miejsce w globalnej infrastrukturze cyfrowej zaj ?
O ile decyzja zwi zana z rozpocz ciem procesu dygitalizacji nie budzi
raczej w tpliwo ci, o tyle sposób, w jaki proces ten nale y prowadzi , jest pełen
znaków zapytania.
Przede wszystkim nale y ustali , które zbiory powinny by
dygitalizowane. Póki co dygitalizacja obejmuje głównie te publikacje, które
mo na najłatwiej umie ci w bibliotece cyfrowej. Na etapie zdobywania
do wiadcze jest to zapewne słuszne. Nale y si jednak liczy z tym, e
w kolejnych latach sytuacja ulegnie zmianie. Biblioteki b d zapewne
organizowały udost pnianie publikacji wydawanych lokalnie. Chodzi tutaj
56
Mirosław Górny
o tzw. prace na stopie , monografie, czasopisma i skrypty. Obni enie kosztów
publikacji poprzez eliminacj etapu druku, a tak e likwidacja ogranicze
obj to ciowych wynikaj cych z kosztów mo e spowodowa wzrost liczby
publikowanych tekstów. Ich obj to równie ulegnie zwi kszeniu.
Biblioteki mog przej zadania zwi zane z organizacj udost pniania
tego zasobu. Chocia prawdopodobnie b d ten zasób równie w jakim stopniu
kształtowa - szczególnie dotyczy to b dzie materiałów dydaktycznych.
To oznacza konieczno cisłej współpracy z czytelnikiem.
Po pierwsze biblioteka musi przekona czytelnika, e jego oczekiwania
s brane pod uwag i st d warto stale kontaktowa si z bibliotekami. Po drugie
nale y umiej tnie analizowa zgłaszane przez dziesi tki osób potrzeby.
Cyfryzacja daje du o wi ksze mo liwo ci reagowania na czytelnicze dania
ni technologia no ników drukowanych. Stawia jednak spore wymagania
dotycz ce zarz dzania zasobem informacyjnym.
Obok zasobu naukowo-dydaktycznego powstaj cego lokalnie,
udost pniane b d równie zbiory przechowywane lokalnie. Dotyczy
to dokumentów okre lanych jako ródła do bada (np. ró nego rodzaju
archiwalia), dokumenty ycia społecznego, ikonografia, starodruki, r kopisy
itd.
Oczywi cie nie nale y oczekiwa , i z bibliotek znikn zbiory
drukowane. Pozostan one nadal dominuj c cz ci zasobu. Ale tak, jak
czasopisma naukowe udost pnia si ju w du ym stopniu na no nikach
elektronicznych, tak te szybko upowszechni si elektroniczne ksi ki
naukowe. Mowa tutaj o zasobie obcym, kupowanym od dostawcy
zewn trznego, tak jak to si dzieje w przypadku czasopism.
Zatem biblioteka akademicka najbli szych lat b dzie układem trzech
zasobów: drukowanego, zasobu cyfrowego, do którego kupowa si b dzie
dost p i zasobu cyfrowego tworzonego lokalnie. W tym ostatnim przypadku
nale y spodziewa si cisłej współpracy bibliotekarza i wydawcy. Biblioteka
przejmie na siebie techniczn i organizacyjn stron budowania tego zasobu.
Kolejnym zadaniem, które spadnie na biblioteki naukowe utrzymywane
z bud etu pa stwa, b dzie archiwizowanie wybranych grup dokumentów
cyfrowych. Chodzi tutaj m.in. o strony www ró nych instytucji, towarzystw
i organizacji. Niewykluczone, e równie o archiwa list dyskusyjnych i ró nego
rodzaju forum.
5. Podsumowanie
Biblioteka akademicka, wł czaj c si w funkcjonowanie globalnej
cyfrowej sieci informacyjnej, musi „odst pi ” swoje dotychczasowe funkcje
innym instytucjom. Przede wszystkim tym o charakterze komercyjnym.
Gromadzenie ksi ek i czasopism, ich przechowywanie i opracowywanie,
a wreszcie wypo yczanie zejdzie na plan dalszy. Ksi ki naukowe, podr czniki
i czasopisma wydawane przez du e oficyny wydawnicze o zasi gu
mi dzynarodowym b d w głównej mierze udost pniane w postaci cyfrowej.
Rola biblioteki sprowadzi si tutaj do ewentualnego negocjowania kontraktu.
Biblioteka akademicka jako element globalnej cyfrowej infrastruktury...
57
Je li oczywi cie nie dojdzie do centralizacji tego rodzaju zakupów w skali
całego kraju.
Główne zadanie biblioteki akademickiej b dzie polegało na
organizowaniu dost pu do zasobów powstaj cych lokalnie. Zasobów, które
b d miały charakter publiczny i b d udost pniane bez ogranicze . Zadanie to
wymaga dosy istotnych zmian. Biblioteka akademicka dot d realizowała
procesy masowe, powtarzaj ce si . Zakup odpowiedniej liczby tytułów
i egzemplarzy, mo liwie szybkie wł czenie ich do zbiorów, wypo yczanie,
zwrot, ewentualne zabiegi konserwatorskie i ubytkowania. Ta „produkcyjna”,
eby nie powiedzie „ta mowa” w swej istocie działalno
odchodzi
w przeszło .
Po pierwsze trzeba b dzie organizowa zasób informacji z bardzo
zró nicowanych pod wzgl dem formy i tre ci dokumentów. Trzeba b dzie go
kształtowa bior c pod uwag oczekiwania czytelników. To oznacza
przesuni cie wielu działa bibliotekarzy „na zewn trz” instytucji macierzystej.
Stały kontakt z czytelnikiem i ci gły kontakt z wytwórc dokumentów b d
pochłaniały znacznie wi cej czasu ni dot d.
Z drugiej strony na biblioteki spadnie obowi zek archiwizowania wielu
dokumentów i zapisów cyfrowych - równie multimedialnych. To tak e
ogromny wysiłek akwizycyjny - nieporównywalny ze znanym dotychczas
w bibliotekach procesem gromadzenia. Teraz zbiory b dzie si raczej
„zdobywa ” ni „nabywa ”.
Zgromadzenie zasobu nie oznacza ko ca problemów. Jego
udost pnianie b dzie wymagało innych nieco narz dzi ni dot d stosowane.
Wspomniana ju ró norodno dokumentów i zapisów powoduje, i trzeba
b dzie wykaza si ogromn elastyczno ci opracowuj c te zasoby. Ale przede
wszystkim
trzeba
b dzie
dokona
daleko
id cej
modernizacji
wykorzystywanych dot d tzw. j zyków informacyjnych.
Opracowywanie komentarzy i wyja nie pozwalaj cych masowemu
czytelnikowi korzysta w pełni ze zgromadzonych zasobów podniesie znacznie
wymagania wobec bibliotekarzy. Poza tym charakter Internetu spowoduje
konieczno
sporz dzania licznych tłumacze . Trudno sobie bowiem
wyobra a , e zasoby dost pne w sieci nie b d czytelne dla obcoj zycznego
odbiorcy.
Do tego dojdzie o wiele bardziej szczegółowe ni dot d opracowanie
rzeczowe. Cho do ko ca nie zdajemy sobie sprawy ze zło ono ci tego
opracowania, w adnym wypadku nieporównywalnym z obecnym uproszczonym i schematycznym.
Nie mo na zapomina o problemach technicznych. Wszak b d to
wył cznie zasoby w postaci cyfrowej. Zatem zagadnienia ujednolicania
formatów zapisu. Liczne kłopoty zwi zane ze starzeniem si formatów
i nietrwało ci zapisu. A tak e konieczno nad ania za zmianami interfejsów
globalnej cyfrowej infrastruktury informacyjnej. Bowiem nie nale y wyobra a
sobie, e korzystanie z zasobów tej infrastruktury odbywa si b dzie wył cznie
w sposób tradycyjny - poprzez klawiatur i monitor peceta. Raczej pojawi si
58
Mirosław Górny
urz dzenia - np. rozwini te wersje PDA czy smartphone - które umo liwi
dost p do globalnej infrastruktury informacyjnej w sposób ci gły i du o
łatwiejszy ni ródła drukowane. U ytkownik tych urz dze b dzie chciał mie
równie dost p do zasobów oferowanych przez bibliotek .
Trzeba te pami ta , e organizacja zasobu cyfrowego to równie
obszar działa prawnych. Na pewno du o trudniejszych i zdecydowanie mniej
przejrzystych i jednoznacznych ni w przypadku druku. Konieczne b dzie
zmierzenie si z nimi wła nie w bibliotece, szczególnie na etapie udost pniania.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Jan Andrzej Nikisch
Pozna ska Fundacja Bibliotek Naukowych
[email protected]
Wpływ globalizacji na dost p do informacji naukowej
i wydawnictwa naukowe
Influence of globalization on access to electronic
information and scholarly publishing
Abstrakt
Trwaj ca od lat kumulacja i integracja wydawców i dostawców informacji naukowej wpłyn ła
na odbiorców tej informacji tj. naukowców i bibliotekarzy. Autor pokazuje zmiany oraz główne
trendy w organizacji dost pu do informacji naukowej. Przedstawione s inicjatywy zmierzaj ce
do osłabienia negatywnego wpływu globalizacji na publikowanie i dost p do informacji
naukowej.
Słowa kluczowe
globalizacja; konsorcja biblioteczne; informacja naukowa; elektroniczne ródła informacji
Abstract
Paper presents how globalization changed the world of both publishers and aggregators on one
hand, and researchers and librarians on the other hand. The major initiatives that seek to
diminish effects of monopolistic position of publishers are discussed.
Key words
globalization; library consortia; open access; electronic information; scholarly publishing
1. Wst p
Truizmem jest stwierdzenie, e nowoczesne technologie miały
pozytywny wpływ na rozwój pi miennictwa naukowego. Z pewno ci ułatwiły
– przynajmniej cz ci badaczy i studentów - dost p do literatury, zwi kszyły
cyrkulacj czasopism, przyspieszyły proces wydawniczy i komunikacj mi dzy
osobami zainteresowanymi wymian rezultatów prac badawczych. Z drugiej
jednak strony nie przyniosły oczekiwanych zmian w obni eniu kosztów zakupu
informacji naukowej ponoszonych przez uczelnie i instytuty badawcze. Za
M. Case [1] mo na poda , e w latach 1986-1999 wydatki na zakup czasopism
120 najwi kszych bibliotek naukowych USA wzrosły o 207% przy
jednoczesnym zmniejszeniu liczby kupowanych tytułów o 7%. Równocze nie
w zwi zku z rozwojem nowych dyscyplin naukowych i post puj cej
specjalizacji liczba wydawanych czasopism wzrosła o 60%. Liczby te obrazuj
jak bardzo zmniejszały si mo liwo ci dost pu do literatury naukowej
w najbogatszym kraju wiata! Nie potrzeba wielkiej wyobra ni, by u wiadomi
sobie, e w innych krajach zmiany były jeszcze bardziej drastyczne.
Zmiany te pogł biały si jeszcze bardziej w miar post puj cej
komercjalizacji wydawnictw naukowych. Poniewa naturaln potrzeb
naukowców jest d enie do dzielenia si wynikami swoich bada , czy swoimi
60
Jan Andrzej Nikisch
przemy leniami, zatrudniaj ce ich instytucje gotowe były wykłada coraz
wi ksze pieni dze, by zapewni swym pracownikom odpowiednie mo liwo ci.
W rezultacie okazało si , e produkt rynkowy, jakim s czasopisma naukowe,
jest mało wra liwy na wzrost cen; ich czytelnikom zale y bowiem na jako ci
publikacji. Tak to wi c wydawnictwa komercyjne stały si kur znosz c przez
lata złote jajka.
Oczywist
konsekwencj
tego było przejmowanie mniejszych
wydawnictw przez silniejszych konkurentów, ł czenie si wydawnictw lub
przejmowanie czasopism od wydawców niekomercyjnych. K. Robertson [2]
podaje list takich fuzji - wymie my tutaj najwi ksze:
Bertelsmann wykupił Random House za 1.5 miliarda USD;
Bertelsmannn kupił 80% Springer Verlag za 600 milionów USD; Elsevier
wykupił Compendex; CSA wykupił R.R. Bowker; Taylor & Francis wykupił
Gordon & Breach za 31.5 miliona USD; Reed Elsevier wykupił Harcourt
General za 5.7 miliarda USD; Wolters Kluwer wykupił Ovid Technologies za
200 milionów USD Wolters Kluwer wykupił Silverplatter; Swets and Blackwell
poł czył si z Martinus Nijhoff; Elsevier wykupił Endeavour; Kluwer
Academic wykupił Bertelsmann Springer. Savenije [3] podaje, i w 2001 roku
10 z 13 nowych tytułów Elseviera przej te było od towarzystw naukowych,
podobnie, jak w 2002 roku 10 z 35 nowych tytułów Sage. Co wi cej, wszystkie
fuzje powodowały zwi kszenie ceny przej tych tytułów si gaj ce 27-35%.
Te zjawiska musiały wywoła reakcje po stronie odbiorców:
naukowców i bibliotekarzy. Niektóre przykłady chciałbym omówi poni ej.
Inicjatywy te zorientowane s na:
− tworzenie alternatywnych, ta szych ni wydawnictwa komercyjne
ródeł informacji naukowej – np. SPARC (w swej pocz tkowej
fazie);
− udost pnianie czasopism naukowych, których czytelnicy (lub
instytucje, które reprezentuj ) nie s obci ane adnymi kosztami
dost pu – Open Access;
− klasyczne ju zwi kszenie „siły negocjacyjnej” nabywców poprzez
ł czenie si
bibliotek w konsorcja (lokalne, narodowe
i ponadnarodowe) – przykładem tu niech b dzie eIFL.net.
2. SPARC
SPARC (Scholarly Publishing and Academic Resources Coalition)
powstał w 1997 roku jako wspólne przedsi wzi cie uniwersytetów, jednostek
badawczych i bibliotek [4]. Jest organizacj , której głównym celem było
stworzenie systemu pozwalaj cego na rozpowszechnianie informacji naukowej
po konkurencyjnej w stosunku do wydawców komercyjnych cenie, przy
zachowaniu wysokiego poziomu jako ci. Naturalnym rozszerzeniem celów
SPARC jest promocja fundamentalnych zmian rodowiska wydawnictw
czasopism naukowych (ró ne od tradycyjnych modele ekonomiczne,
rozszerzenie sektora non-profit na cało wydawnictw naukowych). Słu y
temu maj inicjatywy edukacyjne, promocyjne podnosz ce wiadomo
Wpływ globalizacji na dost p do informacji naukowej…
61
wszystkich partnerów wł czonych w procesy wydawnicze: twórców,
wydawców i bibliotekarzy. Przykładów sukcesów odnoszonych przez SPARC
jest wiele. Przytoczmy tutaj cho by konkurencyjne wobec Tetrahedron Letters
wydawane przez Elsevier Science Organic Letters (maj ce w Radzie Naukowej
3 laureatów nagrody Nobla i 21 członków akademii nauk). W 2001 r.
prenumerata tego pierwszego wynosiła 9036 USD, wobec 2438 USD drugiego
z czasopism [1].
SPARC był równie inicjatorem stopniowego wprowadzania koncepcji
Open Access. The New Journal of Physics obci aj ce autorów publikuj cych
tam e kwot 500 USD posiada impact factor 2.48, co – wbrew niektórym
głosom krytycznym wywodz cym si ze rodowisk wydawców czasopism
wiadczy o utrzymywaniu wysokiego poziomu tej grupy czasopism [5]. Jeszcze
bardziej spektakularne s osi gni cia czasopism zainicjowanych przez SPARC
w ramach projektu BioOne.
Beneficjentami systemu tworzonego przez SPARC s badacze, gdy
uzyskuj dost p do tanich wysokiej jako ci ródeł, jednocze nie zwi kszaj c
liczb odbiorców swoich prac. S nimi równie wydawcy, gdy otrzymuj
nowe modele słu ce wymianie informacji naukowej. Na pewno s nimi
biblioteki – mog ce dostarczy wi cej za te same pieni dze. Na koniec za całe
społecze stwo mog ce korzysta z wyników prac naukowców przekładaj cych
si poprzez producentów i usługodawców na jego dobrobyt.
3. Open Access
Z deklaracji Budapest Open Access Initiative [6] pochodzi nast puj ca
definicja Open Access (OA); przez Open Access rozumiemy darmowy dost p
do literatury poprzez internet, pozwalaj cy ka demu u ytkownikowi na
czytanie, ci ganie z serwerów, kopiowanie, dystrybucj , drukowanie,
przeszukiwanie lub linkowanie do pełnych tekstów artykułów, indeksowanie
w wyszukiwarkach, wł czanie jako danych, albo wykorzystanie w jakikolwiek
zgodny z prawem sposób, bez finansowych, prawnych lub technicznych
ogranicze z wyj tkiem zwi zanych z samym dost pem do internetu. Jedynym
ograniczeniem na reprodukowanie lub rozpowszechnianie i jedyn rol praw
autorskich winno by prawo autora do zachowania integralno ci jego pracy,
prawa do uznania autorstwa i wła ciwego cytowania.
Deklaracja ta podaje równie jako zalecenia dwie alternatywne
strategie, by zapewni poprzez internet darmowy dost p do publikacji. Pierwsza
z nich to zapewnienie badaczom narz dzi i wsparcia umo liwiaj ce im
umieszczanie recenzowanych publikacji na serwerach o swobodnym dost pie –
institutional repositories. Druga za , to tworzenie czasopism nowej generacji
dedykowanych jako OA lub stopniowe przekształcanie istniej cych w OA.
Poniewa z definicji nie mo na pobiera opłat za dost p do publikacji
OA, musiały powsta – i b d musiały powsta kolejne - modele ekonomiczne
umo liwiaj ce finansowanie darmowego dost pu. Mog to by ró nego rodzaju
granty (rz dowe lub fundacji), fundusze pochodz ce z uniwersytetów, jednostek
badawczych lub towarzystw naukowych, czy pieni dze uwolnione w wyniku
62
Jan Andrzej Nikisch
rezygnacji z zakupu płatnych czasopism. ródłem finansowania mog by
w ko cu sami autorzy – pytanie tylko, czy b dzie ich na to sta . Dzi wydawcy
komercyjni proponuj cy wł czanie do swoich czasopism publikacji na prawach
OA oceniaj swoje koszty od 4500 do 12000 USD(!) za 1 artykuł.
Polskim wzorcowym i wzorowym wr cz przykładem mog by Central
European Science Journals (CESJ) [9] uruchomione w 2003 roku, które
błyskawicznie osi gn ły wysok pozycj . Koszt umieszczenia artykułu OA
w jednym z trzech wydawanych w ramach CESJ czasopism organizatorzy
ocenili jednak tylko na 500 euro.
Obecnie najbardziej zasobnym ródłem informacji o czasopismach OA
jest uruchomiony przez Uniwersytet w Lund we współpracy ze SPARC w maju
2003 Directory of Open Access Journals - Katalog Czasopism OA [7].
Aktualnie zawiera 1514 czasopism, z czego 383 przeszukiwalnych na poziomie
artykułów. Ł cznie indeksuje 71406 artykułów.
Trzeba jednak doda , e - jak stwierdza Andrew Odlyzko [8]
w odpowiedzi na pytanie, czy ródła elektroniczne przy zachowaniu niezb dnej
jako ci zadowalaj cej badaczy mog by ta sze ni drukowane - dost pne
dowody wskazuj , e darmowe, lub przynajmniej znacznie ta sze ni dot d
publikowanie w internecie jest mo liwe. Mo liwe jest równie , e takie
czasopisma zdominuj z czasem rynek publikacji naukowych. Jednak e
przej cie to b dzie skomplikowane, jako e jest to segment zachowawczy
i pełen nierozs dnych inicjatyw ekonomicznych.
4. eIFL.net
eIFL.net jest obecnie niezale n fundacj wspieraj c powszechny
dost p do ródeł elektronicznych w krajach rozwijaj cych si oraz w krajach
podlegaj cych demokratycznym przemianom politycznym i ekonomicznym.
Fundacja zarejestrowana w Holandii ma sw siedzib w Rzymie, de facto jest
jednak pierwszym wielonarodowym konsorcjum bibliotecznym - konsorcjum
konsorcjów krajowych. Obecnie konsorcjum tworz konsorcja 50 krajów
z ponad 4000 bibliotek z Europy, Azji i Afryki.
Swoje cele eIFL.net realizuje poprzez:
• tworzenie silnych krajowych konsorcjów bibliotecznych;
• negocjowanie w imieniu wielonarodowego konsorcjum dost pu do
komercyjnych ródeł informacji w postaci elektronicznej;
• wspieranie lokalnych inicjatyw tworzenia zasobów cyfrowych;
• nawi zywanie trwałych wi zi z wydawcami i dostawcami informacji
naukowej (zarówno komercyjnymi jak i z sektora Open Access)
• promocj na arenie wiatowej rozszerzania dost pu do zasobów
informacji w postaci elektronicznej;
• zapewnienie swym członkom najbardziej aktualnej informacji oraz
szkole i konsultacji na tematy zwi zane z działalno ci konsorcjum
takich jak tworzenie i zarz dzanie konsorcjami, zarz dzanie informacj ,
ewaluacja zasobów elektronicznych, negocjacje i licencjonowanie
Wpływ globalizacji na dost p do informacji naukowej…
63
czasopism elektronicznych, prawa autorskie, marketing i promocja
usług wiadczonych przez konsorcja i biblioteki;
• tworzenie i promowanie efektywnych modeli rozpowszechniania
informacji naukowej;
• opracowywanie i udost pnianie modelowych licencji na zasoby
elektroniczne;
• nawi zywanie współpracy partnerskiej z fundacjami, agendami
mi dzynarodowych funduszy, dostawcami informacji naukowej, oraz
organizacjami o zbli onych do eIFL.net celach .
W ramach głównych programów eIFL.net:
• eIFL Direct
• eIFL Science and Technology
• Social Science & Humanities
• eIFL e-Reference and e-Books
• eIFL Russian Content
wynegocjowano i podpisano umowy licencyjne z nast puj cymi wydawcami
i dostawcami informacji elektronicznej [10]:
• EBSCO Publishing,
• American Physical Society,
• BioOne,
• Cambridge University Press,
• Highwire Press,
• Institute of Physics Publishing,
• Oxford University Press,
• ProQuest,
• Anthropological Index Online,
• Integrum Techno.
Dzi ki nim w najubo szych krajach członkowskich eIFL.net (z reguły
ok.20) wymienieni wy ej wydawcy lub dostawcy udost pni wynegocjowany
pakiet za darmo, w pozostałych krajach (w zale no ci od dochodu narodowego)
wynegocjowana cena stanowi 50-70% ceny rynkowej kupowanych zasobów.
Polska korzysta ju
z niektórych „eiflowych” zasobów informacji
elektronicznej. Mo e czas wykorzysta pozostałe?
Jakkolwiek głównym zadaniem eIFL.net jest zapewnienie dost pu do
czasopism naukowych i baz danych, konsorcjum prowadzi aktywne działania
wspieraj ce inicjatywy istotne dla bibliotek, bibliotekarzy i odbiorców
informacji naukowej. W 2005 zamierzamy udost pni krajom członkowskim
komercyjne b d Open Source (do wyboru) sprawdzone oprogramowanie
portali elektronicznych wspieraj cych obsług dost pu do czasopism
elektronicznych, poprowadzenie pilota owych wdro e
repozytoriów.
W ramach nowego projektu eIFL IP nie tylko została rozszerzona działalno
wspieraj ca szkolenia w zakresie praw autorskich, ale przedstawiciele eIFL.net
aktywnie wł czyli si w prace WIPO Development Agenda i Treaty on Access
to Knowledge (A2K) i IFLA Committee on Copyright and other Legal Matters.
64
Jan Andrzej Nikisch
W celu zwi kszenia zakresu dost pnej w krajach członkowskich informacji
poszerzona zostanie równie współpraca z inicjatywami takimi jak Open
Access czy Creative Commons.
5. Podsumowanie
Pokazane powy ej trzy przykłady inicjatyw rodowisk twórców
i odbiorców informacji naukowej pokazuj ,
e mo na skutecznie
przeciwstawia si monopolistycznym praktykom komercyjnych dostawców
informacji naukowej. Co wi cej, autor jest przekonany, i polskie rodowisko
bibliotekarskie winno jak najszybciej rozpocz
kampani promuj c
umieszczanie publikacji w czasopismach Open Access i dost p do darmowej
informacji naukowej. Cen bowiem za wysokie koszty informacji naukowej
płaci całe społecze stwo.
Bibliografia
[1] Mary M. Case: Capitalizing on competition: the economic underpinnings of SPARC
[dok. elektr.] http://www.arl.org/sparc/announce/case040802.html [odczyt 30.03.2005].
[2] Kathleen Robertson: Mergers, acquisitions, and access: STM Publishing today. “US
Naval Oberservatory”. Vol. 33 (2003): Library and Information Systems in Astronomy IV
(July 2 - 5, 2002, Prague, Czech Republic).
[3] Bas Savenije: The SPARC initiative: a catalyst for change [dok. elektr.]
http://www.library.uu.nl/staff/savenije/publicaties/ticer2004.htm [odczyt 30.03.2005].
[4] http://www.arl.org/sparc [odczyt 30.03.2005].
[5] David Prosser: From recommendations to practice – the next steps towards open access.
“SCONUL Focus”. 2004 nr 32 [dok. elektr.]
http://www.sconul.ac.uk/pubs_stats/newsletter/32/ [odczyt 30.03.2005].
[6] http://www.soros.org/openaccess/read.shtml [odczyt 30.03.2005].
[7] http://www.doaj.org/ [odczyt 30.03.2005].
[8] Andrew Odlyzko: The economics of electronic journals [dok. elektr.]
http://firstmonday.org/issues/issue2_8/odlyzko/index.html [odczyt 30.03.2005].
[9] http://www.cesj.com/ [odczyt 30.03.2005].
[10] http://www.eifl.net/services/services_negotiation.html [odczyt 30.03.2005].
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Teresa Górecka-Kleijs
EBSCO Publishing
[email protected]
Rola bibliotek naukowych w rozwoju społecze stwa
wiedzy - 5 lat projektu eIFL-EBSCO w Polsce
The role of academic libraries in the development of the
knowledge society - 5 years of the eIFL-EBSCO
project in Poland
Wizja bez działania jest marzeniem.
Działanie bez wizji jest strat czasu.
Działanie w poł czeniu z wizj
powoduje zmiany na lepsze.
Joel Arthur Barker, ameryka ski futurysta, autor wielu ksi ek
Abstrakt
W erze globalizacji biblioteki naukowe stan ły przed nowymi zadaniami w zakresie wspierania
procesów ustawicznego kształcenia w społecze stwie opartym na wiedzy. Rynek elektronicznej
informacji naukowej jest jedn z najszybciej rozwijaj cych si dziedzin gospodarki w Europie.
Konsorcja biblioteczne utworzone w ostatnich latach w Polsce przyczyniły si do ogromnego
wzrostu ródeł elektronicznych dost pnych dla u ytkowników i wypełnienia luki w zasobach
informacji naukowej w stosunku do krajów Europy Zachodniej i USA. Najwi kszy wpływ na
wzrost ilo ci dost pnych w Polsce czasopism pełnotekstowych miało utworzone 5 lat temu
konsorcjum eIFL-EBSCO. Z przeprowadzonej analizy statystyk u ytkowania, wynika, e bazy
EBSCO s jednym z najwa niejszych ródeł informacji naukowej w Polsce. Z uwagi na
stosunkowo niewielki koszt i bogat zawarto czasopism naukowych z ró nych dziedzin bazy te
s dost pne we wszystkich typach bibliotek i instytutów naukowych i badawczo-rozwojowych.
Bazy czasopism i zintegrowane serwisy udost pniania informacji elektronicznej oferowane przez
EBSCO wspieraj biblioteki w ich działaniach na rzecz rozwoju społecze stwa wiedzy.
Słowa kluczowe
społecze stwo wiedzy; informacja naukowa; biblioteki naukowe; konsorcja; bazy EBSCO;
projekt eIFL-EBSCO; zintegrowany dost p do zasobów informacji
Abstract
In the age of globalization academic libraries face new major tasks in supporting of the lifelong
learning process in the knowledge society. The market of online scientific information is one of
the fastest growing sectors of the European economy. The library consortia organized in the last
couple of years in Poland have contributed to the tremendous growth of electronic resources
available for the users and filled the gap in scientific information sources compared with the
countries in Western Europe and USA. The eIFL-EBSCO consortium organized 5 years ago has
played the largest part in the increase of the number of full text journals available in Poland. The
analysis of usage statistics shows that EBSCO databases are one of the major sources of scientific
information in Poland. Due to relatively low cost and extensive collection of scientific journals in
many subject areas these databases are owned by all types of libraries and scientific and research
institutes. The databases and integrated services for e-resource access offered by EBSCO support
libraries in their activities for the development of the knowledge society.
66
Teresa Górecka-Kleijs
Key words
knowledge society; scientific information; academic libraries; consortia; EBSCO databases;
eIFL-EBSCO project; integrated access to information resources
1. Wyzwania globalizacji wobec nauki
Globalizacja rozumiana jako zanik granic oraz barier fizycznych,
prawnych i kulturowych pomi dzy pa stwami, a tak e jako tworzenie ram dla
wymiany towarów, ludzi, wiedzy i idei stawia szereg wyzwa przed edukacj ,
zwłaszcza przed szkołami wy szymi, które same powinny planowa swój
innowacyjny rozwój. Na globalnym rynku, gdzie wiedza jest głównym
czynnikiem nap dowym rozwoju gospodarczego i dobrobytu pa stwa,
europejskie instytucje kształcenia s pod du presj zreformowania procesów
kształcenia i rozwijania ambitnych programów nauczania dla potrzeb
społecze stwa wiedzy. Deklaracja Bolo ska podpisana 19 czerwca 1999 roku
przez ministrów odpowiedzialnych za szkolnictwo wy sze w 29 krajach
europejskich stanowi prób wypracowania wspólnej europejskiej odpowiedzi na
problemy wyst puj ce w wi kszo ci krajów tak, aby stworzy warunki do
mobilno ci obywateli, dostosowa system kształcenia do potrzeb rynku pracy,
zwi kszy zatrudnienie oraz podnie
atrakcyjno
i poprawi pozycj
konkurencyjn szkolnictwa wy szego w Europie.
Wa n rol do odegrania w tym procesie maj biblioteki naukowe,
które winny sta si przedłu eniem sal wykładowych, miejscem interaktywnych
studiów,
winny by nie tylko centrami udost pniania informacji, ale
i kształcenia nawyków i umiej tno ci poszukiwania wiedzy. Powinny uczy
posługiwania si
nowymi technikami informacyjnymi i
ródłami
elektronicznymi i wspiera ró ne formy nauczania dostosowane do potrzeb
uczestników procesów kształcenia, jak np. edukacja wirtualna, zdalne
dokształcanie, kursy specjalistyczne, szkolenia korespondencyjne. Ma to na
celu przygotowa młodych ludzi do udziału w mi dzynarodowym rynku pracy
i wspiera misj ustawicznego kształcenia społecze stwa.
Rynek informacji, a szczególnie elektronicznej informacji naukowej jest
jedn z najszybciej rozwijaj cych si dziedzin gospodarki. W 2003 r. sprzeda
informacji naukowo-technicznej (STM) w Europie w wersji online wzrosła o
24% w cenach bie cych i osi gn ła warto 887 mln Euro. Stanowi to ju 49%
całkowitej warto ci europejskiego rynku informacji naukowej, który był
oceniany na 1,8 miliarda Euro w 2003. r. Cały sektor informacji obejmuj cy
zarówno wersj elektroniczn jak i drukowan wzrósł tylko o 6% w cenach
bie cych [1]. Dynamiczny wzrost rynku informacji elektronicznej nast pił
wi c głównie w zwi zku z rezygnacj z wersji papierowej na rzecz wersji
elektronicznej. Podobne tendencje zaobserwowano w Polsce.
Nowe techniki teleinformatyczne oraz burzliwy rozwój Internetu
i ródeł elektronicznych w ostatnim czasie sprawiły, e jeste my zalewani
ogromn ilo ci informacji o ró nej jako ci. To bogactwo niekontrolowanych
i niezorganizowanych danych powoduje szum informacyjny, przytłaczaj cy
u ytkowników. Rol
bibliotekarzy jest wi c selekcja informacji,
Rola bibliotek naukowych w rozwoju społecze stwa wiedzy…
67
zorganizowanie dost pu do niej w uporz dkowany sposób i zapewnienie
odpowiedniej jej jako ci gwarantuj cej wysoki poziom kształcenia. Biblioteki
maj ce wieloletnie do wiadczenia w gromadzeniu i filtrowaniu informacji i
zarz dzaniu ni , s wi c historycznie dobrze przygotowane, aby by pomostem
w budowaniu społecze stwa opartego na wiedzy.
Jednym z istotnych warunków rozwoju społecze stwa wiedzy jest
zapewnienie, aby informacja była: tania, łatwa do znalezienia, powszechnie
dost pna tj. na terenie uczelni, w domu, miejscu pracy, odpowiedniej jako ci
oraz odpowiadaj ca potrzebom i kierunkom kształcenia i pracy naukowej.
Sposobem zapewnienia dost pu na szerok skal polskich uczelni do
wiatowych ródeł informacji naukowej wspomagaj cych proces kształcenia
oraz prace i badania naukowe stały si w ostatnich 5 latach ogólnokrajowe
konsorcja biblioteczne.
Na przykładzie projektu eIFL-EBSCO zbadano, na ile oferta ta
odpowiada wyzwaniom ustawicznego kształcenia w rozwoju społecze stwa
wiedzy.
2. Konsorcja biblioteczne a dost p do
w Polsce
ródeł elektronicznych
Pierwsze polskie konsorcjum LINK udost pniaj ce czasopisma
elektroniczne Springera powstało w 1999 r. przy udziale Biblioteki Głównej
Politechniki Warszawskiej i obejmowało około 400 czasopism elektronicznych.
Według aktualnych danych na stronie domowej ICM (Interdyscyplinarnego
Centrum Modelowania Matematycznego i Komputerowego Uniwersytetu
Warszawskiego) konsorcjum liczy w 2005 r. 46 bibliotek i obejmuje list 481
tytułów pełnotekstowych czasopism elektronicznych tego wydawcy.
Nast pne konsorcjum eIFL-EBSCO zawi zało si w Polsce formalnie
w maju 2000 r. przy udziale Pozna skiej Fundacji Bibliotek Naukowych,
Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu oraz Pozna skiego Centrum
Superkomputerowo-Sieciowego. Faktycznie jednak projekt eIFL-Direct
rozpocz ł si ju jesieni 1999 roku w momencie podpisania umowy na 3 lata
mi dzy Instytutem Społecze stwa Otwartego w Budapeszcie (Open Society
Institute) nale cym do Fundacji Soros´a i firm EBSCO Publishing. W wyniku
tej umowy zostało utworzone najwi ksze wówczas na wiecie konsorcjum
informacji naukowej, w ramach którego biblioteki z 39 krajów głównie
w okresie transformacji politycznej i ekonomicznej otrzymały elektroniczny
dost p do 8 baz zawieraj cych około 3.000 pełnotekstowych czasopism
naukowych ró nych wydawców. Były to przede wszystkim czasopisma z nauk
humanistycznych, społecznych, ekonomicznych i medycznych. W mi dzyczasie
ilo
dost pnych czasopism pełnotekstowych powi kszyła si ponad
dwukrotnie, głównie o nauki cisłe, techniczne i biomedyczne i wynosi obecnie
ok. 7.000, z czego ok. 4.500 to czasopisma recenzowane naukowo. Ponadto
bazy zawieraj ok. 5.000 publikacji pełnotekstowych takich jak monitory
i raporty ekonomiczne, broszury, materiały konferencyjne, raporty towarzystw
naukowych itp. Ł czna ilo publikacji pełnotekstowych w pakiecie eIFL-
68
Teresa Górecka-Kleijs
EBSCO wynosi ok. 12.000. W bazach jest równie ok. 16.250 czasopism
w formie indeksów i abstraktów. Konsorcjum obejmuje obecnie 105 uczelni
wy szych i instytutów naukowych, które maj dost p do pakietu 11 baz
czasopism pełnotekstowych i bibliograficznych.
Mniej wi cej w tym samym czasie powstało konsorcjum wydawcy
Academic Press, który został pó niej wchłoni ty przez wydawnictwo Elsevier
i obecnie czasopisma tego wydawcy s zawarte w pakiecie konsorcjum
Elseviera.
Nast pnym z kolei było konsorcjum Elseviera zorganizowane w 2001 r.
przy udziale Uniwersytetu Warszawskiego oraz ICM. Zapewniało pocz tkowo
dost p elektroniczny do ponad 450 czasopism pełnotektowych i obejmowało
ponad 50 bibliotek. Obecnie do tego konsorcjum nale y 69 wy szych uczelni
oraz Polska Akademia Nauk, która w wietle umowy licencyjnej jest jednym
uczestnikiem konsorcjum, ale obejmuje 51 instytutów PAN. Uczestnicy
konsorcjum maj w 2005 r. dost p do 2.443 czasopism pełnotekstowych,
z czego 1.579 jest aktualizowanych na bie co oraz do archiwum 864
czasopism.
Kolejne konsorcjum zostało utworzone od 2003 r. i obejmuje obecnie
28 uczestników i zapewnia dost p do 803 elektronicznych czasopism
pełnotekstowych wydawcy Kluwera. Z uwagi na poł czenie si wydawców
Kluwera i Springera, w roku przyszłym b dzie to jedno konsorcjum Springera.
Podliczenie ilo ci udost pnianych czasopism tylko z w/w 4 konsorcjów
o ogólnokrajowym znaczeniu pozwala stwierdzi , e biblioteki polskie, które
nale do wszystkich 4 konsorcjów maj ł cznie dost p do ponad 15.000
zagranicznych publikacji pełnotekstowych, w tym do ponad 10.000 czasopism.
Oprócz w/w zasobów elektronicznych biblioteki akademickie prenumeruj
indywidualnie lub w ramach pozostałych konsorcjów od kilkudziesi ciu do
kilkuset czy nawet powy ej 1.000 zagranicznych czasopism pełnotekstowych.
Pozostałe konsorcja działaj ce w Polsce maj mniejszy zasi g w skali
kraju i obejmuj od kilku do ok. 30 uczelni i zapewniaj dost p do pakietów
czasopism takich wydawców jak American Chemical Society czy Blackwell
Publishing oraz dostawców baz bibliograficznych i serwisów pełnotekstowych
jak Chemical Abstracts, OVID, Proquest i inne.
Z analizy stron internetowych bibliotek uczelni wy szych w Polsce
wynika, e udost pniaj one od kilku tysi cy do dwudziestu tysi cy czasopism
zagranicznych w zale no ci od wielko ci i charakteru uczelni. Nigdy przedtem
w historii uczelnie wy sze nie miały dost pu do tak bogatych ródeł
zagranicznych. Własne ródła EBSCO wskazuj , e uczelnie wy sze w krajach
Europy Zachodniej i USA maj dost p do podobnej ilo ci pełnotekstowych
czasopism elektronicznych i tylko zasoby najwi kszych uniwersytetów
w Wielkiej Brytanii i Irlandii przekraczaj 25.000, a du ych ameryka skich
uniwersytetów stanowych nawet 40.000 czasopism. Tak wi c biblioteki w
Polsce nadrobiły z nawi zk ró nic w zasobach elektronicznych, jaka dzieliła
je jeszcze kilka lat temu od bibliotek naukowych w krajach Europy Zachodniej
Rola bibliotek naukowych w rozwoju społecze stwa wiedzy…
69
i USA. Rozwój nowych technologii informatycznych i globalizacja rynku
wydawniczego znacznie przyspieszyły te procesy.
W najwi kszym stopniu do wzrostu ilo ciowego dost pnych w Polsce
czasopism pełnotekstowych przyczyniło si konsorcjum eIFL-EBSCO.
3. Projekt eIFL-EBSCO – zawarto
i wykorzystanie baz
Aby stwierdzi na ile wzrost ilo ciowy zawarto ci baz EBSCO szedł
w parze z odpowiedni jako ci informacji odpowiadaj c potrzebom
kształcenia i pracy naukowej dokonano porówna statystyk u ytkowania
z najwi kszych konsorcjów o zasi gu ogólnopolskim. Do porówna przyj to
dane udost pnione na stronach ICM [2] oraz statystyki u ytkowania dost pne
w bazach EBSCO. Z uwagi na brak dost pu na stronach ICM do statystyk bazy
ScienceDirect Elseviera za 2004 rok i niepełne statystyki za 2003 r. konsorcjum
Springera z konieczno ci porównywano statystyki ScienceDirect Elseviera za
2003 r. ze statystykami eIFL-EBSCO i Springera za 2004 r. Nie zmienia to
jednak zasadniczo obrazu dokonanych porówna .
Porównania wykazały, e najwi ksza ilo pobranych pełnych tekstów
w skali całego konsorcjum pochodzi z bazy Elseviera, tj. rednio 36.085
artykułów tygodniowo, co daje rocznie 1.876.420 artykułów w 2003 r.
Na drugim miejscu jest konsorcjum eIFL-EBSCO z ilo ci 1.274.710
wyszukiwa w bazach w 2004 r. oraz liczb 566.083 pobranych artykułów
pełnotekstowych i 594.543 pobranych abstraktów. Na trzecim miejscu znalazło
si konsorcjum Springer z ilo ci 174.292 pobranych artykułów.
Nale y zaznaczy , e porównywane 3 konsorcja ró ni si ilo ci
uczestników, jak równie rodzajem udost pnianej informacji, tj. konsorcja
Elseviera i Springera zawieraj pakiety czasopism pełnotekstowych tych
wydawców, podczas gdy pakiet eIFL-EBSCO zawiera nie tylko bazy czasopism
pełnotekstowych ale równie bazy bibliograficzne. Aby wi c zapewni
porównywalno stopnia wykorzystania zasobów poszczególnych konsorcjów i
wykluczy przypadkowo rezultatów, dokonano równie porówna statystyk
22 uczelni o ró nym profilu uczestnicz cych przynajmniej w 2 najwi kszych
konsorcjach tj. Elseviera i eIFL-EBSCO i maj cych najwy sze statystyki
u ytkowania czasopism Elseviera w danej grupie uczelni. W porównaniach
dotycz cych baz EBSCO z uwagi na ich odmienny charakter uwzgl dniono nie
tylko ilo pobranych artykułów pełnotekstowych, ale równie ilo pobranych
abstraktów i dokonanych wyszukiwa w bazach.
Porównanie obejmuj ce 10 uniwersytetów, 6 politechnik, 3 akademie
medyczne i 3 uczelnie rolnicze przedstawia tabela w zał czniku 1.
Z analizy porówna wynika, e bazy EBSCO s najintensywniej
wykorzystywane na uniwersytetach. Uwzgl dniaj c fakt, e w przeciwie stwie
do pakietów czasopism pełnotekstowych w konsorcjach wydawców celem
przeszukiwa w bazach EBSCO jest nie tylko dotarcie do pełnego tekstu, ale
i dokonanie wyszukiwa rzeczowych w bazach bibliograficznych i dotarcie do
abstraktów, to ilo ci wyszukiwa w bazach EBSCO na poszczególnych
uniwersytetach niewiele ust puj
statystykom u ytkowania czasopism
Teresa Górecka-Kleijs
70
Elseviera, a w kilku przypadkach je do znacznie przekraczaj (Uniwersytet
Gda ski, Uniwersytet Łódzki, Uniwersytet w Poznaniu). Na wszystkich
uniwersytetach statystyki wykorzystania baz EBSCO s wielokrotnie wy sze
ni czasopism Springera. Na uczelniach technicznych i rolniczych bazy EBSCO
s równie drugim z kolei ródłem najcz ciej wykorzystywanym, cho dzieli
je znacznie wi kszy dystans w stosunku do stopnia wykorzystania czasopism
Elseviera. W przypadku uczelni medycznych ró nice wykorzystania baz
EBSCO w stosunku do pakietu Elseviera s natomiast stosunkowo niewielkie.
Najwi ksze bazy pełnotekstowe z pakietu eIFL-EBSCO to Academic
Search Premier i Business Source Premier. Zawarto bazy Academic Search
Premier, która obejmuje ok. 4.700 czasopism, w tym ponad 3.600 czasopism
recenzowanych naukowo zarówno z nauk cisłych jak i humanistycznych i
społecznych, obrazuje poni sza tabela.
Tabela 1. Ilo czasopism pełnotekstowych zawartych w bazie Academic Search Premier
indeksowanych w poni szych serwisach i bazach według danych z wrze nia 2004
ISI Web of Science
1.897
ISI Science Citation Index
806
Biological Abstracts
522
Chemical Abstracts
274
E.I. Compendex
272
Inspec
543
MEDLINE
1.521
ISI Arts & Humanities Citation Index
265
ATLA
267
Historical Abstracts
365
MLA International Bibliography
526
RILM Abstracts of Music Literature
352
ISI Social Sciences Citation Index
543
ERIC
640
PsycINFO
778
Sociological Abstracts
463
Rola bibliotek naukowych w rozwoju społecze stwa wiedzy…
71
Natomiast baza Business Source Premier zawiera ok. 7.800 publikacji
pełnotekstowych z zakresu ekonomii, zarz dzania, marketingu, ekonometrii,
finansów, handlu i wielu innych dziedzin ekonomii, w tym ok. 1.130 czasopism
recenzowanych naukowo, ok. 1.420 czasopism z zakresu handlu i biznesu, 144
monografie i ok. 5.100 raportów ekonomicznych i przemysłowych
Istotnym wzbogaceniem oferty czasopism w bazach EBSCO s zawarte
w nich roczniki archiwalne najbardziej poszukiwanych czasopism. Archiwa te
si gaj lat 70-tych, a w szeregu wypadków a do pierwszego opublikowanego
zeszytu danego czasopisma, i tak w bazie Academic Search Premier znajduj
si bogate archiwa takich czasopism z nauk cisłych, jak np. Advances in
Physics, Annals of Science, Contemporary Physics, Annals of Internal Medicine
i wielu innych. Rozbudowywane s równie retrospektywne zasoby czasopism
z nauk humanistycznych i społecznych w bazie Academic Search Premier oraz
najbardziej presti owych czasopism z zakresu nauk ekonomicznych w bazie
Business Source Premier, np. archiwum czasopisma Harvard Business Review
si ga pierwszego wydanego zeszytu z 1922 r.
4. Charakterystyka informacji zawartej w bazach EBSCO i ich
dost pno
Bazy EBSCO s komplementarnym ródłem informacji w stosunku
do pakietów czasopism elektronicznych wydawców. Zawieraj
zarówno
abstrakty, indeksy jak i czasopisma pełnotekstowe wielu ró nych wydawców i
obejmuj bardzo szeroki zakres dziedzinowy. Nie słu
do zast pienia
prenumeraty czasopism elektronicznych u wydawców, ale maj na celu
wzbogacenie zasobów uczelni o nowe ródła elektroniczne za umiarkowan
cen . Nierzadko bowiem czasopisma z nauk cisłych najcz ciej cytowane, jak
np. Nature, Science, Journal of Chemical Physics czy Annual Review
of Biochemistry zawarte w bazach w wersji pełnotekstowej podlegaj okresom
embarga. Jest to zwi zane z polityk wydawców, którzy obawiaj c si utraty
dochodów z bie cej subskrypcji tych czasopism nie udost pniaj aktualnych
artykułów przez pewien czas. Zazwyczaj opó nienie we wł czeniu zawarto ci
aktualnych zeszytów w wersji pełnotekstowej do baz wynosi od 3 do 12
miesi cy. Cena prenumeraty jednego czasopisma u wydawcy mo e bowiem
si ga kilkuset czy nawet kilku tysi cy USD podczas gdy cena tego czasopisma
w bazach wynosi zaledwie kilka USD bior c pod uwag opłaty, jakie płac
polskie biblioteki za cały pakiet baz licz cy wiele tysi cy czasopism. Je li wi c
wszystkie biblioteki anulowałyby prenumerat bie c danego czasopisma,
to wydawca uzyskałby poni ej 1% dochodów z wydawania danego czasopisma
i nie mógłby pokry kosztów zwi zanych z jego publikacj .
Okresy embarga nie dotycz wszystkich czasopism udost pnianych
w bazach. Ponad 2.000 czasopism pełnotekstowych w bazie Academic Search
Premier, w tym znaczna cz
czasopism wydawanych przez towarzystwa
naukowe jest wł czona do baz EBSCO bez okresu embarga. Jednak nawet w
takich przypadkach biblioteki nie powinny kierowa si tym w swoich
decyzjach zaprzestania prenumeraty, poniewa wydawca po otrzymaniu wielu
72
Teresa Górecka-Kleijs
anulacji mo e wprowadzi restrykcje odno nie udost pniania pełnego tekstu
danego czasopisma. Decyzje o anulowaniu prenumeraty winny by
podyktowane wnikliw analiz , czy dane czasopismo powinno znajdowa si
w podstawowej kolekcji zasobów biblioteki z uwagi na kierunki kształcenia na
uczelni i prowadzone prace badawcze i naukowe.
Nawet je li cz
czasopism w bazach EBSCO jest dost pna z okresem
embarga, czy te wył cznie w formie abstraktów lub indeksów (np. Elsevier czy
IEEE) to dzi ki temu, e bazy te s wyposa one w hiperł cza do pełnego tekstu,
u ytkownik jest kierowany przy pomocy odsyłaczy z abstraktu lub cytowania
w bazie do pełnego tekstu poszukiwanego artykułu posadowionego na serwerze
wydawcy, serwerze ICM, czy w innym miejscu w zbiorach biblioteki.
Narz dzia dost pne w bazach EBSCO pozwalaj równie tworzy hiperł cza
do katalogów OPAC, serwisów wypo ycze mi dzybibliotecznych i serwisów
dostawy dokumentów, wyszukiwarek (np. Google Scholar czy Scirus), czy
portali czasopism elektronicznych.
U ytkownicy bibliotek, które maj dost p za po rednictwem EBSCO
do baz bibliograficznych takich jak ECONLIT, INSPEC, PsycINFO, MLA czy
innych mog równie korzystaj c z tej samej platformy i narz dzi
wyszukiwania dotrze z baz bibliograficznych poprzez automatyczne hiperł cza
do pełnego tekstu artykułów dost pnych w bazach pełnotekstowych EBSCO.
Powy sze narz dzia s odpowiedzi EBSCO na powszechne ju
od kilku lat wymagania u ytkowników, aby informacja naukowa była
udost pniana w zintegrowanych systemach umo liwiaj cych dotarcie do
poszukiwanych danych w jak najszybszy i najprostszy sposób. Jest to równie
zgodne z zaleceniami Mi dzynarodowej Koalicji Konsorcjów Bibliotecznych
ICOLC (International Coalition of Library Consortia) [3], aby wydawcy
rozwijali technologie umo liwiaj ce ł czenie ze sob elektronicznych zasobów
informacyjnych pochodz cych z ró nych ródeł i od ró nych wydawców, a nie
zasklepiali si w rozwi zaniach dotycz cych ich własnych serwisów.
Z uwagi na mi dzynarodowy zasi g konsorcjum eIFL-EBSCO
biblioteki akademickie w Polsce uzyskały dost p do baz EBSCO za ułamek
ceny, któr płac uczelnie w krajach Europy Zachodniej i USA. Przyczyniło si
to do skokowego wzrostu ilo ci udost pnianych zasobów elektronicznych
w Polsce, a nawet spowodowało pewien paradoks polegaj cy na tym, e nawet
mniejsze uczelnie w Polsce maj dost p do szerokiego pakietu 11 baz EBSCO,
podczas gdy nie wszystkie uczelnie podobnej wielko ci w krajach Europy
Zachodniej czy USA mog sobie pozwoli na zakup tak du ej ilo ci baz
EBSCO z uwagi na ograniczone bud ety.
Nale y przy tym zwróci uwag , e konsorcjum eIFL-EBSCO
obejmuje bardzo szerokie spektrum 105 uczestników, tj:
17 uniwersytetów, czyli wszystkie działaj ce w Polsce;
17 uczelni technicznych i techniczno-rolniczych;
22 instytuty naukowe i badawczo-rozwojowe;
13 wy szych szkół niepa stwowych;
9 akademii medycznych;
Rola bibliotek naukowych w rozwoju społecze stwa wiedzy…
73
6 uczelni pedagogicznych;
6 akademii wychowania fizycznego;
5 uczelni ekonomicznych, czyli wszystkie działaj ce w Polsce;
4 uczelnie rolnicze;
4 biblioteki publiczne i 2 biblioteki specjalne (GBL, CBR).
Dla wy szych szkół niepa stwowych, bibliotek publicznych i wielu
mniejszych uczelni o bardzo ograniczonych bud etach bazy EBSCO s
jedynym lub najwa niejszym ródłem informacji naukowej i bez dost pu do
zasobów EBSCO biblioteki te byłyby pozbawione zagranicznych ródeł
informacji naukowej lub byłyby zmuszone zakupi je po znacznie wy szych
cenach i w bardzo ograniczonym zakresie.
Projekt eIFL-EBSCO przyczynił si wi c w bardzo istotny sposób do
rozpowszechnienia informacji naukowej w szkolnictwie wy szym w Polsce.
Dla porównania według bada przeprowadzonych w ród uczelni
wy szych w USA w kwietniu 2004 r. przez ameryka skie czasopismo Library
Journal (Survey of Academic Libraries) 83,3% uczelni ameryka skich
prenumeruje bazy EBSCO, a 75,1 % bibliotek akademickich wskazywało bazy
EBSCO jako ródło najbardziej wykorzystywane przez u ytkowników do
wyszukiwa
rzeczowych. Du e uniwersytety ameryka skie dysponuj
nierzadko bud etem na prenumerat czasopism przekraczaj cym 2 mln USD
i mimo tego zdecydowana wi kszo
z nich prenumeruje bazy EBSCO
uwa aj c je za niezb dne uzupełnienie swoich kolekcji.
Natomiast dla wielu uczelni w Polsce wdro enie projektu eIFL-EBSCO
oznaczało dost p do czasopism wcze niej nieosi galnych.
EBSCO umo liwia przy tym dost p do baz nie tylko w sieci uczelni ale
równie spoza niej. Uprawnieni u ytkownicy mog wi c korzysta z baz
EBSCO z domu czy miejsca pracy niezale nie od lokalizacji komputera.
5. Bibliotekarz – ekspert w dziedzinie gromadzenia informacji
naukowej czy ekspert w zakresie technologii informatycznych?
Bogactwo zasobów informacji naukowej grozi paradoksalnie kryzysem
informacji. Witryny elektroniczne bibliotek s tak przeładowane informacjami,
e dotarcie do wła ciwych danych znacznie si wydłu yło. Studenci, naukowcy
s przytłoczeni ilo ci danych technicznych. Czasem przeprowadzenie badania
czy do wiadczenia zajmuje mniej czasu ni znalezienie informacji, czy zostało
ono ju wcze niej przeprowadzone. Problem ten jest cz sto opisywany
w literaturze polskiej i zagranicznej [4]. Biblioteki staraj si go jak najszybciej
rozwi za , aby nie dopu ci do sytuacji, e informacja naukowa kupowana
wielkim nakładem rodków b dzie wykorzystywana tylko w niewielkim
stopniu z uwagi na trudno ci w dotarciu do niej.
U ytkownicy nie oczekuj przy tym od bibliotekarzy szkole na temat
zawiło ci problematyki pozyskiwania informacji ale uproszczenia całego
systemu jej udost pniania. Rozwi zaniem tego problemu s serwisy
zintegrowanego udost pniania wszystkich ródeł bibliotecznych na jednej
platformie.
74
Teresa Górecka-Kleijs
EBSCO oferuje takie
serwisy jak lista alfabetyczna AdoZ
i LinkSource. Lista alfabetyczna AdoZ pozwala poł czy wszystkie zasoby
elektroniczne biblioteki na jednej platformie i przeszukiwa je na poziomie
tytułów czasopism. Natomiast LinkSource jest narz dziem opartym na
technologii Open URL i umo liwia zintegrowany dost p do informacji poprzez
poł czenie zasobów informacyjnych za pomoc hiperł czy na poziomie
artykułów. Ł czy informacje online z bibliograficznych i pełnotekstowych baz
danych, katalogów bibliotecznych, portali czasopism elektronicznych, stron
internetowych wydawców, przegl darek i innych ródeł informacji [rys. 1].
Rys. 1. Zasady ł czenia ró nych zasobów informacji poprzez serwis LinkSource
– narz dzie typu Open URL Resolver
Oba serwisy pozwalaj oszcz dzi czas i nakład pracy bibliotekarzy.
Bibliotekarz winien si bowiem zajmowa gromadzeniem zasobów i ich
zarz dzaniem, a nie rozwi zywaniem problemów technologii informatycznych.
Rola bibliotek naukowych w rozwoju społecze stwa wiedzy…
75
6. Wnioski
1.
2.
3.
4.
Konsorcjum eIFL-EBSCO przyczyniło si w bardzo du ym stopniu
do wzbogacenia zasobów elektronicznych w Polsce.
Bazy EBSCO s jednym z najwa niejszych ródeł informacji naukowej w
Polsce.
Z uwagi na stosunkowo niewielki koszt i bogat zawarto czasopism
naukowych z ró nych dziedzin bazy EBSCO s dost pne we wszystkich
typach bibliotek i instytutów naukowych i badawczo-rozwojowych.
Zasoby czasopism i serwisy oferowane przez EBSCO wspieraj biblioteki
w ich działaniach na rzecz rozwoju społecze stwa opartego na wiedzy.
Bibliografia
[1] IRN Research: The European online information market [raport czerwiec 2004] [dok.elektr.]
http://www.irn-research.com/downloads/OnlineEuropeanReport2004ExecSum.pdf.
[2] Statystyki wykorzystania baz danych w ICM [dok.elektr.]
http://vls.icm.edu.pl/statystyka/index.html.
[3] ICOLC Guidelines and preferred practices for selection and purchase of electronic
resources [wytyczne ICOLC grudzie 2001] [dok.elektr.]
http://www.library.yale.edu/consortia/2001currentpractices.htm.
[4] Bowen J., Briden J., Burns V., Lindahl D., Reeb B., Stowe M., Wilder S.: Serial failure.
“The Charleston ADVISOR”. January 2004 vol. 5, nr. 3 [dok.elektr.]
http://www.charlestonco.com/features.cfm?id=146&type=ed.
[5] Nikisch J.A.: Jakiego konsorcjum potrzebujemy i jakie mamy? z do wiadcze Pozna skiej
Fundacji Bibliotek Naukowych. „Biuletyn EBIB”. 2002 nr 7 (36) [dok.elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/36/nikisch.php#do06.
[6] Feret B., Kay M..: eIFL - Electronic information for libraries – globalna inicjatywa
Fundacji Sorosa. „Biuletyn EBIB”. 2002 nr 5 (34) [dok.elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/34/feret.php.
[7] St pniak J.: Konsorcjum Elsevier – sposób na dost p do czasopisma elektronicznych.
„Biuletyn EBIB”. 2002 nr 5 (34) [dok.elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2002/34/stepniak.php.
[8] Brooks S.: Academic journal embargoes and full text databases. “The Library Quarterly”.
University of Chicago Press, July 2003, vol. 73, nr.3, s. 243-260.
[9] Brooks S.: Do wiadczenia EBSCO w rozpowszechnianiu informacji naukowej w oparciu
o oferowane bazy danych, czasopisma elektroniczne i now technologi poł cze
LinkServers. „Biuletyn EBIB”. 2003 nr 9 (36) [dok.elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2003/49/brooks.php.
Teresa Górecka-Kleijs
76
Zał. 1. Statystyki u ytkowania 3 ogólnopolskich konsorcjów bibliotecznych:
Elsevier (2003 r.), EBSCO (2004 r.) i Springer (2004 r.)
Uczelnia
Uniwersytet
Gda ski
Uniwersytet
Jagiello ski
Uniwersytet
Lubelski
Uniwersytet
Łódzki
Uniwersytet
w Poznaniu
Uniwersytet
l ski
Uniwersytet
Toru ski
Uniwersytet
w Olsztynie
Uniwersytet
Warszawski
Uniwersytet
Wrocławski
Politechnika
Gda ska
Politechnika
Łódzka
Politechnika
Pozna ska
Politechnika
Sl ska
Politechnika
Warszawska
Politechnika
Wrocławska
Ak. Medyczna
Lublin
Ak. Medyczna
Pozna
Ak. Medyczna
Wrocław
ATR
Bydgoszcz
Ak. Rolnicza
Pozna
SGGW
Warszawa
Suma dla
konsorcjum
Ilo
pobranych
artykułów
Elsevier
Ilo
wyszukiwa
w bazach
EBSCO
Ilo
pobranych
artykułów
EBSCO
Ilo
pobranych
abstraktów
EBSCO
Ilo
pobranych
artykułów
Springer
39.312
53.221
23.961
17.620
7.287
107.432
104.396
49.851
61.249
11.276
56.108
25.715
34.431
30.843
1.858
39.624
67.940
37.298
25.447
6.414
41.600
52.913
18.368
23.239
6.832
39.676
24.895
13.569
12.746
*
50.544
20.727
10.074
4.989
8.027
46.488
10.180
3.091
6.989
3.534
65.832
43.762
20.207
14.922
4.481
50.856
37.326
16.720
10.273
*
72.332
5.927
2.881
1.839
1.853
102.024
8.410
4.197
1.641
6.525
45.708
6.190
5.306
2.071
2.381
85.176
6.450
3.748
1.793
2.868
94.484
10.025
4.525
2.327
5.226
107.536
28.501
11.469
5.645
24.512
26.052
24.052
11.395
5.645
*
22.412
10.187
2.224
4.334
5.862
17.316
17.214
6.860
21.707
2.928
15.080
4.734
1.361
1.811
965
28.548
9.437
2.296
3.429
*
34.008
17.214
6.860
21.707
2.928
1.876.420
1.274.710
566.083
594.543
174.292
* uczelnia nie uczestniczy w konsorcjum Springera
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Beata Paw
Akademia Techniczno-Humanistyczna w Bielsku-Białej
Biblioteka Główna
[email protected]
Biblioteka w globalnej rzeczywisto ci
Library in global reality
Abstrakt
Przedmiotem artykułu jest globalizacja w wiecie i bibliotece. Od maja zeszłego roku jeste my
w Unii Europejskiej - czy ma to jakie znaczenie dla polskich bibliotek? Globalizacja wi e si ze
zmian naszego my lenia, działania i post powania z informacj . Biblioteka była i jest swoistym
domem informacji. W globalnej wiosce bibliotekarz staje si brokerem informacji, a informacja
produktem. Biblioteki, zwłaszcza uczelniane, maj szeroki dost p do informacji zawartych w
wirtualnym wiecie. W Polsce pojawił si model kształcenia online i kursy elearningowe. Jest te
du o nowych projektów z UE, jak np. eContent.
Słowa kluczowe
biblioteka; bibliotekarz; Unia Europejska; e-learning; eContent; globalizacja; Internet;
kształcenie; informacja
Abstract
The article deals with the issue of globalization in the world and in a library. Did the fact of
joining the European Union in May last year influence Polish libraries? Globalization involves
changes in our thinking about and dealing with information. Libraries have always been a home
of information. In the global village a librarian becomes an information broker and information
itself a product. Libraries, especially the university ones have wide access to information in the
virtual world. The on-line learning and e-learning courses have appeared in Poland, alongside
with numerous EU projects, e.g. eContent.
Key words
library; librarian; European
learning/education; information
Union;
e-learning;
eContent;
globalization;
Internet;
Od czasu, kiedy Polska i Polacy zainteresowali si Uni Europejsk ,
globalizacja zacz ła puka do naszych drzwi. Stopniowo, ale bardzo szybko
zadomowiła si w naszym słownictwie. Ale od maja 2004 praktycznie nas
pochłon ła. Wkroczyła w ka d dziedzin naszego ycia – mimo wielkiego
sprzeciwu przeciwników integracji.
Ale czy wiemy, czym jest „globalizacja”? Co za ni si kryje? Czy kto
z nas zastanawiał si , czym „globalizacja” jest i b dzie dla bibliotek
i bibliotekarza?
Mo na powiedzie , e globalizacja uwidacznia si we współzale no ci
narodów, krajów, ludzi, którzy w wielu przypadkach s od siebie znacznie
oddaleni. Nap dza post p techniczny, czy polityk tych pa stw, dla których
wa na jest współpraca w ró nych dziedzinach. Istotne jest dla pa stw otwarcie
na wiat, co tak e powinno interesowa bibliotekarzy, zwłaszcza dyrektorów
78
Beata Paw
bibliotek. Biblioteki nie mog by odsuni te od tego problemu, nie mog sta
si samotnymi wyspami w globalnym wiecie.
„Dla ekonomistów [Russell Hochschild 2000] ródło globalizacji
znajduje si głównie w sferze ekonomicznej, zwłaszcza w mobilno ci kapitału
finansowego i ruchliwo ci siły roboczej. Natomiast dla badaczy kultury
[Robertson 1992; Roniger 1995] globalizacja jest przede wszystkim
konsekwencj kulturalnego ró nicowania si równoczesnej uniwersalizacji
wzorów kulturowych”1.
Globalno ma odzwierciedlenie w mnogo ci standardów lokalnych,
regionalnych czy kontynentalnych. Lecz nie ma wyra nego odniesienia
do miejsca i czasu. I tak te jest. Daremny jest opór, gdy nie zna ona granic,
ani nie widzi przed sob barier, co powoduje, e wkracza w ka d dziedzin
ycia – w tym tak e w zakres pracy bibliotekarza i biblioteki.
W zaskakuj cym tempie rozwija si nowoczesna technologia, a co za
tym idzie, szybko ci nabiera wzajemne komunikowanie si . Wymiana
informacji, dost p do niej. Jest to swoista rewolucja medialna. Biblioteki, jako
instytucje, które gromadz informacj - opracowuj j , przechowuj
i udost pniaj . W tym kierunku powinny umacnia i budowa swoje miejsce w
globalnej wiosce, jako wirtualne banki informacji naukowych, technicznych,
itp.
Coraz szerszy dost p do mediów, szybszy elektroniczny, cyfrowy
przekaz informacji prowadz do tego, e stała si ona towarem. Informacja jest
produktem, wynikiem pracy ludzi nauki, który mo na kupi , sprzeda .
Bibliotekarzom rozszerza si wachlarz działa . Pojawiaj si te nowe sposoby
gromadzenia informacji, zapisywania jej, przechowywania i udost pniania.
Niektórzy twierdz , e s to zwyczajowe działania biblioteki, a tylko informacja
zmienia swoj posta . Moim zdaniem zmieniła si zarówno posta informacji,
jak i sposób jej zdobywania i przechowywania. Przekazywania, formowania;
zmianie uległo tak e zapotrzebowanie na informacj . Bibliotekarze s twórcami
informacji oraz ze wzgl du na specyfik swojego zawodu cały czas przebywaj
w jej otoczeniu. Tu przykładem mo e by biblioteka uczelniana, gdzie jest
najkrótsza droga informacji od ródła do miejsca jej gromadzenia,
przechowywania i zarz dzania ni .
Nigdy wcze niej pozyskiwanie informacji, wiedzy nie było tak łatwe
i szybkie jak teraz. Siedz c przed komputerem podł czonym do Internetu
mo emy sobie gromadzi wiadomo ci z całego wiata. W bardzo krótkim
czasie zdobywamy informacje, które np. 10 lat temu zbieraliby my przez pi
lub wi cej miesi cy. Zwi zane by to było z licznymi podró ami, strat czasu
w poci gach i polegało na tworzeniu odr cznych notatek z przegl danych
materiałów. Ale czy nie była to praca kreatywna, rozwijaj ca?
Nowym trendem we współczesnym globalnym wiecie jest kształcenie
przez Internet, studiowanie online. Pozyskujemy wiedz potrzebn nam
do uzyskania np. tytułu licencjata pozostaj c cały czas w domu. Wiele osób
pozytywnie wypowiada si na temat takiego sposobu kształcenia. Firmy, które
1
Dembi ski P.: Globalizacja – wyzwanie i szansa. [W:] Klich J.: Globalizacja. Kraków 2001, s. 42.
Biblioteka w globalnej rzeczywisto ci
79
pod aj z duchem czasu korzystaj z e-learningu. Poj cie to jest powszechnie
znane, ale jeszcze ró nie rozumiane.
Według Teresy Olszewskiej e-learning to:
− mo liwo tworzenia, a nast pnie masowego, szybkiego transferu
wła ciwej wiedzy (danych, informacji, szkole ) z wykorzystaniem
nowoczesnej technologii do wielu odbiorców jednocze nie;
− nauka odbywa si na odległo , czynno niezale na jest od czasu
i miejsca – ucz cy si ma mo liwo pracy z materiałami online
i offline;
− odbiorcy tre ci tworz społeczno , w ramach, której mo liwa jest
zdalna komunikacja, wymiana wiedzy i do wiadcze ,
− odbiorca tre ci indywidualnie decyduje o preferowanej strategii
nauczania;
− zarz dzanie procesem transferu informacji jest wysoce efektywne
dzi ki narz dziom do rejestracji i analizy wyników szkole
i post pów w nauce;
− e-learning jest dodatkow , obok tradycyjnych szkole , form
dostarczania wiedzy2.
Jak ju wspomniałam, e-learning głównie jest wykorzystywany
w przedsi biorstwach. Jest sposobem na gromadzenie szkole wewn trznych,
opracowywanych na bazie procedur obowi zuj cych w przedsi biorstwie. Takie
kursy mo na znale w tzw. Bibliotekach e-learningowych, które s tworzone
przez specjalistyczne firmy. Czasami przedsi biorstwo utrzymuje własne zbiory
szkole , ale jest to bardzo kosztowne.
W t sfer działa mog wkroczy biblioteki uczelniane, zwłaszcza
wy szych szkół ekonomicznych czy technicznych. Mog tworzy zbiory
informacji w postaci kursów, zawieraj cych wiedz z zakresu marketingu,
logistyki, publick relations, czy wdra ania projektów naukowo – badawczych.
Takie kursy mog by tworzone na zlecenie przedsi biorstwa, lub biblioteka po
rozpoznaniu zapotrzebowania na rynku kursów e-learningowych mo e tworzy
zestaw kursów, które b d wypo yczane lub sprzedawane firmom.
Z przetwarzaniem informacji wi e si program Unii Europejskiej
o nazwie eContent. Realizowany jest w latach 2002-2005. Powołuj c si na
Pani Marzen Kowalsk :
projekt eContent = dost pna technologia + mi dzynarodowe partnerstwo
+ nowy pomysł i model biznesowy.
Zadaniem programu jest:
− poprawienie dost pu sektora publicznego do informacji i rozszerzenie
zakresu ich wykorzystywania;
− zwi kszenie
udziału
w
Internecie
tre ci
wielokulturowych
i wieloj zycznych;
− zwi kszenie dynamiki przekazów cyfrowych;
2
Olszewska T.: Obiecuj cy rynek. „Nowe Technologie”. 2004 nr 12 (24), s. 4-5.
Beata Paw
80
−
−
−
−
rozwijanie mi dzynarodowej współpracy oraz partnerstwa sektora
prywatnego i publicznego;
umo liwienie wszystkim Europejczykom korzystania z dobrodziejstw
społecze stwa informacyjnego oraz zwi kszenie konkurencyjno ci Unii
Europejskiej na rynku globalnym;
zmniejszenie ryzyka zwi zanego z wprowadzaniem na rynek produktów
zawieraj cych tre ci cyfrowe ( ka da informacja publikowana na dowolnej
platformie internetowej, tj. tradycyjne strony WWW, komunikacja
bezprzewodowa);
umo liwienie nawi zania mi dzynarodowej współpracy, realizowanie
interdyscyplinarnych przedsi wzi z ró nych krajów3.
Biblioteki mog , a nawet powinny bra udział w tworzeniu takich
projektów, lub współpracowa przy realizowaniu ich za wykorzystaniem
rodków finansowych dost pnych z Unii Europejskiej. Biblioteka mo e
zaistnie jako inspirator wielu ciekawych rozwi za na drodze ci lejszej
współpracy bibliotek w globalnej wiosce. Tym samym biblioteki przyczyni si
do poszerzenia wiedzy na temat Unii Europejskiej w ród ludzi, którzy mog
nadal swoj niewiedz by antyustosunkowani. Pracuj c w jakim projekcie
biblioteka nie jest anonimowa, samotna; sprzyja to jej rozwojowi i reklamie
oraz nabywaniu nowych do wiadcze i kontaktów.
Podsumowanie
Moim zdaniem globalizacja nie jest nam bibliotekarzom obca, gdy
współpraca bibliotek mi dzy sob istnieje ju od dawna. Tylko mo e potrzeba
zacie ni t współprac na gruncie wymiany ksi ek, czy informacji przez
siebie stworzonych, do wiadcze zdobytych w trakcie pracy nad ró nymi
projektami, niekoniecznie zwi zanymi z Uni Europejsk . Mo e biblioteki
pa stwowe nie powinny si odcina od bibliotek szkół prywatnych, my l tu o
współpracy na gruncie uczelnianym. Czas pomy le
nad zmian
ustawodawstwa dotycz cego finansowania bibliotek uczelnianych, w kierunku
zwi kszania rodków przeznaczonych na prac biblioteki. Ka dy z nas wie, e
dobra uczelnia to przede wszystkim dobrze zaopatrzona biblioteka z dobrze
wykwalifikowan kadr , pracuj c na dobrym sprz cie. Bibliotekarze powinni
czu potrzeb ustawicznego kształcenia si , zdobywania coraz to nowych
do wiadcze i wiedzy. Powinni by wiadomi swojego miejsca i roli, jaka maj
do odegrania w społecze stwie informacyjnym, w globalnej wiosce.
Bibliografia
[1] Klich, J.: Globalizacja. Kraków 2001.
[2] Olszewska T.: Obiecuj cy rynek. „Nowe Technologie”. 2004 nr 12 (24), s. 4-5.
[3] Kowalska M.: eContent- program Unii Europejskiej. „Biuletyn EBIB”. 2003 nr 9 (49)
[dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/ 2003/49/kowalska.php.
3
Kowalska M.: eContent – program Unii Europejskiej. „Biuletyn EBIB”. 2003 nr 9 (49) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2003/49/kowalska.php.
Sesja trzecia / Session three
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Raisa N. Suhorukova, Marina D. Âsûk
Respublikanskaâ nau no-tehni eskaâ biblioteka Belarusi
Minsk, Respublika Belarus´
Scientific-technical libraries of Belarus –
the present state and trends
Naukowo-techniczne biblioteki Białorusi –
stan aktualny i trendy
Abstrakt
Raport omawia system bibliotek na Białorusi i jedn z cz ci tego systemu – Republika sk sie
bibliotek naukowo-technicznych. Rola i wa no Republika skiej Biblioteki Nauki i Techniki jest
opisana jako:
− główna biblioteka kraju, tworz ca najbardziej kompletn kolekcj literatury
i dokumentów naukowo-technicznych;
− narodowa składnica lokalnej i zagranicznej literatury z zakresu in ynierii,
technologii, przemysłu, ekonomii i dziedzin pokrewnych;
− republika skie i mi dzynarodowe centrum wypo ycze mi dzybibliotecznych;
− republika skie centrum mi dzynarodowej wymiany publikacji i dokumentów;
− republika skie centrum naukowo-metodyczne sieci bibliotek naukowo-technicznych,
usług informacyjnych i patentowych, usług normalizacyjnych dla przedsi biorstw
i organizacji niezale nie od ich słu bowego podporz dkowania;
− centrum nowych technologii informacyjnych stale uaktualniaj ce formy i metody
usług informacyjno-bibliotecznych dla naukowo-technicznych i przemysłowych
specjalistów Białorusi;
− baza informacyjna dla działalno ci innowacyjnej w kraju.
Słowa kluczowe
biblioteki techniczne – Białoru ; biblioteczne sieci informacyjne – Białoru , ródła informacji;
społecze stwo informacyjne; Instytut Analiz Systemowych, literatura naukowo-techniczna;
własno intelektualna
Abstract
The report deals with the system of libraries in Belarus and with one of the components of this
system - the Republican scientific-technical libraries network. The role and importance of the
Republican Library for Science and Technology (RLST) is described, as:
− the main library of the country forming the most complete collection of scientifictechnical literature and documents;
− national depository of domestic and foreign literature on engineering,
technology,industry, economics and similar branches;
− republican and international center of interlibrary subscription;
− republican center for international exchange of publications and documents;
− republican scientific-methodical center of the network of scientific-technical
libraries, information and patent services, standardization services for enterprises
and organizations irrespective of their departmental subordination;
− center of new information technologies constantly updating forms and methods of
information-librarian servicing of scientific-technical and industrial specialists of
Belarus;
− information base for innovation activity in the country.
Scienctific-technical libraries of Belarus – the prezent state and trends
83
Key words
technical libraries - Belarus; library information networks - Belarus; information resources;
information society; Institute of System Analysis; scientific-technical literature; intellectual
property
At all times the information resources (IR) were formed mainly at
libraries, as the main social predestination of a library – to be a depository
of intellectual heritage of its own country as well as of all world community for
all time of civilization entity.
Since exactly the libraries are the main holders of strategic resources
what information is today, and are intended for users, their role not only
increases substantially but also changes critically in the global process of
building up the information society.
At present a system of libraries, is functioning in Belarus which
includes the National Belarus Library (NBL); 7 para-national libraries;
6 universal regional libraries; 5 regional scientific-technical libraries and about
11,5 thou public and special libraries of different enterprises, institutions and
organizations, where hundreds thousands of librarians do their job.
NBL is at the head of the network of libraries of the Ministry of culture.
Para-national libraries are the leading libraries and the republican
scientific-methodical centers for their library networks, including:
•
The Republican Library for Science and Technology heads the network
of scientific-technical libraries,
•
The Central Scientific Library of the National Academy of Science – the
network of academic libraries,
•
The Republican Scientific-medical Library – the network of medical
libraries,
•
The Byelorussian Agricultural Library – the network of agricultural
libraries,
•
The Fundamental Library of Byelorussian State University – the network
of colleges libraries (libraries of universities and academies),
•
The Scientific-Educational Library – the network of libraries of secondary
educational establishments (schools, lyceums, high schools and so on).
The President Library is also a paranational library in the sphere of the
state management but it has no a network.
Besides, there are trade-unions, military, church and other libraries.
Information-librarian resources on science and technology constitute the
major part of the national information resources of the Republic of Belarus and
serve as a base for development of all branches of the national economy.
Before the Soviet Union collapse the Byelorussian system of scientifictechnical information included the Byelorussian Institute of scientific-technical
information, its regional centers in oblast and some district cities, information
and patent services at enterprises and organizations, Republican Library for
Science and Technology with a network of scientific-technical libraries. After
abolition of the Institute of information in 1993 and reorganization of its
regional centers as well as the decline of scientific-technical libraries,
84
Raisa N. Suhorukova, Marina D. Âsûk
information and patent services at enterprises and organizations the earlier
existed system of scientific-technical information was destroyed in substance.
Under these conditions the Republican Library for Science and Technology
remained the only valuable functioning link in the previously existed system.
Under the aegis of the Byelorussian Institute of Systemic Analysis and
information support the scientific-research work was carried out in 1998. One
of the outcomes of this job was the data about the modern distribution
of information-librarian resources on technical sciences and technologies
in Belarus.
The research demonstrated that 57% of the total volume of scientifictechnical literature and documents of Belarus are stored at the Republican
Library for Science and Technology (RLST) and its regional branches.
Besides RLST the following libraries have significant funds on science
and technology: The National Library of Belarus, The Central Scientific Library
of the National Academy of Science of Belarus, The Byelorussian Agricultural
Library, technical colleges libraries, scientific-technical libraries. But it should
be mentioned that from the early 90-s the funds of scientific-technical libraries,
information and patent services of enterprises and organizations has practically
lost their information value since they were not only enriched but, on the
contrary, decreased. The funds of technical colleges libraries hold mainly
teaching aids, and the funds of the other largest libraries keep scientifictechnical literature as an addition to the basic type of acquisition (e.g., the basic
type of acquisition for the Central Scientific Library of the National Academy
of Science – fundamental and natural sciences, for the Byelorussian
Agricultural Library – agriculture and so on).
RLST, as the only inter-branch center of scientific-technical
information in the country, coordinates its activity with the largest libraries of
the Republic and the bodies of scientific-technical information of Belarus (on
unpublished documents – with the Byelorussian Institute of Systemic Analysis
and information support of non-production sphere, on normative-technical
documents in the sphere of standardization – with the Committee for
Standardization, Metrology and Certification, on patent information – with the
National Center of Intellectual Property, with the branch information centers),
and also with patent services, standardization services, scientific-technical
libraries of enterprises and other organizations which also hold the part of
information resources on science and technology.
Historically it turned out that in the former USSR the republican
Library for Science and Technology was developing as the base library for all
western region of the country: Belarus, Baltic republics and Kaliningrad oblast
of Russia and thus it concentrated the most complete funds of literature and
documents on science and technology.
RLST, initiated in 1977, is the leading library in Belarus on forming the
most complete fund of scientific-technical literature and documents which is
a multiform and diversified complex comprising patent and normative-technical
documents on standardization, industrial catalogues. The Library also stands as
Scienctific-technical libraries of Belarus – the prezent state and trends
85
a national depository of domestic and foreign literature on techniques,
technology, industry economy and related branches.
At present the RLST fund comprises more than 33 m items. 75%
of scientific-technical literature and documents are in foreign languages.
In conformity with the international obligations of Belarus as a countryparticipant of the Paris Convention on industrial property protection the RLST
is functioning as the central repository “for informing the public about the
patents on inventions, useful models, industrial samples and trademarks…”.
And today the RLST holds the unique and the most complete in the country
depository of patent and patent-legal documents (more than 30 m items), which
comprises the documents on different objects of industrial property: inventions,
useful models, industrial samples, trademarks, cultivars, computer programs,
data bases and topologies of integrated circuits.
The Library fund comprises more than 330 thou items and about
70 categories of different normative-technical documents on standardization.
During 30 years the RLST is forming under the decision of the government the
information fund of documents on standardization and performs information
support for the citizens of Belarus. This work is carried out in coordination with
the head body of Belarus in the sphere of standardization – The Committee on
Standardization, Metrology and Certification of the Republic of Belarus,
The RLST is a holder of the republican fund of industrial catalogues,
which comprises about 500 thou items of documents: branch and nomenclature
catalogues, business-guides, foreign companies booklets, near-stand materials
of international exhibitions and so on. The industrial catalogues are widely used
by the developers at the stage of equipment designing for fitting out new
enterprises, updating the installed equipment, its maintenance and repair what
allows to considerably reduce expenses for the recurrent equipment
development and designing.
The RLST is a republican and international center if interlibrary
subscription, a republican center for international exchange of publications and
documents as well as an information center on techniques and industrial
technology.
The Library functions as the republican scientific-methodical center for
the network of scientific-technical libraries, standardization services,
information and patent services of enterprises and organizations irrespective
of its departmental subordination on the questions of organizing the work with
the funds of scientific-technical literature and information-library servicing.
The Library regional structure is also successfully developing. In 1994
under the government’s decision the oblast scientific-technical libraries were
initiated at each regional center of the country – there are five of them in Brest,
Gomel, Grodno, Moguilev and Vitebsk.
The RLST charter runs as follows: the principle role of the Library
is referential-informational servicing of the state administration bodies in the
sphere of science and technology, enterprises, scientific-research and drawingand designing institutions of the Republic of Belarus irrespective of their
86
Raisa N. Suhorukova, Marina D. Âsûk
departmental subordination as well as supporting the citizens rights for
acquainting with the achievements of science and technology by providing
a free access to scientific-technical information, realization of librarian,
bibliographic and referential-informational servicing for the specialists
of scientific-technical sphere.
At present 25,5 thou readers and more than 2 thou enterprises and
organizations of the Republic use the funds and services of the largest center
of scientific-technical information which the RLST is.
The access to the library information resources is possible at the direct
visiting of 8 specialized reading halls of the Library:
• Book publications,
• Periodicals,
• Reference information, catalogues and card files,
• Referential and business information,
• New receipts,
• Patent documents,
• Patent documents on electronic and micro carriers,
• Methodical room,
• The RLST information center,
• Reading halls of the regional scientific-technical libraries.
The priority task of the Library is providing a wide access of the users
to information resources of their country as well as to the world information
resources. The basic instrument for solving this task is the use of INTERNET
technology.
The use by the libraries of the global networks potential virtually
transfers them from the sphere of the documents communications to the more
wide sphere of the information communications, transforming them into
information centers.
A lot is being done in this direction in our country although not so
quickly as is desired. Practically all the libraries of the country and regional
level have their achievements in this sphere.
The works are carried out on creation of the Scientific-informational
computer network, the summary electronic catalogue of the Byelorussian
libraries, reflecting at the first stage the information resources of the largest
libraries, model Automated Library Information Systems for the different types
of the libraries and so on.
The volumes of the libraries electronic resources are rapidly increasing,
be it the electronic editions and data bases on CD-ROMs, electronic catalogues
and DB accessible at the local and regional networks or Internet.
But despite the increasing volumes of electronic information resources,
concentrated mainly at the republican largest libraries, the problem
of organizing the wide access of scientists and specialists to scientific-technical
information remains the one of the most topical.
Scienctific-technical libraries of Belarus – the prezent state and trends
87
The present RLST activity is also inseparably connected with the
development of the modern information technologies what makes it possible to
constantly improve the information-librarian servicing of its users.
The use of new information technologies influences essentially all the
spheres of the Library activity, radically changes its work organization,
structure, gives a new content to the tasks and functions as well as the forms
and methods of the users servicing.
The principle directions in this sphere are the following:
• Formation of the electronic documents fund;
• Creation of the RLST electronic catalogue and participation in the forming
of the Summary electronic catalogue of the Byelorussian libraries;
• Creation of the data bases of its own generation;
• Organizing the local and remote access to the RLST electronic resources;
• Providing Internet-access to the national and world information resources;
• Creation of the problem-oriented navigators on the Internet network and
virtual libraries;
• Electronic delivery of the documents copies;
• Training the RLST specialists as well as the other categories of users to
work in Internet.
The formation of the electronic documents funds is carried out by the
Library from 1996. At present the RLST and its branches provide 8,4 m full
texts of electronic documents for its users.
Today the Summary electronic catalogue (RLST SEC)
(http://rntbcat.org.by) comprises more than 70 thou records.
The structure of RLST SEC includes the following local catalogues:
• “EC of the book publications”;
• “The Summary electronic catalogue of the RLST periodicals;
• “Scientific-technical documents”;
• “Industrial catalogues”.
The loading of the local catalogue of electronic documents into the
RLST SEC is under preparation.
The RLST takes part in creation of the Summary electronic catalogue of
the Byelorussian libraries, and the foreign periodicals subscribed to the Library
are also represented at the Russian Summary catalogue on scientific-technical
literature.
The RLST electronic resources include more than 90 different data
bases (DB): full texts, abstract, bibliographic and factual. The Library generates
bibliographic DB which include more than 75 thou records. Among them
“Innovation activity”, “Energy saving”, “The production economy”, “The
history of the inventiveness development in Belarus”, ‘The ecologically clean
and safe industry technologies”, “Processing and utilization of industrial and
household waste”, “Machinery and equipment for the urban sanitary cleansing”,
“Sustainable Development” and the others. Among the long-term plans
of RLST work – the creation of bibliographic data base.
88
Raisa N. Suhorukova, Marina D. Âsûk
The second version of multi level web-site (www.rlst.org.by) is created
with the provision of remote access to RLST SEC. In 2004 the Library received
an Internet-bonus of the international specialized exhibition TIBO'2004 which is
a professional bonus of the Organizing Committee of the International
specialized exhibition TIBO awarded annually to the network works created in
the Byelorussian sector of Internet for the significant artistic, technological and
sociocultural achievements in the sphere of information, culture, art and
education.
The service of the documents electronic delivery was further
developing. Created in the early 2003 the service of the documents electronic
delivery/interlibrary subscription commenced its work with 3 users. By the end
of the year there were already 90 of them.
During 2004 171 customers were served. They received by e-mail
8 thou electronic copies of publications and documents fragments (18,1 thou
pages). Of course there are some objective hardships caused by not sufficient
development of computer networks in the country. Hence the electronic
delivery of documents for the time being is inaccessible for the majority of our
users, especially in the regions, and their requests for the documents copies are
fulfilled traditionally on the paper carriers or are copied to the electronic
information carriers. At present a program of ordering and receiving the
documents electronic copies via web-site is being elaborated.
The wide use of electronic resources requires more skills from the
librarians. At the same time it does not work out without training the users
themselves. These tasks have been solving at the Library for more than 5 years.
Employees of the Library as well as other users are trained at the RLST
Internet-class. In particular, the continually functioning courses “The computer
principles” and “Internet fundamentals” are organized. The subject seminars are
conducted, e.g. “Internet/Intranet technologies in the professional activity”,
“Relations with the world community via Internet”, “Design of Web-sites”,
“The patent search in Internet”, “New technologies of Internet”, “The Library
own page in Internet”, “Uncommon services in Internet”, “Security and work
protection aspects in the network system” and so on. During 5 years 6157
persons were trained at the Internet-class including more than one thousand
librarians. 352 specialized trainings were organized for the RLST users
including more than 100 for librarians. All this gives positive results. The
analysts forecasts are also optimistic. They point out that the most impressive
growth of information resources usage is expected in the countries with
developing market economy, including Belarus. And it’s a fact that only for the
last 6 years the number of Internet users increased 4,5 fold and the carrying
capacity of an outer channel – 200 fold. National questionings of the public
opinion showed that 16,5% of the adult population of Belarus are the actual
users of the global network today. According to the last population census
carried out in 1999 the adult population (18 years and older) amounted to 7,6 m
people. Simple calculations show that by 2004 the number of Byelorussian
Internet users was more than 1,5 m people. And if one takes into account 15-17
Scienctific-technical libraries of Belarus – the prezent state and trends
89
years old teen-agers, which are more than half a million, the total number
of Internet users in Belarus will be about 1,7 m people.
Thus, the libraries will get more and more users having skills to work
with electronic information what will stimulate the introduction of Internettechnologies and building up of electronic information resources.
How complete and promptly the scientists and specialists of all
branches of the republican national economy will be provided with the newest
scientific and scientific-technical information depend on universal and effective
introduction of information-communication technologies.
Innovations in the modern world are the basis for the economy
efficiency growth. They promote competitiveness of goods and services, allow
to achieve the goals of sustainable development, insure employment and a high
level of life for the population.
One can affirm that today the Republican Library for Science and
Technology serves as a modern information base for innovation activity in the
country. The analytic investigation showed that practically all enterprises and
organizations - executors of the state scientific-technical programs – are served
by the Republican Library for Science and Technology.
With opening in late 2003 the Information center the Library went out
to a new turn of the users information support in the terms of encouraging
innovation activity. Creation of the Center was an old goal of the Library and
a vital need for the specialists of different branches of the republican national
economy. The principle task of the RLST Information center is to set a strong
liaison between science, innovation activity and industry. The accomplishment
of this task was supported by the branch complex measures conducted by
the RLST. Practically in one year and a half within the formats of a scientifictechnical conference, a round table, a scientific cafe the following arrangements
were organized and conducted; “Energy saving today”, “Beauty without
falsification” (against counterfeit perfumery), “From telephone to smart phone”,
“A week of sustainable development in the Republic of Belarus”, “Realization
of new ideas: innovations in light industry”, “Our daily bread: how to make
baking more effective”, “The Art of Hairdressing: the lessons of beauty and
health”. Representatives from more than 260 institutions, enterprises and
organizations participated these arrangements. Such measures allow the
specialists of science and industry, state management bodies to discuss the
urgent questions in creating and introducing innovations in their branches and to
inform about their achievements. Moreover, they made it possible to represent
the specialist all information potential of RLST with interpretation to the branch
specificity, to analyze their professional needs for the further purposeful
informing.
The task of the Republican Library for Science and Technology is not
only to function but to be actively called for an effective modern information
center of Belarus, to promote its innovation development.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Danuta Patkaniowska
Uniwersytet Jagiello ski w Krakowie
Biblioteka Jagiello ska
[email protected]
Biblioteka Jagiello ska 21. wieku – tradycja
i nowoczesno
Jagiellonian National Library of the 21st century tradition and modernity
Abstrakt
Referat przedstawia przeobra enia w Bibliotece Jagiello skiej, jakie nast piły w ci gu ostatniego
dziesi ciolecia. Licz ca kilkaset lat Ksi nica, ł cz ca funkcje biblioteki narodowej (Egzemplarz
Obowi zkowy), naukowej i akademickiej - wraz z bibliotekami instytutowymi
i zakładowymi tworzy uniwersytecki system biblioteczno-informacyjny - stan ła w obliczu nowych
trudnych zada , zwi zanych z cywilizacj elektroniczn , przeobra eniami technologii
informacyjnych i komunikacyjnych oraz z procesami globalizacji. Najwa niejsze wydarzenia w
ci gu ostatnich 10 lat to proces komputeryzacji biblioteki, współpraca z katalogiem centralnym
NUKAT oraz oddanie nowego skrzydła gmachu biblioteki. Dokonane w wyniku tych faktów
zmiany dotyczyły wszystkich oddziałów i procesów bibliotecznych - od gromadzenia poprzez
opracowanie zbiorów do ich udost pniania i informacji naukowej. Dotyczyło to zarówno zbiorów
nowych biblioteki, jak i zbiorów specjalnych. Istotne znaczenie miało te wprowadzenie
nowoczesnego systemu zabezpieczenia i ochrony zbiorów oraz zastosowanie nowych technik
konserwacji ksi ek. Przeobra eniom biblioteki towarzyszyły stopniowe zmiany organizacyjne
oraz przemiany w wiadomo ci bibliotekarzy. Proces przeobra e ma charakter ci gły i z
pewno ci b dzie trwał nadal, wi e si z wieloma problemami, które omówi w referacie.
Tradycja i nowoczesno okre laj miejsce Biblioteki Jagiello skiej w historii bibliotekarstwa
polskiego i we współczesnym społecze stwie informacyjnym
Słowa kluczowe
Biblioteka Jagiello ska; komputeryzacja bibliotek naukowych;
NUKAT;budownictwo biblioteczne; zbiory biblioteczne - ochrona
współpraca
bibliotek;
Abstract
The paper presents transformations in the Jagiellonian National Library that have taken place
over the last decade. A few hundred years old Library combines the function of a national library
(obligatory copy) with a scientific and academic one, and is a part of the university library information system together with institute and department libraries. The Library has had to face
new, difficult challenges, brought by the electronic civilization, transformations in information
and communication technologies as well as globalization processes. The most significant events
in the last 10 years include the library computerization process, cooperation with the NUKAT
central catalogue and opening of a new library building. The resulting changes have affected all
library departments and library processes - from collection through cataloguing to lending and
scientific information services. The above changes influenced both new and special library
collections. Modern collection protection measures, launching of a modern security system and
new conservation techniques were also important. Transformations in the Library have been
accompanied by changes in the organizational structure and awareness of librarians.
The transformation process, of a permanent nature, is closely related to numerous problems,
described in the paper. The standing of the Jagiellonian Library in the history of Polish libraries
and modern information society has been defined both by its tradition and modernity.
Biblioteka Jagiello ska 21. wieku – tradycja i nowoczesno
91
Key words
Jagiellonian National Library; computerization of scientific libraries; library cooperation;
NUKAT; library building; library collections - protection
Biblioteka Jagiello ska (BJ), której pocz tki si gaj 15 w., ł czy
w sobie obecnie funkcje biblioteki narodowej, naukowej i uniwersyteckiej, co j
nobilituje, ale te stwarza wiele problemów. U progu 21.wieku BJ stan ła
wobec nowych, trudnych zada , zwi zanych z cywilizacj elektroniczn
i przeobra eniami
technologii
informacyjnych
i
komunikacyjnych.
Najistotniejsze wydarzenia w Bibliotece, kierowanej w ci gu ostatniego
dziesi ciolecia przez dyrektorów: prof. dra hab. Krzysztofa Zamorskiego (19932003) i prof. dr hab. Zdzisława Pietrzyka (2003- do chwili obecnej) - to proces
komputeryzacji biblioteki, współpraca z katalogiem centralnym NUKAT oraz
zbudowanie nowego skrzydła gmachu BJ.
1. Komputeryzacja
W 1993 roku Biblioteka Jagiello ska, pozyskuj c rodki finansowe
z Fundacji Mellona, zakupiła – wraz z Bibliotek Główn AGH w Krakowie
oraz Bibliotek Uniwersyteck w Warszawie i Bibliotek Główn Uniwersytetu
Gda skiego - ameryka ski zintegrowany system biblioteczny VTLS.
Współpraca mi dzy wymienionymi wy ej bibliotekami, w ramach konsorcjum,
zaowocowała w latach pó niejszych rozwojem sieci komputerowych, unifikacj
zasad opisu dokumentów, opracowaniem formatów danych (format MARC)
oraz instrukcji rekordu bibliograficznego (dla ró nych typów dokumentów)
oraz rekordu kartoteki haseł wzorcowych (khw) i rekordu zasobu. W minionym
dziesi cioleciu pracownicy BJ aktywnie uczestniczyli w pracach i spotkaniach
Bibliotek Porozumienia VTLS, Centralnej Kartoteki Haseł Wzorcowych,
Zespołu Walidacyjnego bibliotek wykorzystuj cych j zyk KABA oraz
Centralnej Kartoteki Tytułów Czasopism. Bibliotekarze BJ mieli (i maj )
znacz cy udział w tworzeniu haseł wzorcowych, budowaniu słownictwa j zyka
haseł
przedmiotowych KABA, publikowaniu
prac teoretycznych
i metodycznych (m. in. podr czniki i instrukcje).
BJ była te organizatorem konferencji i warsztatów, a tak e licznych
szkole
dla bibliotekarzy, zwi zanych z opracowaniem formalnym
i przedmiotowym zbiorów w oparciu o system VTLS i VTLS/VIRTUA.
Biblioteka Jagiello ska brała jednocze nie aktywny udział w pracach innego
konsorcjum – powstałego w 1994 roku Krakowskiego Zespołu Bibliotecznego,
którego celem była realizacja programu automatyzacji bibliotek krakowskiego
rodowiska naukowego (eksploatacja systemu VTLS-VIRTUA; współpraca
z katalogiem centralnym NUKAT, rozwi zywanie problemów zwi zanych
z bie c działalno ci bibliotek; koordynacja zakupu czasopism naukowych,
digitalizacja zbiorów, szkolenia bibliotekarzy i in.).1
1
Zob. Dobrzy ska –Lankosz E.: Krakowski Zespół Biblioteczny – 10 lat współpracy. „Biuletyn EBIB”. 2004
nr 10 (61) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2004/61/lankosz.php.
92
Danuta Patkaniowska
Od 1994 roku zbiory BJ opracowuje si metod komputerow ,
w systemie VTLS i od sierpnia 2003 roku – w jego nowej wersji VIRTUA,
działaj cej w oparciu o system zarz dzania bazami danych ORACLE. Istniej ca
obecnie baza jest zaprojektowana na 256 równoczesnych u ytkowników.
Bibliotekarze do pracy w bazie u ywaj systemowego oprogramowania
VIRTUA; czytelnicy – o przeszukiwania bazy, zamawiania egzemplarzy
i sprawdzania swoich kont korzystaj wył cznie z przegl darki Internetu.
Komputeryzacj
zostały obj te podstawowe procesy biblioteczne,
tj. gromadzenie, opracowanie, informacja o zbiorach, udost pnianie.
W systemie VIRTUA s wykorzystywane moduły: katalogowania, kartoteki
haseł wzorcowych, kontroli wpływu czasopism, rejestracji wypo ycze ,
zwrotów i rezerwacji.
W opracowaniu przedmiotowym stosuje si
j zyk haseł
przedmiotowych (jhp) KABA, j zyk uniwersalny, wyszczególniaj cy,
kompatybilny z RAMEAU i LCSH, oparty na wzorcach francuskich Biblioteki
Narodowej w Pary u, kanadyjskich Biblioteki Uniwersytetu LAVALA
i ameryka skich Library of Congress. J zyk ten – jako drugi obok istniej cego
od 1953 roku j zyka haseł przedmiotowych Biblioteki Narodowej - od 1993
roku jest tworzony przez bibliotekarzy z polskich bibliotek akademickich.
W BJ zachowano istniej c wcze niej w opracowaniu rzeczowym
zasad , i charakterystyki wyszukiwawcze dokumentów i słownictwo j zyka
KABA tworz specjali ci z poszczególnych dziedzin. Od pocz tku tworzenia
j zyka KABA te same osoby budowały kartoteki wzorcowe (hasła
przedmiotowe w j zyku KABA) i jednocze nie opracowywały rzeczowo
dokumenty, co stwarzało wiele problemów (brak terminologii, oczekiwanie
na walidacj haseł, trudno ci w tłumaczeniu słownictwa z j zyka francuskiego
i angielskiego i in.), a zarazem dawało wiadomo
uczestniczenia
w prekursorskim dziele. Drug klasyfikacj rzeczow obecn w katalogu
komputerowym BJ jest – stosowany przez Bibliotek Medyczn – j zyk haseł
przedmiotowych MeSH (polska wersja).
Od połowy 2002 roku opracowywanie zbiorów Biblioteki Jagiello skiej
odbywa si we współpracy z katalogiem centralnym NUKAT.2 BJ czynnie
współuczestniczy w tworzeniu NUKAT (tworzy około 30% nowych rekordów),
kopiuj c jednocze nie gotowe rekordy z katalogu centralnego do własnego
katalogu.3
Formalnie i rzeczowo opracowywane s zbiory wydane od 1994 r.,
a tak e cz ciowo – w ramach retrokonwersji – zbiory starsze. Retrokonwersj
rozpocz to w BJ w 1997 r.; z powodu ograniczonych rodków jest ona
przeprowadzana stopniowo; obejmuje dzieła wielotomowe (wprowadza si
2
Zob. Burchard M.: Katalog Centralny NUKAT – system wymiany danych w procesie opracowania zbiorów
polskich bibliotek. „Biuletyn EBIB”. 2003 nr 9 (49) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2003/49/burchard.php.
3
Zob. Materiały z konferencji „NUKAT - rozwój i metodyka tworzenia katalogu centralnego” (Warszawa 6-7
12. 2004) [CD-ROM]. BUW, Warszawa 2004. Z BJ przedstawiono 3 referaty: Sanetra K.: Katalogowanie z
zastosowaniem modelu FRBR; Mydel M., Pawica A.: Opracowanie zbiorów w Bibliotece Jagiello skiej a
współpraca z NUKAT: bilans dwóch lat do wiadcze ; Patkaniowska D.: Słownictwo j zyka KABA – historia,
zmiany, perspektywy (na przykładzie słownictwa z zakresu filologii).
Biblioteka Jagiello ska 21. wieku – tradycja i nowoczesno
93
do katalogu komputerowego wszystkie tomy zwi zane z danym tytułem, bez
wzgl du na dat wydania), serie wydawnicze (np. seria I i II BN), kolejne dzieła
z magazynu wydane przed 1994 (obecnie do roku 1990). Retrokonwersja
obejmuje te polskie wydawnictwa ci głe - serie wydawnicze od 19 w.
Do bazy BJ wprowadzane s tak e opisy bibliograficzne prac
doktorskich z UJ, w przyszło ci planuje si tak e opracowywanie prac
magisterskich. Na etapie przygotowa organizacyjnych i testowania formatu
jest opracowanie dokumentów elektronicznych (wydawnictw zwartych)
w formacie MARC 21. Jednocze nie aktualizuje si katalogi tradycyjne
kartkowe; karty katalogowe s drukowane dla kolejnych wpływaj cych
egzemplarzy wydawnictw sprzed 1994 roku (decyduje data wydania
dokumentu, a nie data wpływu). Zbiory specjalne s opracowywane
tradycyjnie.
Komputeryzacja Biblioteki Jagiello skiej jest ogromnym osi gni ciem
minionego dziesi ciolecia, jednak proces ten stwarzał (i nadal stwarza) niemało
problemów. Najpowa niejsze z nich to – obok problemów finansowych
i kadrowych - problemy techniczne (przerwy w ł czno ci, przeci enie sieci,
serwerów i in.). W styczniu br. gło no było w mediach o awarii
Komputerowego Katalogu Zbiorów, obsługuj cego obok BJ tak e biblioteki
instytutowe; uległ on uszkodzeniu, co w konsekwencji spowodowało nie
przetwarzanie danych wprowadzanych do bazy, m.in. opisów katalogowych
nowych nabytków. Dla zabezpieczenia danych zdecydowano si zamkn
system, przerwa w dost pie do katalogu trwała 3 tygodnie. Inne problemy
w opracowaniu zbiorów były (i s ) zwi zane np. z ci głymi zmianami wersji
systemu; zmianami norm, zasad transliteracji, formatów; zmianami zasad
tworzenia i modyfikacjami haseł wzorcowych oraz z rozwojem j zyka KABA
i jego przemianami.
Współpraca z CKHW, Zespołem Walidacyjnym jhp KABA oraz
z Centrum NUKAT niejednokrotnie wi zała si z wieloma trudno ciami
i problemami, które niełatwo było pokona (np. nierównomierne obci enie
obowi zkami poszczególnych o rodków, nierówny rozkład
rodków,
zaburzenia w trybie walidacji, skomplikowane procedury poprawek
i modyfikacji rekordów bibliograficznych, rekordów khw i in.).
2. Informacja naukowa
W chwili obecnej z ka dego komputera nale cego do sieci UJ mo na
korzysta z krajowych i zagranicznych naukowych baz danych, dost pnych
online. Oprócz baz online w Czytelni Informacji Naukowej mo na skorzysta
z kilkudziesi ciu baz na dyskach CD-ROM. Ich lista – w układzie
alfabetycznym i dziedzinowym jest aktualizowana na stronie internetowej BJ.
W Czytelni Informacji Naukowej mo na skorzysta z własnej bazy BJ - bazy
BIO, zawieraj cej materiały do biografii i bibliografii osobowych Polaków
yj cych w 20. i 21. wieku (zawiera 26 tys. rekordów). W Czytelni Zbiorów
Specjalnych dost pny jest Katalog Wydawnictw Drugiego Obiegu, utworzony
przez Fundacj Dokumentacji Czynu Niepodległo ciowego (obejmuje 7,5 tys.
94
Danuta Patkaniowska
opisów ksi ek, czasopism, druków ulotnych i dokumentów niezale nego ruchu
wydawniczego w Polsce z lat 1976-1990).
Dzi ki dofinansowaniu z KBN BJ zakupiła licencje na korzystanie
z baz zagranicznych; ponadto w 2000 r. BJ przyst piła do Konsorcjum
Czasopism Elektronicznych Springer-Link, uzyskuj c w ten sposób dost p
do pełnych wersji elektronicznych ponad 500 tytułów czasopism naukowych
oraz 2000 ksi ek wydawnictwa Springer-Verlag. Czytelnicy mog korzysta
z pełnotekstowych czasopism elektronicznych, ale tak e z czasopism
prenumerowanych przez BJ w wersji drukowanej.
Na stronie internetowej BJ jest aktualizowany spis polskich bibliografii
online - Polskie bibliografie i informatory w Internecie, obejmuj cy ródła
tworzone w Bibliotece Narodowej, bazy dotycz ce czasopism, centralne
katalogi zbiorów bibliotecznych, bibliografie bibliografii, bibliografie
zawarto ci poszczególnych czasopism, bibliografie regionalne, bibliografie
publikacji pracowników instytucji naukowych w Polsce, bibliografie
dziedzinowe, bazy biograficzne, polskie informatory w Internecie, polskie bazy
pełnotekstowe.4
W Czytelni Informacji Naukowej, Czytelni Zbiorów Audiowizualnych,
Czytelni Naukowej i Czytelni Europeistycznej istniej osobne stanowiska dla
czytelników korzystaj cych z Internetu; konieczna jest rejestracja
u ytkowników i limitowanie – do godziny - czasu korzystania z sieci.
Z pewno ci liczba stanowisk do korzystania z Internetu b dzie w przyszło ci
rosła; obecnie kolejki nie s , niestety, rzadko ci .
Zmieniła si działalno
informacyjna BJ; dotyczy to zarówno
informacji o bibliotece i jej zbiorach, działalno ci naukowej i dydaktycznometodycznej, jak i tworzenia nowego wizerunku BJ - nowoczesnej ksi nicy
o historycznych tradycjach. Na stronie internetowej BJ, dost pnej tak e
w wersji angielskoj zycznej, umieszczane s ró norodne informacje i katalogi
online. Nowa strona www BJ powstała w kwietniu 2004 roku. Kilkuosobowy
zespół redakcyjny (któremu przewodniczy wicedyrektor BJ mgr T. Malik)
aktualizuje informacje według nast puj cej mapy serwisu: Aktualno ci;
O bibliotece; Katalogi; Udost pnianie zbiorów; Bazy danych; Czasopisma
naukowe zagraniczne; Zeskanowane zbiory BJ; Projekt Kwa ny papier; BJ dla
niepełnosprawnych; Inne biblioteki; Proponowane poł czenia: UJ, Kraków,
Polska, wiat. Strona www BJ – zawieraj ca aktualn i kompetentn informacj
jest elementem public relations, wyrazem d enia do stworzenia dobrego
wizerunku instytucji, promocji jej działa , istotnym i nowoczesnym elementem
komunikacji mi dzy bibliotek a jej otoczeniem
Drog
elektroniczn
s
tak e przedstawiane informacje dla
pracowników BJ.
Zawieraj one: Zarz dzenia i komunikaty dyrekcji
Informacje o wydarzeniach, Spisy telefoniczne, Inne informacje (dotycz ce
spraw pracowniczych, socjalnych i in.). Jedn z ostatnich inicjatyw jest cykl
comiesi cznych wykładów otwartych pt. „Wyszukiwanie informacji
4
Zob. B kowska E.: Polskie bibliografie i informatory w Internecie: bazy powstaj ce w Bibliotece
Jagiello skiej. „Biuletyn EBIB”. 2005 nr 2 (63) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2005/63/bakowska.php.
Biblioteka Jagiello ska 21. wieku – tradycja i nowoczesno
95
w Bibliotece Jagiello skiej: narz dzia i strategie”, obejmuj cy nast puj ce
tematy: Katalogi BJ dost pne w Internecie; Biograficzne bazy danych
Biblioteki Narodowej, dost pne w Internecie; Polskie bibliografie i informatory
w Internecie; Zagraniczne bibliograficzne bazy danych online, dost pne w UJ;
Strategie wyszukiwania.
3. Katalogi
W chwili obecnej katalogi BJ s dost pne za po rednictwem Internetu.
Jest to przede wszystkim Komputerowy Katalog Zbiorów BJ, Biblioteki
Medycznej i innych bibliotek UJ - tzw. Katalog online VIRTUA, obejmuj cy –
w przypadku zbiorów BJ - polskie wydawnictwa ksi kowe po 1990 r.,
zagraniczne – po 1993 r. oraz w wyborze - wcze niejsze wydawnictwa oraz
czasopisma. Tzw. Stary Katalog, czyli Kartkowy Katalog Podstawowy druków
wydanych do 1949 r. dost pny jest komputerowo w formie zeskanowanych
kart. Trzecim katalogiem dost pnym online jest Katalog przybytków
r kopi miennych od 2001 r.
Zbiory BJ notowane s tak e w tradycyjnych katalogach kartkowych.
Czytelnik mo e zamawia dokumenty w nich zawarte, albo poprzez
wypełnienie tradycyjnych rewersów, b d komputerowo – poprzez wypełnienie
specjalnego formularza. Oprócz wspomnianego wy ej – maj cego warto
historyczn i obecnie dost pnego wył cznie w formie zeskanowanej - Katalogu
Podstawowego druków zwartych wydanych do 1949 r. nale y wymieni :
Katalog Podstawowy czasopism; Alfabetyczny Katalog dla publiczno ci
druków zwartych i seryjnych wydanych w latach 1950-1993 i Alfabetyczny
Katalog Czasopism wyd. od 1950 r.; Katalogi rzeczowe: Systematyczny
(obejmuj cy zbiory z lat 1939-1993) i Przedmiotowy (notuj cy literatur polsk
wydan w latach 1950-1992 według j zyka haseł przedmiotowych BN).
Szczególn warto historyczn ma tzw. Katalog Estreicherowski działowy,
z pisanymi r cznie kartami. Inn form katalogów BJ s katalogi opublikowane,
dost pne w wielu bibliotekach polskich i zagranicznych.
Wszystkie te katalogi s ch tnie wykorzystywane przez czytelników,
cho oczywi cie najwi cej zamówie pochodzi z Katalogu Komputerowego,
który notuje najnowsz , aktualn literatur . W chwili obecnej mo liwe jest
zamawianie i rezerwacja ksi ek za po rednictwem Internetu oraz kontakt
czytelnika z bibliotek poprzez poczt elektroniczn . Konsekwencj tego jest
znacz cy wzrost zamówie do Wypo yczalni. Niemniej jednak, w zale no ci
od potrzeb informacyjno-wyszukiwawczych, tak e katalogi kartkowe ciesz si
sporym zainteresowaniem. Podlegaj
one melioracjom oraz pracom
konserwatorskim i badawczym, pełni c rol kulturotwórcz i historyczn , ale
równie – nadal – u ytkow .
4. Digitalizacja
Nowym wyzwaniem dla bibliotek 21. wieku stało si zapewnienie
dost pu do publikacji elektronicznych i ich archiwizacja. Biblioteka
Jagiello ska aktywnie uczestniczyła w tworzeniu Polskiej Biblioteki
96
Danuta Patkaniowska
Internetowej; w listopadzie 2002 roku przedstawiciele krakowskich bibliotek
i uczelni, w tym BJ, podpisali deklaracj współpracy przy tworzeniu PBI. Na
przełomie 2004 i 2005 opracowano w BJ – dla PBI - kilka tysi cy druków
zwartych, głównie dziewi tnastowiecznych dokumentów z zakresu filologii
polskiej, słowia skiej , historii, folkloru i in. W przedsi wzi ciu brało udział 16
bibliotekarzy; projekt koordynowała kierownik Oddziału Komputeryzacji mgr K. Sanetra.
Biblioteka Jagiello ska posiada własn pracowni digitalizacyjn
i archiwizuje elektronicznie własne zbiory specjalne: r kopisy, starodruki oraz
czasopisma. Na stronie internetowej BJ udost pnione s obecnie cyfrowe
reprodukcje r kopisu „De Revolutionibus” Mikołaja Kopernika, autografu
Scherza E-dur op. 54 Fryderyka Chopina oraz dwóch starodruków i wybranych
czasopism („Naprzód”). W trakcie tworzenia jest wersja elektroniczna Kodeksu
Baltazara Behema. Planuje si digitalizacj innych dokumentów ze zbiorów
specjalnych. W tych projektach BJ zamierza priorytetowo traktowa r kopisy
i planuje digitalizacj Ksi gi Królewskiej, r kopisów muzycznych, a tak e
druków dzieł Jana Kochanowskiego, druków dzieł medycznych oraz czasopism
regionalnych. Biblioteka Jagiello ska rozpocz ła te prace nad utworzeniem
elektronicznego archiwum rozpraw magisterskich i doktorskich Uniwersytetu
Jagiello skiego. Prace magisterskie b d archiwizowane na mediach
elektronicznych typu CD-ROM lub DVD, natomiast dysertacje doktorskie umieszczane na serwerze BJ i udost pniane online.5 W planach jest tak e
digitalizacja dziewi tnastowiecznych czasopism ze zbiorów BJ.
Celem digitalizacji jest zarówno archiwizacja zbiorów, jak i ochrona
oryginału, ewidencja zasobu, a tak e udost pnienie u ytkownikom dzieł
w formie elektronicznej, co wi e si z łatwo ci i szybko ci dost pu.
5. Zmiany organizacyjne - udost pnianie
Komputeryzacja biblioteki oraz współpraca z NUKAT w znacz cy
sposób wpłyn ły na opracowanie i udost pnianie dokumentów. Korzystanie
przez czytelników z kilkudziesi ciu terminali rozmieszczonych w ró nych
cz ciach biblioteki sprawiło, i informacje biblioteczne udzielane s w wielu
miejscach gmachu.
Konieczne były zmiany organizacyjne, m.in. powstał Oddział
Komputeryzacji, Oddział Zabezpieczenia Zbiorów, Oddział Wydawnictw
Rzadkich, Oddział Dokumentów Audiowizualnych; poł czono Oddział
Katalogów z Oddziałem Informacji Naukowej. Reorganizacji uległy tak e inne
oddziały, m.in. sekcja skontrum i Oddział Organizacji Prac Bibliotecznych
i Dydaktycznych.
Cz ciowo zmieniła si droga ksi ki w systemie opracowania. Aby
ksi ka mogła by szybciej udost pniana czytelnikowi, do opracowania
przedmiotowego trafia jej drugi egzemplarz – archiwalny, natomiast
egzemplarz u ytkowy bezpo rednio po utworzeniu rekordu bibliograficznego
5
Zob. Januszko-Szakiel A.: Archiwizacja publikacji elektronicznych jako wyzwanie dla bibliotek – zarys
problematyki. „Biuletyn Biblioteki Jagiello skiej”. 2003 r. 53, s. 215-224.
Biblioteka Jagiello ska 21. wieku – tradycja i nowoczesno
97
i rekordu egzemplarza jest kierowany do magazynu i czytelnika. Ogółem
w 10 czytelniach w nowym i starym gmachu BJ znajduj si 482 miejsca.
Pracownicy oddziałów Gromadzenia i Opracowania zostali wł czeni
w system dy urów w katalogach i czytelniach (dy ury popołudniowe i soboty).
Ma to szczególne znaczenie przy udzielaniu informacji dotycz cej katalogu
komputerowego, z charakterystykami wyszukiwawczymi w j zyku KABA. Ten
nowy j zyk haseł przedmiotowych, w oparciu o francuskie i ameryka skie
wzorce, o do skomplikowanej gramatyce i słownictwie znacznie ró ni cym
si od jhp BN, do którego przez wiele lat był przyzwyczajony polski czytelnik;
czeka jeszcze na poznanie i akceptacj polskiego czytelnika.
W Bibliotece Jagiello skiej – ze wzgl du na wielko zbiorów – nie
zdecydowano si na tzw. „wolny dost p” do zbiorów. Istnieje on tylko
w czytelniach w odniesieniu do ksi gozbiorów podr cznych, których opisy
bibliograficzne s tak e wprowadzone do katalogu komputerowego i dost pne
online. Wi kszo
dokumentów jest przechowywana w magazynach
(wg numerus currens), jednak automatyzacja procesów bibliotecznych znacznie
skróciła czas realizacji zamówie – z kilku (i nawet kilkunastu) godzin do 3040 minut. Komputeryzacja biblioteki spowodowała konieczno
zmiany
regulaminów udost pniania zbiorów. Łatwy dost p do ksi ek, w tym
mo liwo
zamawiania ksi ek przez Internet, mo liwo
rezerwacji
wypo yczonego dokumentu, tak e - wzrost liczby studiuj cej młodzie y, a co
za tym idzie – wzrost liczby czytelników - wpłyn ły na znacz cy wzrost
zamówie wypo yczanych ksi ek. Łatwo zamówienia dokumentów sprawia,
i czytelnicy zamawiaj wi cej dzieł i dopiero przy odbiorze w Wypo yczalni
decyduj , czy ksi k wypo yczy , czy te nie. Niestety, kolejki
w Wypo yczalni nie s rzadko ci ...
Kilka miesi cy temu Biblioteka Jagiello ska uruchomiła opcj
porozumiewania si z czytelnikami za pomoc poczty elektronicznej
(zawiadomienie o nadej ciu zarezerwowanej ksi ki, upomnienie o zwrot i in.).
Na stronie internetowej BJ zamieszczono tak e dla u ytkowników list
kontaktów i adresów e-mailowych, zwi zanych z ró nymi szczegółowymi
pytaniami, problemami, informacjami dotycz cymi funkcjonowania BJ.
Omówienie bie cej działalno
Biblioteki Jagiello skiej i pracy jej
poszczególnych działów, w tym tak e kolejnych etapów komputeryzacji, mo na
znale na stronie internetowej oraz na łamach poszczególnych roczników wychodz cego od 1949 roku – „Biuletynu Biblioteki Jagiello skiej”.
6. Bibliotekarze
Przemianom
technologicznym
i
organizacyjnym
ostatniego
dziesi ciolecia towarzyszyły przemiany w wiadomo ci bibliotekarzy. Istotne
znaczenie miały: znajomo
techniki komputerowej, kompetencja
i profesjonalizm, przełamywanie barier psychologicznych i stereotypów
my lenia dotycz cych tradycyjnej roli bibliotekarza, zdolno dostosowania do
nowej rzeczywisto ci i otwarcie na zmiany, ch permanentnego zdobywania
i pogł biania wiedzy, znajomo j zyków obcych, praktyczne umiej tno ci
98
Danuta Patkaniowska
i wiedza z zakresu informacji naukowej, kształtowanie postaw kreatywno ci,
rzetelno ci, solidno ci i odpowiedzialno ci oraz umiej tno ci interpersonalnych
i komunikacji z innymi, m.in. w pracy w grupie, a tak e yczliwego
i przyjaznego stosunku do ludzi.
W podnoszeniu kwalifikacji i kreowaniu nowych postaw bibliotekarzy,
a tak e w szkoleniu u ytkowników nowoczesnej Biblioteki Jagiello skiej
znacz c rol odegrał (i nadal odgrywa) Instytut Bibliotekoznawstwa
i Informacji Naukowej UJ, z szerok ofert specjalistycznych studiów
na ró nych stopniach kształcenia. Warto przypomnie , i na pocz tku lat
dziewi dziesi tych, u progu komputeryzacji BJ kilkudziesi ciu pracowników
BJ uko czyło w tym Instytucie studia podyplomowe z zakresu informacji
naukowej. Z drugiej strony - w ród wykładowców Instytutu znajduj si tak e
pracownicy Biblioteki, a programy kształcenia obj ły zagadnienia zwi zane
z komputeryzacj bibliotek, nowoczesnym zarz dzaniem, a tak e – z systemem
VTLS/VIRTUA i jhp KABA. Pracownicy BJ przeprowadzali szkolenia
wewn trzne, szkolenia bibliotekarzy z bibliotek instytutowych UJ oraz innych
bibliotek Krakowa, a tak e szkolenia u ytkowników. Jednocze nie sami
podnosili kwalifikacje poprzez udział w studiach, konferencjach, szkoleniach
i warsztatach, a tak e przygotowywanie publikacji naukowych, podr czników,
artykułów, formatów i instrukcji.
7. Nowy gmach biblioteki
We wrze niu 1996 r. rozpocz to budow nowego skrzydła Biblioteki
Jagiello skiej, według projektu R. Loeglera, które dwukrotnie powi kszyło
dotychczasow powierzchni u ytkow i magazynow biblioteki. Nowy
gmach, uko czony w 2001 r., wyra nie nawi zuje do formy i skali „starego
gmachu”, uznanego za architektoniczny zabytek sztuki modernistycznej,
wzniesionego w latach 1931-1939 według projektu W. Krzy anowskiego.
Oba budynki stanowi architektoniczn cało
i s poł czone
komunikacj wewn trzn ; ł czy je elegancka forma architektoniczna z subtelnie
zaznaczonym detalem, ujednolicona kolorystyka i identyczny materiał elewacji;
wspóln cech s rytmiczne podziały na dłu szych elewacjach oraz
zastosowany materiał – jasny szlifowany piaskowiec o ciepłym odcieniu. W
nowym gmachu zastosowano du e przeszklone powierzchnie. Ogólnodost pna
cz
parteru, hol wystawowy, wypo yczalnia s wydzielone z ogólnej
przestrzeni za pomoc wykonanej ze szkła hartowanego, całkowicie składanej
ciany. Po obu stronach osi wej cia umieszczono ci gi komunikacyjne: dwie
przeszklone windy i schody. Przeszklone ciany magazynu, przez które wida
uszeregowane na półkach ksi ki, od razu daj czytelnikowi poczucie
obcowania z ksi k . Wprowadzenie tak du ej ilo ci przeszkle wewn trznych
(tak e w zamkni tej dla czytelnika strefie pracowni) miało za zadanie
stworzenie wra enia przestrzenno ci.
W nowym budynku – w strefie ogólnodost pnej - zaprojektowano na
parterze: hol wej ciowy, sal konferencyjn i sal wystawow , Wypo yczalni ,
szatnie oraz piony komunikacji prowadz ce do kilku czytelni, znajduj cych si
Biblioteka Jagiello ska 21. wieku – tradycja i nowoczesno
99
na pi trze: Europeistycznej, Naukowej (przeznaczonej dla pracowników nauki –
wraz z 10 separatkami do pracy naukowej),
Informacji Naukowej,
Dokumentów Audiowizualnych (mikrofilmów, mikrofisz, Internetu, płyt CD,
zbiorów fonograficznych i in.).
Na drugim pi trze znajduj si : pracownie, Czytelnia Zbiorów
Specjalnych (zbiorów graficznych, kartograficznych, muzykaliów, dokumentów
ycia społecznego, wydawnictw rzadkich). W nowym gmachu znalazły te
miejsce magazyny oraz Oddział Zabezpieczenia Zbiorów i skarbiec,
przeznaczony na przechowywanie najcenniejszych zbiorów.
Pi kna, stylowa Czytelnia Główna pozostała w „starym gmachu”;
zainstalowano w niej nowoczesne systemy zabezpiecze (monitoring),
urz dzenia klimatyzacyjne oraz nowy system transportu ksi ek z magazynu
(m.in. w przechowalniach zbudowano stacje automatycznego transportu
ksi ek). W „starym” budynku BJ pozostały tak e czytelnie: Czasopism
Bie cych, Czasopism Du ego Formatu (Gazet), R kopisów i Starych Druków.
Tu przeniesiono tak e Archiwum UJ.
W nowym gmachu w magazynach zastosowano magazynowanie zwarte
ksi ek na regałach przesuwnych; na dwóch ostatnich kondygnacjach
przechowuje si ksi ki na tradycyjnych regałach stacjonarnych. Bezkolizyjn
i szybk komunikacj mi dzy magazynami a wypo yczalni i czytelniami
zapewnia system transportu wewn trznego ksi ek typu TELELIFT. T drog
realizowane s
wszystkie zamówienia z magazynów do czytelni
i Wypo yczalni, tak e rewersy odmowne. W całym nowym gmachu
zastosowano nowoczesne systemy klimatyzacji i wentylacji; jednak brak
mo liwo ci przewietrzenia pomieszcze oraz zastosowanie jaskrawego
o wietlenia jest dla u ytkowników tych nowoczesnych, przestronnych
pomieszcze istotn niedogodno ci . Po wybudowaniu nowego gmachu BJ
rozpocz to remont „starego gmachu”, który trwa nadal, pomimo cz ciowego
u ytkowania tej cz ci biblioteki.
8. Ochrona zbiorów
Biblioteka Jagiello ska, wchodz c w skład Narodowego Zasobu
Bibliotecznego, podlega szczególnej ochronie, zgodnie z rozporz dzeniem
Ministra Kultury i Sztuki z dnia 24 listopada 1998 r. W tym celu utworzono
stanowiska: pełnomocnika ds. ochrony gmachu oraz in yniera nadzoruj cego
funkcjonowanie systemów technicznych. Zainstalowano nowoczesne
urz dzenia przeciwpo arowe i zabezpieczenia techniczne. Bezpo redni
ochron fizyczn pełni specjalistyczne wewn trzne słu by ochrony. W BJ
powstało Centrum Monitoringu wraz z zintegrowanym systemem
bezpiecze stwa; zastosowano elektroniczne systemy zabezpieczaj ce: kamery,
czujki, zamki szyfrowe i czytniki kart magnetycznych, a tak e nowoczesne
zabezpieczenia alarmowe i techniczne. Strefa pracowni jest oddzielona
od cz ci ogólnodost pnej i niedost pna dla u ytkowników. Strefa magazynów
jest stref ograniczonego dost pu dla pracowników.
100
Danuta Patkaniowska
Obok zabezpiecze technicznych szczególna ochrona zasobu polega na
ograniczeniu udost pniania wył cznie dla celów naukowych i ekspozycyjnych.
Wprowadzono nowe regulaminy udost pniania zbiorów dla czytelników,
udost pniania zbiorów dla pracowników BJ dla celów słu bowych
i prywatnych, udost pniania zbiorów specjalnych oraz nowe procedury działa
w przypadku zagro enia i nowy Regulamin gospodarki kluczami. W ramach
Regulaminu Organizacyjnego BJ okre lono obowi zki pracowników zwi zane
z obsług , bezpiecze stwem i ochron zbiorów; wprowadzono tak e
elektroniczny system kontroli czasu pracy. Wprowadzono wymóg
bezwzgl dnego wpisu do Biblioteki - bez karty bibliotecznej czytelnik nie jest
wpuszczany poza stref wej ciowego holu.
Biblioteka Jagiello ska wraz z Bibliotek Narodow oraz innymi
instytucjami (m.in. Wydziałem Chemii UJ) bierze udział w programie
rz dowym „Kwa ny papier”, którego celem jest pełne okre lenie zakresu
zagro e zwi zanych z kwasow degradacj papieru i podj cie działa
prewencyjnych. W czerwcu 2005 roku planuje si oddanie hali technologicznej
przy Bibliotece Jagiello skiej, w której b dzie si mie ci
aparatura
do odkwaszania dokumentów i ksi ek (tzw. Klinika Papieru).
9. Zako czenie
Trwa proces transformacji bibliotek naukowych - ze zorientowanych na
zbiory ku zorientowanym na dost p i u ytkownika; komputeryzacja bibliotek
wi e si z konieczno ci przebudowy istniej cych struktur i rozwi za
organizacyjnych, z przesuni ciem funkcji bibliotek – z ich zada usługowych,
naukowych i dydaktycznych – ku funkcjom informacyjnym.
Przyszło bibliotek zwi zana jest z konsorcjami. „Konsorcja – powoli
– b d si stawa super-bibliotekami, zdolnymi do tworzenia systemów i usług,
jakich pojedyncze biblioteki – samodzielnie nigdy nie byłyby w stanie
wykreowa i nimi zarz dza .” 6
Wydaje si jednak, i przemiany w bibliotekach naukowych musz
uwzgl dnia specyfik poszczególnych placówek oraz koegzystencj obu form
funkcjonowania biblioteki: modelu tradycyjnego i modelu informacyjnego.
Nie tylko humani ci nie wyobra aj sobie pracy: bez tradycyjnej ksi ki
i biblioteki - bez ksi gozbioru w klasycznym znaczeniu. Post p technologiczny,
wzgl dy ekonomiczne, a tak e dost p do aktualnej i szybkiej informacji przemawiaj za modelem elektroniczno-informacyjnym; jednak kulturotwórcza
i historyczna rola biblioteki nie mo e by zagro ona.
Biblioteka Jagiello ska jest przykładem, i oba modele mog by
twórczo wykorzystane i realizowane, a nowe funkcje biblioteki i rozwi zania
organizacyjne mog współistnie obok, a nie - zamiast - starych. Współistnienie
„starego” i „nowego” gmachu; dbało
o zbiory i wprowadzanie
najnowocze niejszych sposobów ich ochrony, opracowania i udost pniania;
współpraca z mi dzynarodowymi i krajowymi bibliotekami, konsorcjami
6
Piotrowicz G.: Konsorcja bibliotek uczelnianych – wczoraj, dzi , jutro. „Biuletyn EBIB”. 2002 nr 7 (36)
[dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2002/36/piotrowicz.php.
Biblioteka Jagiello ska 21. wieku – tradycja i nowoczesno
101
i organizacjami oraz dost p do wiatowych ródeł informacji; wykorzystanie
„starych” katalogów i czytelni – obok nowoczesnych centrów informacji;
pozostawienie niektórych sprawdzonych rozwi za organizacyjnych – obok
nowych projektów, doskonalenia struktury organizacyjnej i kadrowej; ł czenie
funkcji informacyjnych biblioteki z jej warto ciami historycznymi
i kulturowymi – składa si na nowy obraz „starej” Jagiellonki oraz ma realne
i symboliczne znaczenie ł czenia tradycji i nowoczesno ci.
Biblioteka Jagiello ska nie jest najnowocze niejsz z polskich
bibliotek, ale przemiany wiatowego i polskiego bibliotekarstwa ostatniego
dziesi ciolecia na trwałe wpisały si w jej tradycj i historyczn ci gło .
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULURZE
I CYWILIZACJI
Jan Janiak, Maria Wrocławska
Uniwersytet Łódzki w Łodzi
Biblioteka Uniwersytecka
[email protected]
„Filozofia codzienno ci”: tradycyjne i nowoczesne formy
pracy i zarz dzania bibliotek (na przykładzie Biblioteki
Uniwersytetu Łódzkiego):
rozwa ania powa ne i niepowa ne
The “Everyday Life Philosophy”: traditional and modern
professional and management activity (the example of the
Library of the University of Łód ):
serious and non-serious reflections
Abstrakt
W referacie przedstawiono prób analizy a posteriori procesu projektowania i wprowadzania
zmian organizacyjnych i funkcjonalnych w Bibliotece Uniwersytetu Łódzkiego, w kontek cie jej
rozbudowy, z punktu widzenia „filozofii codzienno ci”. Przyj ta koncepcja wolnego dost pu do
ksi gozbioru na 5-ciu kondygnacjach nowej cz ci gmachu zdeterminowała zarówno zmiany
organizacyjne w „starym”, jak i planowan organizacj w „nowym” gmachu BUŁ. W „starym”
gmachu zostanie utrzymane magazynowanie zbiorów zgodnie z numerus currens oraz
kontynuowany b dzie tradycyjny sposób udost pniania (rewersy). W nowym gmachu udost pni
si za po rednictwem systemu RFID ok. 5% posiadanego przez BUŁ zasobu. Celem podj tych
działa organizacyjnych i funkcjonalnych jest doprowadzenie do działania nowej struktury
organizacyjnej obejmuj cej „stary” i „nowy” gmach jako spójnej i efektywnie działaj cej
cało ci.
Słowa kluczowe
filozofia codzienno ci; Biblioteka Uniwersytetu Łódzkiego; zmiany organizacyjne i funkcjonalne;
magazynowanie; udost pnianie; numerus currens; wolny dost p do ksi gozbioru
Abstract
The paper is an attempt of analysis a posteriori – from the “every day life philosophy“ point of
view – of the planning and implementing processes connected with organizational and
performance changes in the Library of the University of Łód . For last year the new part of the
Library building has been raised, designed for five-level free access which has determined
organization changes in an “old” building for last months and determines organization solutions
to be in the “new” one. The Library will continue the “numerus currens” storage system
connected with “voucher” loan system in the “old” premises and will keep ca 5% of the newest
stock in the free-access area which will be connected with RFID loan-system. The main goal of
our organizational activity nowadays is the implementation of the new organization structure in
both – “old” and “new” premises – that will work as an effective and coherent system.
Key words
every-day-life philosophy; Library of the University of Łód ; organizational and performance
changes; storage; loan system; numerus currens; free access to collection
„Filozofia codzienno ci”: tradycyjne i nowoczesne formy pracy…
103
Poj cie „filozofia codzienno ci” w tematyce konferencji organizowanej
przez bibliotek szkoły technicznej intryguje i zaciekawia. Dlatego podj li my
prób opisania naszych codziennych zmaga , które wiadcz o tym, i
„filozofia codzienno ci” nie była i nie jest nam obca jakkolwiek nie byli my
wiadomi tego, e jeste my jej wyznawcami.
„Filozofia (...) z istoty swej ma charakter ogólny i powszechny.
A rzecz zainteresowanych, tak e w przypadku filozofii codzienno ci, jest
przeniesienie i zastosowanie ogólnych twierdze
do tego, co
zindywidualizowane i rozwijaj ce si .”1 Okre lona w ten sposób filozofia
codzienno ci wydaje si by raczej poj ciem odnosz cym si do jednostki, a nie
do instytucji, ale przecie na funkcjonowanie instytucji składa si wysiłek
poszczególnych osób – jednostek. Zatem filozofia codzienno ci, jak i inne
do wiadczenie jednostkowe wpływa na procesy społeczne, o czym w innym
miejscu pisze M. Szyszkowska, nadal jednak pozostaje indywidualnym
procesem postrzegania rzeczywisto ci i „(...) ma na celu formowanie pewnych
wła ciwo ci w jednostkach, które w istotny sposób wa na stosunkach mi dzy
lud mi.”2
W minionych 10 latach cztery „momenty historyczne” zawa yły
na rozpocz tym i nie zako czonym jeszcze po dzie dzisiejszy procesie zmian
organizacyjnych w Bibliotece UŁ. Pierwszym było wprowadzenie (po długim
okresie przygotowawczym nie wolnym od l ków, bł dów, wypacze oraz
„dzieci cej choroby lewicowo ci w automatyzacji”3) zintegrowanego systemu
bibliotecznego „Horizon” w codzienn rzeczywisto
BUŁ i zamkni cie
katalogów kartkowych na dniu 31.12.1997. Oznacza to, e wszystkie druki
zwarte, które ukazały si po tej dacie wprowadzane s tylko do bazy systemu
„Horizon”. Doda koniecznie trzeba, e w rezultacie ostrej politycznej walki
z „dzieci c chorob ” nie uruchomiono modułu „udost pnianie”, albowiem
nasz zdrowy rozs dek, nie wiadomych jeszcze wyznawców filozofii
codzienno ci, nakazywał ostro no w zwi zku z pojawiaj c si w snach
niektórych uczelnianych decydentów wizj budowy nowego, a raczej
rozbudowy obecnego gmachu biblioteki. Z tych sennych marze decydenci
zwierzali si czasami dyrektorowi biblioteki, który traktował jednak owe
yczenia jako zapowied realnego spełnienia si dziejowej konieczno ci.
Oczywiste było,
e dopiero przy wprowadzeniu wolnego dost pu
do ksi gozbioru zaniechany tymczasowo moduł „Horizona” b dzie
zastosowany i racjonalnie wykorzystany. Zanim jednak filozofia komputerowej
rzeczywisto ci stała si faktem, nale ało powoła Samodzieln Sekcj ds.
Komputeryzacji, znale osob , która zechciałaby podj si trudów kierowania
ni oraz znale i zatrudni informatyków.
Decyzja o zamkni ciu jednego i otwarciu drugiego ci gu katalogu
całkowicie odmiennego ze wzgl du na zmian no nika informacji oznacza
w ka dej bibliotece rewolucj funkcjonaln i „ideologiczno–filozoficzn ”,
1
2
3
Szyszkowska M.: Spotkania w salonie. Twój Styl, Warszawa 1998, s. 92-93.
Szyszkowska M.: Twórcze niepokoje codzienno ci. Twój Styl, Warszawa 1999.
Lenin W.I.: Dzieci ca choroba “lewicowo ci” w komunizmie. Ksi ka i Wiedza, Warszawa 1949.
104
Jan Janiak, Maria Wrocławska
poniewa codzienno czytelników i codzienno bibliotekarzy staje si od tej
chwili całkiem now i odmienn od poprzedniej - codzienno ci . Okazało si
te wkrótce, e nale y dokona (wymuszonych przez system „Horizon”) zmian
w dotychczasowej strukturze organizacyjnej dwu oddziałów: Magazynów
i Konserwacji Zbiorów oraz Oddziału Opracowania Alfabetycznego – jednemu
uj to, a drugiemu dodano Sekcj Inwentarza. Zmian tej u wi conej 60-letnim
istnieniem biblioteki codzienno ci w funkcjonowaniu obu oddziałów jedni
przyj li z aprobat , a drudzy z niepokojem o los własny. Okazało si raz jeszcze
(i nie ostatni przecie ), e filozofia codzienno ci uprawiana ( wiadomie lub
nie wiadomie) przez zarz dzaj cych instytucj nie musi cieszy si powszechn
aprobat tych lub owych przedstawicieli personelu, którzy mog przecie by
wyznawcami innej szkoły filozoficznej.
Drugi „moment historyczny” nast pił, gdy podj to decyzj
o współpracy Biblioteki UŁ z Narodowym Uniwersalnym Katalogiem
Centralnym (NUKAT). Współpraca ta była poprzedzona korzystaniem przez
BUŁ (od roku 2001) z utworzonej przez konsorcjum bibliotek VTLS Centralnej
Kartoteki Haseł Wzorcowych (CKHW). Po powołaniu do ycia NUKAT-u
konieczna okazała si zmiana trybu współpracy, w szczególno ci niezb dne
okazało si usprawnienie importu rekordów, w tym nowych rekordów
bibliograficznych opracowywanych w BUŁ i wysyłanych do NUKAT-u.
Podstawowym zało eniem współpracy z NUKAT pozostaje do dzi
ujednolicenie bazy własnej BUŁ z CKHW oraz zachowanie zgodno ci
rekordów bibliograficznych w bazie BUŁ z opisami w katalogu centralnym.
Opisy zgodne z NUKAT stanowi ju około 50% całej liczby. Do wiadczenia
trzyletniej współpracy, przyj te procedury, problemy jakie pojawiały si w tym
okresie, a tak e sposób ich rozwi zywania zostały szczegółowo omówione
w publikacjach M. Junknikel4 i Augustyniak 5.
Ciche zadowolenie z uzyskanej wreszcie (i nie zakłócanej niczym
niespodziewanym, wielkim a gro nym) „małej stabilizacji”6 w procesie
wdra ania automatyzacji zostało zakłócone nagł decyzj władz uczelni
o rozbudowie biblioteki i tym samym nast pił trzeci moment historyczny.
Decyzja ta została podj ta nagle, ale przecie nie bez aktywnego udziału
dyrekcji BUŁ, albowiem na przestrzeni wielu lat kolejni rektorzy i senatorzy
Uniwersytetu Łódzkiego nasłuchali si niemało o tragedii, dramacie
i zbli aj cym si nieuchronnie czasie Apokalipsy z powodu całkowitego
zapełnienia si nie tylko dziesi ciopi trowego gmachu magazynu i jego
podziemi, ale i wszystkich piwnic, korytarzy i schronów. Zapadła ta decyzja
w chwili, gdy jedynym pomieszczeniem, w którym nie zmontowano jeszcze
metalowych, solidnych regałów, był gabinet dyrektora biblioteki. Nikt si nie
spodziewał, e plany rozbudowy zostan szybko wykonane, dziura w ziemi
4
Junknikel M.: Współpraca z NUKAT z punktu widzenia biblioteki pracuj cej w systemie Horizon. [W:]
Internet w bibliotekach II: ł czno , współpraca, digitalizacja (Wrocław, 23-26 wrze nia 2003 roku) [dok.
elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/iwb2/junknikel.php.
5
Augustyniak M.: Współpraca z NUKat z perspektywy do wiadcze Biblioteki Uniwersyteckiej w Łodzi
[w druku]. „Przegl d Biblioteczny”. 2003 nr 3-4.
6
Ró ewicz T.: wiadkowie, albo nasza mała stabilizacja. Wydawnictwo Literackie, Kraków 1986.
„Filozofia codzienno ci”: tradycyjne i nowoczesne formy pracy…
105
jeszcze szybciej wykopana, kamie w gielny przez premiera RP wmurowany,
a słowa bardzo niegdy popularnej socrealistycznej pie ni masowej7 przyoblek
si w niepokoj co gwałtownie rosn ce z dnia na dzie coraz wy sze i wy sze
kształty murów nowego gmachu.
Dlaczego wi c zamiast rado ci zdominowały nas raczej l k i niepokój?
Dlaczego zamiast satysfakcji z tego, e oto nareszcie po latach zmaga ,
przekonywania ka dego kto chciał i nie chciał słucha , składania wyja nie
oraz memoriałów tudzie udzielania dramatycznych wywiadów masowym
mediom o konieczno ci budowy nowej biblioteki, gdy przybyli oto
in ynierowie i robotnicy z koparkami, buldo erami d wigami – gapimy si
na to budowanie nieco zatroskani, a nawet jakby zakłopotani ? Otó przyczyn
tego małego entuzjazmu w niewielkim gronie bibliotecznych decydentów było
jednoznaczne postawienie sprawy przez władze uczelni: w rozbudowanej cz ci
obecnego gmachu nale y umo liwi
czytelnikowi wolny dost p
do ksi gozbioru. Decyzja ta była równoznaczna z rezygnacj z numerycznego
(numerus currens) układu porz dkuj cego od roku 1945 zbiory i przej ciem
na układ dziedzinowy. Mo na wi c rzec: oto wyzwanie. A nawet wykrzykn
patetycznie: oto wielkie wyzwanie! Było ono tym wi ksze, e nale ało szybko
rozwa y (roztropnie posługuj c si w coraz w wi kszym stopniu z pełn
wiadomo ci zasadami filozofii codzienno ci), a rozwa ywszy, szybko podj
decyzje, które rozwi zywałyby nast puj ce problemy:
• jaki system klasyfikacyjny byłby najbardziej przydatny, elastyczny
i pojemny dla dziedzinowego układu ksi gozbioru, bior c pod uwag jego
uniwersalny charakter; czy zastosowa jaki istniej cy system, czy
opracowa własny ?
• jaki zastosowa system zabezpieczenia ksi gozbioru przed kradzie ami
i zniszczeniami, umo liwiaj cy te racjonalne i skuteczne zarz dzanie nim?
• jakie przyj kryteria typowania ksi ek do wolnego dost pu ?
• w jaki sposób zorganizowa zamian dotychczasowego systemu ustawienia
i oznacze na symbolik w przyj tej klasyfikacji dziedzinowej ?
• ile woluminów powinno si przenie „w pierwszym rzucie” do wolnego
dost pu, skoro docelowo nowy budynek ma pomie ci 700.000
woluminów?
• ile woluminów powinno si przenie do magazynu zwartego w podziemiu
nowego gmachu?
• kto b dzie szkolił grup pracowników biblioteki wytypowanych do prac
w nowym systemie klasyfikacyjnym?
• czy b d konieczne zmiany organizacyjnej (ł czenie dotychczasowych,
tworzenie nowych jednostek organizacyjnych)?
• czy z braku odpowiednich aktów prawnych b dzie mo liwe utworzenie
grupy bibliotekarzy dziedzinowych ?
7
Niech si mury pn do góry. Lista przebojów 1953.
106
•
Jan Janiak, Maria Wrocławska
czy władze uczelni zrozumiej i zaakceptuj konieczno utworzenia
nowych etatów, czy odwrotnie – licz po cichu na oszcz dno ci w tym
wzgl dzie?
• czy b dzie mo liwe pozyskanie z jakiego ródła (uczelnia, sponsor, UE)
około 1,5 mln zł na digitalizacj katalogu kartkowego ?
Udzielenie odpowiedzi na wymienione pytania równało si w istocie
podj ciu odpowiednich decyzji, a te z kolei były podejmowane
z uwzgl dnieniem wielu uwarunkowa . Na wyborze systemu klasyfikacyjnego
- na przykład - w du ym stopniu zawa yła wieloletnia, kole e ska współpraca
z Bibliotek Uniwersytetu Warszawskiego i jej dyrekcj . Z uwag ledzili my
sposoby rozwi zania w BUW problemu przej cia z numerus currens na układ
dziedzinowy w wolnym dost pie. Zastosowanie w zaprzyja nionej bibliotece
Klasyfikacji Biblioteki Kongresu Stanów Zjednoczonych (KBK) było dla nas
bardzo wa n przesłank do przyj cia tego samego rozwi zania, bowiem
dawało mo liwo
praktycznego i roboczego zapoznawania si
z do wiadczeniami warszawskiej biblioteki. Niemałe znaczenie miała tak e
decyzja dyrekcji Biblioteki Uniwersytetu Wrocławskiego zastosowania KBK
w przyszłym, nowym gmachu tej ksi nicy. W ten sposób powstał kr g trzech
współpracuj cych ze sob bibliotek, stosuj cych ten sam, nowy na gruncie
polskiego bibliotekarstwa system klasyfikacyjny i wymieniaj cych si
do wiadczeniami w zło onym procesie jego wdra ania.
Przyj cie KBK postawiło na pierwszym miejscu kwesti przeszkolenia
w umiej tno ci posługiwania si tym systemem grupy bibliotekarzy, którzy
stanowiliby awangard nowej jednostki organizacyjnej – Sekcji KBK. Dzi ki
pomocy ówczesnego dyrektora BUW Henryka Hollendra udało si zaprosi
do BUŁ pana Romana Fr ckowskiego – bibliotekarza pracuj cego w Rudgers
University Library (New Jersey, USA), który jako stypendysta Fundacji
Fulbrighta przez cztery tygodnie intensywnego szkolenia przygotował grup
9 bibliotekarzy do nowej, nieznanej im przedtem metody opracowania zbiorów.
Konsekwencj zastosowania KBK była decyzja o poł czeniu dwóch
Oddziałów: Opracowania Alfabetycznego i Opracowania Rzeczowego Zbiorów
w jeden Oddział Opracowania Zbiorów, likwidacji dwóch sekcji katalogu
i utworzeniu Sekcji Klasyfikacji Biblioteki Kongresu USA (Sekcja KBK)
w tym Oddziale. Zmiany te zaaprobowała Rada Biblioteczna, a Rektor UŁ
zatwierdził je ostatecznie odpowiednim zarz dzeniem.
Wolny dost p do ksi gozbioru wymaga ze strony biblioteki szczególnej
troski o uniemo liwienie kradzie y i niszczenia udost pnionego czytelnikom
zasobu pi miennictwa gromadzonego przez wiele lat z du ym nakładem
publicznych rodków finansowych. W okresie sporz dzania dokumentacji
projektowej oraz kosztorysu budowy i wyposa enia nowego gmachu BUŁ
zamierzano zastosowa magnetyczny system ochrony zbiorów. Po dwóch latach
jakie upłyn ły od powstania zatwierdzonego przez Ministerstwo Edukacji
Narodowej i Sportu projektu, a tym samym przyznania Uniwersytetowi
Łódzkiemu pieni dzy na rozpocz cie inwestycji okazało si , e w wielu
bibliotekach na wiecie, a szczególnie w Stanach Zjednoczonych, funkcjonuje
„Filozofia codzienno ci”: tradycyjne i nowoczesne formy pracy…
107
z powodzeniem nowoczesny radiowy system zabezpieczenia zbiorów RFID
(Radio Frequency Identification)8, który pozwala na bie c kontrol
wypo ycze i jednocze nie umo liwia zachowanie porz dku na regałach.
Dyrekcja Biblioteki UŁ zwróciła si zatem do władz Uczelni z wnioskiem, jak
wydawało si , nie maj cym wielkich szans na realizacj , o zamian
magnetycznego systemu ochrony zbiorów na RFID i o odpowiedni korekt
zatwierdzonego przez ministerstwo bud etu. Ró nica w cenie obu systemów
wynosi 700.000 zł na rzecz RFID i o tak wła nie kwot władze uczelni
wyst piły do MENiS przedstawiaj c argumenty przemawiaj ce za
zastosowaniem radiowej ochrony i kontroli zbiorów. Ministerstwo Edukacji
Narodowej i Sportu, szcz liwie dla BUŁ, przychyliło si do pro by uczelni.
Ksi gozbiór Biblioteki UŁ liczy obecnie ponad 1.800 tys. woluminów.
W rozbudowanej cz ci gmachu przewiduje si docelowo umieszczenie
700.000 wol. Nie jest jednak mo liwe szybkie przygotowanie tak wielkiego
zasobu do wolnego dost pu, poniewa z ka d ksi k nale y dokona
nast puj cych czynno ci: sklasyfikowa zgodnie z KBK, naklei symbol
klasyfikacji na okładce i na grzbiecie, zaprogramowa chip i wklei go
do ksi ki, naklei kod paskowy, a tak e wprowadzi symbol do rekordu
ksi ki w systemie „Horizon” i zmieni dotychczasowy znak jej miejsca
i status.
Filozofia codzienno ci wskazuje nam – jako post powanie wła ciwe –
w pierwszym etapie przemieszczenie do nowego gmachu wyodr bnionego
i osobno oznakowanego, wieloegzemplarzowego ksi gozbioru dydaktycznego,
z którego najcz ciej korzystaj studenci. Podj li my te decyzj , aby ten zbiór,
bez podziału na dziedziny, udost pni w systemie wolnego dost pu.
Równolegle b d podj te prace zwi zane z przygotowaniem do wolnego
dost pu około 40.000 wol. ksi ek wytypowanych z ksi gozbioru głównego,
zgodnie z dziedzinowym podziałem KBK. Z kolei do magazynu zwartego
z udost pnianiem tradycyjnym w podziemiu nowego gmachu przeniesionych
b dzie ok. 120.000 wol. W starym dziesi ciopi trowym magazynie pozostanie
wi c wi kszo ksi gozbioru i b dzie on udost pniany albo na zamówienie
czytelnika w nowym gmachu (przy pomocy sterowanych elektronicznie
wózków), albo w Czytelni Głównej i Czytelni Czasopism Bie cych, które
pozostan w „starej” cz ci gmachu. Trzeba w tym miejscu doda , e
do nowego gmachu przenios si : Oddział Gromadzenia, Oddział Opracowania,
Oddział Informacji Naukowej, Wypo yczalnia Miejscowa, Wypo yczalnia
Mi dzybiblioteczna oraz administracja biblioteki. W „starym” gmachu
pozostanie – oprócz czytel - Oddział Zbiorów Specjalnych.
Rozbudowana Biblioteka UŁ, która składa si b dzie z cz ci „starej”
i „nowej” musi mie odpowiedni obsad pracownicz . Okazało si ,
szcz liwie dla nas, e władze uczelni nie zamierzaj dokona redukcji
personelu, czego si obawiali my. Przeciwnie – przewiduj sukcesywne
tworzenie nowych etatów, z całkowitym zrozumieniem podchodz c
8
zob. np. Robowski M.: Technologia RFID w bibliotekach [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2004/59/robowski.php.
108
Jan Janiak, Maria Wrocławska
do konieczno ci sprawnego zaspokojenia informacyjnych potrzeb czytelników
w nowych warunkach.
Digitalizacja katalogów kartkowych jest – wobec rozbudowy biblioteki
– niezb dna. Katalog kartkowy pozostanie w „starej” jej cz ci, co bardzo
utrudni czytelnikom korzystanie z niego. Natomiast katalog zdigitalizowany,
zaopatrzony w odpowiedni aparat wyszukiwawczy, byłby dost pny
ze wszystkich komputerów dla czytelników i w nowym i w starym gmachu.
Władze uczelni w pełni uznaj t konieczno , co daje nam nadziej je li nie
na sfinansowanie przedsi wzi cia przez uczelni , to przynajmniej na starania
władz o niezb dn kwot 1,5 mln. PLN.
Opisanym tu wieloletnim działaniom nie towarzyszyła – jak
wspomnieli my na pocz tku – refleksja filozoficzna. Były one podyktowane
potrzebami biblioteki, bie cymi i przewidywanymi, cz sto wynikaj cymi
nagle, na skutek szybko zmieniaj cych si i niezale nych od nas okoliczno ci.
Prób analizy naszych poczyna z punktu widzenia filozofii
codzienno ci podejmujemy dopiero teraz, obj li my ni kolejne decyzje
i dodatkowo pokusili my si o kilka refleksji ogólnej natury bibliotecznej.
Z pewno ci decyzja o automatyzacji BUŁ była nie tylko pierwsz , ale
i najpowa niejsz ze wszystkich dotychczasowych. Ka da nast pna decyzja
była oczywi cie konsekwencj tej pierwszej, lecz nie to i nie dokonane za jej
przyczyn zmiany organizacyjne stanowi o jej wadze i powadze.
Decyzja o komputeryzacji spowodowała zmian
mentalno ci
i bibliotekarzy BUŁ i czytelników, jakkolwiek w zasadzie była tylko zmian
narz dzia pracy. Jej efekty psychologiczne i „propagandowe” maj o wiele
wi ksze znaczenie, ni bezpo rednie skutki organizacyjne. Otó bibliotekarze
„przestawili si ” na prac w nowym, nowoczesnym trybie i po rozpocz ciu
współpracy z NUKAT dostrzegli po ytki płyn ce ze współkatalogowania.
Czytelnicy za przekonali si , e biblioteka mo e zaspokaja ich potrzeby
informacyjne zwi zane ze współczesn technologi .
Zwi zane z przemianami emocje pracowników, tak e negatywne,
skupiły si na zmianach organizacyjnych i na komputerach – czyli na nowej
sytuacji, która pocz tkowo wydawała im si nieprzyjazna. Nic w tym dziwnego,
skoro „na naszym sposobie my lenia, a wi c zarazem i sposobie ycia, ci
negatywnie pewne teoretyczne mniemania, których si nie weryfikuje, lecz
biernie przejmuje z pokolenia na pokolenie”9, a bibliotekarzom BUŁ przypadła
akurat najtrudniejsza rola weryfikatorów.
Wydaje si nam jednak, e zaj ci emocjami i trudami bibliotekarze nie
zauwa yli nawet dnia, w którym nowa sytuacja stała si dla nich po prostu
codzienno ci .
Mo emy zatem chyba powiedzie , e uczestnicy procesu przemian
wyrazili – niektórzy wiadomie, inni nie wiadomie, swoj „(...) niezgod , by
poddawa si rzeczywisto ci, zamiast j przetwarza ”, co – jak wiadomo – jest
my l przewodni filozofii codzienno ci.10
9
Szyszkowska M.: Spotkania w salonie. Twój Styl, Warszawa 1998, s. 90.
Tam e, s. 91.
10
„Filozofia codzienno ci”: tradycyjne i nowoczesne formy pracy…
109
Ka da kolejna decyzja dotycz ca BUŁ i towarzysz ce jej zmiany
przyjmowane były przez pracowników z mniejszymi ju emocjami i traktowane
przez nich jako oczywiste.
Proces podejmowania decyzji dotycz cej zamkni cia katalogów
kartkowych mo na pewnie podsumowa nast puj co: tradycja – wsparta bardzo
istotnie brakiem funduszów na digitalizacj – nakazała nam zachowanie
okre lonego ci gu katalogowego w formie dotychczasowej, wiedza
specjalistyczna wskazała konieczno
automatyzacji, za do wiadczenie
podpowiedziało, e czytelnicy w przewa aj cej wi kszo ci potraktuj nowy
katalog jako nale ne im udogodnienie.
Wszelkie decyzje istotne dla przyszło ci biblioteki poprzedzone były
spotkaniami, rozmowami i naradami, które mo na nazwa „konsultacjami
społecznymi”. Było to konieczne z dwóch oczywistych powodów: z jednej
strony osobom podejmuj cym decyzje potrzebna była wiedza, do wiadczenie
i wsparcie bibliotekarzy, z drugiej za nale ało – doceniaj c i wykorzystuj c
ow wiedz i do wiadczenie, uczyni bibliotekarzy współodpowiedzialnymi za
zmiany w bibliotece. Pracownicy biblioteki byli zatem wł czeni w proces
decyzyjny, co – mamy nadziej – umo liwiło i ułatwiło im pełniejsz
identyfikacj z bibliotek . Wydaje si nam, e jako zarz dzaj cy bibliotek
uczynili my swoim post powaniem zado
opisywanemu w filozofii
codzienno ci wskazaniu wzmacniania w pracownikach poczucia emocjonalnego
zespolenia z miejscem pracy.11
Podj cie ka dej z omówionych w referacie decyzji było trudne. Bardzo
mocno czuli my, jak niewygodne jest poczucie odpowiedzialno ci i jakiej
wymaga odwagi. Z drugiej strony, skoro „zakres odpowiedzialno ci, który nam
przypada w udziale, przybli a zarazem zakres przyznanej nam wolno ci”12, to
pewnie powinni my by wdzi czni losowi za dan nam szans poznania
ogromu tego zakresu.
Wydaje nam si te , e ze spokojem mo emy powiedzie o sobie,
i podejmuj c kolejne decyzje i dokonuj c zmian twórczo wykorzystali my
nasze do wiadczenia i nawyki zawodowej, czyli „dziwili my si wiatem”
w sensie filozofii codzienno ci, zgodnie z okre leniem owego „dziwienia si ”
jako d no ci do celów, które przysłoni te s cz sto naszymi do wiadczeniami
i przyzwyczajeniami.13.
Cz ci rzeczywisto ci, bardzo istotn dla człowieka jest otoczenie
i jego oddziaływanie na . Maria Szyszkowska zwraca w swoich ksi kach
uwag na nieciekaw codzienno
budownictwa mieszkaniowego. Jednak
wołanie o uwzgl dnianie przez architektów obok wygody – tak e struktury
psychicznej człowieka i liczenie si przez nich z jego stanami emocjonalnymi
oraz oczywiste przecie stwierdzenie, e pi kno onie miela i zobowi zuje,
mo emy przyj
jako wskazanie dla projektantów budynków i wn trz
bibliotecznych. S dzimy, e nowy gmach BUŁ b dzie postrzegany przez
11
12
13
Szyszkowska M.: Stwarzanie siebie. Geminis Interlibro, Warszawa 1998, s. 130.
Szyszkowska M.: Zagubieni w codzienno ci. Twój Styl, Warszawa 2000, s. 86.
Szyszkowska M.: Twórcze niepokoje codzienno ci, op. cit., s. 185.
110
Jan Janiak, Maria Wrocławska
czytelników jako miejsce przyjazne i dogodne do pracy. Zapewne nie b dzie
onie miela , jak – w pewnym sensie – onie miela Biblioteka Uniwersytetu
Warszawskiego, ale – mamy nadziej – b dzie zobowi zywa . „Architektura
jest jednym z rodzajów sztuki, której oddziaływanie na psychik człowieka (...)
rzadko sobie u wiadamiamy”14 My jak my – ale architekci – projektanci
budynków i wn trz bibliotecznych!
Biblioteki w opinii ogółu pozostaj – mimo nowoczesno ci
i oczywistych dla bibliotekarzy zmian – ostoj tradycji i spokoju, za jako takie
zdaj si doskonałym miejscem do pracy i gromadzenia si wszelkiego rodzaju
„dziwaków”. Zreszt bibliotekarze uwa ani bywaj za dziwaków cho by
dlatego, e wybrali taki zawód i miejsce pracy. Zatem obrona dziwaków
zawarta w filozofii codzienno ci powinna by bliska naszemu rodowisku; tym
bardziej, e dla Marii Szyszkowskiej „dziwak” jest „człowiekiem odbiegaj cym
od szablonu, urzeczywistniaj cym inny od powszechnie panuj cego, własny
system warto ci”15. Czy wiadomo , e tak jeste my postrzegani, nie jest nam
miła? „Dlaczego mieliby my ceni najwy ej, a raczej, jedynie to, co
statystycznie najcz stsze?” pyta Szyszkowska. No wła nie!
Na koniec jeszcze jedna refleksja. Zgodnie z „filozofi codzienno ci”:
„Lenistwo, to (...) stan, który powinien by dany ka demu, co pewien czas,
w okresie nasyconym wypełnianiem obowi zków, [...który] przynosi nie tylko
wzmo enie energii psychofizycznej, a wi c czyni nas silniejszymi
i zdrowszymi, uwalniaj c od stresów, ale daje te mo liwo zastanowienia si
nad sob ”16. Zastanawiamy si czasem, sk d wobec tego czerpali my, przez
ostatnie lata, „nasycone wypełnianiem obowi zków”, energi , siły i zdrowie,
skoro nigdy nie udało nam si popa w lenistwo?
Organizatorzy konferencji – ustalaj c problematyk – skłonili nas
do refleksji nad codzienn , gor czkow prac . Zatrzymali my si na chwil
w biegu i wyrwali ze „stanu pustki filozoficznej”17 – to był pierwszy sukces
konferencji – zanim si jeszcze zacz ła.
14
Szyszkowska M.: Stwarzanie siebie, op. cit., s. 126.
Szyszkowska M.: Twórcze niepokoje codzienno ci, op. cit., s. 163.
Szyszkowska M.: Stwarzanie siebie ,op. cit., s. 115.
17
Tam e, s. 90.
15
16
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Danuta Konieczna
Uniwersytet Warmi sko-Mazurski w Olsztynie
Biblioteka Główna
[email protected]
Biblioteka akademicka jako instytucja promuj ca
proces kształcenia
Academic library as the institution promoting
educational process
Abstrakt
Tematem referatu b dzie przedstawienie roli biblioteki w kształceniu umiej tno ci zdobywania
informacji i wykorzystania jej w edukacji studentów, zarówno w toku studiów, jak i w przyszłych
procesach kształcenia ustawicznego. Zostanie zwrócona uwaga m.in. na sprawy procesu
bolo skiego, form kształcenia, zdalnego nauczania, kultury organizacyjnej bibliotek, organizacji
przestrzeni bibliotecznej, promocji usług, przygotowania personelu. Zbadane zostan programy
studiów bibliotekoznawstwa pod k tem przygotowania przyszłych bibliotekarzy do prowadzenia
zaj dydaktycznych w bibliotece. Temat referatu nawi zuje do Raportu IFLAFAIFE 2004, który
omawia rol bibliotek w procesie ustawicznego kształcenia. Przedstawione zostan zało enia nt.
prowadzenia zaj
dydaktycznych w Bibliotece UWM w Olsztynie w nowym gmachu
bibliotecznym.
Słowa kluczowe
kształcenie u ytkowników bibliotek; kształcenie ustawiczne;
biblioteczne; bibliotekarze - kształcenie; IFLA; Biblioteka UWM
nauczanie
zdalne;
usługi
Abstract
The paper will describe the role of academic libraries in information literacy and its use for
higher education, both during day-time courses and future lifelong learning. Among others the
Bologna Process, forms and methods of education in libraries, distance learning, organizational
culture in libraries, organization of library space, promotion of library services, training of
library staff will be discussed. The librarianship course syllabi will be explored from the point of
view of the preparation of future librarians for educational tasks in libraries. The theme will refer
to the IFLAFAIFE 2004 World Report devoted to the position of libraries in lifelong learning.
The proposed didactic activities in the new library building of the Warmia and Mazury University
in Olsztyn will be presented.
Key words
library user training; lifelong learning; distance learning; library services; librarians - training;
IFLA; UWM library
70–ta Generalna Konferencja IFLA, która w 2004 roku miała miejsce
w Buenos Aires w Argentynie, odbywała si pod hasłem – „Biblioteki
narz dziem edukacji i rozwoju”. Jednym z tematów tej konferencji były
zagadnienia dotycz ce umiej tno ci posługiwania si informacj (information
literacy), które były przedmiotem kilku referatów, omawianych w ramach
specjalnej sesji Education and Research. Na zako czenie Konferencji
przedstawiony został równie Raport IFLA/FAIFE 2004, dotycz cy roli
bibliotek w procesie ustawicznego kształcenia i sposobu, w jaki biblioteki
112
Danuta Konieczna
ró nych typów maj promowa umiej tno ci uczenia si oraz uczestniczenia
kształceniu ustawicznym1. Okre lenie - umiej tno ci informacyjne, lub
umiej tno ci posługiwania si informacj , którego angielskim odpowiednikiem
jest termin „information literacy” ma wiele definicji. W literaturze polskiej
szczegółowo omawia je Lidia Derfert-Wolf, a w literaturze angielskiej m.in.
Sandy Campell2. Powszechnie stosowana jest definicja przyj ta w 1989 roku
przez American Library Association (ALA), gdzie przyjmuje si , e
o umiej tno ciach posługiwania si informacj mo na mówi wtedy, gdy dana
osoba jest w stanie stwierdzi , kiedy informacja jest potrzebna, a nast pnie wie,
gdzie j odnale , umie j oceni oraz efektywnie wykorzysta . Definicja ta jest
ró nie oceniana i przyjmowane s jej ró ne interpretacje, jednak e zdaniem
S. Campell, definicja proponowana przez ALA mie ci w sobie całe spektrum
wiedzy, jak powinno si posiada , aby umiej tnie wykorzysta posiadane
informacje.
Umiej tno ci informacyjne staj si szczególnie istotne w dobie
rozwijaj cego si społecze stwa informacyjnego i rozwoju technologii
informacyjnej. Nie wystarczaj ju proste instrukcje, jak korzysta z biblioteki,
ale nale y wł czy do umiej tno ci informacyjnych równie wiedz o tym, jak
korzysta z najnowszych osi gni techniki, aby by dobrze poinformowanym.
Koncepcja społecze stwa informacyjnego stanowi wa ny element tego
zagadnienia i mo e dlatego staje si ono tak powszechne w wielu krajach oraz
na forum mi dzynarodowych organizacji. Posiadanie informacji stanowi
warunek rozwoju kulturowego i społecznego, a zdobycie wiedzy, jak dotrze
do poszukiwanej informacji jest wa nym elementem programów edukacyjnych,
przygotowuj cych do uczestnictwa w globalnej infrastrukturze informacyjnej.
Umiej tno ci posługiwania si informacj s ostatnio szeroko
dyskutowane i to nie tylko w rodowisku bibliotek akademickich. Coraz
cz ciej odnosi si to do ogólnej koncepcji kształcenia w zakresie umiej tno ci
informacyjnych – od szkoły podstawowej do szkoły wy szej oraz dalej,
w ramach kształcenia ustawicznego. Edukacyjn
rol biblioteki szkolnej
podkre laj ostatnio mi dzynarodowe instytucje, takie jak: IFLA, UNESCO,
IASL (Mi dzynarodowe Stowarzyszenie Bibliotekarzy Szkolnych), które
przedstawiaj cele bibliotek szkolnych jako instytucji edukacyjnych,
promuj cych metody i techniki pracy umysłowej oraz informacyjnej, które s
podstaw nowej strategii nauczania. Zagadnienia te omawia Marcin Drzewiecki
w ostatnio wydanej ksi ce3. Uwaga jego jest m.in. skupiona na pytaniu, co
ł czy biblioteki szkolne i biblioteki akademickie. Czy zdajemy sobie spraw
z faktu, e u ytkownikami bibliotek akademickich s absolwenci szkół
rednich, którzy teoretycznie przeszli ju cykl szkole z zakresu umiej tno ci
1
Zob. http://www.ifla.org/faile/raport/FAIFE-raport2000.htm [odczyt 23.03.2005].
Derfert-Wolf L.: Information literacy – koncepcje i nauczanie umiej tno ci informacyjnych. „Biuletyn
EBIB“. 2005 nr 1 (62) [dok.elektr.] http://www.ebib.oss.wroc.pl/2005/62/derfert.php [odczyt 23.03.2005];
Campbell S.: Defining information literacy in the 21th century [dok.elektr.]
http://www.ifla.org/IV/ifla70/prog04.htm [odczyt 23.03.2005].
3
Drzewiecki M.: Edukacja biblioteczna i informacyjna w polskich szkołach. Wydaw. SBP, Warszawa 2005.
2
Biblioteka akademicka jako instytucja promuj ca proces kształcenia
113
posługiwania si informacj i powinni by wyposa eni w wiedz niezb dn
do korzystania z informacji dost pnej w bibliotece akademickiej.
Dlaczego wi c tak wiele problemów i niewiedzy, jak cz sto wykazuj
studenci, je eli chodzi o umiej tno ci informacyjne, gdy pojawiaj si
w bibliotekach akademickich? M. Drzewiecki podkre la,
e ostatnio
przeprowadzone reformy edukacyjne w polskich szkołach prowadz do
pewnych zmian w tym zakresie. Czynione s starania, aby młodzie szkoln
skuteczniej przygotowa do samokształcenia i korzystania z informacji poprzez
specjalne zaj cia z edukacji czytelniczej i medialnej. Zanim jednak doczekamy
si w naszych bibliotekach akademickich dobrze przygotowanych absolwentów
szkół rednich, pozostaje otwarty problem ze stworzeniem w bibliotekach
akademickich optymalnych warunków, aby stały si one instytucjami
promuj cymi proces kształcenia.
Biblioteki akademickie, zdaniem wi kszo ci autorów, pełni powinny
wiod c rol w zakresie nauczania umiej tno ci informacyjnych. Jakkolwiek
przejawy takich zaj były ju wcze niej dostrzegane to jednak dzisiaj nale y
znacznie szerzej rozumie to zagadnienie. Zmienia si rodowisko akademickie
– ulega te zmianie terminologia okre laj ca prowadzone w uczelniach zaj cia.
Od okre lenia typu przysposobienie biblioteczne, podstawy informacyjne,
szkolenia biblioteczne, szkolenia bibliograficzne przyjmuje si obecnie termin
kształcenie w zakresie umiej tno ci informacyjnych. Biblioteki akademickie,
z uwagi, e s jednostkami wy szych uczelni, z punktu widzenia historycznych
zaszło ci, zawodowych predyspozycji, mo liwo ci intelektualnych
oraz
praktycznych rozwi za maj najodpowiedniejsze uprawnienia do prowadzenia
tego typu zaj . Staj si przez to pełnymi uczestnikami procesu nauczania.
Wszelkie zaj cia obejmuj ce przygotowanie do korzystania
z informacji ukierunkowane s na kształcenie ustawiczne. Abdelazin Abid,
przedstawiciel UNESCO na Kongresie IFLA w Buenos Aires w 2004 roku
rozpocz ł swoje wyst pienie pt. Information literacy for lifelong learning
stwierdzeniem, e aby posiada umiej tno ci informacyjne człowiek potrzebuje
wiedzie dlaczego, kiedy i jak wykorzysta wszystkie ródła i narz dzia
dostarczaj ce informacji4. Zauwa ył przy tym, e umiej tno korzystania
z informacji i jej krytycznego oceniania jest podstaw
kształcenia
ustawicznego. Dotyczy ono wszystkich dyscyplin i wszelkich poziomów
edukacji. UNESCO zaproponowało nowy Information Literacy Programme
na lata 2004-2005, którego celem jest m.in. promocja umiej tno ci
informacyjnych, opracowanie nowych programów, współpraca wielu instytucji,
równie bibliotek, wszystkich zainteresowanych kształceniem umiej tno ci
informacyjnych.
Kształcenie tych umiej tno ci i rol w ustawicznym kształceniu
dostrzegaj równie ministrowie edukacji 29 krajów europejskich, którzy
podpisali w 1999 roku tzw. Deklaracje Bolo sk . Dokumentem zwi zanym
z Deklaracj głosz c znaczenie szkolnictwa wy szego jest Komunikat
4
Abid Abdelaziz: Information literacy for lifelong learning [dok. elektr.]
http://www.ifla.org./IVifla70/prog04.htm [odczyt 23.03.2005].
114
Danuta Konieczna
ze spotkania europejskich ministrów ds. szkolnictwa wy szego, przyj ty
w Pradze w 2001r. Ministrowie podkre lili w nim, e „Kształcenie ustawiczne
stanowi zasadniczy element Europejskiego obszaru szkolnictwa wy szego.
W Europie przyszło ci, zbudowanej na społecze stwie i gospodarce opartej na
wiedzy, strategie kształcenia b d
musiały sprosta
wyzwaniu
konkurencyjno ci i wykorzystania najnowszych technologii w celu zwi kszenia
spójno ci, równo ci szans i jako ci ycia”5 Konsekwencj tego stwierdzenia jest
oddziaływanie na instytucje szkolnictwa wy szego w celu zwi kszenia
mo liwo ci kształcenia przez całe ycie. We wspomnianych dokumentach
pojawiaj si propozycje wprowadzenia zaj
z ”information literacy”
do systemu punktów kredytowych, takich jak ECTS (Europejski System
Transferu Punktów Kredytowych), co zapewni mo e wi ksz elastyczno
systemu kształcenia i zdobywanie kwalifikacji ułatwiaj cych mobilno
studentów, równie w ramach systemu gromadzenia punktów.
Niew tpliwie najwi ksze osi gni cia w zakresie przygotowania
studentów do umiej tnego posługiwania si informacj maj biblioteki
akademickie w Stanach Zjednoczonych. Zasady prowadzenia takich zaj
s opracowane przez specjaln sekcj Association of College & Research
Libraries (ACRL). Prace rozpocz te w 1997 roku zostały uwie czone w 2000
roku opracowaniem dokumentu zawieraj cego standardy pt. Information
literacy competency standards for higher education6. Jest to obszerny dokument
uwzgl dniaj cy sprawy terminologii i definicji, powi zania z technologi
informacyjn , znaczenia tego typu zaj w procesie kształcenia na poziomie
wy szymi w samokształceniu, zasadach wykorzystania standardów i oceny
zdobytych przez studentów umiej tno ci posługiwania si informacj . Zawarte
w dokumencie kwalifikacje przedstawiaj w zarysie proces, w czasie którego
wydziały, bibliotekarze i inni pracownicy szkół wy szych wpływaj na poziom
zdobycia umiej tno ci informacyjnych. Dokument wymienia 5 podstawowych
standardów i 22 zawartych w nich szczegółowych wskazówek. Zgodnie z nimi
student kształcony w zakresie umiej tno ci informacyjnych:
1. jest w stanie okre li istot i zakres potrzebnych informacji,
2. umie uzyska potrzebne informacje w sposób skuteczny i sprawny,
3. potrafi krytycznie oceni informacj i jej ródła oraz wł czy
wyselekcjonowan informacj w zakres swojej wiedzy i system warto ci,
4. indywidualnie lub jako członek zespołu potrafi skutecznie wykorzysta
informacje w celu osi gni cia okre lonych celów,
5. rozumie liczne uwarunkowania etyczne, prawne i społeczne dotycz ce
korzystania z informacji oraz zdobywa i korzysta z informacji w sposób
etyczny i legalny.
Zawarte w przedstawionych standardach 22 wskazówki bli ej
charakteryzuj
istot
zdobywanych umiej tno ci. Podobny dokument,
5
Deklaracja Bolo ska i co dalej: zbiór komunikatów, wytycznych i sugestii. Materiały ze strony internetowej
MENiS http://www.menis.gov.pl. Pozna 2004, s. 33.
Dokument elektroniczny dost pny na stronie ACRL http://www/ala.org/acrl/ilcomstan.ala/acrl/arclstandards/
[odczyt 23.03.2005].
6
Biblioteka akademicka jako instytucja promuj ca proces kształcenia
115
opracowany na podstawie Standardów dla studiów wy szych, ale z pewnymi
modyfikacjami, został zatwierdzony w 2004 roku przez ALA jako Information
literacy standards for science and technology. Przedstawia on umiej tno ci
w zakresie posiadanych informacji, jakie powinni posiada studenci nauk
cisłych i technicznych7. Podstawowe dwa standardy ACRL uzupełnia kilkoma
dokumentami dotycz cymi szczegółowych zasad nauczania, omówieniem
modelowych sytuacji, wyja nieniami terminologicznymi, przewodnikami
słu cymi nauczaniu w bibliotekach akademickich. Biblioteki powinny
prowadzi te szkolenia w oparciu o programy nauczania i w cisłej współpracy
w wykładowcami poszczególnych wydziałów.
Jako przykład kształcenia w zakresie umiej tno ci posługiwania si
informacj w Stanach Zjednoczonych mo na przytoczy działania Berkeley
Library Uniwersytetu Kalifornijskiego8. Studenci i inni zainteresowani mog
dowiedzie si podstawowych informacji ze strony WWW Biblioteki. Program
szkolenia
nawi zuje
do
wspomnianych
wcze niej
standardów
zaproponowanych przez ACRL. Zało eniem Biblioteki Berkeley jest zwrócenie
uwagi na fakt, e wielu studentów nie ma odpowiedniej wiedzy w zakresie
umiej tno ci informacyjnych w momencie rozpoczynania studiów na
uniwersytecie. Nie wiedz oni o tym, gdzie znale wła ciwe ródła, jak
równie jak je krytycznie oceni . Tak wi c proponowany kurs jest cz sto
jedyn okazj , aby pozna ró nice mi dzy „surfowaniem” w sieci
a konkretnymi poszukiwaniami informacji. Biblioteka proponuje te studentom
odpowiedni strategi , krok po kroku, poszukiwania informacji na okre lony
temat, kieruje do wła ciwych ródeł elektronicznych, stron internetowych, nie
tylko bibliotek specjalnych na terenie Uniwersytetu Kalifornijskiego, ale
równie do innych bibliotek uczelnianych na terenie Stanów Zjednoczonych.
Wskazuje równie na mo liwo konsultacji z bibliotekarzami w sprawach
wymagaj cych bardziej skomplikowanych poszukiwa . Rzecz najciekawsz
w tej ofercie jest stworzenie w Bibliotece agendy pod nazw „The Teaching
Library” (Biblioteka Ucz ca). Jest ona dost pna na stronie WWW. Organizuje
ona dla studentów bezpłatne zaj cia i wycieczki po Bibliotece, umo liwiaj ce
nauczenie si umiej tno ci informacyjnych od zagadnie podstawowych do
bardziej szczegółowych. „The Teaching Library” oferuje zaj cia w formie
wycieczek, kursów, szkole i warsztatów przez cały rok. Wycieczki po
bibliotece i szkolenia wprowadzaj ce do poznania zagadnie bibliotecznych s
dost pne nie tylko dla społeczno ci akademickiej, ale równie dla wszystkich
zainteresowanych tym tematem. Specjalne warsztaty dotycz ce nauczania
umiej tno ci informacyjnych obejmuj wykorzystanie stron WWW biblioteki,
katalogi biblioteczne, bazy danych: bibliograficzne, czasopism, autorskie,
instytucji rz dowych oraz strony w Internecie. Osobne warsztaty s prowadzone
przez The Center for Science and Engineering Information Literacy
dla studentów reprezentuj cych nauki cisłe i techniczne. Wszystkie zaj cia
7
Information literacy standards for science and technology [dok. elektr.] http://www.ala.org/ACRL [odczyt
23.03.2005].
8
Dokument elektroniczny http://www.lib.berkeley.edu/teachinglib/ [odczyt 25.03.2005].
116
Danuta Konieczna
s ci le zwi zane z programem nauczania i wykładowcami poszczególnych
przedmiotów. Wykładowca lub opiekun grupy ma mo liwo wcze niejszego
ustalenia terminu zaj i zgłosi swoje uwagi co do tematu i proponowanych
ródeł.
Mówi c o zagadnieniach umiej tno ci informacyjnych warto
wspomnie o działaniach tym zakresie na terenie Rosji. Na Konferencji IFLA
w Argentynie mówiła o tych do wiadczeniach N. I. Gendina9. Zaj cia z zakresie
umiej tno ci informacyjnych s w bibliotekach prowadzone w formie kursu
zatytułowanego „Podstawy kultury informacyjnej”. Istniej 4 modele tych
zaj , zale nie od poziomu nauczania. Dotycz one: uczniów szkół
ponadpodstawowych, nauczycieli, studentów uczelni humanistycznych
(uniwersytetów) i słuchaczy studiów podyplomowych. Ponad 20-letnie
do wiadczenia pozwalaj na ustalenie zró nicowanego programu nauczania
dostosowanego do wieku i rodzaju aktywno ci słuchaczy. Zdaniem N.I.
Gendiny trudno jest przyj „abstrakcyjne” standardy w zakresie umiej tno ci
informacyjnych. Programy powinny by opracowane z my l o konkretnej
kategorii odbiorców, z uwzgl dnieniem ich potrzeb informacyjnych, poziomu
wykształcenia i zawodowej działalno ci. St d w Rosji mówi si o rozwoju
systemu standardów ukierunkowanych na stopie oraz poziom ogólnego
i zawodowego kształcenia; jest wi c dostosowany do poziomu szkoły
podstawowej, redniej ogólnokształc cej, redniej zawodowej i akademickiej,
na etapie studiów podstawowych i podyplomowych.
Równie w Europie coraz powszechniej mówi si o roli biblioteki
akademickiej w kontek cie postrzegania jej jako „biblioteki ucz cej”. Tematowi
temu była m.in. po wiecona specjalna konferencja stowarzyszenia LIBER
(Ligue des Bibliothèques Européennes de Recherche), która odbyła si w 1997
roku w Bernie w Szwajcarii10. Jej my l przewodni była „idea transformacji
dzisiejszej biblioteki naukowej” w „bibliotek ucz c ” jutra. Ta nowa rola
bibliotek, szczególnie zwi zanej z uniwersytetami i innymi szkołami wy szymi,
przejawia si z jednej strony w silniejszym wł czeniu ich w proces dydaktyczny
realizowany na macierzystej uczelni, a z drugiej, w poło enie znacznie
wi kszego nacisku na funkcje biblioteki w zakresie kształcenia i przygotowania
u ytkownika do samodzielnego korzystania z ró norodnych ródeł informacji.
Zdaniem R. Sapy, przyszły bibliotekarz, niezale nie od merytorycznej wiedzy
w zakresie bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, powinien wynie
ze studiów takie umiej tno ci jak: zdolno do współpracy z macierzyst
uczelni oraz innymi instytucjami, wiedz w zakresie dydaktyki, rozumienie
nowoczesnego rodowiska elektronicznej informacji, aktywno i twórcze
my lenie w reagowaniu na dynamicznie zmieniaj ce si otoczenie biblioteki
oraz postrzeganie jej w kontek cie potrzeb u ytkowników.
9
Gendina N.I.: Information literacy for information culture: separation for unity. Russian research results
[dok.elektr.] http://www.ifla.org/IV/ifla70/prog04.htm [odczyt 23.03.2005].
Sapa R.: Kształcenie bibliotekarzy w wietle konferencji LIBER nt. „Biblioteka ucz ca”. [W:] wiatowa
strategia edukacji bibliotekarzy i specjalistów informacji naukowej, red. M. Kocójowa. Kraków 1998, s. 5765.
10
Biblioteka akademicka jako instytucja promuj ca proces kształcenia
117
Jak si okazuje, wa na rola w kształceniu umiej tno ci informacyjnych
studentów i innych u ytkowników przypada bibliotekarzom i ich wła ciwemu
przygotowaniu do tej funkcji. Na Konferencji IFLA w 2004 roku w jednym
z referatów dokonano przegl du programów nauczania szkół bibliotekarskich
w wybranych krajach na terenie Indii, Europy i Stanów Zjednoczonych11.
Szkoły bibliotekarskie Indii uwzgl dniaj te zagadnienia w przedmiocie
„ ródła i usługi informacyjne”; podejmowane s te starania, aby były one
szerzej uwzgl dniane. Na podstawie analizy programów nauczania
przedstawianych na stronach internetowych szkół bibliotekarskich w Europie
mo na stwierdzi , e zagadnienia te nie s uwzgl dniane jako obowi zkowy
element tych programów. Jednak e niektóre szkoły, np. na terenie Danii,
wprowadziły moduł obejmuj cy zagadnienia nauczania zagadnie
informacyjnych w odniesieniu do u ytkowników jako cz
studiów
magisterskich z my l o pracy zawodowej absolwentów. I jakkolwiek
zagadnienia te s przedmiotem prac magisterskich czy doktorskich oraz innych
opracowa naukowych to problematyka „information literacy” powinna
pojawia si znacznie cz ciej. Uwzgl dnienie tych zagadnie jest najbardziej
widoczne w ameryka skich szkołach kształc cych bibliotekarzy. Przedmioty te
okre lane s jako „library instruction”, „bibliographic instruction”, „user
education” itp. W ostatnich latach pojawia si równie termin „information
literacy”. Zauwa alne s tendencje coraz powszechniejszego uwzgl dnienia
tego przedmiotu w programach studiów w czasie ostatnich 30 lat. W 1976 roku
na 55 szkół tylko 4 (7%) uwzgl dniało kurs dotycz cy przygotowania
studentów do kształcenia umiej tno ci informacyjnych u ytkowników
bibliotek. W 2004 roku na 48 analizowanych programów (maj cych akredytacj
ALA) a 43 (90%) szkoły uwzgl dniało ten przedmiot w swoim programie.
Tak wi c widoczne jest znacz ce zainteresowanie t problematyk , co
przekłada si na coraz powszechniejsze prowadzenie zaj
ze studentami
mi dzy innymi w bibliotekach akademickich. Rosn ca liczba szkół, oferuj cych
kursy w zakresie nauczania u ytkowników znajduje równie odbicie
w zainteresowaniu studentów bibliotekoznawstwa tego typu zaj ciami. Warto
równie wspomnie , e w Stanach Zjednoczonych od 1989 roku istnieje
organizacja – National Forum on Information Literacy, promuj ca kształcenie
w zakresie umiej tno ci informacyjnych. Skupia ona 98 stowarzysze
i organizacji zajmuj cych si t problematyk i dostrzegaj cych jej znaczenie
dla celów edukacji społecze stwa12.
Analiza programów nauczania, prezentowana na stronach
internetowych instytutów bibliotekoznawstwa w polskich uczelniach
kształc cych bibliotekarzy i specjalistów informacji naukowej wykazała,
e 9 na 10 szkół w mniejszym lub wi kszym stopniu uwzgl dnia w swoich
programach zagadnienia nauczania w zakresie umiej tno ci informacyjnych.
Najwi ksze osi gni cia w tym zakresie ma Instytut Informacji Naukowej
11
Karisiddappa C.R., Pors N.O., Weech T.L.: Literacy concepts in the LIS curriculum [dok. elektr.]
http://www.ifla.org/IV/ifla70/prog04.htm [odczyt 23.03.2005].
12
National Forum on Information Literacy [dok. elektr.] http://www.infolit.org/ [odczyt 23.03.2005].
118
Danuta Konieczna
i Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu Jagiello skiego, gdzie na III roku studiów
obowi zuje przedmiot „Dydaktyka informacji naukowej”. Tre ci programowe
dotycz nie tylko pracy edukacyjnej w bibliotekach szkolnych, ale równie
szkolenia dorosłego u ytkownika informacji. Równie w programie studiów
na Akademii Pedagogicznej w Krakowie istnieje przedmiot „Technologia
informacyjna w kształceniu ogólnym”, uwzgl dniaj cy przede wszystkim
kształcenie umiej tno ci informacyjnych uczniów. Elementy przygotowania
studentów do zaj z zakresu umiej tno ci informacyjnych znajduj si równie
w programach studiów na Uniwersytecie l skim. Przedmiot ten nosi nazw
„Pedagogika biblioteczna”, gdzie m.in. omawiane s
formy pracy
z czytelnikiem w ró nych typach bibliotek, zagadnienia edukacji medialnej oraz
informatycznej jako wa nego zadania biblioteki. W programie podkre lono
zagadnienie współdziałania bibliotekarza z kadr szkoły w zakresie
wspomagania procesu edukacyjnego w ró nych typach szkół. W kilku
uczelniach (Uniwersytet Warszawski, UMCS w Lublinie, Uniwersytet
Wrocławski, Uniwersytet Mikołaja Kopernika, Akademia Bydgoska, Akademia
wi tokrzyska) zagadnienia te mieszcz si cz ciowo w ramach przedmiotów:
„Czytelnictwo i metodyka pracy z czytelnikiem”, „Metodyka pracy
z czytelnikiem” lub marginalnie w innych przedmiotach. S one zazwyczaj
powi zane ze specjalno ci kształcenia przyszłych bibliotekarzy dla potrzeb
bibliotek szkolnych. Trudno odnale w nich najnowsze wiatowe tendencje
dotycz ce kształcenia u ytkowników informacji w zakresie umiej tno ci
informacyjnych, w tym w odniesieniu do potrzeb bibliotek akademickich.
O tym, e coraz cz ciej pracodawcy wymagaj przygotowania
do prowadzenia zaj z u ytkownikami informacji, wiadczy te analiza ofert
pracy w skali mi dzynarodowej przeprowadzona przez Laurel A. Clyde13.
Przebadała ona w 2002 roku 291 ofert pracy. Okazało si , e 150 ofert (51,5%)
zawierało elementy dotycz ce zapotrzebowania na prace w zakresie edukacji
i nauczania. Uwa a ona, e nale y wprowadzi te zagadnienia na dodatkowych,
uzupełniaj cych szkoleniach dla pracowników bibliotek, wł czaj c równie
problematyk nauczania na odległo .
Biblioteka akademicka powinna równie stwarza warunki pozwalaj ce
studentom i innym u ytkownikom na odbycie zaj w zakresie umiej tno ci
informacyjnych. Polskie biblioteki, maj ce cz sto złe warunki lokalowe, rzadko
kiedy maj sale dydaktyczne i pracownie, aby takie zaj cia prowadzi .
Co wi cej, w organizacji przestrzeni bibliotecznej istnienie sal dydaktycznych
i specjalnych pracowni nie zawsze istnieje w wiadomo ci bibliotekarzy
i architektów. Badania Anny Walczak prowadzone w 2003 roku nt. modelu
przestrzeni bibliotecznej wykazały, e tylko 12% ankietowanych (na 170
ankiet) widziało potrzeb istnienia sal wykładowych i konferencyjnych
w gmachu bibliotecznym14.Biblioteka jest ci gle postrzegana jako przestrze
13
Clyde L.A.: Librarians and breaking barriers to information literacy: implications for continuing
professional development and workplace learning [dok. elektr.] http://www.ifla.org/IV/ifla70/prog04.htm
[odczyt 23.03.2005].
14
Walczak A.: Model przestrzeni bibliotecznej [dok.elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/walczak/php [odczyt 23.03.2005].
Biblioteka akademicka jako instytucja promuj ca proces kształcenia
119
do tradycyjna, głównie nastawiona na magazyny i czytelnie. A przecie
wygl d biblioteki i organizacji przestrzeni bibliotecznej jest integraln cz ci
kultury organizacyjnej biblioteki i biblioteki jako instytucji ucz cej.
Architektura biblioteczna, szczególnie nowych gmachów bibliotecznych
projektowanych czy modernizowanych na Zachodzie, coraz cz ciej odchodzi
od sztywnych podziałów na czytelnie, wypo yczalnie, ale stara si zapewni
przyjazne miejsce do pracy, nauki, odpoczynku, kontaktów społecznych.
Dotyczy to nie tylko projektów sal bibliotecznych, ale równie architektury
wn trz, wyposa enia, mebli, ro linno ci, a wi c tych elementów, które maj
zapewni atrakcyjno miejsca i sprawi , aby biblioteka stała si placówk
przyci gaj c
studentów i innych u ytkowników. Wobec coraz
powszechniejszych tendencji do korzystania z Internetu i zdobywania t drog
dokumentów w wersji elektronicznej – nale ałoby stworzy optymalne warunki
do nauki i pracy w pi knych lokalach bibliotecznych. Temu słu m.in. kabiny
do pracy indywidualnej, pokoje pracy grupowej (w Bibliotece London School
of Economic jest takich pokoi 15), wydzielone miejsca czytania prasy
i odpoczynku, jak równie dobrze wyposa one pracownie słu ce celom
dydaktycznym. Ostatnie Seminarium LIBER: Architecture Group (marzec
2004, Bolzano) wiele uwagi po wi ciło wła nie projektowaniu bibliotek XXI
wieku. Wa ne stało si hasło wskazuj ce na funkcje biblioteki akademickiej –
od biblioteki „obsługuj cej” do biblioteki „ucz cej”, od wypo yczalni
podr czników do multimedialnego centrum edukacyjnego. Organizacja nowej
przestrzeni sprawia,
e biblioteka przestaje by
tylko miejscem
wypo yczaj cym ksi ki, ale przede wszystkim miejscem sprzyjaj cym uczeniu
si . Temu słu y równie wolny dost p do zbiorów. Samodzielne poszukiwania
materiałów na interesuj cy u ytkownika temat pozwala mu na bli sze
zapoznanie si ze zbiorami bez konieczno ci zamawiania ka dorazowo danej
ksi ki za po rednictwem bibliotekarza.
Jak w perspektywie zasygnalizowanych problemów wygl da sytuacja
w nowej Bibliotece Uniwersytetu Warmi sko-Mazurskiego w Olsztynie.
Biblioteka ma to szcz cie, e projektowana była w okresie, gdy sprawy
wolnego dost pu i konieczno
prowadzenia zaj
dydaktycznych ze
studentami były ju dostatecznie rozpoznane i docenione. W zwi zku
z powy szym, w programie u ytkowym nowego gmachu bibliotecznego
(dokument powstał w 2000 roku) zostały ju przewidziane sale dydaktyczne
z my l o potrzebie kształcenia studentów w zakresie umiej tno ci
informacyjnych. W wyniku współpracy z architektem powstał w nowym
gmachu wydzielony segment (tzw. segment dydaktyczny), gdzie zostały
zlokalizowane 3 sale dydaktyczne. S to dwie sale tradycyjne – jedna na 28
miejsc, druga na 52 miejsca i pracownia komputerowa na 20 miejsc. S one
zlokalizowane na I pi trze, w s siedztwie 2 sal pracy grupowej (ka da po 10
miejsc). Pokoje dydaktyczne b d wyposa one w sprz t audiowizualny w celu
łatwiejszego prowadzenia zaj . Szczególnie zale ało naszej Bibliotece na
zaprojektowaniu pracowni komputerowej. wiadomo , e studenci powinni
by nauczani umiej tno ci w zakresie korzystania z baz elektronicznych jest
120
Danuta Konieczna
powszechna; gorzej jest z realizacj tego zadania w sytuacji, gdy nie ma
odpowiednich warunków do ich prowadzenia. Posiadanie własnej pracowni
z pewno ci ułatwi realizacj zaj z zakresu „elektronicznych umiej tno ci
informacyjnych”.
W zwi zku z przygotowywaniem optymalnych warunków
do kształcenia studentów w zakresie umiej tno ci informacyjnych Biblioteka
UWM podejmuje szereg działa ułatwiaj cych te działania. W tym celu
planowane s :
- powołanie zespołu pracowników, odpowiadaj cych za proces kształcenia;
- przeszkolenie pracowników w zakresie umiej tno ci dotycz cych
prowadzenia zaj ze studentami (chodzi m.in. o organizacj specjalnych
warsztatów dla pracowników bibliotek akademickich, pozwalaj cych
na zdobycie takich umiej tno ci);
- nawi zanie cisłej współpracy z wydziałami, a przede wszystkim
z prodziekanami ds. dydaktycznych w celu zainteresowania ich ofert
Biblioteki na temat szkole studentów;
- przygotowanie strony WWW , zawieraj cej podstawowe informacje
o szkoleniach oraz wybranych tematach z zakresu umiej tno ci
informacyjnych;
- przygotowanie ulotek informacyjnych na temat planowanych zaj .
Chodzi równie o to, aby w wiadomo ci bibliotekarzy akademickich
została zaakceptowana ich rola w nauczaniu, pełniona nie sporadyczne, lecz
jako podstawowa powinno
zawodu. Wa ne jest te , aby biblioteka
akademicka była traktowana w rodowisku uczelni jako jednostka podstawowa,
w randze wydziału, a zaj cia w niej prowadzone mogły znale uznanie
i odpowiedni rang .
Biblioteka akademicka jako instytucja promuj ca proces kształcenia
121
Bibliografia
[1] Information literacy competency standards for higher education. Association of College and
Research Libraries, 2000 [dok. elektr.]
http://www.ala.org/acrl/ilcmstan.ala/acrl/acrlstandards [odczyt 23.03.2005].
[2] Buschman J., Warner D. A.: Researching and shaping information literacy initiatives
in relation to the web: some framework problems and needs. „The Journal of Academic
Librarianship”. 2005 nr 1, s. 12-18.
[3] Derfert-Wolf L.: Information literacy – koncepcje i nauczanie umiej tno ci informacyjnych.
„Biuletyn EBIB”. 2005 nr 1 (62) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2005/62/derfert.php
[odczyt 23.03.2005].
[4] Drzewiecki M.: Edukacja biblioteczna i informacyjna w polskich szkołach. Wydaw. SBP,
Warszawa 2005.
[5] Owusu-Ansah E. K.: Information literacy and higher education: placing the academic
library in the center of a comprehensive solution. „The Journal of Academic Librarianship”.
2004 nr 1, s. 3-16.
[6] Owusu-Ansah E. K.: The academic library in the service of college and universities:
toward a new paradigm. „The Journal of Academic Librarianship”. 2001 nr 4, s. 282-294.
[7] Pawley Ch.: Information literacy: a contradictory coupling. „The Library Quarterly”. 2003
nr 4, s. 422-452.
[8] wiatowa strategia edukacji bibliotekarzy i specjalistów informacji naukowej, red. M.
Kocójowa. Wydaw. UJ, Kraków 1998.
[9] World Library and Information Congress: 70th IFLA General Conference and Council (2227 August 2004, Buenos Aires, Argentyna) [dok. elektr.]
http://www.ifla.org./IV/ifla70/prog04.htm.
[10] Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach. Wydaw. SBP, Warszawa 2004.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Iwona Sójkowska
Politechnika Łódzka w Łodzi
Biblioteka Główna - Oddział Informacji Naukowej
[email protected]
Promocja biblioteki akademickiej: do wiadczenia
Biblioteki Głównej Politechniki Łódzkiej
Promotion of an academic library: experiences
of the Main Library of the Technical University of Lodz
Abstrakt
Biblioteka akademicka jako skarbnica wiedzy pełni funkcj upowszechniania zdobyczy nauki
współtworz c kultur i kształtuj c współczesne oblicze cywilizacji. Obsługuje przede wszystkim
macierzyst uczelni . Jednak e kr g odbiorców ulega ci głemu rozszerzeniu. Wynika to ze
zwi kszaj cej si liczby u ytkowników (wzrost liczby studentów wszystkich uczelni) oraz
zainteresowania bibliotek innych osób poszukuj cych ró norodnych informacji (uczniowie,
bezrobotni, osoby pracuj ce w poszczególnych sektorach gospodarki, emerytowani
pracownicy). Wzrost zainteresowania bibliotek wynika równie z działa promocyjnych
instytucji maj cych na celu upowszechnianie osi gni naukowych a tak e wypracowanie
kultury korzystania z zasobów biblioteki. Referat przedstawia zarys codziennych działa
podejmowanych w bibliotece kształtuj cych jej wizerunek i presti . Omówiono rol biblioteki w
strukturze organizacyjnej uczelni; warunki funkcjonowania biblioteki; kształtowanie kultury
wewn trz instytucji i rozpowszechnianie jej w rodowisku zewn trznym. Wa nym elementem
referatu jest zaprezentowanie działalno ci marketingowej, a w szczególno ci promocji
biblioteki w bli szym i dalszym otoczeniu.
Słowa kluczowe
biblioteki - marketing; obsługa u ytkowników; usługi biblioteczne; kultura wiadczenia usług;
promocja biblioteki
Abstract
Contemporary academic and university libraries accumulate expertise and general knowledge
and disseminate achievements of science and humanities by means of establishing and creating
culture and shaping the face of contemporary civilization. The libraries serve generally, but not
solely, their universities. Their readership continues to grow with the increasing number of
students and growing interest of other people looking for information sources (e.g.: school
pupils, the unemployed, workers of different branches of economy, the retired) Institutions that
disseminate scientific accomplishments keep promoting the culture of library usage thus
enlarging interest in libraries. The paper shows the range of everyday activities of the libraries
taken up in order to form the library image and prestige. The role and significance of the
university library in the structure of university is also discussed, as well as library working
conditions and forming culture inside the institution and disseminating it in the outside
environment. The authors consider library marketing an important matter, particularly library
promotion in its close
Key words
libraries - marketing; user service, library services; library services culture; library promotion
Promocja biblioteki akademickiej: do wiadczenia BGPŁ
123
1. Wst p
Biblioteki uczelniane nale ce do sieci bibliotek naukowych
wyró niaj si spo ród innych odmienno ci funkcji społecznej, polegaj cej
na słu eniu rozwojowi i potrzebom nauki oraz na rozwijaniu kultury
umysłowej i technicznej społecze stwa1. Podstawowym celem ich
działalno ci jest tworzenie i prowadzenie warsztatu pracy dla pracowników
nauki, studentów a tak e coraz cz ciej dla pozostałych osób zatrudnionych
w uczelni lub osób spoza niej.
Biblioteka, obok wydziałów i jednostek pozawydziałowych, zajmuje
istotne miejsce w strukturze uczelni. Znajduje si na równorz dnej pozycji
wraz z innymi jednostkami, cho realizuje zadania o odmiennym charakterze.
Jako skarbnica wiedzy gromadzi i przechowuje dorobek pi mienniczy,
udost pnia zbiory i usługi, priorytetowo traktuj c potrzeby odbiorców
uczelnianych. Współtworz c kultur akademick biblioteka zobowi zana jest
do utrzymywania szeroko poj tych kontaktów ze społeczno ci uczelni. Czy
to jednak wystarczy, aby biblioteka akademicka była znacz cym i cenionym
elementem społecze stwa i kultury?
W genezie i tworzeniu bibliotek akademickich trudno zauwa y
przypisanie im zada
charakterystycznych dla instytucji kultury
w społeczno ci lokalnej. Jednak w 21. wieku, szczególnie w Polsce, gdzie od
wielu lat nast puje znaczna degradacja bibliotek publicznych i spadek
czytelnictwa2, biblioteka akademicka powinna sta si dynamicznie
rozwijaj c si instytucj , która jest nie tylko warsztatem pracy dydaktycznonaukowej, ale tak e elementem kultury o zasi gu wykraczaj cym poza obszar
uczelni. Proces budowania wiadomo ci istnienia biblioteki w rodowisku
lokalnym wymaga podj cia działa przybli aj cych bibliotek akademick
społeczno ci lokalnej.
Zadaniem ka dej biblioteki akademickiej powinno by wykreowanie
wizerunku przyjaznej i potrzebnej instytucji, spełniaj cej oczekiwania
u ytkowników w sposób sprawny i nowoczesny. Pomoc w budowaniu
takiego wizerunku oraz lepszej pozycji biblioteki mo e sta si marketing.
Według A. Pomykalskiego istot marketingu jest planowanie i wdra anie
koncepcji produktu (idei, dóbr i usług), cen, promocji i dystrybucji
prowadz cej do wymiany, dzi ki której d y si do spełnienia oczekiwa
jednostek i organizacji3. Zgodnie z literatur przedmiotu celem oddziaływania
marketingowego jest osi gni cie zamierzonego zysku, przyci gni cie nowych
klientów obietnic dostarczenia im produktu najwy szej warto ci oraz
utrzymanie dotychczasowych klientów przy zapewnieniu im oczekiwanego
zadowolenia4. Dostosowuj c t definicj do realiów bibliotekarskich mo na
przyj , i zyskiem b dzie rozszerzenie oddziaływania na nowych
1
Ło L.: Biblioteki naukowe. Ossolineum, Wrocław 1980, s. 7.
Zagadnienia te stanowi przedmiot bada IKiCzBN. Ich wyniki publikowane s w specjalistycznych
czasopismach. Dla przykładu warto przytoczy artykuł po wiecony czytelnictwu - Straus G.: Czyta 56%.
Badania IKiCz BN. „Nowo ci Wydawnicze”. 2003 nr 5, s. 18-21.
3
Pomykalski A.: Strategie marketingowe. Wydaw. Politech. Łódz., Łód 2000, s. 9.
4
Kotler P., [i in.]: Marketing: podr cznik europejski. PWE, Warszawa 2002, s. 37.
2
124
Iwona Sójkowska
czytelników, zach cenie ich do korzystania z biblioteki, zapewnienie
satysfakcji oraz u wiadomienie odbiorcom, i niezale nie od sytuacji
yciowej zawsze mog korzysta z usług i zasobów ksi nicy, nie tylko
akademickiej.
Niniejszy referat przedstawia Bibliotek Główn Politechniki
Łódzkiej (PŁ) oraz jej usługi jako przedmiot prowadzonych dotychczas oraz
planowanych działa promocyjnych, a tak e próbuje sformułowa zarys
strategii popularyzacji instytucji w ród aktualnych i potencjalnych
u ytkowników.
2. U ytkownicy Biblioteki Głównej PŁ jako podmiot działa
promocyjnych biblioteki
Marketing opiera strategie oddziaływania na nabywców na czterech
głównych narz dziach – produkcie, cenie, promocji i dystrybucji. Biblioteki
buduj c strategie marketingowe wykorzystuj głównie promocj , która
stanowi form komunikowania si z odbiorc 5. Stosuj c promocj przekazuj
u ytkownikom informacje o oferowanych produktach, a wi c wszelkich
dobrach, usługach lub ideach, które mog zaspokoi potrzeby i preferencje
nabywców6. Aktualni i potencjalni nabywcy tworz rynek, w obr bie którego
w zale no ci od potrzeb promocyjnych definiuje si kategorie odbiorców.
Proces ten zwany segmentacj polega na wyodr bnieniu spo ród całego rynku
grup nabywców, charakteryzuj cych si
podobnymi potrzebami
i oczekiwaniami7. Zamierzeniem działa promocyjnych biblioteki jest
zaktywizowanie rodowiska obecnych oraz przyszłych czytelników, poprzez
dotarcie z aktualn ofert do okre lonych grup u ytkowników.
Okre lenie odbiorców udost pnianych zasobów oraz ich odpowiednia
segmentacja ma w teorii marketingu, a tak e w praktyce, olbrzymie znaczenie
dla zidentyfikowania szczegółowych celów promocji i opracowania metod ich
wdra ania. Planuj c działania promocyjne w celu popularyzacji instytucji
w ród szerokiego kr gu odbiorców, biblioteka powinna dokładnie okre li ,
jakie działania i do kogo powinny by skierowane, oraz uwzgl dni
liczebno
i znaczenie poszczególnych grup u ytkowników (segmentów
rynku). Proponowany podział rynku odbiorców w przypadku biblioteki
akademickiej przedstawiono w tabeli 1.
5
6
7
Pomykalski A.: op. cit., s. 173.
Pomykalski A.: op. cit., s. 129.
Pomykalski A.: op. cit., s. 102.
Promocja biblioteki akademickiej: do wiadczenia BGPŁ
125
Tabela 1. Segmentacja u ytkowników biblioteki akademickiej
BIBLIOTEKA AKADEMICKA (BGPŁ)
U YTKOWNICY WEWN TRZNI
U YTKOWNICY ZEWN TRZNI
pracownicy naukowo-dydaktyczni,
mieszka cy regionu:
pozostali pracownicy uczelni,
- pracownicy innych instytucji,
- bezrobotni,
studenci pierwszego roku,
studenci innych roczników,
- studenci innych uczelni,
dyplomanci,
- uczniowie szkół ponadgimnazjalnych.
doktoranci.
Pracownicy i studenci uczelni z innych
regionów kraju i z zagranicy.
ródło: Opracowanie własne
Najliczniejsz
grup
u ytkowników biblioteki s
studenci.
Ich oczekiwania uzale nione s od etapu studiowania. Studenci ni szych
roczników poszukuj przede wszystkim skryptów i podr czników oraz
podstawowych dla swojego kierunku studiów czasopism w j zyku polskim.
Doktoranci i dyplomaci rozszerzaj dotychczasow podr cznikow wiedz
korzystaj c z zagranicznych baz danych i serwisów czasopism
pełnotekstowych. Liczn grup stanowi studenci innych uczelni poszukuj cy
zarówno literatury podr cznikowej jak i czasopi mienniczej, której brakuje
w ich macierzystej bibliotece. Ch tnie korzystaj równie z elektronicznych
ródeł informacji.
W kr gu zainteresowa pracowników dydaktyczno-naukowych
uczelni znajduj si zbiory literatury obcoj zycznej oraz elektroniczne ródła
informacji. Grupa pracowników administracji wykorzystuje głównie
prawnicze bazy danych. Coraz cz ciej u ytkownikami biblioteki s tak e
mieszka cy regionu. Poszukuj oni wiadomo ci uzupełniaj cych wiedz
zawodow lub przydatnych dla rozwijania zainteresowa hobbystycznych
ukierunkowanych na nauki techniczne. Niewielk grup stanowi bezrobotni,
którzy przychodz do biblioteki w celu zapoznania si z codzienn pras ,
a szczególnie z ogłoszeniami dotycz cymi ofert zatrudnienia. Kolejnym
segmentem rynku s uczniowie łódzkich szkół ponadgimnazjalnych.
Z pomoc biblioteki odnajduj niezb dne wiadomo ci do pisanych referatów
lub prac dyplomowych oraz przygotowuj si do egzaminu dojrzało ci.
Kontakt z bibliotek jest dla nich najcz ciej pierwszym kontaktem z uczelni ,
by mo e maj cym wpływ na pó niejszy wybór kierunku studiowania.
Struktur
liczebno ci zarejestrowanych grup u ytkowników
w Bibliotece Głównej PŁ przedstawia rysunek 1.
126
Iwona Sójkowska
Rysunek 1. Struktura u ytkowników zarejestrowanych w PŁ
Studenci PŁ
(82,2%)
Doktoranci PŁ
Inni pracownicy
(3,6%)
PŁ (8,5%)
Studenci innych
Pracownicy
uczelni (2,7%)
naukowi PŁ Pozostali
(1,7%)
czytelnicy
(1,3%)
ródło: Opracowanie własne
Ka da z opisanych powy ej grup u ytkowników ma swoje
oczekiwania w stosunku do usług biblioteki i do ka dej z nich osobno nale y
przygotowa ukierunkowan ofert , której realizacja zaowocuje wzrostem
zadowolenia i satysfakcji z korzystania z biblioteki, oraz przyci gnie nowych,
do tej pory niezainteresowanych u ytkowników. Pami ta nale y tak e,
e oczekiwania u ytkowników zmieniaj si w czasie, a adaptacja biblioteki
do realizacji nowych potrzeb nie jest natychmiastowa. Dlatego te badaj c
potrzeby poszczególnych grup u ytkowników nale y nie tylko wiedzie , jakie
s ich oczekiwania na dzi , ale tak e, jakie mog by w przyszło ci.
3. Usługi Biblioteki Głównej PŁ oraz jako
przedmiot promocji biblioteki
ich wiadczenia jako
To, czym biblioteka przyci ga u ytkowników („nabywców” w sensie
marketingowym) to jej oferta, czyli zbiory i usługi. Nowoczesna ksi nica to
ju nie tylko zbiór wydawnictw zwartych i ci głych, wypo yczalnia
i czytelnie. Dynamiczny rozwój współczesnej cywilizacji jest przyczyn wielu
zmian zachodz cych w strukturze i organizacji wielu bibliotek. Dzisiejsze
oblicze biblioteki w du ej mierze kształtuj nowe techniki i technologie.
Biblioteki powołane, by gromadzi i udost pnia dorobek pi mienniczy
cywilizacji, wraz z jej rozwojem stały si multimedialnymi instytucjami
d cymi do uatrakcyjnienia swojej oferty zgodnie z duchem oczekiwa
u ytkowników.
W Bibliotece Głównej PŁ, oprócz tradycyjnych usług, tj.
udost pniania materiałów drukowanych poprzez czytelnie i wypo yczalni ,
Promocja biblioteki akademickiej: do wiadczenia BGPŁ
127
ju od wielu lat wprowadza si nowe usługi, które s odzwierciedleniem
zachodz cych zmian. Magazyny biblioteczne, przez wiele lat zamkni te dla
u ytkowników, s dzi cz ciowo otwarte, co sprzyja samodzielnemu,
bardziej efektywnemu wyszukiwaniu informacji w ksi kach i czasopismach.
Czytelnik przegl daj c zgromadzone w magazynach zasoby mo e decydowa
o dalszym sposobie korzystania z nich, pozostaj c w ród regałów lub
wypo yczaj c wybrane pozycje na zewn trz, o ile pozwala na to status
wybranego egzemplarza.
ródłem informacji o drukowanych zasobach biblioteki jest katalog,
który stanowi doskonałe narz dzie popularyzacji zasobów w ród wszystkich
grup u ytkowników. Obecnie udost pniane s dwa rodzaje komputerowych
katalogów rejestruj ce cało zbiorów. Ponad 80% opisów bibliograficznych
zbiorów zawiera katalog w systemie HORIZON. Jego uzupełnieniem jest
Komputerowy Katalog Kartkowy zawieraj cy zeskanowane karty katalogowe
dla starszych materiałów. Dost pno obu katalogów w Internecie oraz
funkcjonuj ca ju od kilku lat mo liwo zamawiania zbiorów jest wyj ciem
naprzeciw oczekiwaniu u ytkowników, dla których priorytetem jest łatwiejszy
dost p do zasobów biblioteki. Z kolei powiadamianie poczt elektroniczn
o upływaj cym wkrótce terminie zwrotu jest kolejn usług , która ma uczyni
nasz bibliotek bardziej przyjazn dla u ytkowników.
Wraz z rozwojem usług komputerowych ksi nica Politechniki
Łódzkiej ju w roku 1992 przyst piła do udost pniania elektronicznych ródeł
informacji, pocz tkowo prenumeruj c jedynie abstraktowe bazy danych.
W ostatnich latach oferta uzupełniona została o serwisy czasopism
pełnotekstowych. Dostosowuj c ofert do oczekiwa u ytkowników z roku na
rok zwi kszana jest liczba ródeł informacji w postaci elektronicznej
dost pnych w sieci uczelnianej, a ich zakres tematyczny dobierany jest
zgodnie z sugestiami u ytkowników ze rodowiska akademickiego.
W obecnej ofercie u ytkownicy maj dost p do ponad 40 ródeł
elektronicznych rejestruj cych literatur polsk i wiatow .
Biblioteczne pracownie komputerowe z dost pem do internetowych
ródeł informacji stały si ju norm . Na przełomie ostatnich o miu lat liczba
komputerów z dost pem do Internetu w obr bie Biblioteki Głównej PŁ
zwi kszyła si z 4 do ponad 50. Do dyspozycji u ytkowników oddano
równie nagrywark CD ROM, drukarki czarno-białe i kolorow oraz
skanery. W tych cz ciach biblioteki, w których jest dost p do materiałów
drukowanych, znajduj si równie samoobsługowe kserografy.
W ostatnim kwartale 2004 r. biblioteka PŁ przyst piła do tworzenia
i udost pniania cyfrowych archiwów swoich zasobów. Digitalizacja jest
odpowiedzi na oczekiwania czytelników, a w szczególno ci studentów
politechniki uskar aj cych si na niewystarczaj c liczb egzemplarzy
skryptów uczelnianych.
Wiele z opisanych tu nowych usług wymagało istotnych zmian
organizacyjnych w bibliotece, powołania nowych oddziałów, sekcji oraz
zespołów zadaniowych. By sprosta oczekiwaniom u ytkowników, biblioteka
128
Iwona Sójkowska
wykazuje daleko posuni t elastyczno i ch zmian. Pracownicy biblioteki
zawsze ch tnie przyjmuj do realizacji nowe inicjatywy i pomysły,
a prezentacja efektów ich wdro enia to dla nich najwi ksza nagroda.
Wewn trzna akceptacja zmian to wa ny element funkcjonowania instytucji,
gdy bez niej ka da biblioteka postrzegana b dzie jako skostniała,
nie yczliwa i nieprzyjazna u ytkownikom. Pami ta jednak nale y, e nie
tylko ilo i ró norodno usług jest dla u ytkowników wa na. Równie istotna
jest jako ich realizacji, a tak e warunki stworzone u ytkownikowi w celu
korzystania ze zbiorów i usług biblioteki.
Miar jako ci usług jest wygoda korzystania z nich oraz zwi zane
z tym zadowolenie i satysfakcja u ytkownika. D enie do poprawy jako ci
usług w BGPŁ przejawia si poprzez udost pnianie coraz wi kszej liczby
usług w miejscu pracy u ytkownika, bez potrzeby przychodzenia do biblioteki
(katalog, zamawianie, bazy danych, pełne teksty – dost pne w Internecie,
z biurka pracownika czy z pokoju w akademiku), a w przypadku tych usług,
których nie da si zrealizowa poza bibliotek (np. wypo yczanie, zasoby
dost pne tylko na miejscu) – stworzenie jak najlepszych warunków
do korzystania z nich w bibliotece.
Przeniesienie w II połowie 2002 roku biblioteki do samodzielnego,
przestronnego obiektu umo liwiło wzmo enie działa
zmierzaj cych
do doskonalenia jako ci usług. W du ym stopniu now jako zapewnił ju
sam nowy budynek. Nowoczesne, estetycznie zaprojektowane i wyposa one
wn trza, komfortowe warunki pracy dla u ytkowników, ale tak e dla
bibliotekarzy, znacznie poprawiły relacje bibliotekarz - u ytkownik. Dobre
warunki korzystania ze zbiorów i usług nie tylko sprawiły, e u ytkownicy
ch tniej przychodz do biblioteki, ale tak e podniosły presti biblioteki
w uczelni i mie cie. Na terenie Biblioteki Głównej PŁ stworzono warunki
do pracy indywidualnej i grupowej oraz do samodzielnego korzystania
z zasobów Internetu na licznych stanowiskach komputerowych wyposa onych
w niezb dne oprogramowanie biurowe, rozmieszczonych w ró nych
cz ciach ksi nicy. U ytkownicy mog zatem sporz dza własne notatki lub
surfowa w Internecie niezale nie od tego, w jakiej cz ci biblioteki
przebywaj .
Obecnie biblioteka jest nie tylko miejscem, w którym mo na
zapozna si z literatur czy uzyska informacje niezb dne w procesie
dydaktyczno-naukowym. Kreuj c przyjazny charakter d y, aby sta si
miejscem spotka młodych ludzi. Sprzyja temu dobra lokalizacja w kampusie
uczelnianym, w pobli u osiedla akademickiego oraz przestrze biblioteki
zapewniaj ca jednocze nie i komfort nauki i wypoczynku.
4. Przykłady działa promocyjnych podejmowanych przez BGPŁ
Pierwsze akcje promocyjne w Bibliotece Głównej PŁ miały miejsce
ju w latach 90-tych. Wówczas podejmowano ró norodne przedsi wzi cia
popularyzuj ce instytucj . Charakteryzowały si one du spontaniczno ci .
Popularyzacja ograniczała si do komunikowania ze rodowiskiem uczelni.
Promocja biblioteki akademickiej: do wiadczenia BGPŁ
129
Przy pomocy poczty wewn trznej przekazywano pracownikom dydaktycznonaukowym stan aktualnej oferty, głównie drukowanej. Pisma kierowane
do jednostek uczelni przygotowywane były na papierze firmowym, na którym
umieszczono logo biblioteki oraz podstawowe dane adresowe, buduj c w ten
sposób podstawow wiadomo istnienia biblioteki. Do studentów kierowano
ulotki reklamowe zawieraj ce ogólne informacje o bibliotece.
Bardzo wa nym wydarzeniem, które u wiadamiało i przypomniało
mieszka com miasta o istnieniu Biblioteki Głównej PŁ okazał si I Festiwal
Kultury, Nauki i Sztuki w Łodzi w roku 2001. Udział biblioteki w Festiwalu
został wcze niej starannie zaplanowany, cho ówczesne działania trudno
okre li mianem budowania strategii promocji zgodnie z marketingowym
zało eniem. Celem promocyjnego przekazu festiwalowego było
zaktywizowanie rodowiska uczelni oraz pozauczelnianego do korzystania
ze zbiorów i usług biblioteki a tak e kształtowanie wizerunku biblioteki jako
instytucji przyjaznej u ytkownikom. Imprezy festiwalowe przygotowano
z my l
o pracownikach uczelni, studentach oraz uczniach szkół
ponadgimnazjalnych. Podstawowym elementem reklamuj cym udział
biblioteki w festiwalu były plakaty. Rozwieszono je na terenie uczelni oraz
rozesłano wraz zaproszeniami do łódzkich szkół rednich oraz bibliotek
publicznych. Inn form popularyzacji instytucji była towarzysz ca
festiwalowi wystawa dotycz ca historii biblioteki. Podczas festiwalu
oprowadzano liczne wycieczki. Zainteresowani mogli zobaczy bibliotek od
zaplecza. Bezpo rednie spotkanie z czytelnikami spoza uczelni stworzyło
warunki do zaakcentowania istnienia biblioteki i znaczenia oferowanych przez
ni usług. Udział biblioteki w festiwalu stał si niezast pionym elementem
budowy presti u ksi nicy w łódzkiej społeczno ci. Festiwalowe
do wiadczenia przyczyniły si
do powa niejszych rozwa a
nad
zmodyfikowaniem oferty zgodnie z sugestiami u ytkowników oraz podj ciem
planowanych kampanii promocyjnych. Niestety, wprowadzona w kolejnych
latach przez organizatorów nowa formuła Festiwalu nie daje szansy na
prezentacj swoich usług na terenie własnej instytucji, w zwi zku z czym ta
forma promocji biblioteki w rodowisku nie jest aktualnie mo liwa
do realizacji.
Kolejnym bardzo wa nym momentem sprzyjaj cym popularyzacji
BGPŁ w mie cie było przeniesienie ksi nicy do nowego gmachu.
W uroczystym otwarciu 17. wrze nia 2002 r. uczestniczyli przedstawiciele
nauki, kultury, regionalnych władz, rodowisk studenckich oraz pracownicy.
O wydarzeniu poinformowane zostały łódzkie media. W efekcie przez kilka
kolejnych dni pojawiały si relacje telewizyjne i radiowe, a tak e liczne
artykuły w codziennej prasie. Dzi ki tym wydarzeniom ksi nica pokazana
została jako jedna z najnowocze niejszych instytucji w województwie,
z du ym dorobkiem w kształtowaniu kultury i wiedzy technicznej.
Najskuteczniejszym no nikiem promuj cym instytucj s publikacje
informuj ce o bibliotece, jej produktach i usługach. Nale y do nich zaliczy
informatory, foldery i ulotki reklamowe. Ich tre uzale niona jest od
130
Iwona Sójkowska
marketingowego zdefiniowania segmentu nabywców. Ka dego roku
przygotowywana jest uaktualniona wersja „Informatora dla I roku studentów
PŁ”. Informator ma ciekaw szat graficzn oraz tre odpowiadaj c
zainteresowaniu studentów rozpoczynaj cych nauk . Zauwa ono, e broszury
informacyjne ciesz si równie popularno ci w ród osób spoza uczelni.
Rozdawane s wycieczkom szkolnym i grupom bibliotekarzy. Ze wzgl du na
du e zainteresowanie
rodowiska pozauczelnianego postanowiono
zmodyfikowa najbli sze wydanie informatora tak, aby omawiało mo liwo ci
korzystania dla wszystkich pocz tkuj cych u ytkowników biblioteki.
W 2003 roku, z okazji organizowanej w BGPŁ konferencji naukowej,
podj to decyzj o wydaniu ogólnego informatora o Bibliotece Głównej PŁ,
skierowanego przede wszystkim do rodowiska pozauczelnianego. Znalazł si
w nim rys historyczny, obecna struktura biblioteki, zbiorów i u ytkowników
oraz zarys oferowanych usług. Informator rozprowadzany jest w ród
bibliotekarzy z innych bibliotek, zainteresowanych uczestników wycieczek
oraz osób indywidualnych.
Omówione przedsi wzi cia stanowi
jedynie cz
działa
popularyzuj cych bibliotek . Spo ród innych regularnie realizowanych
wymieni nale y:
• oferowanie testowych dost pów do elektronicznych ródeł informacji
a ast pnie zbieranie opinii o produkcie;
• modyfikowanie strony internetowej BGPŁ, jako ródła aktualnych
informacji o organizacji pracy i ofercie biblioteki kierowanej
do wszystkich grup u ytkowników;
• utrzymywanie i moderowanie listy dyskusyjnej BIPOL-L8;
• przygotowywanie informacji o bibliotece w postaci wkładek do indeksów,
przed ich rozdaniem studentom I roku;
• regularne sporz dzanie i publikowanie na stronach internetowych oraz
na li cie dyskusyjnej wykazów nowych nabytków biblioteki;
• udost pnienie skrzynki „skarg i wniosków” przy wej ciu do biblioteki, by
móc skuteczniej zbiera opinie u ytkowników;
• Regularne organizowanie wystaw ksi ek poł czone z mo liwo ci ich
bezpo redniego zakupu do zbiorów biblioteki (przy współpracy
dostawców ksi ek);
• coroczne organizowanie kiermaszów ksi ek, adresowane głównie
do studentów. Prowadzenie od kilku lat systematycznych szkole ró nych
grup u ytkowników;
• przeprowadzanie
lekcji
bibliotecznych
dla
uczniów
szkół
ponadgimnazjalnych;
• przygotowywanie ogłosze do łódzkiej prasy informuj cych o zmianach
w organizacji pracy.
8
W roku 2005 planuje si rozszerzenie akcji zbierania adresów email od pracowników i studentów PŁ,
przede wszystkim z intencj wdro enia systemu powiadamiania o zbli aj cym si terminie zwrotu ksi ek,
ale tak e po to, by t drog zach ci u ytkowników do zapisania si na list dyskusyjn .
Promocja biblioteki akademickiej: do wiadczenia BGPŁ
131
Uzupełnieniem form promowania biblioteki, adresowanych
do u ytkowników spoza uczelni, a szczególnie do pracowników innych
instytucji i uczniów szkół ponadgimnazjalnych jest sala wystawowa
i znajduj ce si tu eksponaty muzealne pieczołowicie zbierane przez wiele lat
funkcjonowania biblioteki. Stała ekspozycja urozmaicana jest okresowo
przygotowywanymi wystawami. W tym roku jest to wystawa zatytułowana
„Najstarsza ksi ka w zbiorach BGPŁ”.
Dotychczas podejmowane przedsi wzi cia nie wyczerpuj
marketingowych mo liwo ci promowania. Poszukiwane s nowe, atrakcyjne
rozwi zania popularyzuj ce działalno biblioteki. W niedalekiej przyszło ci
planuje si :
• organizowanie spotka
z pracownikami w ich macierzystych
jednostkach.-celem spotka ma by prezentacja usług i zasobów
dost pnych w bibliotece i poza jej siedzib ;
• opracowanie systemu promowania aktywno ci poszczególnych
wydziałów poprzez nagradzanie np. „Złotymi Ekslibrisami”;
• wyznaczenie bibliotekarza do bezpo redniej współpracy z wydziałami
uczelni. Jego zadaniem b dzie promowanie zasobów ksi nicy
i rozpoznawanie potrzeb pracowników na wydziałach;
• zorganizowanie uroczystego senatu w pomieszczeniach BGPŁ;
• przygotowanie materiałów reklamowych, z których czytelnicy mogliby
korzysta podczas wizyt w bibliotece, a tak e poza instytucj (torby,
notatniki, podkładki, zakładki do ksi ek, długopisy, dyskietki, itp.);
• redagowanie gazetki informacyjno-promocyjnej b d cej drukowanym
ródłem informacji o wszystkich działaniach biblioteki;
• organizowanie dla młodzie y ko cz cej szkoły ponadgimnazjalne tzw.
„otwartych drzwi”;
• przeprowadzanie konkursów czytelniczych sprawdzaj cych znajomo
udost pnianych zasobów i rodzaju wiadczonych usług;
• organizowanie lub uczestniczenie w realizacji ró nych przedsi wzi
kulturalno-edukacyjnych;
• rozpocz cie pracy naukowo-badawczej w zakresie rozpoznania historii
gmachu i jego znaczenia dla gospodarki i kultury regionu9;
• rozszerzenie współpracy z regionaln pras .
5. Systematyzacja działa promocyjnych
Prowadzone dotychczas w bibliotece okazjonalne lub cykliczne
działania promocyjne wymagaj usystematyzowania, którego podstaw
stanowi b dzie budowa strategii oddziaływania na u ytkowników. Zgodnie
z marketingowym zało eniem proces przygotowania strategii promocji
obejmuje kilka etapów:
• wybór celów promocji (strategicznych i szczegółowych);
• okre lenie grup odbiorców przekazu;
9
BGPŁ zlokalizowana jest w pofabrycznym gmachu K. F. Schweikerta, zbudowanym ok. 1910 r.
Iwona Sójkowska
132
•
•
wybór rodków przekazu;
wybór sposobu informowania10.
Rysunek 2. Działania zwi zane z formułowaniem strategii promocji
Strategiczne
cele promocji
Biblioteka
Informowanie,
zach canie,
przypominanie
w celu
utrzymania
obecnych i
przyci gni cia
nowych
u ytkowników
Odbiorcy
rodki
przekazu
Poszczególne
grupy
u ytkowników
Bezpo rednie,
po rednie
Sposoby
informowania
Materiały
reklamowe,
strona
www,
lista dyskusyjna,
poczta
elektroniczna
itp.
ródło: Opracowanie własne na podstawie: Pomykalski A.: op. cit., s.177.
Biblioteka Główna komunikuj c si
z wybranymi grupami
u ytkowników informuje, zach ca oraz przypomina o dost pie
do gromadzonych zasobów. Działania te ukierunkowane s na zwi kszenie
wiadomo ci istnienia i roli BGPŁ w rodowisku oraz aktywizacj aktualnych
i potencjalnych grup u ytkowników. Buduj c szczegółowe cele promocji d y
do utrzymania obecnych, przyci gni cia jak najwi kszej liczby nowych
u ytkowników. W zale no ci od szczegółowych celów i grupy odbiorców
wybierane s
rodki przekazu i sposoby informowania. Oddziaływanie
informacyjne kierowane do w skiej grupy aktualnych u ytkowników, np.
do pracowników naukowych mo e przyj
form komunikowania si
za po rednictwem poczty wewn trznej lub elektronicznej. Kieruj c kampani
promocyjn do szerokiego grona odbiorców, w tym potencjalnych,
wła ciwym wydaje si wykorzystanie Internetu lub lokalnej prasy. Warto
zauwa y , i przekaz promocyjny powinien zosta starannie przygotowany
tak, aby w odpowiednim czasie i we wła ciwy sposób realizował zamierzenia
biblioteki.
Rozpoznanie teorii marketingu, a szczególnie mechanizmów promocji
usprawniło proces komunikowania si
Biblioteki Głównej PŁ
ze rodowiskiem. W dalszym ci gu jednak nie opracowano dokumentacji
zawieraj cej strategie działa promocyjnych oraz plan wdra ania zamierze .
Systematyzacja
działa
powinna
przebiega
w
oparciu
o przygotowany plan realizacji zamierze w przyj tym czasie. Takie podej cie
ułatwi pó niejsze wdra anie kolejnych przedsi wzi i kontrolowanie ich
przebiegu. W przyszło ci przewiduje si tworzenie planów kampanii
promocyjnej i rejestrowanie jej przebiegu oraz monitorowanie efektów
działa .
W praktyce bada marketingowych dookre lania efektów działa
najcz ciej wykorzystuje si obserwacje, wywiady, rozmowy, ankiety
10
Pomykalski A.: op. cit., s. 177.
Promocja biblioteki akademickiej: do wiadczenia BGPŁ
133
i statystyki. Wymienione instrumenty pomiarowe dostarczaj cennych
informacji o u ytkownikach, ich preferencjach, zadowoleniu i satysfakcji.
W oparciu o analiz statystyk prowadzonych w bibliotece zauwa ono,
i w latach 2002-2004 wzrosła liczba zarejestrowanych czytelników,
wypo ycze , u ytkowników stanowisk komputerowych oraz ilo
sesji
w elektronicznych ródłach informacji. Podstawowe dane zamieszczone
zostały w tabeli nr 2.
Tabela 2. Wybrane statystyki BGPŁ
Zarejestrowani Wypo yczenia
u ytkownicy
2002
19511
117613
2003
20529
129665
2004
21299
142323
ródło: Opracowanie własne
U ytkownicy
Sesje
Wycieczki
pracowni
w elektronicznych
komputerowych ródłach informacji
12520
5602
47
24772
7848
23
27931
16913
21
W roku 2002 przeprowadzono rekordow ilo wycieczek, w których
uczestniczyli u ytkownicy spoza uczelni. Wi kszo wycieczek miała miejsce
w ostatnim kwartale i zwi zana była z rozpocz ciem pracy w nowym obiekcie
bibliotecznym. Znacz cy wzrost liczby u ytkowników stanowisk
komputerowych w 2003 r. zwi zany był z uruchomieniem na terenie
biblioteki dodatkowej pracowni. Ze wzgl du na szczególne znaczenie decyzji
wyboru baz danych i serwisów czasopism oraz ponoszone z tego tytułu
nakłady finansowe satysfakcjonuj cy jest wzrost zainteresowania
elektronicznymi ródłami informacji. Całokształt działa przeprowadzonych
w ramach kreowania biblioteki przyjaznej i potrzebnej wpłyn ł na wzrost
zainteresowania oraz wysoki poziom satysfakcji u ytkowników. Potwierdziły
to przeprowadzone w 2003 roku badania ankietowe11.
W oparciu o analiz wyników ankiety okre lono wysoki poziom
zadowolenia wynikaj cego z korzystania biblioteki. Wysok jako obsługi
i poziom satysfakcji potwierdziły równie wyniki ankiety przeprowadzonej na
wybranej losowo grupie u ytkowników w styczniu 2005 roku.
Zwi kszaj ce si
warto ci danych statystycznych biblioteki
z pewno ci cz ciowo s wynikiem promowania instytucji. Nale y jednak
pami ta o innych czynnikach mog cych mie wpływ na warto ci
rejestrowane w statystykach. Przy interpretacji danych statystycznych warto
zwróci uwag na rosn c ilo osób podejmuj cych studia, rozszerzaj c si
ofert biblioteki, itp. czynniki.
11
B. Feret, I. Gajda, I. Sójkowska: Łódzka fabryka informacji naukowej. Badanie satysfakcji i oczekiwa
u ytkowników Biblioteki Głównej Politechniki Łódzkiej. [W:] Czytelnik, czy klient?: materiały z konferencji
(Toru 4-6 grudnia 2003) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/feret.php [odczyt 10.03.2005].
134
Iwona Sójkowska
5. Podsumowanie
W Bibliotece Głównej PŁ od wielu lat podejmuje si szereg działa
promuj cych bibliotek . I cho działania te z pewno ci przyczyniaj si
do wi kszego zainteresowania bibliotek i jej usługami w czasie trwania akcji
promocyjnej lub krótko po niej, to jednak jest bardzo trudno oceni , czy i jak
du e s efekty długofalowe. Nie mo na tak e powiedzie , e podejmowane
akcje promocyjne s efektem realizowania wcze niej opracowanej „strategii
promocyjnej biblioteki”, je liby przez poj cie to rozumie odpowiedni
formalny i zatwierdzony dokument. Niemniej jednak mo na przyj ,
i zauwa alny wzrost zainteresowania bibliotek
oraz osi gni cie
pozytywnego wizerunku zarówno w społeczno ci akademickiej jak i poza ni
s , w du ej mierze wynikiem przedsi wzi popularyzuj cych bibliotek .
Warto zauwa y , i budowanie presti u i popularno ci biblioteki to zadanie na
całe lata.
Bior c pod uwag struktur u ytkowników biblioteki akademickiej,
główn grup , do której kierowane s działania promocyjne s studenci
i pracownicy uczelni. St d te rola społeczna biblioteki uczelnianej ogranicza
si głównie do jej u ytkowników wewn trznych. Nie bez znaczenia jest tak e
fakt, i uprawniona przez ustaw publiczna rola biblioteki akademickiej
zaczyna sta w sprzeczno ci z interesami uczelni, które chc inwestowa
swoje rodki finansowe przede wszystkim we własn kadr i studentów.
Coraz cz ciej podnosz si głosy, e wzorem uczelni zachodnioeuropejskich
zasoby biblioteki powinny by dost pne nieodpłatnie jedynie dla rodowiska
własnej uczelni. Taka postawa z pewno ci nie b dzie sprzyjała realizacji
funkcji społecznej biblioteki akademickiej w przyszło ci.
Bibliografia
[1] Analiza funkcjonowania bibliotek naukowych w Polsce [dok. elektr.]
http://ssk2.bu.amu.edu.pl/standaryzacja [odczyt 30.03.2005].
[2] Feret B., Gajda I., Sójkowska I.: Łódzka "fabryka" informacji naukowej. Badanie
satysfakcji i oczekiwa u ytkowników Biblioteki Głównej Politechniki. [W:] Czytelnik
czy klient?: materiały z konferencji (Toru 4-6 grudnia 2003) [dok.. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/feret.php [odczyt 10.03.2005].
[3] Feret B., Garnysz C., Ro niakowska E.: Akademicka „fabryka” informacji naukowej.
stare mury – nowoczesne wn trza. [W:] Akademickie centrum zasobów informacyjnych,
konferencja (20-21 marca 2003) [dok. elektr]. Bibl. Gł. Politech. wi tokrz., Kielce 2003.
D:\Referaty\Feret Bła ej, Garnysz Czesława, Ro niakowska El bieta.doc.
[4] Kaczmarek S.: Badania marketingowe, metody i techniki. PWE, Warszawa 2000.
[5] Kotler P. [i in.]: Marketing:. podr cznik europejski. PWE, Warszawa 2002.
[6] Ło L.: Biblioteki naukowe. Ossolineum, Wrocław 1980.
[7] Pomykalski A.: Strategie marketingowe. Wydaw. Politech. Łódz., Łód 2000.
[8] Sójka J.: Promocja w strategii marketingowej biblioteki. „Zeszyty Naukowe Akademii
Ekonomicznej w Poznaniu. Prace habilitacyjne”. 1997 z. 136, s. 1-112.
[9] Zawada A.: O promocji biblioteki. „Biuletyn EBIB”. 2003 nr 3 [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/32/zawada.php [odczyt 10.03.2005].
[10] Zybert E. B.: Organizacyjna kultura jako ci w bibliotekach. „Bibliotekarz”. 2005 nr 1,
s. 2-8.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Aldona Chachlikowska
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu
Biblioteka Uniwersytecka
[email protected]
Kulturotwórcza rola biblioteki naukowej na przykładzie
Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu
Culture-making role of a research library with the case
example of Poznan University Library
Abstrakt
Naukowa biblioteka uczelniana nastawiona jest głównie na obsług procesu dydaktycznego
i bada naukowych prowadzonych we własnej uczelni oraz rodowisku naukowym miasta. Jest
jednak tak e instytucj publiczn , uniwersaln , maj c obowi zek dzielenia si swoj wiedz ,
do wiadczeniem i zbiorami z całym społecze stwem. Wychodz c z tej przesłanki, a zarazem
rozumiej c obowi zek kulturotwórczy ksi nicy, biblioteka naukowa, a szczególnie biblioteka
uczelni wy szej, powinna d y do tego, aby by postrzegan jako instytucja otwarta, przyjazna
i szerz ca kultur . Referat jest prezentacj propozycji i działa Biblioteki Uniwersyteckiej
w Poznaniu z zakresu szeroko poj tych form i mo liwo ci upowszechniania kultury. Kierujemy
je do ró nych grup aktywnych i potencjalnych u ytkowników biblioteki: studentów
i pracowników Uczelni, mieszka ców miasta, regionu, a tak e mieszka ców całego kraju,
poprzez dokumentowanie dziedzictwa kulturowego narodu.
Słowa kluczowe
biblioteka naukowa; u ytkownicy biblioteki; upowszechnianie kultury
Abstract
A research academic library primarily provides services to staff and undergraduates fulfilling
the function of assisting the didactic process and research work carried out in the fields
represented at a given university or within the research community of the town. However, it is
also a public institution that has an additional task of sharing its expertise, experience and its
collections with the general public. Consequently, assuming the responsibility for disseminating
culture and culture-making use of the nation'
s heritage, a research library, and an academic
library in particular, should aim at being viewed as an open and friendly place. The paper
presents proposals and actual activities of Pozna University Library in the field of broadly
understood forms of disseminating culture. The activity of documenting the nation'
s cultural
legacy is targeted at a broad spectrum of active and potential users of the Library:
undergraduates, research workers and University staff, as well as general public from and
outside the town.
Key words
research library; library users; dissemination of culture
Biblioteka uczelni wy szej jest instytucj predystynowan głównie
do wspomagania procesu dydaktycznego i bada naukowych realizowanych
w uczelni. Powaga i zakres tego obowi zku powoduj coraz cz stsze bariery
w dost pie do zasobów bibliotek dla osób z t instytucj nie zwi zanych.
Zaostrzaj ce si regulaminy i z tym ł cz ce si ograniczenia w udost pnianiu
zbiorów powoduj , tak e w opinii publicznej, eliminowanie zewn trznych
136
Aldona Chachlikowska
kategorii u ytkowników. Skupienie si biblioteki naukowej jedynie
na zadaniach „lokalnych” mo e w efekcie doprowadzi do sytuacji, e stanie
si ona jedynie miejscem udost pniania ksi ek i informacji, z czasem zreszt ,
przede wszystkim za po rednictwem Internetu.
Biblioteka akademicka, podobnie jak ka da inna, musi zabiega
o u ytkowników. Jest faktem, e przyrost czytelników w bibliotekach
wy szych uczelni w przeci gu ostatniego dziesi ciolecia jest bardzo wysoki.
Wi e si to z gwałtownym wzrostem liczby studentów. Aktywno
czytelnicza tej grupy pozostawia jednak bardzo wiele do yczenia i sytuuje
nas bli ej ko ca statystyk europejskich1.
Wszelkie działania bibliotekarzy zmierza powinny do budowy
i kreowania pozytywnego wizerunku biblioteki, aby w wiadomo ci
społecznej istniała jako instytucja dost pna i przyjazna, maj ca poprawne
stosunki z otoczeniem. Wa ny jest w tym kontek cie pracownik biblioteki,
który powinien by odbierany przez u ytkowników jako człowiek dobrze
wykształcony, wietnie zorientowany w mo liwo ciach dost pu do informacji
i id cy z duchem czasu. Najwy szy ju czas wygra walk ze stereotypami,
które od lat kr
wokół bibliotekarskiej profesji. Tym celom
podporz dkowana by powinna jej działalno promocyjna. Biblioteka, mimo
e jest instytucj typu non-profit, nie powinna stroni od promocji i reklamy
swojej działalno ci. Pracownicy biblioteki powinni dba te o to, aby swoj
organizacj wewn trzn i kultur pracowników minimalizowa l k zwi zany
z kontaktami z ni . Tylko takie podej cie do obowi zków pozwoli by
bibliotece naukowej konkurencyjn na rynku instytucji zapewniaj cych dost p
do wiedzy i dóbr kultury2. Z cał pewno ci zadania kulturotwórcze w pracy
biblioteki wpisane s w szeroko poj t wewn trzn i zewn trzn działalno
marketingow i promocyjn . Zaznaczy nale y jednak, e wszelkie prace
zwi zane z zastosowaniem strategii marketingowych w pracy biblioteki
powinny by poprzedzone badaniami, które umo liwi nam dobre
rozpoznanie czytelników i pracowników własnych.
Bardzo pomocne w dotarciu do ró nych grup u ytkowników mo e
by sformułowanie i uwidocznienie na stronie www biblioteki naukowej
misji, któr zamierza kierowa si ona w swojej działalno ci. Misja zawiera
powinna cele generalne funkcjonowania biblioteki jak: okre lenie zakresu
działalno ci, strategi , czyli program działania biblioteki, warto ci, którymi
zamierza kierowa si w swojej pracy i standardy okre laj ce działalno
biblioteki. By mo e warto uzupełni misj o cele cz stkowe, z których
z pewno ci na uwag zasługuje upowszechnianie kultury w regionie3.
Kulturotwórcza praca Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu
kierowana jest do wszystkich naszych u ytkowników: studentów
i pracowników Uczelni; pracowników naszej Biblioteki i bibliotek sieci;
1
2
3
Kołodziejska J.: Lokalno i uniwersalno bibliotek. Biblioteka Narodowa, Warszawa 2000, s. 69.
Zybert B.E.: Kultura organizacyjna w bibliotekach. Wydawnictwo SBP. Warszawa 2004, s. 207-210.
G boły Z.: Misja biblioteki naukowej w teorii i praktyce. [W:] Zarz dzanie strategiczne i marketingowe
w bibliotekach. Wydawnictwo Wy szej szkoły Bankowej w Poznaniu, Pozna 2004, s. 23-24.
Kulturotwórcza rola biblioteki naukowej na przykładzie BU w Poznaniu
137
mieszka ców miasta; regionu; kraju. Niektóre tylko do okre lonych grup, inne
dotycz wszystkich zainteresowanych. Z naszej filozofii działania wynika
nast puj ce podej cie: pragniemy zaspokoi
potrzeby studentów
i pracowników Uczelni i usatysfakcjonowa czytelnika z zewn trz.
Wychodz c z zało enia, e je eli Biblioteka postrzegana b dzie jako o rodek
kultury, w którym nale y bywa , gdy oferuje ciekawe formy uczestniczenia
w imprezach kulturalnych a nawet sp dzenia wolnego czasu (bez
konieczno ci ponoszenia kosztów), to z pewno ci zaowocuje to wzrostem
liczby klientów zainteresowanych rozmaitymi rodzajami wiadczonych przez
ni usług.
1. Zadania kulturotwórcze, których głównym odbiorc s studenci
i pracownicy Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza
Pracownicy Biblioteki działaj na rzecz podniesienia kultury
informacyjnej studentów, doktorantów a tak e pracowników Uniwersytetu
im. Adama Mickiewicza. Kultura informacyjna rozumiana jest przez nas jako
umiej tno funkcjonowania w społecze stwie wiedzy. Czynimy to głównie
poprzez realizowane zaj cia dydaktyczne, szkolenia i udzielanie
specjalistycznych informacji, z których korzystaj : obligatoryjnie - wszyscy
studenci pierwszego roku studiów UAM, cz sto - zorganizowane grupy
doktorantów, a czasem tak e zainteresowani pracownicy Uczelni. Programy
tego typu zaj skierowane s na przekazanie i utrwalenie kompetencji
informacyjnych, które umo liwiaj wyszukiwanie informacji, krytyczn ich
ocen , a nast pnie umiej tne wykorzystanie. Przewidywanym efektem
powinno by lepsze funkcjonowanie osób szkolonych w społecze stwie
informacyjnym, a przede wszystkim sprawniejsze „zarz dzanie informacj ”.
Biblioteki poprzez swoj prac z cał pewno ci współtworz społecze stwo
informacyjne. Nasza aktualna w tym zakresie inicjatywa to poszerzanie
mo liwo ci korzystania przez studentów i pracowników z dost pu
do Internetu. W fazie tworzenia jest pomieszczenie Biblioteki, które ma
poł czy funkcj czytelni internetowej z klubem, w którym obok dost pu
do Internetu, mo na b dzie przejrze codzienn pras i tygodniki – a wszystko
to w pi knej scenerii starego, zabytkowego gmachu.
Wskazana wy ej grupa u ytkowników, poszerzona o osoby
korzystaj ce z coraz szerzej stosowanego nauczania na odległo , jest
odbiorc naszych zada z zakresu medializacji nauki. Biblioteki w pełni
wiadomie zaczynaj si przekształca z magazynów ksi ek w miejsca
organizacji dost pu do zasobów. Do tej kategorii nale y te upowszechnianie
i prezentacja wyników bada poprzez wystawy, odczyty, prelekcje, czy udział
w przedsi wzi ciach popularyzuj cych nauk . Coraz cz ciej rol biblioteki
b dzie obudowywanie zaj dydaktycznych, poprzez organizowanie dost pu
138
Aldona Chachlikowska
do przetworzonych a niedost pnych dla czytelników w oryginale ródeł
i wskazywanie sposobów dochodzenia do informacji, poprzez ró ne media4.
Wa ne przedsi wzi cia o zadaniach kulturotwórczych kierujemy
do pracowników naszej Biblioteki i bibliotek sieci uniwersyteckiej.
W tym przedziale mieszcz si , organizowane od wielu ju lat,
zebrania naukowe, które poprzez rozmaito form i tematyki umo liwiaj
pogł bienie wiedzy zawodowej, zapoznanie si z referatami prezentowanymi
przez naszych pracowników na ró nego rodzaju konferencjach, wysłuchanie
sprawozda z wyjazdów zagranicznych, poznanie znawców ro nych
dyscyplin wiedzy, których zapraszamy w ramach popularyzowania nauki.
Pracownicy mog te przedstawia efekty własnych zainteresowa
naukowych i pasji. Zebrania naukowe odbywaj si zazwyczaj w drugi
poniedziałek miesi ca. Stały termin jest wa ny, poniewa wytwarza
u pracowników nawyk uczestniczenia w nich.
Tradycyjnie ju
dbamy o ci głe podnoszenie kwalifikacji
pracowników Biblioteki Uniwersyteckiej. Odbywa si to poprzez szkolenia
zawodowe, szkolenia w zakresie narz dzi informatycznych, bezpłatne
lektoraty j zyków obcych i sta e w innych bibliotekach, cz sto zagranicznych.
Popierany jest tak e udział w konferencjach naukowych. Wychodzimy
z przytoczonego ju zało enia, e wykształcony pracownik ma pozytywny
wpływ na wizerunek biblioteki.
Wszyscy pracownicy naszej instytucji otrzymuj , poprzez poczt
elektroniczn , informacj o wa nych wydarzeniach i imprezach, które
odb d si w Uczelni czy w Bibliotece. Wpływamy w ten sposób, obok
zach ty do uczestniczenia w tych propozycjach, tak e na poczucie dumy
i wiadomo , e pracujemy w instytucji wa nej, stanowi cej integraln cz
Uniwersytetu, w której ma miejsce wiele wydarze z zakresu szeroko poj tej
kultury.
Podkre lamy wspólnym spotkaniem tradycje wi teczne, Dzie
Bibliotekarza czy inne wydarzenia odbywaj ce si w Bibliotece lub
maj ce wpływ na jej działalno . Jest to dobrze odbierane przez
pracowników i w pozytywny sposób wpływa na ich zwi zek z instytucj .
Ka dego roku, w zwi zku z majowym wi tem bibliotekarzy,
organizujemy dla naszych pracowników wspólny wyjazd, którego program
przewiduje zazwyczaj wizyt w interesuj cej bibliotece czy archiwum oraz
program turystyczny, który nadaje temu wyjazdowi charakter integracyjny.
Propozycja ta wpływa ta na konsolidacj naszego rodowiska a to z kolei
przejawia si w efektywniejszej wspólnej pracy. Przykłady wyjazdów: wizyta
w Archiwum Archikatedralnym w Gnie nie, w filii Wydziału Teologicznego
UAM w Go cikowie-Parady u, W Bibliotece Colegium Polonicum
w Słubicach i Bibliotece Uniwersytetu Viadrina we Frankfurcie na Odr ,
w Pałacu Górków w Szamotułach i kilka innych.
4
Jazdon A.: Miejsce biblioteki w medializacji nauki. Niepublikowany artykuł wygłoszony na konferencji
„Strategie bibliotek w działaniach edukacyjnych , informacyjnych i medialnych”, Jarocin, 15-16 listopada
2004.
Kulturotwórcza rola biblioteki naukowej na przykładzie BU w Poznaniu
139
2. Du e obszary naszej działalno ci i propozycji, zasi giem swoim
obejmuj nie tylko rodowisko uniwersyteckie, ale wszystkich
mieszka ców Poznania i Wielkopolski
Jak ju wcze niej wspomniano, Biblioteka Uniwersytecka swój
publiczny charakter realizuje poprzez udost pnianie zbiorów wszystkim
zainteresowanym. Odbywa si to głównie poprzez czytelnie i za
po rednictwem Internetu. Wizerunek instytucji kreowany za pomoc mediów
ma olbrzymie znaczenie. Wiemy bowiem, e Internet jest obecnie najbardziej
powszechnym sposobem gromadzenia informacji. Zach caj ca, przyjazna,
przejrzysta i estetyczna strona internetowa, szybko udost pniaj ca dane,
informuj ca o wydarzeniach, nowo ciach i ofertach imprez kulturalnych jest
najlepsz reklam instytucji. Staramy si , by nasza strona internetowa
odpowiadała tym wymogom. Zwi zana jest z tym nasza aktualna praca nad jej
funkcjonalno ci i unowocze nieniem.
Wraz z pocz tkiem roku akademickiego, od kilku ju lat, Biblioteka
Uniwersytecka bierze aktywny udział w programie Pozna skiego Festiwalu
Nauki i Sztuki. Z tym zwi zany jest szereg propozycji: wystawy w gmachu
głównym Biblioteki, prelekcje, prezentacje naszych zbiorów specjalnych,
zapoznawanie u ytkowników z nowymi formami korzystania ze zbiorów,
np. prezentacja i wykład po wi cony Wielkopolskiej Bibliotece Cyfrowej,
a tak e sposobom mikrofilmowania zbiorów. Odwiedzaj cym Festiwal
oferujemy pokazy i prezentacje zwi zane z konserwacj ksi ek, bieleniem
papieru czy odkwaszaniem go. Z tej mo liwo ci zapoznania si ze zbiorami
i działalno ci Biblioteki korzystaj głównie: uczniowie szkół rednich, cz sto
w formie zorganizowanych wycieczek, studenci pragn cy poszerzy wiedz
kierunkow oraz osoby zainteresowane naszymi zabytkami czy tematyk
wykładu.
Zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej popularyzujemy tak e poprzez
prac wydawnicz . Słu y temu głównie upominkowa seria Antiquitates
Minutae, dzi ki której do r k u ytkowników trafiaj reprinty map, starych
sztambuchów, telegramów ko ciuszkowskich, nut czy litografii. Ilustracjom
towarzyszy zawsze opracowanie wyja niaj ce. Podobne zadanie ma,
ukazuj ca si od 2002 roku, seria pocztówek starego Poznania. Wydawane s
one w ramach dzielnic miasta, w kompletach, zawieraj wkładk z informacj
i spis widokówek, a tak e stosown okładk . Szeroko poj t wiedz
bibliotekoznawcz , bibliologiczn , historyczn , filologiczn i kulturoznawcz
upowszechniamy dzi ki innym naszym wydawnictwom: ksi kom
ukazuj cym si w serii Prace Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu
i ogólnopolskiemu rocznikowi Biblioteka. Biblioteka - wydawana przez nas
od o miu lat, kontynuuje tradycje czasopisma pod tym samym tytułem,
wydawanego przez Bibliotek Uniwersyteck w latach 1960-1970. W pracy
redakcyjnej d ymy do tego, aby nasz rocznik stawał si czasopismem coraz
bardziej znacz cym merytorycznie i edytorsko. Zaznaczy nale y, e od 2004
roku czasopismo jest recenzowane. W szeroko poj t działalno wydawnicz
wpisuj si tak e, organizowane przez nas ju od dziesi ciu lat w lutym,
140
Aldona Chachlikowska
Pozna skie Przegl dy Ksi ki Naukowej oraz uczestniczenie z ofert
naszego wydawnictwa w pa dziernikowych, organizowanych przez
Wydawnictwo Naukowe UAM, Pozna skich Dniach Ksi ki Naukowej.
Pozna ski Przegl d Ksi ki Naukowej to autorska propozycja Biblioteki
Uniwersyteckiej dla pozna skich oficyn wydawniczych. Na wystawie
prezentowane s ksi ki naukowe i popularnonaukowe wydane przez oficyny
w ostatnim roku. W ramach Przegl du nie jest przedstawiany kompletny
dorobek poszczególnych wydawnictw, lecz tylko te pozycje, które najlepiej
charakteryzuj profil wydawniczy, publikowane serie i pojedyncze
najciekawsze lub najbardziej warto ciowe tytuły.
Od roku 2002 Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu jest
uczestnikiem bardzo wa nego dla rozwoju kultury regionalnej projektu,
a mianowicie Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej (WBC). Jest to wspólna
inicjatywa pozna skiego rodowiska akademickiego, a jej uczestnikami
s biblioteki naukowe i publiczne Poznania. Naczelnym zadaniem WBC jest
stworzenie dost pu przez Internet do czterech typów zasobów (kolekcji),
z których przynajmniej dwie wpisuj
si
w regionalne działania
kulturotwórcze: biblioteka dziedzictwa kulturowego – to kolekcja zawieraj ca
najcenniejsze zabytki pi miennictwa polskiego (starodruki, r kopisy,
ikonografia, mapy, listy) i biblioteka regionaliów, obejmuj ca pi miennictwo
zwi zane z Poznaniem i Wielkopolsk . Olbrzymim atutem biblioteki cyfrowej
jest fakt, e dzi ki Internetowi zasoby swoje udost pnia wszystkim
zainteresowanym, a nie tylko grupie specjalistów. Do marca 2005 roku
Biblioteka Uniwersytecka wprowadziła do WBC 1345 pozycji. W ród nich
były bardzo poszukiwane ksi gi adresowe z przełomu 19. i 20. wieku, tzw.
publikacje grupowe, a przede wszystkim dziewi tnastowieczna prasa
wielkopolska (ogólna, specjalistyczna i lokalna) oraz najbardziej interesuj ce
zasoby dokumentów ycia społecznego, np. telegramy ko ciuszkowskie.
W najbli szych planach znajduj
si , najcz ciej zamawiane przez
czytelników, pozycje z Oddziału Zbiorów Specjalnych. Poniewa materiały
udost pniane s w formie obrazu w formacie DjVuSolo, staramy si
zaopatrywa teksty w indeksy, aby czytelnikom ułatwi poszukiwania.
Statystyki informuj , e pod wzgl dem wykorzystania zasobów WBC,
Biblioteka Uniwersytecka jest na trzecim miejscu w ród 14 instytucji
bior cych udział w projekcie.
Wa nym zadaniem, z punktu widzenia rozwoju prac historycznych
i zainteresowa regionalnych, jest zaproponowany przez nas sposób
upowszechniania, niedost pnych ju w formie oryginalnej, czasopism
wielkopolskich poprzez seri wydawnicz , przygotowywan w Bibliotece
Uniwersyteckiej:
Spisy
zawarto ci
dziewi tnastowiecznej
prasy
wielkopolskiej. Mamy nadziej , e perspektywicznie b dzie to znakomity
materiał skierowuj cy do zasobów Wielkopolskiej Biblioteki Cyfrowej.
Dzi ki tym publikacjom ułatwiony jest dost p do zawarto ci (w chwili
obecnej) 23 tytułów czasopism. Zawarto spisów, obok wersji drukowanej,
znajduje si w Internecie w wersji pełnotekstowej, a tak e w postaci bazy
Kulturotwórcza rola biblioteki naukowej na przykładzie BU w Poznaniu
141
wyszukiwawczej. Dost p do internetowych mo liwo ci poszukiwania w tych
bazach, odbywa si
za
po rednictwem strony www Biblioteki
Uniwersyteckiej w Poznaniu.
Najnowszym,
zrealizowanym niedawno
kulturotwórczym
zadaniem Biblioteki Uniwersyteckiej, które b dzie słu yło wszystkim
mieszka com regionu, jest przygotowanie Informatora: Dokumenty ycia
Społecznego
w
Wielkopolsce.
Idea
przygotowania
informatora
zapocz tkowana została w listopadzie 2003 r. na rodowiskowym seminarium
bibliotekarzy wielkopolskich na temat „Problematyki gromadzenia
i opracowania Dokumentów ycia Społecznego”. To wówczas, maj c na celu
upowszechnianie wiedzy regionalnej, podj to zamiar rozpoznania stanu
posiadania przez biblioteki wielkopolskie ró nego szczebla (do gminnych
wł cznie), wielkopolskie archiwa, muzea, teatry a nawet domy kultury ró nych rodzajów dokumentów ycia społecznego. W rozesłanej do tych
instytucji ankiecie i zał czniku do niej, b d cym szczegółowym wykazem
rodzajów dokumentów ycia społecznego (d s) pytano o: ich rodzaj, czas
powstania, ilo , stan opracowania (czy jest to inwentarz, katalog czy
opracowanie komputerowe), a tak e, czy instytucje zamierzaj gromadzi
wszystkie posiadane d s-y, czy mogłyby niektóre z nich przekaza
instytucjom specjalizuj cym si w ich gromadzeniu, i wreszcie o to czy s
skłonne wypo ycza posiadane zbiory, celem zaprezentowania ich na
wystawach czy pokazach. Na ankiet odpowiedziały i przekazały informacj
o swoich zasobach dokumentów ycia społecznego 84 instytucje. Pi z nich
poinformowało, e nie wydzielaj
dokumentów ycia społecznego
z zasadniczych zbiorów, w zwi zku z czym nie mog poda informacji
szczegółowych. Generalnie, zasoby dokumentów ycia społecznego w
Wielkopolsce s du e i bardzo urozmaicone. Najwi cej gromadzi si prasy
regionalnej. Bardzo niewiele instytucji zgodziłoby si jednak przekaza swoje
zbiory innej placówce, specjalizuj cej si w gromadzeniu okre lonego ich
rodzaju. Wi kszo natomiast ch tnie je wypo yczy na wystawy i w celach
skopiowania. Ankiety zostały szczegółowo opracowane w Bibliotece
Uniwersyteckiej. Informator o zasobach dokumentów ycia społecznego
w Wielkopolsce, który miał zosta wydrukowany jako efekt tej pracy,
postanowiono udost pni
w formie elektronicznej. Wydaje si
to wygodniejsze, szczególnie bior c pod uwag mo liwo sukcesywnego
uzupełniania go. Informator pozwala korzystaj cemu uzyska nast puj ce
dane: szczegółowe informacje adresowe wraz z nazwiskiem i numerem
telefonu osoby, która jest odpowiedzialna za gromadzenie dokumentów ycia
społecznego, rodzaje posiadanych d s-ów i ich ilo oraz najcenniejsze zbiory
tego rodzaju. Wej cie do elektronicznego Informatora znajduje si na stronie
www Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu. Adres (do upowszechnienia)
rozesłany został do wszystkich bibliotek, które z nami współpracowały.
Informator funkcjonuje od lutego 2005 roku.
Kolejn form działalno ci kulturotwórczej bibliotekarzy, która
od ubiegłego roku wpisuje si w kalendarz imprez kulturalnych miasta
142
Aldona Chachlikowska
i regionu, jest majowy Tydzie Bibliotek. Pomysłodawc i organizatorem
generalnym tej formy popularyzacji bibliotek jest Stowarzyszenie
Bibliotekarzy Polskich. Rok temu hasło przewodnie Tygodnia brzmiało:
„Biblioteki w Europie były zawsze”. W roku 2005 jest nim hasło „Biblioteka
otwarta dla Ciebie”. W Bibliotece Uniwersyteckiej wykorzystujemy t
wspaniał okazj do zaprezentowania naszych zbiorów, nowo ci i zmian
organizacyjnych,
a tak e zaproszenia na wykłady i prelekcje ludzi
interesuj cych dla czytelników, lub
rodowiska szeroko poj tych
pracowników ksi ki. To tak e tydzie dni otwartych w Bibliotece
Uniwersyteckiej, poł czonych z kiermaszem ksi ek. Oczekujemy wówczas
wszystkich zainteresowanych zwiedzeniem Biblioteki,a głównie uczniów
szkół rednich, jako naszych przyszłych, potencjalnych czytelników
i u ytkowników, a tak e mieszka ców miasta i regionu, którzy maj okazj
zapozna si z działalno ci i ofert najwi kszej biblioteki naukowej w Polsce
północno-zachodniej. Pragniemy tak e, poczynaj c od 2005 roku,
prezentowa osobom zainteresowanym udogodnienia, jakie Biblioteka
sukcesywnie przygotowuje dla osób z ró nymi rodzajami niepełnosprawno ci.
Biblioteka Uniwersytecka stała si te wa nym pozna skim salonem
wystawienniczym. Doskonale poło ona w centrum miasta, zlokalizowana w
starym zabytkowym gmachu, który funkcj wystawiennicz ma wpisan w
swoj koncepcj architektoniczn , jest przedmiotem zabiegów ze strony
ró nych instytucji, organizacji i indywidualnych twórców. W ci gu ostatnich
5 lat zorganizowano w Bibliotece 31 wystaw; 16 z nich przygotowali
pracownicy Biblioteki Uniwersyteckiej i oparte były o zasoby własne.
Autorami 15 kolejnych były osoby z Bibliotek nie zwi zane, a tematyka
wystaw była bardzo ró na. Organizowane były m. in. wystawy
przedstawiaj ce dorobek wydawnictw pozna skich; plony podró y
zagranicznych pracowników Uniwersytetu; wystawy wynikaj ce z kontaktów
z ambasadami i przedstawicielstwami kulturalnymi pa stw europejskich;
po wi cone wybitnym przedstawicielom nauki rodowiska pozna skiego,
a tak e wystawy plastyków prezentuj ce exlibrisy czy grafik ksi kow .
3. Biblioteka Uniwersytecka w Poznaniu uczestniczy w programie
tworzenia Narodowego Zasobu Bibliotecznego
Realizujemy w ten sposób jedno z najwa niejszych kulturotwórczych
zada bibliotek posiadaj cych w swoich zbiorach zabytki pi miennictwa oraz
inne dokumenty o warto ci historycznej, kulturalnej i artystycznej. Zadaniem
tym jest ochrona dziedzictwa narodowego 5. Biblioteka zobowi zana jest do
stworzenia optymalnych warunków dla gromadzenia oraz zachowania
kompletu publikowanych oraz r kopi miennych dokumentów powstałych w
Polsce w ci gu jej dziejów, a tak e powstałych poza Polsk , ale tre ciowo lub
formalnie z ni zwi zanych6. Nasza dotychczasowa praca w tym zakresie
to przejrzenie pod k tem Narodowego Zasobu Bibliotecznego 1/3 cało ci
5
6
Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach. Dziennik Ustaw Nr 85, poz. 539.
Bili ski L.: Narodowy zasób biblioteczny – od koncepcji do realizacji. „Bibliotekarz”. 1999 nr 4, s.13.
Kulturotwórcza rola biblioteki naukowej na przykładzie BU w Poznaniu
143
zbiorów. W efekcie tej pracy wyselekcjonowane zostały: druki dotycz ce
szeroko rozumianej Wielkopolski (w jej granicach historycznych) do 1948
roku; wszystkie druki polskie do roku 1863; ksi ki znacz ce dla historii
i kultury polskiej, np. maj ce interesuj ce znaki własno ciowe, wpisy
autorskie, ciekawe dedykacje, pochodz ce z ksi gozbiorów podworskich
i kolekcji znanych osób; druki bibliofilskie, charakteryzuj ce si ciekaw
opraw i bogato ilustrowane; druki polonijne z 19. i pocz tku 20. wieku,
pochodz ce głównie ze Stanów Zjednoczonych Ameryki, Brazylii
i Argentyny. Zbiory te przechowywane s w osobnym magazynie,
a udost pniane w podlegaj cej ochronie Czytelni Zbiorów Specjalnych.
Naszym dalszym zamierzeniem jest digitalizacja Narodowego Zasobu
Bibliotecznego i utworzenie ogólnopolskiego katalogu tych zasobów.
Szeroko rozumiana działalno kulturotwórcza Biblioteki to cała
gama zada , które s nierozł cznie zwi zane z jej funkcj . Celem tej pracy
powinien by dobry wizerunek biblioteki i poinformowany o jej
mo liwo ciach i formach pracy zadowolony u ytkownik. Pracownicy
biblioteki powinni j realizowa w sposób atrakcyjny dla odbiorców
i satysfakcjonuj cy dla siebie.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Jadwiga Wielgut-Walczak
Akademia Sztuk Pi knych im. Jana Matejki w Krakowie
Biblioteka Główna
[email protected]
Jaka biblioteka potrzebna jest artystom?
What kind of library do the artists need?
Abstrakt
Biblioteka Główna Akademii Sztuk Pi knych im. Jana Matejki w Krakowie jest najstarsz
i najwi ksz spo ród bibliotek polskich szkół artystycznych. W swojej historii, si gaj cej
połowy XIX wieku, ł czy tradycje biblioteki akademickiej, muzealnej i miejskiej publicznej.
Dziedzictwo przeszło ci w postaci bogactwa zbiorów i zabytkowego pomieszczenia dawnego
Muzeum Techniczno-Przemysłowego im. dra Adriana Baranieckiego godzi na co dzie
z bowi zkami współczesnej biblioteki uczelnianej, finansowanej przez Ministerstwo Kultury.
Jak z takim niełatwym, a równocze nie inspiruj cym poł czeniem ci aru tradycji
z wyzwaniami codziennej działalno ci, radzi sobie zespół bibliotekarzy? Jakie pytania sobie
zadaje? Gdzie szuka odpowiedzi? Czy je znajduje? I co z tego wyniknie dla szerokiego
rodowiska artystycznego Krakowa, od lat odwiedzaj cego pi kny budynek przy ulicy
Smole sk, gdzie od jakiego czasu w Czytelni z widokiem na Wawel mo na ju tak e zacz
wygl da przez inne okna na wiat. Z tego wygl dania rodz si pytania nast pne. Jaka
biblioteka potrzebna jest artystom? Co to znaczy biblioteka artystyczna? Na te i inne pytania
b dziemy szuka odpowiedzi w artykule.
Słowa kluczowe
biblioteka artystyczna; centra kulturalne; dziedzictwo kulturowe; działania współczesne;
tradycja; zbiory specjalne - udost pnianie
Abstract
The Main Library of the Jan Matejko Academy of Fine Arts in Kraków is the largest and oldest
art school library in Poland. Its history goes back to the first half of the 19th century. It
combines the tradition of academic, museum and public library. The heritage of the past
materialized in large and valuable collections and historical interiors of former Technical
Industrial Museum established by dr Adrian Baraniecki is combined with the duties of a
contemporary university library, financed by the Ministry of Culture. How does our team of
librarians cope with that difficult but inspiring task every day? What sort of questions do they
ask themselves? Where do they look for answers? Do they find them? And what are the
consequences for the wide Cracow artistic society visiting our beautiful building at Smole sk
street ? For some time now in the reading room with a view of the Wawel Castle one can also
see the outer world through another kind of windows. As a result of these changes, new
questions arise. What kind of library do the artists need? What does the art library mean? We
will try to find answers to these and many other questions in our article.
Key words
art library; cultural centres; cultural heritage; modern activities; tradition; special collection loan system
Jaka biblioteka potrzebna jest artystom?
145
1. Dwa nurty w historii zbiorów Akademii
Biblioteka Główna Akademii Sztuk Pi knych im. Jana Matejki
znajduje si w budynku dawnego Muzeum Techniczno-Przemysłowego przy
ul. Smole sk w Krakowie. Zarówno lokal jak i zbiory stały si własno ci
Akademii po likwidacji Muzeum w roku 1950. Do tego czasu zbiory
Akademii gromadziła Biblioteka mieszcz ca si w głównym gmachu przy pl.
Matejki. Dzisiaj pełni funkcj Biblioteki Wydziałowej Malarstwa i Rze by,
podległej Bibliotece Głównej.
Pocz tki obecnej Akademii Sztuk Pi knych im. Jana Matejki datuje
si na rok 1818, kiedy to w ramach Oddziału Literatury na Wydziale
Filozoficznym Uniwersytetu Jagiello skiego rozpocz ła działalno istniej ca
ju wcze niej w Krakowie Szkoła Rysunku i Malarstwa. W strukturze
Uniwersytetu pozostała do roku 1833. W ramach represji po powstaniu
listopadowym, jakie dotkn ły szkolnictwo wy sze Krakowa, Szkoł
przył czono do Instytutu Technicznego. Samodzielno i nazw Szkoły Sztuk
Pi knych uzyskała w roku 1873, wtedy te funkcj dyrektora otrzymał Jan
Matejko. Jego usilne starania doprowadziły w roku 1879 do wybudowania dla
Szkoły pierwszego odr bnego gmachu, b d cego do dzisiaj głównym
budynkiem Akademii. W nowym lokalu Szkoły Sztuk Pi knych Bibliotek
umieszczono w przestronnej du ej sali na pierwszym pi trze, tu obok
gabinetu dyrektora. Gromadziła ona, oprócz ksi ek i czasopism, tak e zbiory
graficzne (ryciny, sztychy, fotografie, reprodukcje), traktowane na równi z
modelami, odlewami, obrazami etc. jako niezb dne pomoce w edukacji
artystycznej. Wiadomo, i wcze niej, w okresie funkcjonowania Szkoły
Rysunku i Malarstwa w ramach Instytutu Technicznego (1833-1873) istniał
zbiór ksi ek gromadzonych w ramach biblioteki Instytutu dla potrzeb
uczniów Szkoły, nie był natomiast wyodr bniony w postaci oddzielnego
inwentarza, nie miał osobnego pomieszczenia – st d te pocz tki istnienia
Biblioteki Akademii, pojmowanej jako odr bny uporz dkowany zbiór
ksi ek, datujemy na rok przeniesienia si do nowego gmachu.
Niemal równocze nie, bo w roku 1868, rozpoczyna si historia
zbiorów, które stały si własno ci Akademii osiemdziesi t kilka lat pó niej,
w połowie wieku 20., by od tego momentu całkowicie zdominowa jej
pierwotny ksi gozbiór. Jest to historia zbiorów Miejskiego Muzeum
Techniczno-Przemysłowego, zało onego w roku 1868 przez dra Adriana
Baranieckiego, lekarza i społecznika, pioniera przeniesienia na polski grunt
zachodnioeuropejskich idei muzealnictwa przemysłowo-technicznego,
realizowanych poprzez wiadome wspieranie r kodzieła artystycznego oraz
integracj sztuki i przemysłu. Wpływ pierwszej w Polsce (i jednej z
pierwszych w Europie) placówki tego typu na bujny rozkwit sztuki
stosowanej do dzisiaj jest przedmiotem studiów i bada . Muzeum,
zlokalizowane pocz tkowo w wynaj tych pomieszczeniach klasztoru
Franciszkanów, dopiero na przełomie lat 1913/1914 doczekało si
przeprowadzki do nowego, starannie zaplanowanego gmachu przy ulicy
Smole sk. Adrian Baraniecki przeznaczył własn kilkutysi czn kolekcj
146
Jadwiga Wielgut-Walczak
ksi ek dla potrzeb fundowanej przez siebie instytucji, tworz c w ten sposób
podwaliny przyszłych zbiorów. Gromadził wydawnictwa dotycz ce historii
sztuki i kultury oraz rzemiosła artystycznego, przemysłu i techniki.
Biblioteka, zało ona i funkcjonuj ca od samego pocz tku istnienia Muzeum,
zajmowała w jego strukturze pozycj bardzo wa n . Muzeum, finansowane ze
rodków gminy miasta Krakowa, nawi zuj ce, w my l zało e Baranieckiego,
do bogactwa tradycji Muzeum Aleksandryjskiego, dzisiaj okre liliby my
zapewne mianem dobrze zorganizowanego instytutu sztuki, kultury i nauki.
Oprócz gromadzenia eksponatów prowadziło bardzo o ywion i ró norodn
działalno edukacyjn , w postaci bezpłatnych kursów, wykładów, wystaw,
a tak e tworzenia pracowni do wiadczalnych w formie warsztatów
wzorcowych, powierzaj c prowadzenie ich wybitnym fachowcom w swojej
dziedzinie. Dla przykładu: pierwszym takim warsztatem uruchomionym przy
Muzeum Przemysłowym był warsztat introligatorski poprowadzony przez
Bonawentur
Lenarta. Muzeum wyposa one było w drukarni ,
wykorzystywan zarówno dla licznych wydawnictw własnych jak i zlecanych
z zewn trz.
Dla potrzeb kształcenia w zakresie sztuk plastycznych, architektury,
rzemiosł i przemysłu rozwijana była Biblioteka. Pierwotny ksi gozbiór rósł
szybko dzi ki kolejnym darom i zakupom. Bud et, zwłaszcza przy
porównaniu z sytuacj obecn , przedstawiał si wprost imponuj co.
Biblioteka dost pna była bezpłatnie, godziny otwarcia planowano tak, by
dost p do zbiorów uczyni mo liwym przede wszystkim dla osób
pracuj cych, a wi c otwierano j rano i wieczorem, a tak e w niedziele. Nowy
budynek przy ul. Smole sk pozwalał na swobodny rozwój ksi gozbioru, nie
maj cego poprzednio dobrych warunków w klasztornych ciasnych
zabudowaniach. Jasna, du a czytelnia na pi trze, umeblowana funkcjonalnymi
wygodnymi stołami i krzesłami, maj ca w bezpo redniej blisko ci du y
magazyn z ksi kami i czasopismami oraz zgromadzone w odr bnym
Gabinecie Rycin zbiory grafiki, fotografii, druków bibliofilskich i okładek
ksi kowych, szybko stała si miejscem znanym i lubianym w Krakowie,
cenionym z powodu dobrych warunków do pracy z ksi k oraz zasobno ci
zbiorów. Dobre warunki dla zbiorów, a tak e gwarancja ich szerokiego
udost pniania, w odpowiedni sposób przyci gały kolejnych donatorów.
Najwi kszym i najgło niejszym darem stała si kilkunastotysi czna kolekcja
ksi ek i grafik, ofiarowanych przez znan lwowsk kolekcjonerk , Helen
D bcza sk . D bcza ska ofiarowała swoje zbiory (ł cznie z cennymi
tkaninami i porcelan ) dla miasta Krakowa w roku 1907, natomiast na
pocz tku lat 20. ksi gozbiór i grafik odebrała z Wawelu z powodu
przechowywania ich w złych warunkach – by umie ci zbiór wła nie w
Bibliotece Muzeum Techniczno-Przemysłowego na Smole sk, gdzie do
dzisiaj znajduje si wi kszo kolekcji.
Zasoby Biblioteki w ci gu kilkudziesi ciu lat istnienia poddawane
były kilkakrotnym reorganizacjom i melioracjom, zgodnie z kierunkami
przeobra e , jakim podlegała placówka Baranieckiego. Postaci , która
Jaka biblioteka potrzebna jest artystom?
147
znacz co zawa yła na jej kształcie w okresie najwi kszej wietno ci, jakimi
pozostały niew tpliwie lata mi dzywojenne, był Kazimierz Witkiewicz.
Absolwent malarstwa na krakowskiej ASP, grafik ksi kowy, bibliofil
i bibliotekarz, był kustoszem zbiorów na Smole sk w okresie 1912-1939,
dyrektorem Muzeum w latach 1945-1950 a pó niej, po przej ciu Biblioteki
przez ASP, do roku 1963 dyrektorem jej zbiorów. W latach dwudziestych
i trzydziestych ogniskował i rozwijał bujny ruch bibliofilski, był animatorem
i projektantem wielu inicjatyw wydawniczych, stoj cych na najwy szym
poziomie edytorskim. Te zamiłowania oraz talent organizatorski owocowały
tak e działaniami tak oryginalnymi, jak na przykład zało ony przez niego
w roku 1930 Rycerski Zakon Bibliofilski z Kapituł Białego Kruka,
do dzisiejszego dnia odbywaj cy dwa razy do roku swe spotkania
w Gnie dzie Białego Kruka, tj. słu bowym mieszkaniu byłego dyrektora
Muzeum na parterze budynku przy ul. Smole sk.
2. Dziejowy zakr t
W nowej rzeczywisto ci powojennej zarówno szkolnictwo w zakresie
rzemiosła artystycznego jak i działalno
instytucji wspieraj cych jego
rozwój, nie miały wi kszych szans na przetrwanie. Muzeum im.
A. Baranieckiego zlikwidowano w roku 1950. Spadek po zasobnej placówce
stał si przedmiotem stara i zabiegów z wielu stron. W rezultacie cz
zbiorów otrzymały muzea i inne instytucje krakowskie. Szcz liwie dla
Akademii, ale my l , e i dla szerokiego rodowiska artystycznego Krakowa,
budynek przy ul. Smole sk oraz przewa aj ca cz
ksi gozbioru i zbiorów
graficznych Biblioteki, przypadły w udziale najstarszej polskiej szkole
artystycznej.
Nie wnikaj c w kulisy podj cia takiej wła nie a nie innej decyzji
przyzna trzeba, i otwarta formuła pa stwowej szkoły wy szej dawała
wi ksze mo liwo ci zarówno dla powi kszania jak i udost pniania zbiorów
ni mogło to zapewni jakiekolwiek muzeum (wiadomo było o usilnych
zabiegach Muzeum Narodowego w kierunku przej cia budynku). Doprawdy,
niewiele decyzji z trudnego okresu powojennej transformacji ustrojowej
w Polsce okre li mo na mianem trafnych, a nawet szcz liwych.
Z pewno ci zaliczy do nich mo emy przekazanie budynku dawnego
Muzeum Techniczno-Przemysłowego i zbiorów jego Biblioteki krakowskiej
Akademii Sztuk Pi knych. Jaka inna instytucja, mogła lepiej zagwarantowa
kontynuacj o wiatowych działa Muzeum Przemysłowego, pełni cego
przecie w istocie rzeczy przez wiele lat rol szkoły przemysłu artystycznego i
zatrudniaj cego w szeregach swojej kadry naukowej nazwiska tej miary, co
Matejko i Łuszczkiewicz? Muzeum, b d cego inicjatorem pierwszych w
Polsce kursów naukowych dla kobiet, piel gnuj cego w działaniach
wydawniczych i bibliofilskich zagadnienia pi knej ksi ki, bliskie tak e
Akademii? Muzeum, którego Biblioteka była długi czas najwi ksz miejsk
bibliotek publiczn Krakowa? Dziedzictwo tradycji krzewienia rzemiosła
artystycznego i zwi zanej z ni działalno ci stowarzysze twórczych takich
148
Jadwiga Wielgut-Walczak
jak Polska Sztuka Stosowana czy Warsztaty Krakowskie, czyni cej z Muzeum
A. Baranieckiego prawdziwie kulturotwórczy o rodek, promieniuj cy nie
tylko na Kraków, ale i dalej – szcz liwym zrz dzeniem losu dziedzictwo to
powierzono Akademii Sztuk Pi knych w Krakowie, której historia
wielokrotnie wcze niej splatała si z histori Muzeum Przemysłowego,
głównie dzi ki pracy twórczej i działalno ci krakowskich artystów oraz ludzi
zwi zanych ze sztuk . Pocz wszy od pocz tku lat 50. okoliczno ci dziejowe
poł czyły w jedn cało tak e ksi gozbiory oraz zbiory graficzne obydwu
instytucji.
3. Pół wieku na Smole sk
Od decyzji o likwidacji Muzeum w styczniu 1950 do rzeczywistego
przej cia przez Akademi budynku i wi kszej cz ci zbiorów w lutym 1952
min ły dwa lata. Istniej pewne wiadectwa, a reszty mo emy si domy la ,
i przez te dwa lata mogło nie by pełnej kontroli nad zbiorami. Jednak te,
które zostały, przedstawiały si imponuj co: ok. 50 tysi cy ksi ek, broszur
(głównie katalogów wystaw) i czasopism (w ród nich wiele niezwykle
rzadkich tytułów); ok. 3 tysi cy plakatów; ponad 20 tysi cy grafik,
rysunków, fotografii, okładek ksi kowych i druków bibliofilskich; ok. 3
tysi cy starych druków; liczne wydania bibliofilskie z 19. i 20. wieku.
W sytuacji, gdy zbiory na placu Matejki, cho tak e cenne, były
kilkakrotnie mniejsze i nie tak ró norodne, decyzja władz Akademii z roku
1954, o ustanowieniu przej tej Biblioteki swoj Bibliotek Główn , wydaje
si oczywista. Pocz wszy od tej chwili zasadniczy wysiłek uczelni w kierunku
pomna ania zbiorów skierowany był na reprezentacyjn Bibliotek przy ul.
Smole sk. Naturalnie, ta zmiana nie mogła nie mie wpływu na sytuacj
Biblioteki z pl. Matejki, której rol pozostało teraz pełnienie funkcji biblioteki
wydziałowej dla kierunku malarstwa i rze by.
W oczach czytelników przychodz cych poprzednio na ul. Smole sk,
na pierwszy rzut oka chyba niewiele si zmieniło. Zbiory pozostały te same;
słoneczna, pełna zieleni czytelnia tak e; cało ci kierował po dawnemu
Kazimierz Witkiewicz, personel biblioteki pozostał zatrudniony na tych
samych etatach. Status biblioteki wy szej uczelni dawał wolny dost p do
zbiorów dla wszystkich. W budynku wkrótce rozpocz ły swoj działalno
dwa nowe wydziały Akademii, do dzisiaj wspólnie z Bibliotek u ytkuj ce
pomieszczenia przy ulicy Smole sk: Wydział Form Przemysłowych i Wydział
Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki. Zarówno Kazimierz Witkiewicz, jak
i jego nast pczynie na stanowisku dyrektora, dokładali wszelkich stara , by
utrzyma poziom gromadzenia zbiorów tej jedynej w swoim rodzaju,
specjalistycznej, zawodowej biblioteki artystycznej – na dotychczasowym
poziomie. Wkrótce, na pewno ju od pocz tku lat 70. najwi kszym
problemem stało si przepełnienie magazynów. Ciasnota i brak miejsca na
nowe zbiory odcisn ły swoje pi tno na funkcjonowaniu Biblioteki.
Konsekwencje takiej sytuacji s nam dobrze znane: niemo no efektywnego
rozmieszczenia zbiorów, kłopoty z opracowaniem i udost pnianiem,
Jaka biblioteka potrzebna jest artystom?
149
niebezpieczne warunki pracy dla ludzi, degradacja ksi gozbioru. Kłopoty
lokalowe doskwierały w tamtym okresie przede wszystkim bibliotekarzom
i zbiorom, a mniej czytelnikom, maj cym po dawnemu do dyspozycji
przestronn czytelni , zyskuj c w miar upływu lat na swoim zabytkowym
charakterze jako niezmiernie rzadki przykład zachowanego niemal w cało ci
wystroju modernistycznego wn trza z okresu działalno ci Warsztatów
Krakowskich. Czytelnia na Smole sk p kała w szwach w okresach sesji
egzaminacyjnych, miała tak e swoich wiernych bywalców przez cały rok:
malarzy i rze biarzy, historyków sztuki, architektów, konserwatorów,
projektantów, znajduj cych tu zawsze poszukiwane materiały do pracy,
a tak e szczególn atmosfer , wynikaj c zapewne z urody wn trza, ale mo e
jeszcze z jakiego innego powodu?...
Prawdziwe kłopoty, ju nie tylko lokalowe, zacz ły si pod koniec lat
90. wraz z załamaniem si bud etów polskich szkół wy szych.
4. Pomi dzy zagro eniami a nadziej
Jak wygl da tera niejszo najwi kszej i najstarszej spo ród bibliotek
polskich szkół artystycznych? Najwi ksze zagro enia – najwi ksze nadzieje.
I codzienno
pomi dzy nimi... Najwi ksze zagro enia? – W wyniku
załamania bud etu zachwianie dotychczasowego poziomu gromadzenia
zbiorów. Przy kilkuletnich zaległo ciach malej szanse na uzupełnienie
braków. Próby ratowania sytuacji poprzez intensyfikacj systemu wymiany
i pozyskiwania darów daj tylko cz ciowy efekt. Najwi ksze nadzieje? –
W ci gu kilku najbli szych lat powinna zdecydowanie poprawi si sytuacja
lokalowa: Biblioteka otrzyma dodatkow
znacz c
powierzchni
w bezpo redniej blisko ci dotychczasowych pomieszcze . To nadzieja na
normaln egzystencj i na upragniony rozwój. T decyzj władz uczelni
lokujemy wr cz w kategorii sukcesu – jako przejaw wła ciwego usytuowania
spraw biblioteki w hierarchii spraw akademii, zwi zanych z procesem
dydaktycznym.
5. Płaszczyzna codzienno ci
Płaszczyzna codzienno ci rozci gaj ca si pomi dzy zagro eniami
a nadziej . Zale na od nich, od gro nych ogranicze – ale tak e od celów,
jakie sobie stawiamy. W przypadku Biblioteki Głównej ASP w Krakowie
planowanie zada tera niejszych i przyszłych nie mo e si obej bez dobrej
znajomo ci jej historii. Wszystkie pytania, jakie sobie stawiamy, musz do tej
historii nawi zywa , musz si o ni opiera .
Biblioteka Akademii im. Jana Matejki jest przede wszystkim
bibliotek pa stwowej wy szej szkoły artystycznej. Stanowi jej maj tek, jest
utrzymywana z jej bud etu, przyznawanego przez ministerstwo kultury.
Posiadaj c cenne zbiory graficzne, wyodr bnione w Gabinecie Plakatów
i Gabinecie Rycin, oraz inne zbiory specjalne w postaci kolekcji starych
druków, czy rzadkich wyda bibliofilskich z 19. i 20. wieku, pełni musi
z konieczno ci funkcje biblioteki muzealnej, naturalnie w stosunku
150
Jadwiga Wielgut-Walczak
do wydzielonych partii zbiorów. Kontynuuj c tradycje jedynej w swoim
rodzaju specjalistycznej biblioteki zawodowej, jak była Biblioteka Muzeum
Techniczno-Przemysłowego, u ytkuj c jej dawny zabytkowy lokal,
dysponuj c bogatymi zbiorami, powinna i ma takie ambicje, aby pozosta
bibliotek otwart dla szerokiego rodowiska artystycznego – przede
wszystkim Krakowa, ale i całej Polski.
Przy ł czeniu wielu funkcji nale y postawi sobie pytanie przede
wszystkim o równowag sił, o wła ciwe rozło enie akcentów – mam na my li
zachowanie równowagi pomi dzy funkcj
biblioteki akademickiej
a muzealnej. Gwoli wyja nienia od razu dodam, e nie chodzi tu bynajmniej
o rozdział rodków finansowych na gromadzenie zbiorów. Mniej ni skromne
rodki bud etowe od wielu lat przeznaczane s wył cznie na zakupy nowych
ksi ek i czasopism, natomiast zbiory plakatów, grafik, fotografii etc.
powi kszane s wył cznie poprzez pozyskiwanie darów: od samych artystów,
a tak e z galerii i innych instytucji kultury. Zachowanie równowagi dotyczy
jednak zagadnie tak wa nych, jak przydział czynno ci bibliotekarzy
(pozyskiwanie, opracowanie, zabezpieczenie i udost pnianie) oraz
odpowiednie miejsce przechowania. Przypominaj c istotne pytanie Artura
Jazdona, odnosz ce si do zbiorów specjalnych gromadzonych przez
biblioteki akademickie, zawarte w tytule wyst pienia: Zbiory specjalne luksus czy narodowy obowi zek?– po zastanowieniu odpowiadamy na nie:
obowi zek. Mo e nie a narodowy, mo e tylko krakowski, ale z pewno ci
obowi zek.
Wysiłek utrzymania i rozwijania działów zbiorów graficznych
podejmujemy powodowani nie tylko poczuciem odpowiedzialno ci za
powierzone nam dziedzictwo, ale przede wszystkim gł boko przekonani
o korzy ciach
takiego rozwi zania dla wsparcia edukacji artystycznej
studentów. Widz c na przykład wyra ne zainteresowanie zbiorem plakatów,
a pokazała to najlepiej ubiegłoroczna du a wystawa jubileuszowa ze zbiorów
Biblioteki Głównej w Muzeum Narodowym w Krakowie, nie sposób było nie
zastanowi si nad sposobem bezpiecznego ich udost pniania. Powstał
pomysł stworzenia bazy, dost pnej z ka dego komputera wł czonego w sie
wewn trzn budynku przy ul. Smole sk, a wi c mog cej słu y od razu
studentom wydziału projektowego i konserwacji, natomiast po pewnych
modyfikacjach „sieciowo-sprz towych” tak e studentom grafiki i malarstwa,
maj cym zaj cia w innych budynkach. Realizacj rozpoczynamy w roku
bie cym od digitalizowania plakatów oraz przenoszenia danych
bibliograficznych z katalogu kartkowego do komputera. W tym roku
rozpoczynaj si tak e prace przy tworzeniu podobnej bazy dla du o wi kszej
ni plakaty, ponad dwudziestotysi cznej kolekcji Gabinetu Rycin, w skład
której wchodzi grafika europejska z daru Heleny D bcza skiej, grafika 20.wieczna polska, zbiór fotografii I. Kriegera, rzadki zbiór okładek
ksi kowych, etc. etc. Dobrym sposobem na zwrócenie uwagi zarówno
wewn trz uczelni jak i rodowiska poza ni jest przygotowanie interesuj cej
wystawy ze zbiorów własnych. Wysiłek wło ony w zdobywanie rodków
Jaka biblioteka potrzebna jest artystom?
151
finansowych i sponsorów dla wystawy stokrotnie si opłaca, umo liwia
bowiem zaistnienie zbiorów w wiadomo ci osób nimi zainteresowanych.
Wszyscy wiemy, jak wiele znaczy zainteresowanie tym, co robimy,
efektami naszej pracy. Aprobata i współdziałanie mog skutkowa nasz
mobilizacj i kolejn inicjatyw . W ubiegłym roku, nieoczekiwanie nawet dla
nas samych, rozwin ła si interesuj ca i owocna w skutkach współpraca
z Wydziałem Malarstwa naszej Akademii, dzi ki której zamieraj ca, prawd
powiedziawszy, (przypuszczali my, i z powodu braku nowych ksi ek)
Biblioteka Wydziałowa na pl. Matejki o ywiła si , wr cz o yła – za spraw
uruchomionej tam mediateki. Sto kilkadziesi t płyt i kaset video z filmami
o sztuce i artystach, wy wietlanych na trzech stanowiskach ze słuchawkami,
zacz ło przyci ga coraz wi cej młodych ludzi, do tej pory raczej omijaj cych
bibliotek . Wydział zaanga ował si w zdobycie materiałów filmowych
i komputerów, my w ich opracowanie – no i w rezultacie … jest o czym
my le na przyszło .
Takich przykładów jest wi cej, warto je wymieni chocia by dla
uruchomienia naszej wyobra ni. Spójrzmy na nowy drewniany regał na
bie ce czasopisma w czytelni. W zabytkowym pomieszczeniu,
umeblowanym stołami i krzesłami projektu Karola Homolacsa, nie mo na
dostawi byle jakiego mebla. Ten, który od kilku miesi cy ju
wykorzystujemy, powstał jako praca seminaryjna studentki z Wydziału
Architektury Wn trz, pod czujnym okiem jej profesora. Drugi przykład: płyta
CD o Bibliotece. Wspólne dzieło bibliotekarzy, przygotowuj cych teksty oraz
fotografów i studenta z Katedry Komunikacji Wizualnej Wydziału Form
Przemysłowych, autora projektu graficznego, znowu pod opiek jednego
z profesorów Wydziału. Mamy pi kny materiał promocyjny, a student (III
rok) dzi ki tej pracy zapoznał si z Bibliotek . No i znowu jest o czym my le
na przyszło . W jaki sposób przypomnie młodym artystom o ksi ce, mo e
na pocz tek przez katalogi z wystaw? Nie prowadzili my dokładnych bada ,
ale mo emy z pewno ci poszczyci si jednym z wi kszych w Polsce
zbiorem takich katalogów. To bardzo interesuj ce dokumenty działalno ci
twórczej.
Na koniec podstawowy ksi gozbiór Biblioteki – co z nim? Ponad 70.
tysi cy woluminów ksi ek i czasopism z historii sztuki i kultury, sztuk
plastycznych, konserwacji, kostiumologii i nauk pomocniczych – dost pnych
jest przy pomocy katalogu kartkowego, zast powanego od pewnego czasu
elektronicznym w systemie VTLS/Virtua. Koszty utrzymania systemu, jakie
ponosi niewielka uczelnia, s wysokie, ci gle jeszcze niewspółmierne
w stosunku do korzy ci, jakie mo e w zamian czerpa , bowiem
w internetowym katalogu jest dopiero kilka tysi cy tytułów. Po zamkni ciu
katalogów kartkowych w roku 2004 pojawiły si naturalnie plany
retrokonwersji. Ale skoro mowa o korzy ciach, płyn cych z uczestnictwa
w bibliotecznym systemie zintegrowanym, z pewno ci oprócz katalogu
dost pnego w Internecie trzeba wspomnie tak e i o innych, bo to wa na
strefa naszej codzienno ci. My l w tym wypadku o ró nych formach
152
Jadwiga Wielgut-Walczak
wzajemnej współpracy bibliotek, podejmowanej przy okazji wdra ania
systemu i przy codziennej dalszej pracy: w obr bie miasta, regionu czy całego
kraju – daj cej nam wszystkim wiadomo wspólnoty, oparcie, zmuszaj ce
do szerszego spojrzenia na wiele spraw. Krakowski Zespół Biblioteczny
z pewno ci mo e słu y dobrym przykładem.
Płaszczyzna naszej codziennej pracy, rozci gaj ca si pomi dzy
zagro eniami a nadziej . Zale na tak e od nas. Do którego z tych obszarów
przypiszemy siebie, bibliotekarzy? Jeste my zagro eniem czy nadziej dla
naszych bibliotek? Chcemy by nadziej .
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Agnieszka Majewska
Politechnika Cz stochowska w Cz stochowie
Biblioteka Wydziału Zarz dzania
[email protected]
Mariola Szyda
Politechnika Cz stochowska w Cz stochowie
Biblioteka Główna
[email protected]
Oczekiwania studentów w zmieniaj cych si bibliotekach
na przykładzie trzech bibliotek wydziałowych
Politechniki Cz stochowskiej
Student expectations in the changing libraries based on
the example of three faculty libraries of the Main Library
of Czestochowa University of Technology
Abstrakt
Celem referatu jest zaprezentowanie miejsca i roli trzech bibliotek wydziałowych Biblioteki
Głównej Politechniki Cz stochowskiej w procesie edukacji studentów i spełnianiu ich
oczekiwa . Rezultaty przeprowadzonej ankiety pozwol oceni działalno
bibliotek
wydziałowych, ich zasoby i dost p do elektronicznych ródeł informacji. Rozpoznanie i
zrozumienie potrzeb u ytkowników oraz analiza satysfakcji przyczyni si do wprowadzenia
zmian.
Słowa kluczowe
biblioteki wydziałowe; u ytkownicy bibliotek - badania; biblioteki akademickie - kształcenie
u ytkowników
Abstract
The purpose of this paper is to present the position and the role of the three faculty libraries of
the Main Library of Cz stochowa University of Technology in the students education process
and in meeting their expectations. The results of the survey allow assessing the activity of the
faculty libraries, their resources and access to electronic sources. The recognition and
understanding of user needs and the analysis of their satisfaction contribute to implementing
changes.
Key words
faculty libraries; library user - survey; academic libraries - user education
1. Wst p
Nauczanie i usługi biblioteczne to okre laj ce i uzupełniaj ce si
cechy charakterystyczne dla instytucji wy szego nauczania. Uczelnia spełnia
swoj misj poprzez wzajemne oddziaływanie nauczyciela i studenta oraz
poprzez zapewnienie dost pu i przewodnictwa w korzystaniu z wiedzy
i informacji zapisanej w postaci wszystkich mo liwych form. Funkcj
zapewnienia dost pu do wiedzy i przewodnictwa w jej korzystaniu wypełniaj
154
Agnieszka Majewska, Mariola Szyda
biblioteki akademickie poprzez wspieranie procesu dydaktycznego i tworzenie
zaplecza informacyjnego uczelni.
Biblioteki szkół wy szych wchodz w skład struktury organizacyjnej
uczelni. Powoływane do ycia przez uczelnie wy sze, zgodnie z potrzebami
szkoły posiadaj okre lony zakres powinno ci. Działaj c w oparciu o statut
uczelni, posiadaj jednocze nie własny regulamin. W pierwszej kolejno ci
maj za zadanie słu y pracownikom nauki i studentom, wspieraj c procesy
naukowe, badawcze, dydaktyczne i edukacyjne. W drugiej kolejno ci – jako
biblioteki publiczne – s dost pne tak e dla innych u ytkowników. Misj
biblioteki akademickiej jest wi c sprostanie rosn cemu zapotrzebowaniu na
informacj i wiedz wszystkich kategorii jej u ytkowników, a zasadniczym
celem wspomaganie nauki i dydaktyki poprzez gromadzenie, przetwarzanie
i udost pnianie pierwotnych i wtórnych ródeł informacji niezb dnych dla
podstawowych grup odbiorców: pracowników naukowych i studentów. 1
Biblioteki uczelniane wypełniaj
swoj
funkcj
dostarczaj c
odpowiednich ródeł i tworz c warsztat biblioteczny dla potrzeb
u ytkowników i dlatego ksi gozbiór biblioteki powinien charakteryzowa si
jak najwi kszym stopniem kompletno ci w zakresie tematycznym
wyznaczonym przez profil obsługiwanej uczelni.2 Ponadto, ci głej zmianie
ulegaj potrzeby, wymagania i oczekiwania u ytkowników wobec bibliotek.
Corocznie napływaj nowi studenci ko cz cy ró ne szkoły i wywodz cy si
z ró nych rodowisk, a zmieniaj ce si warunki socjalne i ekonomiczne maj
du y wpływ na postrzeganie przez nich usług bibliotecznych i zmian
oczekiwa wobec biblioteki.3
Czytelnicy odwiedzaj cy biblioteki oczekuj pomocy i cho wszyscy
pragn by obsłu eni dobrze, to ich oczekiwania s zró nicowane. Czego
innego oczekuje pracownik naukowy, prowadz cy badania specjalistyczne,
a czego innego student. Równie w ród studentów te oczekiwania s ró ne –
w zale no ci od tego, czy ucz si na studiach dziennych, zaocznych,
wieczorowych, czy mieszkaj w pobli u uczelni, czy s przyjezdni.
Sprostanie wszystkim wymogom i oczekiwaniom u ytkowników
nale y do niełatwych zada współczesnych bibliotek. Wydaje si , e mo na
temu zaradzi jedynie poprzez dokładn ich znajomo .
System biblioteczno-informacyjny Politechniki Cz stochowskiej
tworzy Biblioteka Główna wraz z trzema bibliotekami wydziałowymi:
Wydziału Elektrycznego, Wydziału In ynierii Procesowej, Materiałowej i
Fizyki Stosowanej,
Wydziału Zarz dzania oraz biblioteki zakładowe
pozostałych wydziałów. Nadzór nad ksi gozbiorem i pracownikami bibliotek
wydziałowych sprawuje Biblioteka Główna.
1
Sokołowska-Gogut A.: Zarz dzanie zmianami w bibliotece akademickiej. [W:] Wdra anie nowoczesnych
technik zarz dzania w instytucjach non-profit na przykładzie biblioteki akademickiej (Kraków, 28-30
wrze nia 1998) : materiały z konferencji. Kraków 1998, s. 22.
2
Serafin M.: Biblioteka akademicka w wietle obowi zuj cego prawa. „Biuletyn EBIB”. 2004 nr 2 (53)
[dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2004/53/serafin.php.
3
Kosik T.: Okre lanie potrzeb czytelników i ocena stopnia ich realizacji w Bibliotece Głównej Akademii
Medycznej w Bydgoszczy. [W:] Czytelnik czy klient?: ogólnopolska konferencja bibliotekarzy (Biblioteka
Główna UMK, Toru 4-6 grudnia 2003) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/kosik.php.
Oczekiwania studentów w zmieniaj cych si bibliotekach…
155
U ytkownikami Biblioteki Głównej s przede wszystkim studenci
i kadra naukowo-dydaktyczna Politechniki Cz stochowskiej. Z zasobów
Biblioteki korzystaj równie m.in. uczniowie szkół rednich, nauczyciele
i kadra in ynierska miasta i okolic.
Biblioteki wydziałowe słu
przede wszystkim studentom
i pracownikom wydziału macierzystego i pełni wa n rol w całej strukturze
akademickiej. B d c cz ci systemu informacyjnego uczelni stanowi dla
swych u ytkowników baz informacyjn o tematyce ci le zwi zanej
z profilem obsługiwanego wydziału. Podstawowym zadaniem bibliotek
wydziałowych jest zapewnienie u ytkownikom mo liwo ci jak najszybszego
dotarcia do poszukiwanych informacji. Z my l o czytelnikach prowadzona
jest odpowiednia polityka gromadzenia zbiorów, planowane dogodne godziny
otwarcia bibliotek, projektowane usługi i tak organizowana praca, aby jak
najlepiej im słu y .4
Opinia o funkcjonowaniu biblioteki bierze si z jako ci oferowanych
przez ni usług, dlatego nale y pami ta , e dobra biblioteka to taka, która
dobrze realizuje usługi, a tym samym spełnia oczekiwania u ytkowników
i jest wobec nich przyjazna5.
Przeprowadzone badania ankietowe pozwoliły na ustalenie opinii na
temat funkcjonowania trzech bibliotek wydziałowych.
2. Omówienie wyników ankiety
Punktem wyj cia bada ankietowych była próba odpowiedzi na
pytanie: Czy i w jakim stopniu s zaspokajane oczekiwania u ytkowników
bibliotek wydziałowych Politechniki Cz stochowskiej? W szczególno ci
celem przeprowadzonej ankiety była ch poznania opinii u ytkowników na
temat pracy personelu, zasobów tych bibliotek i dost pno ci do nich,
mo liwo ci ich przeszukiwania oraz poznanie powodów, dla których
u ytkownicy korzystaj z bibliotek wydziałowych.
Pocz tkowo ankiet zamierzano przeprowadzi jedynie w ród
studentów, jako dominuj cych u ytkowników bibliotek wydziałowych.
Ankieta spotkała si jednak z du ym zainteresowaniem ze strony
pracowników naukowo-dydaktycznych. W rezultacie badaniami obj to
zarówno studentów, jak i pracowników naukowo-dydaktycznych
korzystaj cych ze zbiorów trzech bibliotek wydziałowych: Biblioteki
Wydziału Zarz dzania, Biblioteki Wydziału In ynierii Procesowej,
Materiałowej i Fizyki Stosowanej oraz Biblioteki Wydziału Elektrycznego.
W sumie rozdano 150 ankiet 120 studentom i 30 pracownikom. Wróciły 134
prawidłowo wypełnione kwestionariusze – 112 od studentów i 22 od
pracowników.
4
Po nik A.: Badanie potrzeb u ytkowników bibliotek akademickich na przykładzie Biblioteki Szkoły
Głównej Handlowej w Warszawie. [W:] Czytelnik czy klient?: ogólnopolska konferencja bibliotekarzy
(Biblioteka Główna UMK, Toru 4-6 grudnia 2003) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/posnik.php.
5
Tam e.
Agnieszka Majewska, Mariola Szyda
156
Na pierwsze pytanie ankiety - czy personel biblioteki wydziałowej
spełnia oczekiwania czytelników w zakresie wiadczonych usług - wszyscy
ankietowani studenci i pracownicy wskazali odpowied „tak”. Tak dobra
ocena wystawiona pracownikom wydaje si by bardzo wa na, poniewa
opinia o bibliotekarzach kształtuje ogólny wizerunek biblioteki.
W ostatnich latach w ka dej z bibliotek wydziałowych zaszły jakie
zmiany. We wszystkich studenci mog korzysta z sieci internetowej,
przeszukiwa komputerowy katalog Biblioteki Głównej Politechniki
Cz stochowskiej i rezerwowa ksi ki. Ponadto opcje wyszukiwania
katalogu komputerowego zostały dostosowane do u ytkowników bibliotek
wydziałowych tak, aby mogli przeszukiwa tylko zasoby własnej biblioteki.
Dodatkowo biblioteka Wydziału Zarz dzania zmieniła pomieszczenie na
wi ksze w nowo wybudowanym budynku.
Zamierzano pozna opini u ytkowników na temat wprowadzonych
zmian i tym samym upewni si , e wszelkie działania modernizacyjne w
bibliotekach wydziałowych s celowe, zauwa ane i doceniane przez
u ytkowników.
Wszyscy ankietowani, zarówno pracownicy jak i studenci (100%
odpowiedzi), wypowiedzieli si , e zmiany jakie zostały przeprowadzone, to
zmiany w kierunku pozytywnym, a tym samym potwierdzili i docenili
ogromne wysiłki i wkład pracy bibliotekarzy.
Kolejne pytanie kwestionariusza dotyczyło liczby komputerów w
bibliotekach wydziałowych. Czy ilo
komputerów jest wystarczaj ca?
Odpowiedzi na to pytanie ilustruje wykres nr 1.
Wykres 1. Komputery w czytelni wydziałowej
100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
tak
nie
studenci
pracownicy
ródło: Opracowanie własne
Oczekiwania studentów w zmieniaj cych si bibliotekach…
157
Z uzyskanych odpowiedzi na kolejne pytanie ankiety – czy ilo
komputerów w czytelni wydziałowej jest wystarczaj ca (wykres 1) wynika, e
ilo komputerów z mo liwo ci dost pu do Internetu nie jest wystarczaj ca..
Według 99 ankietowanych studentów (ok. 88%), ta ilo
nie jest
zadowalaj ca. Tylko 13 osób (ok. 11% ) uznała, e ilo komputerów jest
wystarczaj ca. Je eli chodzi o pracowników, to dla 14 z nich (ok. 64%
badanych) obecna ilo jest wystarczaj ca, 8 pracowników (ok. 37%) uwa a,
e jest to jednak za mało. U ytkownik oczekuje wi c, e przychodz c do
biblioteki wydziałowej uzyska natychmiastowy dost p do wszystkich
mo liwych ródeł informacji, w tym tak e do ródeł elektronicznych,
ograniczenia sprz towe stoj jednak na przeszkodzie w spełnieniu tych
oczekiwa . Przed bibliotekami wydziałowymi staje wi c wyzwanie –
udost pnienie wi kszej ilo ci stanowisk komputerowych.
Wykres 2. Trudno ci z wyszukiwaniem informacji w katalogu komputerowym
60
50
40
30
20
10
0
tak
raczej tak
nie
raczej nie
studenci
pracownicy
ródło: Opracowanie własne
Interesuj ce wyniki przyniosło kolejne pytanie ankiety, dotycz ce
trudno ci w korzystaniu z katalogu komputerowego (wykres 2). Okazało si ,
e adnych lub prawie adnych trudno ci z wyszukiwaniem informacji w
katalogu komputerowym nie mieli studenci. Odpowiedzi „nie” udzieliło 57
studentów (ok. 51%) lub „raczej nie” 42 osoby (ok. 37 %). Tylko 8 studentów
(ok. 7% badanych) miało trudno ci. Mo na wi c przypuszcza , e jest to
wymierna korzy z prowadzonych szkole bibliotecznych dla studentów. Tak
wi c mo na s dzi , e korzystanie z elektronicznych ródeł informacji jakim
w tym przypadku jest katalog nie sprawia studentom problemów i jest dla nich
ułatwieniem.
Natomiast pewne problemy z wyszukiwaniem informacji w katalogu
komputerowym mieli pracownicy (odpowied tak - 13,64%, raczej tak –
22,72%). Tu przyczyn mo e by nie wystarczaj ca ilo
szkole
skierowanych do kadry naukowo-dydaktycznej.
Agnieszka Majewska, Mariola Szyda
158
Wykres 3. Ocena dost pu do poszukiwanych informacji poprzez elektroniczne ródła
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
bardzo dobry
dobry
dostateczny
niedostateczny
nie mam zdania
studenci
pracownicy
ródło: Opracowanie własne
Informacja elektroniczna wpisała si ju na stałe w funkcje biblioteki
i stała si wa nym elementem w działalno ci biblioteki, tak e wydziałowej.
Ten rodzaj informacji postrzegany jest przez u ytkowników jako najbardziej
aktualny, a równocze nie w dobie informatyzacji - podstawowy. St d wa na
ocena dost pu do elektronicznych ródeł informacji, zawarta w ankiecie w
kolejnym pytaniu (wykres 3). Dost p ten oceniany jest przez 85 osób
(co stanowi ok. 76% ankietowanych) jako dobry – przez 15 osób (ok. 14%)
ankietowanych studentów, dostatecznie – 8 osób ( ok. 7 %,) a niedostatecznie
– 4 osoby (co stanowi ok. 3%).
Je eli chodzi o opinie pracowników, bardzo dobrze oceniło go
3 pracowników (ok. 14% badanych), dobrze – 12 osób (ok. 55%), a za
dostateczny uznało – 7 osób (ok. 32%). Oceny niedostatecznej nie wystawił
aden z ankietowanych pracowników.
Kolejnym punktem ankiety było pytanie dotycz ce powodów, dla
których czytelnicy korzystaj z bibliotek wydziałowych. W tym pytaniu
czytelnicy mieli mo liwo podania kilku odpowiedzi. Badania potwierdziły
przypuszczenia bibliotekarzy, i najcz stszym powodem korzystania
z zasobów bibliotek wydziałowych jest szybszy dost p do ksi ek i czasopism
– 85 studentów wskazało t odpowied . Biblioteki wydziałowe daj wi c
mo liwo
zminimalizowania
czasu
oczekiwania
u ytkownika
na poszukiwan przez niego informacj ze wzgl du na usytuowanie biblioteki
na terenie wydziału 6. W dalszej kolejno ci ankietowani wskazywali
6
Smoderek A., Trojanowski J.: Koncepcja zmiany kwalifikacji: „czytelnik-klient biblioteki” w aspekcie
zmieniaj cych si standardów zachowa u ytkownika biblioteki akademickiej XXI wieku. [W:] Współpraca
Oczekiwania studentów w zmieniaj cych si bibliotekach…
159
na fachow pomoc w poszukiwaniu potrzebnych materiałów - 30 osób, 23
osoby wskazało na aktualny ksi gozbiór, a mo liwo skorzystania z sieci
internetowej – 17 osób.
Podobnie
odpowiadali
ankietowani
pracownicy
naukowodydaktyczni. Dla wszystkich 22 ankietowanych pracowników wa ny jest
szybszy dost p do informacji, w dalszej kolejno ci (15 osób) wskazywano
na aktualny ksi gozbiór, nast pnie fachow pomoc (10 osób). Tylko 6 osób
wskazało na mo liwo skorzystania z sieci Internetowej, by mo e dlatego,
e ka dy z pracowników naukowo-dydaktycznych ma taki dost p w swoim
instytucie lub katedrze.
Wykres 4. Dost p do ksi gozbioru w czytelni wydziałowej
aktualny sposób udost pniania
40
35
wolny dost p do ksi gozbioru
poszeregowanego wg działów
30
25
20
nie ma znaczenia
15
10
5
0
studenci
pracownicy
wolny dost p do całego
ksi gozbioru
ródło: Opracowanie własne
W ostatnim pytaniu (wykres 4) zapytano o mo liwo ci dost pu do
ksi gozbioru w bibliotekach wydziałowych. Ksi ki, z których czytelnicy
korzystaj najcz ciej, uszeregowane s według działów, natomiast pozostała
cz
ksi gozbioru - według sygnatur, w tym tak e zbiory audiowizualne.
Wła ciwa organizacja ksi gozbioru w bibliotekach wydziałowych pozwala
w sposób kompleksowy zaspokoi potrzeby informacyjne u ytkowników.
Dla 39 ankietowanych studentów (ok. 33%) aktualny sposób
udost pniania ksi gozbioru jest najlepszy, 16 osób (ok.15% badanych)
opowiedziało si za wolnym dost pem do ksi gozbioru uszeregowanego
według działów. Dla 37 studentów (ok. 34%) nie ma to znaczenia, a 20 osób
(ok. 18%) yczyłaby sobie wolny dost p do całego ksi gozbioru.
Je li chodzi o pracowników, to 9 osób (ok. 41% ankietowanych)
opowiedziało si za aktualnym dost pem do zasobów, 2 osoby (ok. 9%)
bibliotek naukowych w zakresie obsługi u ytkowników (Warszawa 23-24 wrze nia 2002) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/pw/referaty/ASmoderek_JTrojanowski.pdf.
160
Agnieszka Majewska, Mariola Szyda
wolałoby wolny dost p do ksi gozbioru działowego, a 4 osoby (czyli ok.
18%) wolny dost p do cało ci ksi gozbioru. Dla 7 ankietowanych
pracowników (ok. 31%) nie ma to znaczenia.
Badania ankietowe potwierdziły pozytywn ocen otwartego dost pu
do ksi gozbioru, który jest wprowadzony w ka dej z bibliotek wydziałowych.
3. Podsumowanie
Punktem odniesienia ka dej biblioteki, w tym tak e wydziałowej, s
potrzeby i oczekiwania jej u ytkowników. Tak wi c, aby ka da biblioteka
mogła spełnia swoje zadania wła ciwie, istotne jest dostosowanie si do
potrzeb u ytkownika. Coraz cz ciej czytelnik przychodz c do biblioteki chce
uzyska gotow odpowied , zwykle jest to spowodowane brakiem czasu na
samodzielne szukanie ródeł informacji. Oznacza to, e u ytkownik oczekuje
uzyskania od bibliotekarza ju gotowej informacji, a nie ródła gdzie tak
informacj mo e znale . Bibliotekarz musi tym wymaganiom sprosta .
Główn potrzeb czytelników bibliotek wydziałowych jest szybki
i łatwy dost p do zbiorów, nie tylko ksi ek i czasopism, ale tak e do
internetowych baz danych. Rozwój technik informatycznych stał si dla
u ytkowników niezb dnym elementem w poszukiwaniu informacji. Jak
wynika z rozmów z czytelnikami, które s tak e ródłem informacji o
potrzebach u ytkowników, czytelnicy chcieliby mie dost p do sieci
internetowej drog radiow na terenie biblioteki wydziałowej. S tak e
zainteresowani prac na własnym sprz cie komputerowym podł czonym do
stałego ł cza internetowego w bibliotece.
U ytkownicy wymagaj , aby biblioteki wydziałowe były dobrze
wyposa onym centrum informacyjnym, gdzie szybko mo na znale
poszukiwan informacj , ograniczaj c czas na jej uzyskanie do minimum.
Rosn ich wymagania co do narz dzi wyszukiwawczych.
Jednak najlepiej wyposa ona biblioteka nie jest w stanie sama
zaspokoi wszystkich potrzeb czytelników korzystaj cych z jej zasobów.
Rozwój technik informacyjnych, wzrost kosztów zakupu ksi ek i czasopism
powoduj , e mimo najwi kszych stara bibliotekarzy nie na mo liwo ci
spełnienia wszystkich oczekiwa czytelników.
Oczekiwania studentów w zmieniaj cych si bibliotekach…
161
Bibliografia
[1] Borowicz R.: Plany yciowe młodzie y - zagadnienia metodologiczne. „Studia
Socjologiczne”. 1980 nr 4.
[2] Bugiel J.: Oczekiwania studentów wobec uczelni technicznej. [W:] Pierwszy rok studiów
w Uczelni Technicznej. Wydaw. Eureka, Kraków 1996.
[3] Haber L.H.: Czego oczekuj studenci od rodowiska akademickiego. Kraków 1994.
[4] Kosik T.: Okre lanie potrzeb czytelników i ocena stopnia ich realizacji w Bibliotece
Głównej Akademii Medycznej w Bydgoszczy. [W:] Czytelnik czy klient?
(Toru 4-6 grudnia
2003 roku): materiały konferencyjne [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/kosik.php [odczyt 29.03.2005].
[5] Mocydlarz M.: Oczekiwania, rola i szkolenia bibliotekarzy i u ytkowników w dobie
biblioteki cyfrowej, rozdz. II. „Biuletyn Porozumienia Biblioteka z Horyzontem”.
2000 nr 2.
[6] Od biblioteki do mediateki - koncepcje unowocze nienia. [W:] Media i edukacja. Pozna
1998.
[7] Po nik A.: Badanie potrzeb u ytkowników bibliotek akademickich na przykładzie
Biblioteki Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie. [W:] Czytelnik czy klient?:
ogólnopolska konferencja bibliotekarzy (Biblioteka UMK, Toru 04-06.12.2003) [dok.
elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/posnik.php [odczyt 29.03.2005].
[8] Serafin M.: Biblioteka akademicka w wietle obowi zuj cego prawa. „Biuletyn EBIB”.
2004 nr 2 (53) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2004/53/serafin.php [odczyt
29.03.2005].
[9] Sokołowska-Gogut A.: Zarz dzanie zmianami w bibliotece akademickiej. [W:] Wdra anie
nowoczesnych technik zarz dzania w instytucjach non-profit na przykładzie biblioteki
akademickiej (Kraków 28-30 wrze nia 1998): materiały z konferencji. Kraków 1998.
[10] Smoderek A. , Trojanowski J.: Koncepcja zmiany kwalifikacji: „czytelnik-klient
biblioteki” w aspekcie zmieniaj cych si standardów zachowa u ytkownika biblioteki
akademickiej XXI wieku. [W:] Współpraca bibliotek naukowych w zakresie obsługi
u ytkowników (Warszawa 23-24 wrze nia 2002): materiały konferencyjne [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/pw/referaty/ASmoderek_JTrojanowski.pdf.
[11] Wizja polskiego bibliotekarstwa edukacyjnego w zjednoczonej Europie (Bytom 27.03.2003
r.): materiały konferencyjne. Bytom 2004.
[12] Wojciechowski J.: Praca z u ytkownikiem w bibliotece. Wydaw. SBP, Warszawa 2000.
[13] Wojciechowski J.: Bibliotekarstwo: kontynuacje i zmiany. Wydaw. UJ, Kraków 1996.
[14] Wojciechowski J.: Organizacja i zarz dzanie w bibliotekach. PWN. PWN, Warszawa,
Kraków 1997.
[15] Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach: nowe i stare idee w zarz dzaniu
bibliotek . Wydaw. SBP, Warszawa 2004.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
Ewa Piotrowska, Renata M. Zaj c
Akademia Pedagogiczna w Krakowie
Biblioteka Główna
[email protected]
Jako
usług w Oddziale Informacji Naukowej Biblioteki
Głównej Akademii Pedagogicznej w Krakowie:
komunikat z bada
Quality of services in Information Department of the Main
Library of Pedagogical University in Cracow:
research report
Abstrakt
Artykuł przedstawia wysiłki podejmowane w ostatnich latach przez Oddział Informacji Naukowej
Akademii Pedagogicznej w Krakowie w celu nawi zania wła ciwych relacji ze społeczno ci
u ytkowników w kontek cie nowych technologii informacyjnych. Opisano niektóre metody
pomocne w budowaniu pozytywnego wizerunku biblioteki. Szczególn uwag zwrócono na
satysfakcj klienta. Po kilku latach wprowadzania technologii komputerowych przebadano
naszych u ytkowników. Głównym celem badania ankietowego było wskazanie czynników
wpływaj cych na opinie klientów na temat u yteczno ci usług oferowanych przez Oddział
Informacji. Ankieta pokazuje preferencje i oczekiwania respondentów dotycz ce informacji.
Wyniki b d przydatne w procesie modyfikacji działa podejmowanych w naszym Oddziale.
Odpowiedzi w wi kszo ci s pozytywne, ale to nie oznacza, e nie b d czynione kolejne wysiłki w
celu podniesienia jako ci usług. W przyszło ci podobne badania b d kontynuowane.
Słowa kluczowe
jako usług informacyjnych; poziom satysfakcji klienta; public relations w bibliotekach;
działalno informacyjna bibliotek
Abstract
The article evaluates the efforts made by the Information Department of the Main Library of
Pedagogical University in Cracow in recent years in order to establish appropriate relations with
the community of users within the new information technology context. Some methods aimed at
building a positive image of the library are described. The stress is particularly laid on the role of
customers'satisfaction. After a few years of computer technology implementation we have
surveyed our users. The main goal of this research was to present factors, which influence the
customers'opinions about the usefulness of services offered by the Information Department. The
survey shows the respondents'preferences and expectations concerning the information content.
Its findings will be used in the process of modification of certain activities conducted by our
Department. The answers are generally positive but it doesn'
t mean that no efforts should be
made in this field. In the future similar research will be conducted.
Key words
quality of information services; level of customer satisfaction; public relations in libraries;
informational activities of libraries
W bibliotece naukowej jednym z najistotniejszych zada jest
zaspokajanie potrzeb informacyjnych klientów, którzy staj si podmiotem jej
działa . Biblioteki coraz cz ciej przyjmuj strategi marketingow , czyli
nastawion na klienta maj c wiadomo , e bez czytelników nie b dzie
Jako
usług w Oddziale Informacji Naukowej BGAP w Krakowie
163
biblioteki. Nastawienie marketingowe to integracja trzech elementów: jako ci,
obsługi klienta i marketingu. O jako ci usług biblioteki wiadczy poziom
satysfakcji (zadowolenia) u ytkowników. Jest wiele definicji jako ci. The
British Standards Institution (BSI) definiuje jako
jako: ogół cech
i charakterystyk produktu lub usługi, maj cych wpływ na jego zdolno
zaspokojenia okre lonych lub implikowanych potrzeb [4]. W bibliotece jako
usługi jest okre lana poprzez niezawodno , szybko
jej zapewniania,
kompetencje personelu i indywidualne podej cie do obsługi ka dego klienta [2].
Zadowolenie u ytkownika to stan psychiczny, w którym u ytkownik znajduje
si w czasie korzystania z usługi bibliotecznej, ale równie emocje, które s
pó niej zwi zane ze wspomnieniem wizyty w bibliotece, a co za tym idzie
nastawienie do instytucji jako cało ci. Usatysfakcjonowani u ytkownicy
okazuj lojalno oraz informuj innych potencjalnych klientów o zaletach
biblioteki i pot guj pozytywny wizerunek w rodowisku lokalnym.
W Oddziale Informacji Naukowej podj li my prób zbadania jako ci
oferowanych usług z perspektywy u ytkowników naszej biblioteki.
W ci gu ostatnich dziesi ciu lat w Bibliotece Głównej Akademii
Pedagogicznej nast piło wiele zmian zwi zanych z komputeryzacj
opracowania zbiorów, udost pniania oraz wyszukiwania informacji.
W bibliotece działa zintegrowany system Virtua. Ponadto Oddział Informacji
Naukowej stworzył w Internecie serwis informacyjny z dziedziny pedagogiki
i psychologii oraz szereg innych nowych usług informacyjnych (m. in. oparta na
zbiorach naszej biblioteki komputerowa baza danych z zakresu pedagogiki i
literatury oraz zamieszczona od 2001 r. na stronie WWW Biblioteki Głównej
AP bibliografia dorobku pi mienniczego pracowników naszej uczelni i katalog
prac doktorskich). Na obowi zkowych szkoleniach bibliotecznych zach camy
studentów, by rozpoczynali wyszukiwanie informacji w bibliotece od kontaktu
z Oddziałem Informacji Naukowej. Równocze nie prowadzimy tak e szkolenia
dla pracowników naukowych zwi zane z posługiwaniem si elektronicznymi
ródłami informacji naukowej. Po kilku latach funkcjonowania nowych ródeł
informacyjnych postanowili my sprawdzi ich przydatno
i stopie
wykorzystania, a tak e poziom zadowolenia u ytkowników z usług
informacyjnych oferowanych całej społeczno ci internetowej. Badania
ankietowe, które chcemy w przyszło ci regularnie powtarza , maj nam pomóc
w doskonaleniu systemu jako ci usług oraz wyznaczy nast pne kroki w
zacie nianiu współpracy z u ytkownikami informacji naukowej.
Ankiet przeprowadzono od listopada 2004 do stycznia 2005 roku.
Formularz umieszczono na stronach WWW Biblioteki Głównej AP oraz
rozdawano w Oddziale Informacji Naukowej.
Pytania miały w wi kszo ci form zamkni t , badani odpowiadaj c na
pytanie wybierali opcje: zdecydowanie tak, tak, nie mam zdania, nie,
zdecydowanie nie.
Ewa Piotrowska, Renata Zaj c
164
Wykres 1. Respondenci
Nasi respondenci
nauczyciele
7%
inni u ytkownicy
6%
doktoranci AP
1%
pracownicy AP
7%
studenci
79%
W dwóch pytaniach były do wyboru odpowiedzi tak lub nie. Przy
niektórych zapytaniach badani mogli umie ci swoje propozycje ewentualnych
zmian.
W badaniach wzi ło udział 109 osób (w tym 82 ankiety wypełnione
zostały poprzez Internet), z czego 86 badanych było studentami, 8 –
pracownikami naukowymi, 1 – doktorantem AP, 8 – nauczycielami, 6 – inne
osoby.
Na pytanie 2 o zadowolenie z godzin otwarcia OIN przewa aj ca
wi kszo (63% osób) odpowiedziało twierdz co, 14% – zdecydowanie tak,
15% osób nie miało zdania, a tylko 8% osób nie było zadowolonych.
Wykres 2. Pytanie 2
Pytanie 2
nie
8%
nie mam zdania
15%
zdecydowanie nie
0%
zdecydowanie tak
14%
tak
63%
Kolejne pytanie – 3 dotyczyło zadowolenia ze sposobu informowania o
usługach wiadczonych przez OIN i tu równie 46% ankietowanych osób
odpowiedziała tak, 17% – zdecydowanie tak, 26% badanych nie miało zdania, a
11% odpowiedziało negatywnie.
Jako
usług w Oddziale Informacji Naukowej BGAP w Krakowie
165
Wykres 3. Pytanie 3
Pytanie 3
zdecydowanie
nie
0%
nie
zdecydowanie
tak
11%
17%
nie mam zdania
26%
tak
46%
Zapytanie 4 - o przydatno
szkole bibliotecznych dotycz cych
wyszukiwania informacji w katalogach i komputerowych bazach danych
przyniosło w wi kszo ci odpowiedzi pozytywne: 42% osób odpowiedziało
zdecydowanie tak, 45% – tak, tylko 6% osób nie miało zdania, 6% było
przeciw, a jedna osoba odpowiedziała, e szkolenia s zdecydowanie
nieprzydatne.
Wykres 4. Pytanie 4
Pytanie 4
zdecydowanie nie
1%
nie
6%
nie mam zdania
6%
zdecydowanie tak
42%
tak
45%
W nast pnym pytaniu (5) chcieli my si dowiedzie , czy internetowa
strona biblioteki zawiera wystarczaj ce informacje o zasobach i usługach
biblioteki. 17% osób odpowiedziało zdecydowanie twierdz co, znów
wi kszo , bo a 60% odpowiedziało tak, 8% badanych nie miało zdania, dla
13% osób strona WWW nie zawierała wystarczaj cych informacji, a 2%
ankietowanych było zdecydowanie niezadowolonych.
Dwa kolejne pytania dotyczyły stworzonych stosunkowo niedawno
Ewa Piotrowska, Renata Zaj c
166
Wykres 5. Pytanie 5
Pytanie 5
zdecydowanie nie
2%
zdecydowanie tak
17%
nie
13%
nie mam zdania
8%
tak
60%
ródeł informacyjnych i wykazały, e mimo ich promocji wiele osób jeszcze ich
nie zna. Na pytanie 6. czy osoba korzysta z „Serwisu informacyjnego OIN”,
zamieszczonego na stronie domowej Biblioteki Głównej AP 54% badanych
odpowiedziało twierdz co, 46% - negatywnie. Z bibliografii dorobku
pi mienniczego pracowników AP, zamieszczonej na stronie WWW BG AP
korzystało 41% osób, pozostałe 59% osoby odpowiedziały negatywnie(pytanie
7).
Na pytanie o łatwo w obsłudze naszego katalogu komputerowego
(pytanie 8) zdecydowana wi kszo
(59%) dała odpowied tak, 22% –
zdecydowanie tak, 7% nie miało zdania, dla 9% ankietowanych katalog nie jest
łatwy i przyjazny w obsłudze, a 3% odpowiedziało – zdecydowanie nie.
Wykres 6. Pytanie 8
Pytanie 8
zdecydowanie nie
3%
nie
9%
zdecydowanie tak
22%
nie mam zdania
7%
tak
59%
Kolejne pytanie (9) - czy nale y zwi kszy liczb stanowisk
komputerowych do korzystania z katalogu AP i Internetu przyniosło
odpowiedzi głównie pozytywne. 45% uwa a zdecydowanie, e nale y
zwi kszy liczb stanowisk, 39% ankietowanych odpowiedziało tak, 12% nie
Jako
usług w Oddziale Informacji Naukowej BGAP w Krakowie
167
miało zdania, a tylko 4% badanych uwa a, e mamy wystarczaj c liczb
stanowisk komputerowych.
Wykres 7. Pytanie 9
Pytanie 9
nie
4%
nie mam zdania
12%
zdecydowanie nie
0%
zdecydowanie tak
45%
tak
39%
W dwóch ostatnich zapytaniach chcieli my dowiedzie si , jak
odbieraj nas czytelnicy. Zdecydowanie zadowolonych z kultury obsługi w OIN
(pytanie 10) było 36% badanych, zadowolonych – 47%, 10% nie miało zdania,
ale zdarzyły si te odpowiedzi negatywne: niezadowolonych z kultury obsługi
było 5% osób, a zdecydowanie niezadowolonych – 2%
Wykres 8. Pytanie 10
Pytanie 10
zdecydowanie nie
2%
nie
5%
nie mam zdania
10%
zdecydowanie tak
36%
tak
47%
Zdecydowanie pozytywnie oceniło kompetencje i pomoc personelu w
obsłudze u ytkowników 28% badanych, pozytywnie – 56% badanych, 15% nie
miało zdania, a 1% ocenił nas negatywnie (pytanie 11).
Ewa Piotrowska, Renata Zaj c
168
Wykres 9. Pytanie 11
Pytanie 11
nie
1%
nie mam zdania
15%
zdecydowanie nie
0%
zdecydowanie tak
28%
tak
56%
Badani przekazali nam te wiele cennych uwag i propozycji zmian.
U ytkownicy mieli kłopoty z korzystaniem z katalogu komputerowego, skar yli
si na niewystarczaj c liczb pozycji ksi kowych w bibliotece, brak dost pu
do elektronicznych czasopism (biblioteka posiada tylko dost p do bazy
EBSCO).
Podsumowuj c, przebadane osoby w wi kszo ci pozytywnie oceniły
nasz prac . Wydaje si , e godziny pracy naszego Oddziału spełniaj
oczekiwania u ytkowników (ju po zako czeniu bada ankietowych wydłu ono
jeszcze czas pracy całej biblioteki w soboty o godzin ). Sposoby informowania
o usługach OIN oraz informacje zawarte na redagowanej przez nasz Oddział
stronie domowej biblioteki te oceniono raczej jako wystarczaj ce, ale my
w dalszym ci gu szukamy nowych form promocji naszej pracy.
Wypowiedziano si zdecydowanie za przydatno ci obowi zkowych szkole
bibliotecznych, które w zało eniu maj ułatwi u ytkownikom korzystanie z
zasobów naszej biblioteki. Oprócz szkole dla studentów pierwszych lat
codziennie pomagamy naszym czytelnikom w wyszukiwaniu informacji,
poszukuj c literatury w krajowych i zagranicznych bazach danych, wyja niaj c
zasady funkcjonowania Internetu itp.
Jak wykazała ankieta, jeszcze wi ksz uwag musimy po wi ci
promocji naszego „Serwisu informacyjnego OIN”, który z zało enia ma ułatwi
u ytkownikom wyszukiwanie cennych ródeł z pedagogiki i psychologii
znajduj cych si w Internecie. Przy ogromnej ilo ci informacji zgromadzonej
w sieci wa ne jest, by u ytkownicy trafiali do informacji odpowiednio
wyselekcjonowanych i sprawdzonych pod wzgl dem merytorycznym, co
staramy si robi , wyszukuj c do naszego serwisu tylko strony godne polecenia,
a tak e sami tworz c umieszczane w serwisie zestawienia bibliograficzne
z zakresu pedagogiki i nauk pokrewnych. Na wi ksz uwag czytelników
zasługuje te bibliografia dorobku pi mienniczego pracowników AP, któr zna
mniej ni połowa badanych. Link do komputerowej bibliografii umie cili my
Jako
usług w Oddziale Informacji Naukowej BGAP w Krakowie
169
na stronie domowej Uczelni, informujemy te o niej studentów odwiedzaj cych
nasz Oddział.
Mimo zdecydowanie pozytywnych uwag na temat łatwo ci korzystania
z naszego katalogu komputerowego zdarzaj si te u ytkownicy maj cy
kłopoty z jego obsług . Jeste my do dyspozycji naszych czytelników, pełni c
dy ury przy terminalach i wyja niaj c na bie co wszystkie w tpliwo ci,
których wci jednak, mimo szkole bibliotecznych, nie brakuje. Wynika to
jeszcze cz sto z niepełnej znajomo ci obsługi komputera, a tak e z szybkich
zmian, jakie nieustannie dokonuj si w samym systemie bibliotecznym.
Tak, jak oczekiwali my, czytelnicy licz te na wi ksz liczb
stanowisk komputerowych, gdy nie wszyscy dysponuj dost pem do Internetu.
Ten postulat te został ju cz ciowo spełniony ju po zako czenie bada
ankietowych. W styczniu w bibliotece przybyło 8 nowych terminali ze
stanowiskami do katalogu komputerowego i Internetu (ogółem 20 stanowisk),
a kolejne terminale b d udost pnione w ci gu 2 najbli szych miesi cy.
W planach s dalsze zakupy nowego sprz tu komputerowego.
Na pytania o kultur obsługi oraz kompetencje i pomoc personelu Oddziału
Informacji Naukowej zdecydowana wi kszo
badanych odpowiedziała
pozytywnie, ale do refleksji pobudza nas te kilka odpowiedzi negatywnych.
Kolejne badania ankietowe b d przeprowadzone w 2005 roku we
wszystkich działach pracuj cych bezpo rednio z u ytkownikami, co w efekcie
da nam cało ciowy obraz poziomu zadowolenia z usług Biblioteki Głównej
Akademii Pedagogicznej w Krakowie.
Bibliografia
[1] Kubów S.: Jako usług w Bibliotece Dolno l skiej Szkoły Wy szej Edukacji we Wrocławiu
w wietle ankiety. „Biuletyn EBIB”. 2002 nr 3 (32) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/32/kubow.php.
[2] Kuczkowski M.: Klient w bibliotece – trudne wyzwanie? [W:] Czytelnik czy
klient?: ogólnopolska konferencja bibliotekarzy (Toru 4-6 grudnia 2003) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/kuczkowski.php.
[3] Wanik K.: Podwy szanie standardu usług w bibliotece wydziałowej poprzez
ankietowanie czytelników. „Biuletyn EBIB”. 2003 nr 4 (44) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2003/44/ankieta.php.
[4] Kemp I. Wildhardt T., red.: Zarz dzanie bibliotek : najnowsze kierunki w bibliotekarstwie
brytyjskim. Wydaw. SBP, Warszawa 1998.
Sesja czwarta / Session four
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Elzbieta Gabrys-Deutscher
Technische Universität Hannover, Germany
Technische Informationsbibliothek
Die Virtuelle Fachbibliothek Technik ViFaTec
[email protected]
Virtuelle Fachbibliothek Technik ViFaTec
Wirtualna biblioteka techniczna ViFaTec
Engineering subject gateway ViFaTec
Abstrakt
Wirtualna biblioteka techniczna ViFaTec (http://www.vifatec.de) powstała w Niemieckiej
Bibliotece Narodowej z dziedziny techniki i nauk cisłych (http://www.tib.uni-hannover.de).
Pomysł tego projektu powstał w roku 1998, w kwietniu 2000 wirtualna biblioteka techniczna
była ju dost pna w Internecie. Podstawowym zadaniem naszej biblioteki wirtualnej jest
zredukowanie przeładowania informacj i ułatwienie in ynierom korzystania z informacji
fachowych poprzez ułatwienie dost pu do nich. Dostosowanie wyboru ródeł informacji
i sposób ich prezentacji do potrzeb in ynierów to podstawowe zadania wirtualnej biblioteki
technicznej ViFaTec. W celu ułatwienia orientacji biblioteka wirtualna jest zbudowanaz
nast puj cych modułów: metawyszukiwarka, serwis tematyczny o kontrolowanej jako ci
i specjalistyczna wyszukiwarka internetowa. Metawyszukiwarka literatury technicznej
przeszukuje równocze nie nast puj ce bazy danych: TIBORDER katalog German National
Library of Science and Technologyz dost pem do tekstów elektronicznych niemieckich raportów
naukowych i mo liwo ci bezpo redniego zamówienia tekstów, bazy spisów tre ci czasopism
naukowych i materiałów konferencyjnych, wybrane bazy bibliograficzno-abstraktowe, jak np.
INSPEC, CEABA . Serwis tematyczny o kontrolowanej jako ci - ang. subject guide - ułatwia
u ytkownikowi dost p do ródeł informacji. W serwisie znajduj si wybrane ródła informacji
elektroniczne jak i materiały drukowane o wysokiej jako ci. U ytkownik znajdzie tu m.in. bazy
bibliograficzno-abstraktowe, fachowe czasopisma, kompendia i leksykony, pakiety programów,
faktograficzne bazy danych, katalogi urz dze i kalendarze konferencji. Nasza wyszukiwarka
internetowa indeksuje strony niemieckich instytutów naukowych z zakresu in ynierii,
szczególnie strony internetowe z opisem ofert usługi, szkolenia, technologie.
Słowa kluczowe
portal internetowy; in ynierowie; informacja techniczna; wyszukiwanie informacji; ródła
informacji; serwis tematyczny
Abstract
The basis of the Engineering Subject Gateway ViFaTec (http://www.vifatec.de) is the German
National Library of Science and Technology (http://www.tib.uni-hannover.de). The idea of the
gateway originates from 1998 and it went online in April 2000.The central aim of our
Engineering Subject Gateway is to reduce information overload. Engineers and other people
interested in technical matters should get a better use of available information sources by
improving accessibility to them. The preparation of information according to the demands of
engineers is a core service of ViFaTec: Specific standards, customs, and practices have to be
allowed for, not only selecting relevant information resources but also indexing or presenting
the content of ViFaTec. There are different modules to use when researching in order to make
this clear and easy to handle for the user: meta search engine, subject guide and the specialised
search engine. The meta search engine for technical literature offers a simultaneous search and
retrieval over a set of databases. Included for the first release are: TIBORDER the online
catalog of the German National Library of Science and Technology with a direct online access
to full text German research reports and web based document delivery system, Current
Virtuelle Fachbibliothek Technik ViFaTec
173
Contents services journals and conference proceedings and a few periodical index databases
hosted by FIZ Technik like INSPEC or CEABA FIZ Technik is an engineering and business
information centre. Information in a clear and well-structured form is offered by the subject
guide. Only special chosen collections of relevant high quality printed and electronic sources
are listed, not single publications or websites like company homepages. Users can find here:
periodical index databases, lists of books and journals, important reference books, software,
databases with materials properties, product information and conference calendars. Our
specialized search engine allows access to the services of all German research institutes in
engineering.
Key words
Internet portal; engineers; information behaviour; information needs; information sources;
resource guide
Das Feld der wissenschaftlichen Information für das Ingenieurwesen
ist bekanntermaßen ein sehr komplexes. Die Informationsüberflutung und zersplitterung sind zwar nicht erst im „Informationszeitalter“ entstanden,
allerdings haben sich die Probleme bei der Verbreitung des Internets mit
seinen vereinfachten Publikationsmöglichkeiten massiv verstärkt. Nicht nur
die Menge, sondern auch die unterschiedliche Qualität der Informationen im
Internet stellen den informationssuchenden Ingenieur vor erhebliche
Probleme. Das Internet ist eben keine riesige Informationsquelle mit
konstanten Qualitätsstandards, sondern ein Kommunikationsmedium. Die in
ihm transportierte Information ist genauso gut oder so schlecht wie die an
diesem Kommunikationsnetz teilnehmenden Sender. Die Beurteilung der
Qualität der Informationen ist hier oft viel schwieriger als im konventionellen
Bereich.
Der informationssuchende Ingenieur sieht sich nun mit dieser
unübersichtlichen Informationslandschaft konfrontiert. Die Ingenieurtätigkeit
ist von stetem Aufgabenwechsel gekennzeichnet, wobei jedes Aufgabengebiet
eine breite, oft interdisziplinäre Thematik aufweist. Dies führt dazu, dass
Ingenieure oft nicht sicher mit der Terminologie und den vorhandenen
Informationsquellen in allen für das Projekt relevanten Ingenieurdisziplinen
und Naturwissenschaften sind. Erschwerend kommt hinzu, dass der
Informationsbedarf in den fremden Fachgebieten nicht die Grundlagen,
sondern hochspezialisiertes Detailwissen betrifft. Ingenieure arbeiten meistens
unter hohem Zeitdruck. Dies impliziert die Forderung nach sofortiger
Verfügbarkeit der benötigten Informationen, damit das Projekt nicht zum
Stillstand kommt. Wichtig ist auch dabei, dass die Informationen, z.B.
Werkstoffeigenschaften, korrekt sind. Die Bedeutung der Zuverlässigkeit der
Informationen für Ingenieure wird deutlich, wenn man sich das
Investitionsvolumen für z.B. eine Chemieanlage vergegenwärtigt.
Fehlinformationen zu Stoffdaten bedeuten bei einer verfahrenstechnischen
Unternehmung mehr als nur Vergeudung von Arbeitszeit und Kosten eines
Laborprojektes.
Ingenieure lernen die Strategien einer Informationssuche oftmals von
ihren Hochschullehrern oder Kollegen. Diese Strategien sind leider oft
174
El bieta Gabrys-Deutscher
ineffektiv und vermitteln falsche Vorstellungen von den Möglichkeiten der
Bibliothek und der dort arbeitenden Informationsspezialisten.1
Diese Bestandsaufnahme zeigt deutlich, dass ein kompetenter
Vermittler zwischen dem Nutzer, seinem Informationsbedarf und dem
„Informationsdschungel“ dringend benötigt wird.
Die Vermittlung eines inhaltlichen Zugangs zu Wissen durch
systematische Erschließung gehört schon seit langem zu den
bibliothekarischen Aufgaben. Jetzt wird die Aufgabe auf Internetquellen und
elektronische Volltexte erweitert. Diese Aufgabe ist alles andere als einfach,
denn unübersichtliche Informationslandschaften und Nutzer, welche den
eigenen Informationsbedarf unzureichend verbalisieren können, gleichzeitig
aber sehr hohe Komforterwartungen bei der Fachinformationssuche haben,
erhöhen die Anforderungen an die Informationsvermittler.
Als Deutsche Zentrale Fachbibliothek für Technik und deren
Grundlagenwissenschaften stellt sich die TIB2 bereits seit Jahrzehnten
erfolgreich
ihrer
Aufgabe
als
innovativer
und
kompetenter
Informationsversorger,
als
Schnittstelle
der
Wissenschaft
zum
Wissenschaftler. Auf der Basis ihrer exzellenten Bestände präsentiert sich die
TIB heute als eine der weltweit größten Spezialbibliotheken und
leistungsfähigsten Dokumentlieferanten ihrer Fachgebiete. Mit der Virtuellen
Fachbibliothek Technik3, die seit April 2000 im Netz ist, und der Virtuellen
Fachbibliothek Physik4 bieten wir interessierten Fachleuten einen zeitgemäßen
Zugang zu fachrelevanten Informationen und Dienstleistungen an5.
1
Kerins G., Madden R., Fulton C.: Information seeking and students studying for
professional careers: the cases of engineering and law students in Ireland. “Information
Research”. 2004 vol.10, no. 1 [Available at http://InformationR.net/ir/101/paper208.html].
2
http://www.tib.uni-hannover.de/ueber_uns/
3
http://www.vifatec.de
4
http://www.vifaphys.de
5
beide ViFas sind in das interdisziplinäre Portal vascoda integriert http://www.vascoda.de/
Virtuelle Fachbibliothek Technik ViFaTec
175
Abb. 1. Homepage der Virtuellen Fachbibliothek Technik
Für die Virtuelle Fachbibliothek Technik sind zwei Merkmale
charakteristisch:
−
Nachweis aller relevanten Informationsformen, nicht nur der Literatur
−
Nachweis aller relevanten Informationsquellen, unabhängig davon, ob
sie sich im Besitz der Bibliothek befinden oder auf externen Servern
gespeichert sind.
Die Suche nach relevanter Fachliteratur ist für den
informationssuchenden Nutzer von übergeordneter Bedeutung. Ziel der
Metasuche6 ist es, basierend auf den Erkenntnissen aus dem Nutzerverhalten,
den Zugriff auf relevante Fachliteratur zu erleichtern, indem eine parallele
Recherche in wichtigen Datenbanken ermöglicht wird.
Derzeit sind in die Metasuche 14 bibliographische Datenbanken
eingebunden, u.a.
−
Katalog der TIB mit Büchern und Forschungsberichten
−
Zeitschriftenaufsätze
−
Konferenzbeiträge
−
Elektronische Zeitschriftenaufsätze
−
E-Prints
−
kostenpflichtige Datenbanken von FIZ Technik7, wie z.B. INSPEC und
CEABA
Die Recherche in der Metasuche und die Kurztitelanzeige sind
kostenfrei. Bei kostenpflichtigen Datenbanken ist eine direkte Durchschaltung
auf die bibliographischen Datensätze bei vorhandenen Lizenzen realisiert.
TIBORDER- und FIZ Technik-Kunden können sich auch ohne Lizenzen die
6
7
http://www.tib.uni-hannover.de/digitale_bibliothek/metasuche/
http://www.fiz-technik.de/
176
El bieta Gabrys-Deutscher
einzelnen Datensätze kostenpflichtig anzeigen lassen: Sie authentifizieren sich
über eine Login-Seite und erhalten dann die vollständigen bibliographischen
Angaben. Vorab werden sie über die entstehenden Kosten für die vollständige
Anzeige des Datensatzes informiert. Der Betrag wird über die übliche
TIBORDER-Rechnung eingefordert.
Im Anschluss an die Recherche wird der direkte Zugriff auf Volltexte
entweder direkt elektronisch oder über Dokumentlieferung angeboten.
Abb. 2. Metasuche für technische Fachliteratur
Ein Kernstück der Virtuellen Fachbibliothek Technik ist der
Fachinformationsführer8, der für den Nutzer als Wegweiser zu den
relevanten Informationsquellen fungiert.
8
http://vifatec.tib.uni-hannover.de/fit/index.php3?L=g
Virtuelle Fachbibliothek Technik ViFaTec
177
Abb. 3. Fachinformationsführer
Im Fachinformationsführer werden nur Zusammenstellungen9 von
relevanten gedruckten als auch elektronischen Informationsquellen
verzeichnet und nicht einzelne Publikationen oder Internetseiten. Dem Nutzer
soll eine übersichtliche Sammlung der Informationsquellen je Fachgebiet
angeboten werden, deshalb werden nur ausgewählte, qualitativ hochwertige
und aktuelle Informationsressourcen integriert. Wir weisen nicht nur
kostenfreie Internet-Sites, sondern auch kostenpflichtige und konventionelle
Informationsquellen nach. Maßgebend ist die fachliche Relevanz. Der Nutzer
soll über die Existenz von hochwertigen Quellen informiert werden und selbst
entscheiden können, welche er letztendlich nutzt. Das ausschließliche
Verzeichnen von kostenlosen Internetressourcen erweckt beim Nutzer oft den
falschen Eindruck, dass es nur diese Informationsquellen gibt.
Wir wählen aus dem Meer der Informationen solche aus, die für
Ingenieure nützlich sein können, und stellen sie dem Nutzer gebündelt und
systematisch geordnet zur Verfügung, vgl. Abb.410
9
Der Fachinformationsführer entspricht in seinem Konzept der Bibliographie der Bibliographien
Gabrys-Deutscher E., Tobschall E.: Kooperationen für die Virtuellen Fachbibliotheken.
„Bibliotheksdienst“. 2002 Heft 8/9, S. 1058-1064 http://bibliotheksdienst.zlb.de/2002/02_08_05.pdf
10
178
El bieta Gabrys-Deutscher
Abb. 4. Konzept des Fachinformationsführers der Virtuellen Fachbibliothek
Im Fachinformationsführer verzichten wir bewusst auf die
differenzierte Bewertung der Qualität der Internetquellen. Ist eine Quelle in
den Fachinformationsführer aufgenommen, so ist dies bereits ein Indiz für die
Qualität. Die Qualität von Information kann nur in einem nutzungsrelevanten
Kontext bestimmt werden. Sie hängt in starkem Maße vom
Informationsbedarf als auch von der Qualitätswahrnehmung des Nutzers ab.
Der Fachinformationsführer liefert Antworten auf Fragen wie:
"Wo
finde
ich
Informationen
über
Fachliteratur
zur
Verfahrenstechnik?"
"Wo finde ich Informationen über Korrosionsbeständigkeit von
Werkstoffen?"
"Wo finde ich Informationen zu Forschungsprojekten auf dem
Fachgebiet Mikrosystemtechnik?"
"Wo finde ich Produzenten von korrosionsbeständigen Pumpen ?",
usw.
Wir haben in den Fachinformationsführer in der Rubrik Fachliteratur
auch fachlich strukturierte Listen mit vorformulierten Anfragen nach aktueller
Literatur aus dem Bestand der TIB aufgenommen.
Um die hohe Qualität der verzeichneten Informationsquellen zu
gewährleisten, verwenden wir bei der Auswahl der Internetquellen ähnliche
Verfahren wie bei der Auswahl der konventionellen Literatur. Auswahl und
sachliche Erschließung der Informationsquellen erfolgt durch unsere
Fachreferenten, welche die entsprechenden Fachgebiete betreuen. Der
Fachreferent kennt seine Zielgruppe und ihren Informationsbedarf als auch
den Informationsraum des Fachgebiets. Durch dieses Verfahren wird für die
konventionellen Literaturformen gewährleistet, dass der Bestand der
Bibliothek den Informationsbedarf ihrer Nutzer widerspiegelt. Es ist sinnvoll,
diese Entscheidungskompetenz auch auf die Internetquellen zu übertragen.
Virtuelle Fachbibliothek Technik ViFaTec
179
Der
Fachinformationsführer
kann
aufgrund
des
hohen
Arbeitsaufwandes bei der manuellen Auswahl, Katalogisierung, sachlichen
Erschließung und regelmäßigen Überprüfung der Informationsquellen nur
einen begrenzten Umfang haben. Die manuelle Überprüfung der
aufgenommenen Seiten ist zusätzlich zum automatischen Link-Check
notwendig, weil die Internetdienste oft ihren Dienst einstellen, ohne die Seiten
vom Netz zu nehmen, bzw. an Dritte verkaufen. In unserem
Fachinformationsführer befinden sich derzeit über 1500 Datensätze. Wie ein
Blick auf die laufend vergebene ID-Nummer zeigt, haben wir in vier Jahren
500 Datensätze löschen müssen, weil viele Portale ihren Dienst eingestellt
haben.
Fachkollegen als Informationsquelle spielen bei Ingenieuren eine sehr
wichtige Rolle. Der Fachkollege ist imstande, die Problematik sofort zu
erfassen. Die Antworten sind ballastfrei, weil er in der Regel die
Informiertheit des Fragenden gut einschätzen kann, auf das konkrete Problem
adaptiert, bewertet und in der dem Fragenden geläufigen Fachterminologie
formuliert. Vorteilhaft bei der mündlichen Kommunikation ist natürlich der
Dialog, was die Effizienz einer Informationssuche steigert und
Missverständnisse zu vermeiden hilft. Der Dialog mit Fachkollegen ist oft die
einzige Möglichkeit, Informationen zu vagen, noch nicht in der
Fachterminologie formulierten Ideen zu finden. Abgesehen von chemischen
Strukturen sind die in Bildern kodierten Informationen, z.B. eine
Apparateskizze, nicht als Input für eine Literaturrecherche zu gebrauchen.
Visualisierung hat aber eine grundlegende Bedeutung für technologisches
Denken.
Es sollen auch nicht die Nachteile mündlicher Kommunikation außer
acht gelassen werden. Der größte Nachteil dieser Kommunikationsform ist ihr
exklusiver Charakter. Einige Mitglieder der Arbeitsgruppe oder des
Unternehmens können von Informationen abgeschnitten werden. Ein anderer
Nachteil mündlicher Kommunikation liegt in der begrenzten Zahl der
Kontakte, die ein Ingenieur durchschnittlich hat. Deshalb ist besonders
wichtig, dem informationssuchenden Ingenieur bei der Suche nach Fachleuten
zu helfen. Im Fachinformationsführer werden
Kompetenznetze11,
Kooperationsbörsen und Expertendatenbanken verzeichnet. Um die Erfüllung
des Informationsbedarfs nach Fachexperten noch mehr zu unterstützen, bieten
wir die Suchmaschine Technik an.
Die Suchmaschine Technik12 informiert schwerpunktmäßig über
aktuelle
Dienstleistungsangebote
von
ingenieurrelevanten
Hochschulinstituten, außeruniversitären Forschungseinrichtungen, z.B.
Instituten der Fraunhofer-Gesellschaft und Max-Planck- Instituten sowie
Ingenieurverbänden.
Damit
wird
ein
breites
Spektrum
des
Technologietransfers abgedeckt, angefangen bei Spezialausstattungen (z.B.
Laser-Stylus-Profilometer)
über
freie
Laborkapazitäten
bis
zu
11
12
http://www.kompetenznetze.de/
http://vifatec.tib.uni-hannover.de/sut/index.php3?L=g
180
El bieta Gabrys-Deutscher
Beratungsangeboten.
Anders
als
bei
Leistungsangeboten
von
Technologietransferstellen kann mit der Suchmaschine Technik bundesweit
und fachbezogen nach Dienstleistungsangeboten aus dem Bereich der
Forschung gesucht werden. Die Suche nach fachlicher Unterstützung wird
hierdurch erheblich vereinfacht und beschleunigt.
Abb. 5. Suchmaschine Technik
Organisatorische Veränderungen in den Unternehmen und die rasante
technologische Entwicklung beeinflussen die Arbeitsweise von Ingenieuren
und stellen so die Aussagekraft von Erkenntnissen zu den
Informationsangewohnheiten in Frage. Um die Akzeptanz seitens der
Zielgruppe zu erhalten, muss die Virtuelle Fachbibliothek Technik auf diese
Änderungen reagieren. Auch die Schnelllebigkeit des Internets erfordert eine
kontinuierliche Weiterentwicklung der Virtuellen Fachbibliothek Technik.
Für den Ingenieur umfasst heutzutage der Stand der Technik auch die
internationalen Entwicklungen, vor allem in englisch- und deutschsprachigen
Ländern. ViFaTec wäre also auch für polnische Ingenieure von Interesse. Wir
sollten bei der Zusammenarbeit der Bibliotheken über die bloße gegenseitige
Kenntnisnahme und ein Verlinken unserer Informationsdienste hinaus
weiterdenken und eine grenzüberschreitende Kooperation im Bereich der
internationalen Informationsquellen anstreben. Nur so kann es uns gelingen,
einen einmaligen „single point of access“ für Ingenieure dauerhaft zur
Verfügung zu stellen.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Maria Burchard
Centrum NUKAT w Warszwie
[email protected]
Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT
a przemiany w bibliotekach
National Union Catalog NUKAT
and changes in libraries
Abstrakt
Działaj cy od prawie trzech lat katalog NUKAT powstaje metod współkatalogowania i jest
ródłem gotowych rekordów dla bibliotek współpracuj cych. Katalog centralny NUKAT:
− ułatwił uzyskanie informacji o miejscu przechowywania dokumentu w Polsce oraz o jego
dost pno ci w bibliotece lokalnej; stanowi to istotne ułatwienie w prowadzeniu
wypo ycze bibliotecznych;
− umo liwił przyspieszenie i racjonalizacj katalogowania zbiorów, poprzez organizacj
współkatalogowania wykluczaj c dublowanie pracy;
− umo liwia budowanie spójnego systemu danych w skali kraju;
− wymusza w bibliotekach współpracuj cych restrykcyjne stosowanie norm, formatów
i przepisów katalogowania oraz pod anie za zmianami w tym zakresie;
− ma wpływ na organizacj pracy w bibliotekach współpracuj cych.
Wszelkie inicjatywy i przedsi wzi cia podejmowane w bibliotekach powinny by analizowanew
kontek cie współpracy z katalogiem NUKAT i budowanej w nim informacji o zbiorach.
Słowa kluczowe
współkatalogowanie; rekordy bibliograficzne; wymiana informacji bibliograficznych;
dokumenty biblioteczne - lokalizacja; informacja o dokumentach; standardy katalogowania
Abstrakt
NUKAT has been operating for nearly three years now. It is built by means of shared
cataloging as a source of ready-made records available for downloading to all contributing
libraries.
− National Union Catalog NUKAT:
− facilitated access to information on the location and accessibility of documents in the
contributing libraries in Poland and consequently facilitated the interlibrary loan service;
− enabled rapid and rational cataloging due to shared cataloging method excluding the
duplication of work
− allows to build consistent country-wide data system;
− requires its contributors to follow uniform and up-to-date cataloging rules, formats and
standards, at the same time following the changes in the field;
− has a considerable impact on the organization of the workflow in the contributing
libraries.
All projects and initiatives developed by libraries ought to be analyzed with regard to their
potential interaction with NUKAT and information on the library collections it contains.
Key words
shared cataloging; bibliographic records; exchange of bibliographic information; library
documents - location; document information; cataloguing standards
182
Maria Burchard
1. Wprowadzenie
Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT oparty jest na
koncepcji zbiorowego katalogowania w bazie centralnej i udost pniania
bibliotekom gotowych danych do kopiowania. Jest przedsi wzi ciem
ogólnokrajowym realizowanym przez biblioteki naukowe, a w szczególno ci
biblioteki akademickie przygotowuj ce rekordy haseł wzorcowych oraz
rekordy bibliograficzne dla dokumentów gromadzonych w swoich zbiorach.
Rekordy te, po zatwierdzeniu do katalogu centralnego s nast pnie
wielokrotnie, w miar potrzeby, wykorzystywane w katalogach lokalnych
jako podstawa ich budowania. Koordynacj współkatalogowania i kontrol
wprowadzanych do NUKAT-u rekordów prowadzi zespół Centrum NUKAT
w Bibliotece Uniwersyteckiej w Warszawie.
Do tworzenia koncepcji katalogu centralnego polskie biblioteki
naukowe przyst piły w ko cu 1997 r. z baga em rekordów utworzonych w
katalogach lokalnych pod koniec lat 80. i w pierwszej połowie lat 90. Katalogi
te budowane były z wykorzystaniem rozmaitego oprogramowania
bibliotecznego obsługuj cego ró nego rodzaju, cz sto niestandardowe,
formaty zapisu danych oraz z ograniczon wiadomo ci znaczenia poj cia
kartoteki haseł wzorcowych (khw). Był to wynik prowadzonego wówczas
ywiołowo i w rozproszeniu procesu komputeryzacji katalogów
bibliotecznych. Zabrakło centralnej koordynacji i dalekowzrocznej strategii w
realizacji tego zadania. Do pracy w systemach skomputeryzowanych
biblioteki przeniosły swój warsztat wypracowany przez lata przy budowaniu
katalogów kartkowych, wraz z ró nymi lokalnymi nawykami i odr bno ciami.
Nie było warunków, przede wszystkim finansowych, ale tak e odpowiedniej
dojrzało ci rodowiska bibliotekarskiego, aby komputeryzacj katalogów
bibliotecznych rozpocz od zbudowania katalogu centralnego, a dopiero w
drugiej kolejno ci budowa katalogi lokalne jako jego pochodne [3] [4]. Nie
potrafili my dostrzec nadzwyczajnych mo liwo ci, jakie niosła niedoskonała
jeszcze wówczas ł czno
sieciowa. Nie dostrzegano równie potrzeby
współpracy i nie było powszechnej gotowo ci do poł czonego działania.
Jedyne inicjatywy wspólne zrealizowane w gronie bibliotek u ytkuj cych
system VTLS, odbierane były jako utrudnienie katalogowania i odbieranie
autonomii bibliotekom [1] [2]. Takie wła nie były reakcje na przygotowane
teoretycznie przez Ann Paluszkiewicz, a nast pnie upowszechniane poprzez
szkolenia i wdra ane od pocz tku w bibliotekach u ytkuj cych system VTLS,
zagadnienia podstawowe dotycz ce zasad tworzenia i stosowania rekordów
khw oraz stosowania formatu - pocz tkowo USMARC, pó niej MARC 21 [6]
[7]. Były to inicjatywy oddolne, dzi ki którym została zapocz tkowana w
1993 r. Centralna Kartoteka Haseł Wzorcowych (CKHW) [1], a w 1995 r.
Centralny Katalog Czasopism (CKTCz) [5]. Obie te bazy jako jedyne z
utworzonych w latach 90. zostały pó niej wykorzystane w katalogu
centralnym NUKAT i s w nim nadal rozwijane.
Jeszcze na etapie projektowania katalogu centralnego cierały si dwa
pogl dy na temat jego kształtu [2]. Cz
zespołu projektantów sprzeciwiała
Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT…
183
si rygorystycznemu nakazowi sporz dzania i stosowania w katalogu
centralnym rekordów khw i budowaniu tego katalogu w trybie online za
pomoc klienta systemu centralnego. Ponadto forsowany był pomysł scalenia
w bazie katalogu centralnego niejednorodnych danych z istniej cych
katalogów lokalnych. Akcentowano przy tym funkcj informacyjn
budowanej bazy, a nie brano pod uwag konsekwencji wynikaj cych z takiego
posuni cia. Tymczasem u progu 21 w. Polsce potrzebne było zbudowanie
wreszcie ródła gotowych rekordów, a wi c zespołowo tworzonego zbioru
prawidłowych, wiarygodnych danych. Tylko takie przedsi wzi cie mogło
przyczyni si do jako ciowej zmiany w budowaniu dost pnego w Internecie
systemu informacji o zbiorach polskich bibliotek. Ró nego rodzaju katalogi
centralne, b d ce wynikiem sumowania dorobku wielu bibliotek, od lat
prowadzi Biblioteka Narodowa, ale słu one li tylko informacji, nie zawsze
zreszt precyzyjnej z powodu braku konsekwentnego stosowania kontroli za
pomoc khw oraz zastosowania innych znanych i dost pnych rozwi za , które
uczyniłyby z nich katalogi na miar dzisiejszych mo liwo ci i potrzeb.
2. Tempo i poziom katalogowania
Katalog centralny NUKAT wkrótce zako czy trzeci rok działania.
Zaanga owanych w jego budowanie jest obecnie 49 bibliotek, w tym
wszystkie najwi ksze w kraju biblioteki akademickie1. Blisko dziesi
nast pnych wyraziło gotowo współpracy i obj tych b dzie najbli szym
szkoleniem planowanym na maj 2005 r.
Czy utworzenie katalogu centralnego NUKAT wpłyn ło na przemiany
w bibliotekarstwie polskim? Z pewno ci tak. Najbardziej spektakularnym
skutkiem utworzenia katalogu centralnego NUKAT jest przyspieszenie
budowania katalogów lokalnych, podniesienie poziomu katalogowania oraz
widoczna w rodowisku bibliotekarskim zmiana podej cia do tego
zagadnienia. Nikt dzi nie kwestionuje potrzeby stosowania w katalogu
komputerowym rekordów kartoteki haseł wzorcowych pochodz cych
z jednego centralnego zbioru. Biblioteki, które jeszcze jej nie stosuj , skazuj
si na marginalizacj i pr dzej czy pó niej b d musiały si zmierzy
z problemem ujednoliconego dost pu do danych.
Współkatalogowanie w bazie centralnej, cecha katalogu, która budziła
tyle obaw, przyniosła wspaniały - prognozowany zreszt efekt - likwidacj
wielokrotnego katalogowania tych samych dokumentów i obni enie jego
kosztów. Ka dy dokument skatalogowany jeden raz do katalogu centralnego
jest wielokrotnie wykorzystywany w katalogach lokalnych. Biblioteki zyskały
czas na systematyczne katalogowanie dokumentów zarejestrowanych dot d
jedynie w katalogach kartkowych. Dokumenty najnowsze, najcz ciej
powtarzaj ce si w bibliotekach, powielane s wielokrotnie w katalogach
lokalnych (nawet do 27 razy). Po 33 miesi cach współkatalogowania
w katalogach lokalnych bibliotek współpracuj cych z NUKAT-em w ród
1
Lista bibliotek współtworz cych NUKAT dost pna jest w Internecie na stronie: www.nukat.edu.pl.
184
Maria Burchard
rekordów skopiowanych rednio 58% to rekordy autorstwa innych bibliotek,
a tylko 42% to rekordy własne.
Wkład bibliotek w zawarto katalogu centralnego oczywi cie nie jest
równomierny. S biblioteki, w których liczba rekordów skopiowanych
z katalogu
NUKAT
wielokrotnie
przewy sza
liczb
rekordów
wprowadzonych. S te takie, które ci gle wi cej rekordów wprowadzaj ni
kopiuj i na współkatalogowaniu zyskuj mniej ni 50%. Zale y to od wielu
czynników. Najwi kszy wkład w opracowanie rekordów do katalogu
centralnego wnosz du e biblioteki uniwersyteckie, które otrzymuj
egzemplarz obowi zkowy, realizuj znacz ce zakupy i posiadaj du e
wyspecjalizowane w katalogowaniu zespoły bibliotekarzy. Jest jak najbardziej
po dane, aby katalogowanie koncentrowało si w takich bibliotekach. Je li
praca w nich jest dobrze zorganizowana, to i korzy ci ze współkatalogowania
s znacz ce, a przyspieszenie rozwoju katalogu lokalnego widoczne. Dobrym
przykładem jest tutaj Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie, która
wprowadziła do NUKAT-u najwi cej rekordów bibliograficznych (ł cznie dla
dokumentów zwartych i ci głych) - 72 258, ale dzi ki kopiowaniu, obok
rekordów własnych pozyskała do katalogu lokalnego 55 294 rekordy
autorstwa innych bibliotek, powi kszaj c go ł cznie w ci gu niespełna trzech
lat o 127 452 rekordy. Stanowi to 35% zawarto ci całego katalogu
komputerowego BUW. Warto doda , e pozostał cz
katalogu - 65% BUW
budowała od 1994 r., czyli ponad 8 lat przeznaczaj c dodatkowo, w okresie
przed przeprowadzk do nowego gmachu, niemałe rodki na retrokonwersj
katalogów kartkowych.W 27 bibliotekach współkataloguj cych liczba
rekordów autorstwa innych bibliotek skopiowanych do katalogu lokalnego
przewy sza liczb skopiowanych rekordów własnych - w 11 przypadkach
kilkakrotnie.
Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT…
185
Wykres 1. Przyrost rekordów wprowadzanych do katalogu centralnego NUKAT i z niego
kopiowanych w latach 2002-2005
1200000
1000000
800000
600000
400000
200000
0
cze-02 gru-02 gru-03 gru-04 mar-05
Rekordy khw
Rek.bibliogr. wprow. ogółem
Rekordy bibliogr. skopiowane ogółem
Istotne zmiany w rozkładzie współkatalogowania mo e przynie
przył czenie si Biblioteki Narodowej do współpracy z katalogiem NUKAT.
Jest ona zainteresowana przej ciem katalogowania wpływu bie cego
wydawnictw polskich. Rysuje si zatem szansa na racjonalny podział pracy.
Biblioteka Narodowa b dzie wydawa „Przewodnik Bibliograficzny”na
podstawie rekordów przez siebie opracowanych, biblioteki akademickie zajm
si katalogowaniem wydawnictw zagranicznych i retrokonwersj , a rekordy
dla wydawnictw polskich skopiuj . Układ zapowiada si bardzo korzystnie,
pod warunkiem, e Biblioteka Narodowa b dzie katalogowała wystarczaj co
szybko, tak jak potrzebuj tego biblioteki akademickie.
3. Wpływ współkatalogowania na organizacj pracy w bibliotekach
Opracowanie rekordów do katalogu centralnego wymaga sporych
umiej tno ci i do wiadczenia. Wymaga te prowadzenia katalogowania ci le
według obowi zuj cych w katalogu NUKAT procedur dotycz cych kolejno ci
przygotowywania i modyfikowania rekordów oraz wzajemnego ich wi zania.
Je li biblioteka nie przystosuje wewn trznej organizacji pracy do ustalonych
w katalogu NUKAT procedur, współkatalogowanie staje si dla niej
uci liwe. Wydłu a si opracowanie jednego dokumentu i oczekiwanie
na mo liwo skopiowania z NUKAT-u rekordu do własnego katalogu.
Jakie czynno ci zwi zane z drog ksi ki w bibliotece powinny
zosta
zrewidowane i przystosowane do nowych warunków
katalogowania?
Uczestniczenie
we
współkatalogowaniu
stwarza
nowe
nie wyst puj ce dotychczas sytuacje. Dokument, który wpłyn ł do biblioteki,
mo e ju mie pełny rekord bibliograficzny w katalogu centralnym, mo e
186
Maria Burchard
tak e mie rekord, ale bez charakterystyki przedmiotowej, mo e wreszcie
wymaga pełnego opracowania ł cznie z rekordami khw. W ka dym z tych
przypadków dokument powinien by skierowany na inn
cie k
opracowania. Warto wi c zadba o stworzenie, ju na samym pocz tku drogi
ksi ki, stanowiska zajmuj cego si kopiowaniem rekordów z katalogu
centralnego i kierowaniem dokumentów do wła ciwego opracowania. W ten
sposób cz
z nich mo e by bardzo szybko przygotowana do udost pnienia.
W realizacji współkatalogowania istotne jest tak e tempo przygotowywania
rekordów bibliograficznych i kontrolowania ich na poziomie lokalnym. W
interesie biblioteki jest, aby jak najszybciej nada im status, który powoduje
podj cie kontroli tych rekordów przez administratorów Centrum NUKAT.
Przetrzymywanie rekordów, wydłu anie ich przygotowania zwi ksza
prawdopodobie stwo, e do katalogu centralnego wejd rekordy sprawniej
przygotowane przez inne biblioteki i mo e si okaza , e czas ju wło ony w
danej bibliotece w przygotowanie rekordów został stracony.
Warte rozwa enia jest poł czenie tworzenia rekordu bibliograficznego
z opracowaniem przedmiotowym przy jednym stanowisku pracy. Taka zmiana
organizacji katalogowania skraca czas pracy nad jednym dokumentem i jest
korzystna z punktu widzenia efektywno ci pracy administratorów katalogu
centralnego. Pełny rekord bibliograficzny kontrolowany jest jednokrotnie.
Rekord bez charakterystyki przedmiotowej wraca do kontroli przynajmniej
jeszcze jeden raz, gdy inny bibliotekarz uzupełni w nim tematy. Tego rodzaju
zmiana w organizacji katalogowania nie jest prosta. Podział na tzw.
katalogowanie formalne i opracowanie przedmiotowe jest bibliotekach
polskich gł boko zakorzeniony w tradycji i wszelkie próby zmian napotykaj
na du y opór bibliotekarzy.
4. Centralny system informacji o zbiorach bibliotek
Poprzez kopiowanie rekordów bibliograficznych z katalogu
centralnego do katalogu lokalnego biblioteki uczestnicz w budowaniu
centralnego systemu informacji o miejscu przechowywania dokumentów
znajduj cych si w polskich w bibliotekach naukowych. Jest to korzystny dla
obu stron dodatkowy efekt współkatalogowania, który wpływa na warto
informacyjn budowanego wspólnie w katalogu NUKAT zbioru rekordów.
Zatem rozwój katalogu centralnego, to przede wszystkim coraz pełniejszy
dost p do informacji o miejscu przechowywania skatalogowanych w NUKAT
dokumentów. Obecnie w katalogu NUKAT to ponad 440 000 rekordów
bibliograficznych doł czonych jest ponad milion symboli bibliotek. Oznacza
to, e ponad milion rekordów bibliograficznych znajduj cych si
w katalogach lokalnych bibliotek zostało skopiowanych z NUKAT-u2.
rednio miesi cznie pobieranych jest do katalogów lokalnych ponad 31 000
rekordów bibliograficznych i o tyle symboli bibliotek podnosi si w ka dym
miesi cu warto informacyjna katalogu centralnego.
2
Według statystyki do 3.04.2005 r. do katalogów lokalnych skopiowano z NUKAT-u 1 036 354 rekordów
bibliograficznych.
Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT…
187
Katalog centralny powinien by jako pierwszy przeszukiwany przez
o rodki informacji oraz wypo yczalnie mi dzybiblioteczne w poszczególnych
bibliotekach. Zapis w katalogu centralnym pozwala bowiem skierowa
czytelnika do najbli szej mu, czasami s siedniej biblioteki. Ponadto
wykorzystuj c hiperł cze od nazwy biblioteki doł czonej do rekordu
dokumentu w katalogu centralnym, mo emy dosta si do kopii danego
rekordu w katalogu lokalnym okre lonej biblioteki i uzyska informacj
o dost pno ci tego dokumentu.
Godne polecenia jest tak e okresowe porównywanie zawarto ci
dawnego katalogu lokalnego, zarówno komputerowego z okresu przed
powstaniem katalogu centralnego, jak i kartkowego z baz NUKAT oraz
systematyczna wymiana starych rekordów lub opisów kartkowych na rekordy
z katalogu centralnego. Jest to łatwy i mało kosztowny sposób na „bierne”
rekatalogowanie, przynosz cy po ytek zarówno bibliotece, która ujednolica
i rozbudowuje swój katalog lokalny, jak i z punktu widzenia katalogu
NUKAT, w którym dopełniana jest informacja o miejscu przechowywania
dokumentów.
5. NUKAT jako czynnik budowy nowoczesnego bibliotekarstwa
Realizowanie współkatalogowania na tak du
skal , jak to ma
miejsce w katalogu NUKAT, stwarza dobre warunki do krytycznej obserwacji
i oceny przyj tych i stosowanych w polskim bibliotekarstwie metod
katalogowania. Nakłada tak e na zespół Centrum NUKAT obowi zek
ledzenia przemian w bibliotekarstwie mi dzynarodowym, formatach,
przepisach katalogowania, a tak e zasadach tworzenia i stosowania rekordów
haseł wzorcowych oraz w rozwoju j zyków informacyjnych. Konieczne jest
konfrontowanie przemian z praktyk realizowan w polskim katalogowaniu,
pod anie za nimi, aby wspólnie wytwarzane dane były najwy szej jako ci,
przygotowane na rozwój systemów komputerowych i pełne wykorzystanie
oferowanych przez nie narz dzi. Od pocz tku komputeryzacji katalogów
najpierw biblioteki akademickie, pó niej Centrum Formatów i Kartotek Haseł
Wzorcowych i wreszcie Centrum NUKAT pełniły w tym zakresie wiod c
rol propaguj c nowoczesne katalogowanie poprzez organizowanie szkole
oraz przygotowywanie prac metodycznych. Obecnie, na mocy
przygotowywanego porozumienia, zadania te b d dzielone pomi dzy
Centrum NUKAT i Instytut Bibliograficzny Biblioteki Narodowej. Pierwszym
rezultatem wspólnych działa tych jednostek b d nieco zmienione zasady
katalogowania ksi ek, wypracowane na podstawie zmian w przepisach
mi dzynarodowych, od dawna prowadzonych dyskusji i ustale w grupie
bibliotek akademickich, analizy powtarzaj cych si bł dów w katalogowaniu
oraz propozycji i oczekiwa Biblioteki Narodowej. Nowa wersja formatu
MARC 21 rekordu bibliograficznego dla ksi ki zostanie niebawem
ogłoszona i wdro ona do stosowania we wszystkich współkataloguj cych
bibliotekach. Przyczyni si to istotnie do szerokiego upowszechnienia i
szybkiego wdro enia w polskich bibliotekach najnowszych uzgodnionych
188
Maria Burchard
zasad katalogowania. Zastosowanie ich w katalogu centralnym stopniowo
przeło y si na popraw jako ci danych w katalogach lokalnych bibliotek
współpracuj cych. Na podstawie porównania numerów kontrolnych rekordów
macierzystych i ich wszystkich kopii, wszelkie modyfikacje wprowadzone do
rekordów w katalogu NUKAT przeniesione zostan automatycznie do kopii
tych rekordów w katalogach lokalnych.
Katalog centralny NUKAT oferuje u ytkownikom dwa znacz ce
podzbiory danych. Zbiór rekordów bibliograficznych oraz ponad milionowy
zbiór rekordów kartoteki haseł wzorcowych3. Ten ostatni ma znaczenie
szczególne. Zgromadzone w nim ujednolicone nazwy osobowe, nazwy ciał
zbiorowych nie powinny by
kojarzone wył cznie z katalogami
bibliotecznymi. Maj one bowiem wymiar uniwersalny i powinny by
wykorzystywane jako klucze dost pu do ró nego rodzaju baz informacyjnych,
w przyszło ci tak e baz archiwalnych i muzealnych. Jest to jeden ze
sprawdzonych sposobów panowania nad chaosem i zapewnienia
kompleksowej odpowiedzi na pytania zadawane przez coraz bardziej
wymagaj cego u ytkownika.
6. Zako czenie
Organizacja i procedura wprowadzania, kopiowania oraz aktualizacji
danych w katalogu NUKAT powoduj , e wszyscy zarejestrowani w katalogu
bibliotekarze pracuj dla wszystkich. Przygotowany przez jednego
bibliotekarza rekord bibliograficzny trafia do wielu katalogów, przygotowany
przez innego rekord khw trafia do wielu katalogów słu c w ka dym jako
punkt dost pu do wielu rekordów bibliograficznych. Utworzone przez jednego
bibliotekarza rozwini te hasło przedmiotowe słu y innym do tematowania
wielu dokumentów. Dodany do rekordu bibliograficznego temat dokumentu
pojawia si we wszystkich kopiach tego rekordu, je li biblioteki sobie tego
ycz . Współpraca w katalogu centralnym przełamała izolacj bibliotek.
Przyniosła nie tylko korzy ci. Nało yła na bibliotekarzy zobowi zanie do
pracy na najwy szym poziomie oraz wymusiła akceptacj w swoim katalogu
rekordów i modyfikacji wykonanych przez innych bibliotekarzy. Ró nego
rodzaju działania wył cznie na poziomie katalogu lokalnego straciły sens. Nie
wszyscy potrafi si z tym pogodzi . Niektórzy z du ym zapałem przerabiaj
cudze rekordy, usiłuj obroni lokalne rozwi zania, które w dłu szej
perspektywie s nie do obrony. Nale y si bowiem pogodzi z faktem, e
katalogi ulokowane w Internecie przestały by nasze, a stały si wspólne.
Mo na je ogl da z ka dego zak tka wiata i dla ka dego powinny by
zrozumiałe. Dlatego jedyne reguły, których nale y restrykcyjnie przestrzega ,
to s mi dzynarodowe normy i standardy. Ich stosowanie gwarantuje
mi dzynarodowe porozumienie. Rozwi zania lokalne prowadza do izolacji.
Nale y sobie zdawa spraw , e krok, który wykonało bibliotekarstwo
polskie rozpoczynaj c współkatalogowania w NUKAT jest wej ciem na drog
3
1 132 568 rekordów khw w dniu 3.04.2005 r.
Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny NUKAT…
189
kolejnych przemian. Wa ne jest, aby prowadziła ona we wła ciwym kierunku
i na pewno łatwiej odnale ten kierunek w zespole.
Bibliografia
[1] Burchard M.: Centralna baza haseł wzorcowych bibliotek akademickich. „Zagadnienia
Informacji Naukowej”. 1996 nr 2, s. 11-16.
[2] Kompromis w sprawie Narodowego Uniwersalnego Katalogu Centralnego NUKAT.
„Bibliotekarz”. 2000 nr 10, s. 4-7.
[3] Grabowska M.: Problemy koordynacji automatyzacji bibliotek w Polsce. [W:]
Komputeryzacja bibliotek: materiały z konferencji (24-26 maja 1993, Toru ). Toru 1994,
s. 31-46.
[4] wiatowe trendy rozwoju komputerowych systemów bibliotecznych. [W:] Komputery w
bibliotekach - Polska ’94: materiały z Ogólnopolskiej Konferencji Stowarzyszenia
Bibliotekarzy Polskich: I Forum SBP ’94 (Chorzów, 10-12 czerwca 1994). Warszawa
1994, s. 30-40.
[5] Suszko-Sobina I.: Centralny katalog wydawnictw ci głych 1995-1998. [W:] Materiały
na mi dzynarodow konferencje nt.: „Współpraca bibliotek naukowych w zakresie
automatyzacji” (Kraków, 16-19 listopada 1998). Warszawa 1998, s. 41-46.
[6] Paluszkiewicz A.: Struktura danych w skomputeryzowanych katalogach bibliotecznych.
„Bibliotekarz”. 1993 nr 12, s. 6-8.
[7] Formaty USMARC wykorzystywane w zautomatyzowanych systemach bibliotecznych.
„Przegl d Biblioteczny”. 1994 nr 1/2, s. 45-54.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Bo ena Bednarek-Michalska
Uniwersytet im. Mikołaja Kopernika w Toruniu
Biblioteka Uniwersytecka
Elektroniczna Biblioteka EBIB, Warszawa
[email protected]
Czy Open Access powinien by dla nas wa ny?
Is Open Access important?
Abstrakt
Spogl daj c w przyszło
z my l o budowaniu społecze stwa informacyjnego, widz c
zagro enia, jakie niesie komercjalizacja wiedzy i dost p do niej, warto zastanowi si nad now
rol bibliotek w nowym millennium. Rola ta niew tpliwie b dzie zwi zana z budowaniem
odmiennych zasobów wiedzy i udost pnianiem ich w nieco inny sposób. W zwi zku z tym
wa nym jest, by my przyjrzeli si , jak przygotowuje si do tego procesu wiat i poznali
inicjatyw Open Access, która nie jest w Polsce popularna, a w wiecie przybrała ju ogromne
rozmiary. Tak e na starym kontynencie powoli wpływa na decyzje Parlamentu Europejskiego i
rz dów niektórych pa stw. Dlaczego wg autorki inicjatywa ta jest tak wa na? Czy Polska musi
w ni wej ? Artykuł b dzie prób odpowiedzi na te pytania. Technologie tak dalece zmieniły
dost p do wiedzy, e nale y od nowa pewne procesy rozstrzygn , nazwa i poprowadzi .
rodowiska naukowe i bibliotekarskie musz zweryfikowa swój dotychczasowy pogl d na
udost pnianie wiedzy. Zastanowi si , czy nie powinien on by bardziej zorientowany na
u ytkownika, który znajduje si w centrum zainteresowania, gdzie przestrzega si jego
niezbywalnych praw do dost pu do informacji i edukacji - praw człowieka zapisanych w
Deklaracji ONZ. Nieograniczony dost p do wiedzy jest najwi kszym wrogiem nietolerancji, a w
dłu szym okresie podnosi jako
ycia wszystkich ludzi i zapewnia osi gni cie wysokiego
poziomu rozwoju cywilizacyjnego i gospodarczego. Bibliotekarze mog wspomóc proces
budowania nieograniczonego dost pu do zasobów wiedzy, dzi ki temu mog wyznaczy sobie
główny i nadrz dny cel, któremu b d w najbli szych latach słu y .
Słowa kluczowe
wolny dost p do wiedzy; informacja; społecze stwo informacyjne; zasoby wiedzy
Abstract
Looking into the future and thinking about building an information society, seeing threats of
commercialization of knowledge and its access, we should consider the new role of libraries in
the new millennium. The role will undoubtedly be connected with building different knowledge
resources and creating different types of access to it. Therefore, it is important to observe the
world'
s effort in the field in the form of the widely popular Open Access initiative, still relatively
unknown in Poland. It has begun to influence the decisions of the European Parliament and
governments of some countries. Why is the initiative important, according to the author? New
technologies have changed access to knowledge to such an extent that some processes must be
rethought, renamed and implemented. Scientific and library communities must verify their
previous views on knowledge dissemination. They should consider orienting it more towards the
user, who is in the center of attention, and who has rights of access to information and
education as specified in the UN Declaration on Human Rights. Unrestricted access to
knowledge is the biggest enemy of intolerance, and in the long run improves the quality of life
of all people, leading to high level of civilization and economic development. Librarians can
assist in the process of building unrestricted access to knowledge resources and thus find the
ulterior goal to reach in the coming years.
Czy Open Access powinien by dla nas wa ny?
191
Key words
open access; information; information society; information management; knowledge resources
1. Obywatel – informacja i wiedza
Społecze stwo informacyjne to nowy typ wła nie powstaj cego
społecze stwa, którego rozwój opiera si o szybkie zmiany technologiczne,
telekomunikacyjne i mentalno ciowe. Specjali ci zajmuj cy si
przekształceniami społecznymi ostatnich lat twierdz , e warunki, jakie
nale y spełni , eby w ogóle mówi o społecze stwie informacyjnym, to s
przede wszystkim: zbudowanie sieci, dost pnej dla ka dego obywatela,
stworzenie zasobów informacji, które b d mu słu yły i produktywne ich
wykorzystanie. Traktujemy informacj jak towar, produkt kreuj cy czy
wpływaj cy na konkretny zysk firmy. Przy czym zysk ten mo e by ró nie
postrzegany, w zale no ci od instytucji, która go wytworzy. Inaczej zysk
b dzie postrzegała instytucja publiczna, inaczej firma komercyjna.
Jednakowo musimy pami ta , e informacja b dzie wpływała na nasze ycie
codzienne w skali znacznie szerszej ni dotychczas. Ju zreszt tak si
dzieje [1].
Je li warunkiem koniecznym jest budowanie zasobów wiedzy
dost pnych dla ka dego obywatela, z ka dego miejsca w pa stwie, to jaki
system przepływu informacji i wiedzy ma zbudowa pa stwo obywatelskie?
Otwarty czy zamkni ty? Tani czy drogi? To s pytania, jakie sobie tej chwili
stawiamy.
Z dokumentów wiatowych i europejskich omawiaj cych zasady
budowania społecze stwa informacyjnego wynika, e system przepływu
informacji ma by zorientowany na jej u ytkownika. Prawa człowieka
i obywatela (por. Deklaracj Praw Człowieka) s tak kreowane, e wypływa
z nich jasno, i ka dy człowiek powinien mie niezbywalne prawo dost pu
do informacji i edukacji. A komentarze do tych zapisów mówi wyra nie,
e nieograniczony dost p do wiedzy jest najwi kszym wrogiem nietolerancji,
podnosi jako
ycia wszystkich ludzi, a pa stwom ma zapewni osi gni cie
wysokiego poziomu rozwoju cywilizacyjnego i gospodarczego.
Rekomendowane przez ONZ cele, wynikaj ce z Deklaracji
Millennium1, które powinni my osi gn jako wiatowa społeczno do 2015
roku, s nast puj ce:
a)
podł czenie wsi do sieci i zało enie tam punktów dost pu do Internetu;
b)
podł czenie wszystkich szkół do sieci;
c)
podł czenie wszystkich centrów naukowych do sieci;
1
Resolution adopted by the General Assembly [without reference to a Main Committee (A/55/L.2)] 55/2.
United Nations Millennium Declaration [dok. elektr.]
http://www.un.org/millennium/declaration/ares552e.htm [odczyt 18.04.2005].
192
Bo ena Bednarek-Michalska
d)
podł czenie wszystkich bibliotek, archiwów, muzeów i centrów kultury
do sieci;
e)
podł czenie szpitali i przychodni zdrowia do sieci;
f)
podł czenie wszystkich agend rz dowych do sieci;
g)
zbudowanie nowych programów nauczania, które b d odpowiadały
ideom budowania społecze stwa informacyjnego;
h)
zbudowanie zasobów wiedzy i zapewnienie rozwoju technologii
wspomagaj cych udost pnianie tych zasobów we wszystkich j zykach;
i)
zapewnienie wszystkim dost pu do mass-mediów;
j)
zapewnienie dost pu do nowych technologii połowie populacji wiata.
Cele powy sze mog nie zosta osi gni te, je li nadal b dziemy mieli
te ograniczenia, które wyst puj dzi i z którymi si ci gle borykamy.
2. Globalizacja i komercjalizacja wiedzy
Ambitne zapisy znajduj ce si w deklaracjach organizacji czy
konstytucjach pa stw nie wsz dzie i niejednako przekładaj si na praktyk
i codzienno . Co z tego, e wszyscy wiemy, jakie prawa nam powinny
przysługiwa , a nawet ju przysługuj w wielu rozwini tych krajach, kiedy
zapisy sobie, a ycie sobie. Nadal edukacja, wiedza czy informacja nie jest
dost pna wszystkim i nie jest dost pna za darmo. Najlepsze szkoły kosztuj ,
wiedz i informacj ch tniej si handluje, ni udost pnia j za darmo; jest to
w dzisiejszych czasach DOSKONAŁY TOWAR.
Pot ne koncerny wydawnicze, prasowe, medialne, które ł cz si
w jeszcze wi ksze, globalizacja wchodz ca w obszar pozyskiwania informacji
i przetwarzania jej, powoduj , e coraz wi kszemu zawłaszczeniu podlegaj
wszelkiego rodzaju dane, tak e naukowe. Trend ten, który nasilił si
w ostatnim czasie przez rozwój sieci i technologii komputerowych,
spowodował niepokój w wiecie nauki, zwłaszcza w ród tych, którzy nadal
postrzegaj prac na polu nauki jako słu b ludzko ci, nie jako sposób na
dorobienie si maj tku. Ruch Open Access zrodził si wła nie z tego
niepokoju.
3. Dost p do wiedzy - ograniczenia
Open Access jest ruchem walcz cym o wolny i darmowy dost p do
cyfrowych zasobów wiedzy. Znane s nam tak e inne inicjatywy, które id
dokładnie w tym samym kierunku, ale dotycz np. walki o rozwój wolnego
oprogramowania, nie patentowania softwaru, takie jak GNU2, czy
poluzowania ogranicze prawa autorskiego, takie jak Creative Commons [3].
Dookoła, czy mo e wobec Internetu, kształtuj si zatem ró ne
postawy społeczne (otwarte lub zamkni te) i wynikaj ce z tego wolno ci lub
ograniczenia – zarówno finansowe, jak i prawne czy biurokratyczne. Ludzie
albo widz w tym medium doskonały obszar do zarobienia du ych pieni dzy
(np. na produkowaniu informacji i usług o ni opartych), albo przestrze
2
GNU - http://www.gnu.org.pl/ [odczyt 18.04.2005].
Czy Open Access powinien by dla nas wa ny?
193
swobody absolutnej, która pozwala na darmowe wykorzystanie wszystkich
zasobów sieci do podnoszenia własnej edukacji i poznawania wiata oraz
przestrze wolnej kreacji i promocji twórczo ci.
Banalnym przykładem post powania komercjalizacji zasobów mo e
by dost p do archiwów czasopism. Par lat temu Gazeta Wyborcza
i Rzeczpospolita dawały wolny dost p do swoich baz danych i artykułów,
teraz trzeba im za to płaci . Czy nie kłóci si to z misj dzienników (prawo
prasowe), które popularyzuj na swoich łamach jak najszerszy dost p do
informacji i edukacji, cz sto tak e upominaj władze pa stwowe,
przypominaj c jednocze nie, czym jest społecze stwo obywatelskie? Je li
gazety całego wiata zrobi to samo, jednocze nie przestaj c drukowa wersje
tradycyjne (bo to te przestanie si opłaca ), ile bibliotek b dzie sta na
opłacenie subskrypcji dost pu do wszystkich gazet? Jaki b dzie dost p
kolejnych pokole do archiwów czasopism? Co nas czeka? Wiedza dost pna
dla wybranych i bogatych? Czy o taki model i system nam chodzi?
To samo z bazami danych adresowymi, encyklopediami czy
informacj gospodarcz . Obawiam si , e im „dalej w las”, tym wi cej
wyprodukujemy sobie zakazów dotycz cych nie tylko przepływu informacji,
ale i rozwoju technologii. Ogranicze nam przybywa, zarówno tych
wypływaj cych z podnoszenia kosztów jak i regulowania wszystkiego, co da
si uregulowa . Internet wydawał si nam w latach 90. oaz wolno ci, ale dzi
do Internetu wkracza wolno porz dek prawny i wiele z nim zwi zanych
ogranicze .
4. Nowa sytuacja bibliotek
W takiej oto nowej sytuacji znalazła si nauka a z ni biblioteki,
których misja od wieków jest jednaka i jasna. Udost pnia dziedzictwo nauki
i kultury ka demu i za darmo, w dogodnych warunkach. Z jednej strony t
wielk przeszkod w dost pie do wiedzy s restrykcje wynikaj ce
z nadmiernej ochrony niektórych praw, z drugiej rosn ce koszty wytworzenia
i dost pu do wiedzy. Jak poradzi sobie z tymi problemami, by zachowa
star , jak wiat, rol bibliotek i słu ebn misj nauki?
Prze led my dla przykładu zapisy dotycz ce opłat opublikowane na
stronach Polskiej Biblioteki Internetowej (www.pbi.edu.pl) , która z zało enia
miała by bezpłatna i dost pna ka demu obywatelowi; pokazuj one skal
problemu: Konieczno
ochrony praw autorskich osób uprawnionych
powoduje, i zostanie opracowany równie katalog dzieł dost pnych
odpłatnie, zgodnie z wol uprawnionych do dzieł. Trwaj prace nad
warunkami i form realizacji płatno ci za dost p do płatnych pozycji
bibliotecznych. W ród mo liwych rozwi za znajduj si opłaty przez SMS,
konta indywidualne u ytkowników lub banki elektroniczne. W tych
rozwi zaniach b d uwzgl dniane dwa warianty opłat. Opłaty ponoszone
przez PBI jako udost pniaj c utwór w postaci pliku elektronicznego oraz
opłaty za ewentualne kopiowanie plików na dysk u ytkownika.
194
Bo ena Bednarek-Michalska
Je li biblioteki przerzuc płatno ci za udost pnianie dzieł na barki
czytelników, to jak rol rezerwuje sobie w tym zakresie pa stwo
obywatelskie, utrzymywane przez tego samego czytelnika? Czy tylko
stra nika restrykcyjnego prawa i podpisuj cego gołosłowne deklaracje
o równym dost pie obywatela do edukacji? A mo e te koszty powinno
ponie Pa stwo wpłacaj c organizacjom zbieraj cym tantiemy odpowiednie
kwoty? A mo e sami autorzy dobrze zastanowi si , co dla nich jest
wa niejsze, popularno i wzrost czytelnictwa czy tantiemy? Czy biblioteki
maj opustosze z powodu rosn cych kosztów, wprowadzania opłat za
wypo yczenia ksi ek, płyt, filmów i wszelkich wytworów nauki czy kultury?
A co z tantiemami i prawami autorskimi naukowców, jakie organizacje b d
zbiera tantiemy dla nich?
Zmierzamy prost drog do sytuacji, gdzie twórcom nie wystarcza ju
jednorazowa płatno , jak dostawali do tej pory za swój wytwór, ale musz
pobiera pieni dze od ka dego u ycia dzieła. Fryzjerzy i taksówkarze musz
płaci za słuchanie przez ich klientów piosenek, czytelnicy za wypo yczon
ka dorazowo powie , mo e i dziennikarzom te si nale tantiemy za
wysłuchiwanie w radio czy telewizji ka dego komunikatu przez nich
wyprodukowanego? A jak policzy , ile razy została po yczona ksi ka
Stanisława Lema, a ile razy Małgorzaty Musierowicz? B dziemy to liczy
w bibliotekach i wysyła pieni dze do organizacji zarz dzaj cych prawami,
które zapłac autorom sprawiedliwie wg stopnia zaczytania dzieła?
Je li restrykcje prawne b d nadal zmierzały w tym kierunku, to nie
mamy co marzy o zbudowaniu społecze stwa informacyjnego. Je li sami
twórcy nie u wiadomi sobie jasno, e prawo autorskie zacznie działa na ich
niekorzy , bo ograniczy ich popularno , zasi g oddziaływania na wiat,
zmieni czytelnictwo i odbiór kultury, zubo y intelektualnie młodych, to
przyjdzie nam powalczy dłu ej o prawo do uczestnictwa w kulturze. Nie
mo emy dopu ci do sytuacji, w której w bibliotekach cyfrowych b dziemy
mie tylko dzieła stare, sprzed 70 lat, na które wygasły prawa autorskie
i dlatego mo na je wypo ycza czy pokazywa w sieci do woli. Kto je b dzie
czytał, jaki odsetek społecze stwa? I jaki z tego wyniknie obraz wiata?
Je li pa stwo, tworz ce prawo, widzi tak budowanie społecze stwa
wiedzy, budowanie zasobów i dost pu do nich, obci aj c podwójnie swoich
obywateli kosztami tego procesu, to nie mamy szans na rozwój.
5. Bibliotekarze wobec Open Access
Dlatego powinni my wchodzi
w inicjatyw
Open Access
i współtworzy nowe zasady udost pniania dziedzictwa kultury, nowe modele
finansowania dost pu do wiedzy, nowe platformy archiwizacji zasobów, inne
prawo – powinni my mie na uwadze wszystkie elementy godz ce racje
zarówno autorów, dostawców wiedzy, producentów, jak i bibliotekarzy,
archiwistów czy muzealników działaj cych dla dobra całego społecze stwa.
Bibliotekarze nie b d w ramach tej inicjatywy walczy o wolny dost p dla
siebie, tylko dla innych i tak widz te podstawow warto , która przy wieca
Czy Open Access powinien by dla nas wa ny?
195
słu bie publicznej. Musimy naciska na instytucje pa stwa, odpowiedzialne
za edukacj i kultur , by zacz ły budowa nowy system dost pu do wiedzy
i płatno ci z tym zwi zanych. Open Access jest inicjatyw , która
wypracowuje takie modele. Dlatego musimy zna t inicjatyw i bra
aktywny udział w jej popularyzacji, rozwoju i wdra aniu rozwi za , które
w jej ramach si wypracuje.
W inicjatywie tej uczestnicz przede wszystkim naukowcy
i bibliotekarze, ale nie tylko, ludzie kultury tak e, informatycy i wszyscy ci,
którym idea wolno ci dost pu do osi gni nauki i kultury jest bliska. Nie
dajmy si zwariowa , apelujmy o tworzenie prawa przyjaznego czytelnikom.
Zweryfikujmy swoje postawy – zwłaszcza te zamkni te – jeszcze raz wró my
do zasad, które tworzyli my wieki temu buduj c biblioteki.
6. Instytucje wobec Open Access
Co powinny w tej chwili zacz zrobi w Polsce instytucje, by
przyswoi Open Access? Jakie zalecenia mo na wyczyta w artykułach
opisuj cych to zjawisko i czy da si je zaadaptowa u nas w kraju?
Członkowie tej inicjatywy działaj szczególnie aktywnie w obszarze
publikowania naukowego – a konkretnie publikowania artykułów
w czasopismach naukowych. W jej ramach opisuje si trzy strategie:
Gold: publikuj swoje artykuły w czasopismach otwartych, je li istniej tytuły,
które odpowiadaj twojej dziedzinie (w tej chwili ich liczba nie jest du a około 1500 tytułów, 72084 artykułów, co daje mniej ni 5% całej produkcji
wiata)3;
Green: Publikuj pozostałe teksty w czasopismach o płatnym dost pie (jest ich
w tej chwili około 23,500 tytułów, co daje 95% całej produkcji wiata)
i archiwizuj je jednocze nie w swoich instytucjonalnych archiwach otwartych;
Grey: Publikuj tylko w czasopismach płatnych (23,500 tytułów)
najwi kszych wydawców, nigdzie indziej.
3
Takim otwartym czasopismem działaj cym w obszarze bibliotekoznawstwa w Polsce jest Biuletyn EBIB,
który zreszt był dofinansowywany w roku 2002 przez BOAI – Budapest Open Access Initiative.
Bo ena Bednarek-Michalska
196
Slajd 1.
Slajdy opracowali: Tim Brody and Stevan Harnad (Southampton University)
Mo na ich u ywa za darmo do promowania inicjatywy open access i self-archiving.
W ramach złotej strategii czekaj nas nast puj ce zadania:
1. stworzy nowe lub przekształci ponad 23,000 tytułów czasopism
dotychczas ukazuj cych si w czasopisma otwarte;
2. znale
finansowanie (granty rz dowe) na pokrycie kosztów
publikowania elektronicznego ($500-$1500+)
3. przekonywa autorów, którzy rocznie publikuj około 2.500,000, by
publikowali je w nowych darmowych czasopismach zamiast
w płatnych.
W ramach zielonej strategii czeka nas jedno zadanie:
4. przekonywa autorów, którzy rocznie publikuj około 2.500,000
w płatnych tytułach, by publikowali je tak e dodatkowo
w repozytoriach otwartych lub na swoich stronach WWW (Springer
ju si na to zgodził4).
Optymalna strategia na dzi , jak promuj angielscy i ameryka scy
naukowcy, wygl da nast puj co: publikuj ile si da w czasopismach
otwartych (5%) (poszukaj ich w Directory of Open Access Journals
http://www.doaj.org) oraz dodatkowo staraj si archiwizowa w repozytoriach
te, które s drukowane
w tradycyjnych i płatnych (95%). Dla instytucji natomiast, które chc
wdro y nowe zasady, zaleca si nast puj ce kroki:
1. Uniwersytety: powinny adaptowa polityk udost pniania wszystkich
dzieł powstałych na uczelni za darmo w Internecie stosuj c złot lub
zielon strategi ; promowa Open Access w rodowisku naukowców;
zaoszcz dzone pieni dze zamiast wydawa na drogie subskrypcje
kierowa na dofinansowanie czasopism otwartych;
2. Wydziały: powinny stworzy wydziałowe archiwa zasobów cyfrowych;
4
Zobacz wywiad z szefem Springera: Poynder Richard, Put Up or Shut Up. “Information Today”. 2004,
vol. 21 no. 8.
Czy Open Access powinien by dla nas wa ny?
197
3. Biblioteki Uniwersyteckie: powinny rozpocz
budow bibliotek
cyfrowych i da wsparcie wszystkim wydziałom w zakresie gromadzenia
i zarz dzania tym zasobem, przestrzega standardów i copyright;
kierowa poszukiwania naukowców do repozytoriów Open Access na
całym wiecie; promowa repozytoria i wiedz przez nie dostarczan ;
promowa Creative Commons;
4. Instytucje finansuj ce nauk : powinny wspiera open access finansuj c
bezpo rednio badaczy i ich badania (stosuj c złot lub zielon strategi );
finansowa (zgodnie z zasadami jawno ci i przejrzysto ci) czasopisma,
które s publikowane w sieci i udost pniane za darmo.
5. Wydawcy: powinni zastosowa raczej strategi złot ni zielon .
Z bada projektu ROMEO5 wynika, e coraz wi ksza liczba
wydawców daje zielone wiatło autorom w zakresie dodatkowego
publikowania zarówno w repozytoriach, jak i na własnych stronach WWW.
Jest to wła ciwa cie ka, z której raczej nie b d si wycofywali.
Slajd 2.
RoMEO Directory of Publishers who have given their
Green Light to Self-Archiving
http://www.sherpa.ac.uk/romeo.php
http://romeo.eprints.org
Proportion of journals already formally giving their green light to
author/institution self-archiving (already 92%) continues to grow::
Green light
to self-archive:
Journals
%
Publishers
%
8919
(100%)
107
(100%)
Neither yet
678
8%
32
29%
Preprint
1185
+13% (= 92%)
7
+6% (= 71%)
Postprint
7087
79%
71
65%
Slajdy opracowali: Tim Brody and Stevan Harnad (Southampton University)
Mo na ich u ywa za darmo do promowania inicjatywy open access
i self-archiving.
I cho dzi w Polsce wiele z tych zalece zdaje si niemo liwych do
spełnienia, wynika to raczej z nieznajomo ci nowo proponowanych modeli,
ni niech ci. Wydaje si nam, e adna inna polityka nie jest mo liwa, ni ta,
które znamy od lat. Statystyki jednak i badania wykonane w ramach
5
Rights MEtadata for Open archiving - RoMEO jest projektem angielskim, w ramach którego badano rynek
publikacji elektronicznych i aspektów prawnych z tym zwi zanych. W tej chwili kontynuuje si go w
ramach projektu SHERPA [dok. elektr.] http://www.lboro.ac.uk/departments/ls/disresearch/romeo/ [odczyt
19.04.2005].
Bo ena Bednarek-Michalska
198
europejskich projektów SHERPA http://www.sherpa.ac.uk/ i RoMEO
pokazuj , e mo e by inaczej. Poni ej mamy procentowe dane statystyczne
pokazuj ce, jaka liczba artykułów mogłaby w roku 2003 by dost pna dla
wszystkich, gdyby sami autorzy naciskali na wydawców, eby zastosowali
strategi cho by tylko zielon , tzn. eby pozwolili im opublikowa ten sam
tekst w repozytorium uczelnianym.
Slajd 3.
% of ISI-indexed articles that could have been OA in
2003 (if their authors had acted on their publishers’
green light to self-archive
http://www.isinet.com/isihome/media/presentrep/essayspdf/openaccesscitations2.pdf
By number of Articles
22095
56% of known and 85% of total
could already be self-archived
257236
297181
Unspec
White
Yellow
Blue
Green
OA
72677
45624
52247
Publisher self-archiving policies, by article from JCR 2003 and Project Romeo listings at
http://www.sherpa.ac.uk/romeo.php
Slajdy opracowali: Tim Brody and Stevan Harnad (Southampton University)
Mo na ich u ywa za darmo do promowania inicjatywy open access i self-archiving.
7. Dlaczego Open Access warto wspiera ?
Na szcz cie inicjatywa Open Access zakre la coraz szersze kr gi
i zdobywa popularno nie tylko w ród ludzi najbardziej zainteresowanych
dost pem do zasobów wiedzy, ale tak e w ród polityków i decydentów.
W Pary u 30 stycznie 2004 roku została podpisana przez pa stwa OECD –
w tym Polsk - deklaracja zwi zana z dost pem do wiedzy finansowanej
z pieni dzy publicznych. Deklaracja ta wylicza korzy ci, jakie
społecze stwom daje swobodny i darmowy dost p do wiedzy. Warto je tu
przypomnie tym, którzy optuj za takim my leniem, e wytworzenie wiedzy
musi kosztowa , a zatem i dost p do niej musi by płatny.
Przyjmuj c za Deklaracj pa stw OECD, e:
• optymalna wymiana informacji w skali mi dzynarodowej decyduj co
wpływa na innowacje i rozwój bada ;
Czy Open Access powinien by dla nas wa ny?
199
Slajd 4.
The objective of open-access is:
to maximize research
impact
by maximizing research
access
Slajdy opracowali: Tim Brody and Stevan Harnad (Southampton University)
Mo na ich u ywa za darmo do promowania inicjatywy open access i self-archiving.
•
nieskr powany dost p do baz danych promuje nauk i wspiera
podnoszenie wiedzy naukowców;
• wolny dost p pozwala maksymalizowa
korzy ci płyn ce
z publicznych inwestycji w wytwarzanie wiedzy;
• znaczny wzrost mocy obliczeniowej pozwala na udost pnienie
olbrzymich ilo ci danych a tym samym poszerzenie tematyki bada ;
• nauka, ekonomia i społecze stwo mo e osi gn istotne korzy ci,
dzi ki mo liwo ciom otwieranym przez technologi cyfrow
a ograniczanie dost pu do bada stwarza wielkie ryzyko dla ich
efektywno ci;
• szeroka dost pno
krajów rozwijaj cych si do baz wiedzy
przyczynia si do ich wi kszego udziału w globalnym systemie
edukacyjnym a tym samym rozwoju ekonomicznego;
• ochrona prywatno ci obywateli, własno ci intelektualnej i tajemnic
handlowych, wymaga zabezpiecze , lokalne prawo mo e regulowa
dost p do wiedzy.
Pa stwa OECD nakre laj podstawowe zasady, jakimi b d si
kierowa , by zbudowa nowy system przepływu informacji naukowej i
dost pu do niej. B d to:
1.
otwarto ;
2.
przejrzysto ;
3.
zgodno prawem;
4.
odpowiedzialno ;
5.
profesjonalizm;
6.
przestrzeganie prawa własno ci intelektualnej;
7.
stosowanie jednakowych standardów;
200
Bo ena Bednarek-Michalska
8.
9.
wydajno i efektywno ;
jako i bezpiecze stwo.
W my l tych zasad pa stwa te zobowi zały si , e zbuduj
za publiczne pieni dze odpowiednie efektywne elektroniczne systemy
przepływu wiedzy. Mam nadziej , e te oficjalne deklaracje ułatwi tak e
Polsce zbudowanie takiego systemu, który b dzie przyjazny u ytkownikom.
Rol bibliotekarzy jest ledzi poczynania pa stwa i kontrolowa je
w zakresie, za jaki czuj si odpowiedzialni. Jakie symptomy takiego
nowoczesnego my lenia ju wida w urz dowych dokumentach. Wystarczy
przejrze now ustaw o finansowaniu nauki. S w niej zapisy, które
dosłownie mówi o tym, e b d pieni dze na ucyfrawianie zasobów
bibliotek. Jeszcze par lat temu nie było o tym w ogóle mowy, a bibliotekarze
musieli „dobija si ” o zapisanie bibliotek w strategii ePolska.
Art. 14: Finansowanie programów lub przedsi wzi
okre lanych przez Ministra obejmuje działania dotycz ce:
Ust. 6) rozwoju infrastruktury informacyjnej i informatycznej
nauki oraz jej zasobów w postaci cyfrowej.
Art. 13. 1. Finansowanie działalno ci wspomagaj cej badania
obejmuje: 1) sporz dzanie ekspertyz, opinii i ocen
naukowych; 2) tworzenie, przetwarzanie, udost pnianie i
upowszechnianie informacji naukowych i naukowotechnicznych; 3) upowszechnianie, promowanie i
popularyzowanie osi gni
naukowych lub naukowotechnicznych; 4) promowanie przedsi wzi innowacyjnych
wykorzystuj cych wyniki bada naukowych lub prac
rozwojowych.6
Bibliotekarze mog tak e, lobbuj c za darmowym dost pem
do wiedzy, powoływa si na konkretne inicjatywy podj te przez doskonale
im znane instytucje naukowe takie, jak Instytut Maxa Plancka [4] czy CERN
[5]. Ten ostatni przyj ł niedawno zobowi zanie, e b dzie wszystkie swoje
badania udost pniał za darmo w sieci. Nie jest to zobowi zanie nowe,
poniewa CERN zakładał tak jawno i przejrzysto ju w 1953 roku, ale
dopiero nowe technologie pozwalaj j realizowa w tak szerokim zakresie.
CERN buduje od 2003 roku now polityk promocji bada akceptuj c zasady
Open Access i swoim autorytetem zach ca wszystkich badaczy do
publikowania otwartego. Wsparcie takich instytucji mo e bardzo powa nie
wpłyn
na innych w kreowaniu polityki otwarto ci w tym zakresie.
Bibliotekarze zatem musz pozna wszystkie proponowane rozwi zanie
i powoli promowa je w swoich rodowiskach. Tak jest nasza rola dzi i do
takiej pracy zach cam wszystkich.
O jednym nie wolno nam zapomnie , e przechodzenie z jednego
modelu do drugiego b dzie trwało do długo i e jest to proces trudny. Przez
6
USTAWA z dnia 8 pa dziernika 2004 r. o zasadach finansowania nauki. Dz.U. z 2004 r., nr 238, poz.
2390 [dok. elektr.] http://ks.sejm.gov.pl/proc4/ustawy/2794_u.htm [odczyt 18.04.2005].
Czy Open Access powinien by dla nas wa ny?
201
najbli sze lata b dziemy mieli do czynienia z koegzystencj obu modeli
i nale y to akceptowa . Nie spieszmy si , raczej starajmy si my le
o rozwi zaniach, które zachowaj jako
elektronicznego publikowania
i zapewni długotrwało istnienia takim archiwom.
Bibliografia
[1] Goli ski M.: Społecze stwo informacyjne - problemy definicyjne i problemy pomiaru.[W:]
Polskie do wiadczenia w kształtowaniu społecze stwa informacyjnego: dylematy
cywilizacyjno-kulturowe: materiały ogólnopolskiej konferencji naukowej (Kraków, 28
wrze nia 2001 r.), red. ksi gi konferencyjnej Lesław H. Haber [dok. elektr.]
http://winntbg.bg.agh.edu.pl/skrypty/0037/cz0-r11.html [odczyt 18.04.2005].
[2] Europa i społecze stwo globalnej informacji - Recommendations to the European
Council, tzw. Raport Bangemanna [dok. elektr.]
http://europa.eu.int/ISPO/infosoc/backg/bangeman.html [odczyt 18.04.2005].
[3] Hofmokl J., Tarkowski A.: Creative Commons, innowacje w systemie prawa autorskiego i
rozwój wolnej kultury. „Biuletyn EBIB”. 2005 nr 3 (64) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2005/64/hofmokl_tarkowski.php.
[4] Plan of Action [plan działa rekomendowany na szczycie społecze stwa informacyjnego
w Genewie, World Summit on the Information Society do adaptowania we wszystkich
pa stwach, 9 grudnia 2003]. Document WSIS-03/GENEVA/DOC/5-E.
[5] Declaration on Access to research data from public funding. OECD, Paris 2004 [dok.
elektr.]
http://www.oecd.org/document/0,2340,en_2649_34487_25998799_1_1_1_1,00.html
[odczyt 18.04.2005].
[6] Conference on Open Access to Knowledge in the Sciences and Humanities. Max Planck
Institute [dok. elektr.] http://www.zim.mpg.de/openaccess-berlin/ [odczyt 18.04.2005].
[7] CERN confirms commitment to Open Access. CERN Press and Publications, Geneva
31.03.2004 [dok. elektr.]
http://info.web.cern.ch/Press/PressReleases/Releases2005/PR04.05E.html [odczyt
18.04.2005].
[8] Harnad S., Carr L., Brody T., Oppenheim C.: Mandated online RAE CVs Linked to
University Eprint Archives: Improving the UK Research Assessment Exercise whilst
making it cheaper and easier. “Ariadne”. 2003 nr 35 [dok. elektr.]
http://www.ariadne.ac.uk/issue35 harnad.
[9] Poynder R.: British Politicians Call on U.K. Government to Support Open Access.
“Information Today” 2005.
[10] Resolution adopted by the General Assembly [without reference to a Main Committee
(A/55/L.2)] 55/2. United Nations Millennium Declaration [dok. elektr.]
http://www.un.org/millennium/declaration/ares552e.htm [odczyt 18.04.2005].
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Anna Łozowska
Politechnika Szczeci ska w Szczecinie
Biblioteka Główna
[email protected]
Technologie informacyjne: mi dzy DOI a Open Access
Information technology: between DOI and Open Access
Abstrakt
Referat omawia dwie pozornie sprzeczne tendencje w sieciowej komunikacji naukowej. Z jednej
strony identyfikacja dokumentów w sieci poprzez DOI w celu ułatwienia ecommerce
ograniczenia dost pu, z drugiej - inicjatywy wolnego dost pu do dokumentów i
oprogramowania w Internecie. Edukacyjna rola bibliotek w procesach współczesnej
komunikacji opartej na nowoczesnych technologiach.
Słowa kluczowe
DOI; open access; open source; komunikacja naukowa; biblioteki - innowacje
Abstract
The paper presents two seemingly opposing trends in communication technology based on the
internet: on one hand the identification of documents by DOI - to enable access limitations and on the other the Open Access initiative. The educational role of libraries in modern
communication processes based on new technologies is also presented.
Key words
DOI; open access; open source; scientific communication; libraries - innovations
Internet jako ródło zasobów i medium komunikacji naukowej jest
nieocenionym narz dziem pracy dla całego wiata nauki, w tym i dla
bibliotek. Zasoby cyfrowe w sieci, zwłaszcza dokumentów naukowych
przyrastaj jednak w takim tempie, e widoczna stała si potrzeba ich
dokładniejszej identyfikacji.
DOI – Digital Object Identifier to dosłownie identyfikator obiektów
cyfrowych słu cy do stałej identyfikacji i wymiany obiektów własno ci
intelektualnej w rodowisku cyfrowym (sieciach). DOI słu y do identyfikacji
dokumentów elektronicznych w podobny sposób jak ISSN do czasopism a
ISBN do ksi ek. Rozwojem tego systemu i zarz dzaniem nim zajmuje si
International DOI Foundation (IDF) - organizacja o celach non-profit,
powstała 10 pa dziernika 1998 roku, maj ca swoje biura w USA i w
Szwajcarii.
DOI składa si z prefiksu i sufiksu i mo e by tworzony dla ka dej
jednostki własno ci intelektualnej, któr twórca uzna za wart oddzielnego
potraktowania np. rozdział z ksi ki, artykuł, zdj cie, wykres, fragment
artykułu, oprogramowanie, utwór muzyczny, itp.
Prefiks definiuje organizacj , która rejestruje jaki dokument – obiekt
oraz agencj rejestruj c , natomiast sufiks okre la jednoznacznie dokument
[5, 8].
Technologie informacyjne: mi dzy DOI a Open Access
203
I tak np. 10.1016 jest to prefiks firmy Elsevier Science; 10.1002 jest to
prefiks wydawcy J.Wiley a;10.1108 – oznacza prefiks wydawnictwa Emerald
a 10.1093 – to prefiks Oxford University Press.
Całkowity DOI mo e wygl da tak: doi:10.1016/j.serrev.2004.09.013
lub doi: 10.678/[SICI] 0002-8231(199601)47:1<1: SPOTEO>2,3.TX:2-K[11].
Nie ma adnych ogranicze co do długo ci sufiksu, cho w
pocz tkowym okresie implementacji wymagana długo całego identyfikatora
wynosiła 128 znaków. Sufiks jest unikalny, jednostkowy, niepowtarzalny, ale
istnieje du a dowolno w oznakowaniu dokumentu; w sufiks mo e by te
wł czony ISBN lub ISSN.
System DOI zapewnia stało identyfikacji i lokalizacji dokumentu
elektronicznego poprzez odesłanie do wła ciwego URL, za którego
aktualizacj odpowiedzialny jest rejestruj cy czyli najcz ciej wydawca, autor
b d inna jednostka. U ytkownik nie powinien w ogóle odczu zmiany adresu
internetowego, gdy system automatycznie przekieruje poszukuj cego danej
pozycji pod wła ciwy, uaktualniony adres. Działa wi c jak stały URL, a
opiera si na tzw. URN, czyli systemie, symbolicznych nazw przydzielanym
ródłom, działaj cym jak stałe odsyłacze [8], przebijaj c si poprzez
ró norodno platform technologicznych. Je li prawa autorskie odst puje si
innej stronie, DOI nie ulega zmianie.
Poni sze przykłady obrazuj sposób działania DOI:
- u ytkownik natrafia w przypisach bibliograficznych na artykuł
Panagiota Kanti, Ian I. Kogan, Keith A. Olive and Maxim Pospelov: Singlebrane cosmological solutions with a stable compact extra dimension. Phys.
Rev. D 61,106004 (2000) Issue 10 – 15 May 2000. DOI:
10.1103/PhysRevD.61.106004 available at
http://dx.doi.org/10.1103/PhysRevD.61.106004
Klikni cie na „ink” przenosi zapytanie da bazy danych IDF, w której
oprogramowanie szuka tego DOI i zwi zanego z nim URLa. Jest on nast pnie
odsyłany do przegl darki u ytkownika, a ta zaczyna poszukiwanie
wła ciwego serwera, na którym jest pełen tekst dokumentu. Dalszy dost p i
zwi zane z nim komunikaty zale od wła ciciela praw autorskich i od
oprogramowania .Autor (lub inny u ytkownik) znaj c DOI danej publikacji
chce uzyska do niej dost p lub zwyczajnie sprawdzi , gdzie jest ona
zlokalizowana lub poleci komu . Wówczas wpisuje w przegl dark
nast puj cy adres: http://dx.doi.org/nr DOI a po klikni ciu i poł czeniu
z serwerem
dx.doi.org
(zarz dzanym
przez International DOI
Foundation)system wyszukuje DOI i aktualny zwiazany z nim URL
i przekierowuje u ytkownika w sposób dla niego niezauwa alny na wła ciw
stron .
DOI zademonstrowano po raz pierwszy w lutym 1997 na dorocznym
spotkaniu ameryka skich wydawców, którzy rok wcze niej zaanga owali si
we współprac z Corporation for National Research Initiatives (CNRI),
instytucj non-profit, wiod c w technologiach maj cych zastosowanie
w internecie. Model DOI wietnie pasował do technologii Handle System
204
Anna Łozowska
opracowanej wła nie przez CNRI. Pierwsza du a publiczna demonstracja
odbyła si na targach ksi ki we Frankfurcie w pa dzierniku 1997,
a uczestniczyło w niej 400 wydawców, którzy do szybko zorientowali si w
przydatno ci DOI tak do handlu w sieci i ochrony własno ci intelektualnej jak
i w systemach wyszukiwawczych [11].
Pierwszymi uczestnikami fazy „prototypowej” były wydawnictwa J.
Wiley’a, Academic Press oraz czasopismo „Nature”, które podj ły decyzj o
wzajemnych cytowaniach (cross publication citing). Oznaczało to, e przypisy
bibliograficzne w artykułach ka dego z tych wydawców zawierały linki do
pozostałych i był to pocz tek inicjatywy CrossRef polegaj cej na poł czeniu
publikacji dost pnych online za pomoc linków, co daje mo liwo
przechodzenia z pełnego tekstu artykułu w czasopismach danego wydawcy
do pełnego tekstu artykułu w czasopismach innych wydawców. CrossRef
tworzy baz metadanych dla artykułów dostarczanych przez wydawców,
w ród tych metadanych jest te DOI działaj cy jako „przeł cznik” do
lokalizacji dokumentu.
Jedn z cech DOI jest stało . DOI s wyszukiwane poprzez baz
http://dx.doi.org, gdzie URLe s przypisane do ka dego zarejestrowanego
dokumentu. Je li URL si zmienia, wła ciciel praw autorskich uaktualnia
URL poprzez CrossRef i z bazy IDF nast puje przekierowanie do wła ciwej
lokalizacji dokumentu. Pewnym problemem s zmiany we własno ci firm
wydawniczych i muzycznych, ich fuzje i inne zmiany organizacyjne. W takim
wypadku DOI wszystkich dokumentów s przenoszone (jako własno
intelektualna) na nowego wła ciciela i to on dokonuje aktualizacji URL, ale
same identyfikatory pozostaj stałe. Wielk zmian było przej cie przez firm
Elsevier w 2002 roku platformy IDEAL wydawnictwa Academic Press, ale
poszło to nadzwyczaj gładko. Po przeniesieniu danych zamkni to serwer
IDEALa i zaktualizowano w ci gu paru dni adresy internetowe dla wszystkich
DOI. Automatycznie linki od wszystkich innych wydawców zacz ły
przekierowywa u ytkowników do bazy czasopism ScienceDirect, tj.
platformy Elsevier’a.
Rejestracj DOI zajmuj si powstałe w tym celu agencje, działaj ce
jako firmy komercyjne, ale te niektóre z narodowych bibliotek, np. Wielkiej
Brytanii, Holandii, Niemiec [3] zarz dzaj DOI w swoich krajach, wykonuj c
czynno ci agencji. Agencj jest równie CrossRef, b d ce członkiem Zarz du
IDF, Biuro Publikacji Unii Europejskiej, czy R.R. Bowker. Członkostwo w
IDF zgłosiła równie CENL, tj. Conference of European National Libraries.
Agencje wnosz do IDF roczne opłaty ustalone wg liczby rejestrowanych
DOI, natomiast same, działaj c jako instytucje komercyjne stosuj ró ne
stawki przyjmuj c zgłoszenia od zainteresowanych. Gdyby indywidualny
twórca chciał zarejestrowa swój „obiekt”, mo e to zrobi poprzez IDF za
opłat jednorazow 1000 USD, ale po pewnym czasie IDF i tak skieruje
dokument do jakiej agencji [5]1.
1
Pod koniec marca 2005 informacja ta znikn ła z serwera IDF.
Technologie informacyjne: mi dzy DOI a Open Access
205
Wła ciwe korzy ci z DOI mo na oceni z ró nych pozycji:
• wydawców: ułatwia zarz dzanie tre ciami cyfrowymi (prawami
wydawniczymi) tak dla u ytku wewn trznej rejestracji jak
i zewn trznej dystrybucji. Nadanie ka demu dokumentowi DOI
wraz z linkiem do tre ci czyni prac administratorów stron
webowych znacznie łatwiejsz , gdy DOI działa jak stały URL.
Modyfikacja adresu serwera, na którym jest dokument, dokonana w
bazie IDF uaktualnia wszystkie przypisy i lokalizacje stron nawet te
w bookmarkach;
• u ytkowników: wygoda w wyszukiwaniu i w dost pie do
interesuj cych dokumentów. Po prostu klikaj na pod wietlony
tekst w przypisie w identyczny sposób jak na link do kolejnej strony
WWW. Mog sobie skopiowa DOI ciekawszych dokumentów i
nie martwi si o aktualizacj ich adresów. Dzieki CrossRef
przemieszczaj si do wła ciwej strony , na której jest dokument.
Nie musz
by
wiadomi ogromu operacji, jakie wykonuje
odpowiednie oprogramowanie, nie musz nawet wiedzie , e
posługuj si jakim systemem identyfikacji;
• wypo ycze
mi dzybibliotecznych i serwisów oferuj cych
elektroniczn dostaw dokumentów: wiarygodna ich identyfikacja
ma podstawowe znaczenie;
• opisu bibliograficznego: bardzo wa ne jest wykorzystanie DOI
jako standardowej cz ci opisu bibliograficznego, jako metadan ,
zwłaszcza w bibliograficznych bazach danych, gdy usprawni to
elektroniczn
dostaw
dokumentów i zakup pojedynczych
artykułów. Zapewnia stało lokalizacji, co eliminuje konieczno
aktualizacji w opisie bibliograficznym adresów internetowych.
Od ko ca lat 90-tych 20. wieku korzy ci ze stosowania DOI doceniło
wiele instytucji, działaj cych w sferze nauki i e-handlu. Jak wspomniano
wy ej, do IDF przyst piły niektóre narodowe biblioteki, Biuro TSO w
Wielkiej Brytanii zajmuj ce si dokumentacj rz dow , które stało si agencj
DOI, EC/Office of Publications oraz ró ne firmy z Hiszpanii, Korei, Włoch,
Niemiec [9]. DOI stał si doskonałym narz dziem dla CrossRef, które to
porozumienie obecnie skupia ju ponad 300 wydawców [10]. Od 1998 r.
zarejestrowano ju ok. 11 mln DOI z ponad 9100 czasopism a obecnie u ycie
tego identyfikatora rozci ga si na referaty w materiałach konferencyjnych,
ksi ki i rozdziały w ksi kach oraz hasła w encyklopediach. W ci gu
miesi ca u ytkownicy klikaj na DOI w przypisach 5-6 mln razy [10].
W poprzednim okresie CrossRef pobierało opłaty za wyszukiwanie
przy u yciu DOI – od swoich członków - 0,12 USD za ka de, od bibliotek 500 USD i od konsorcjów – 2500 USD rocznie. Oceniono jednak, e działa to
zaporowo i w 2003 r. zaprzestano pobierania opłat, co natychmiast
spowodowało wzrost aktywno ci u ytkowników , którzy (na 31 marca 2004)
wykorzystali DOI 43,278,000 razy [10]. Pobierane s tylko opłaty za
członkostwo od ka dego wydawcy i niewielkie za ka de zarejestrowane DOI.
206
Anna Łozowska
Twórcy baz danych płac stałe, niewielkie roczne opłaty za wyszukiwanie.
Biblioteki wykorzystuj DOI ju bez opłat, głównie poprzez przypisy
bibliograficzne oraz umieszczaj DOI w opisach bibliograficznych
dokumentów(jako linki do pełnych tekstów), z których tworz lokalnie bazy
danych.
W pocz tkach rozwoju systemu DOI podkre lano entuzjastycznie, e
skupił on przy jednym stole autorów, wydawców, twórców muzyki i filmów,
producentów baz bibliograficznych i e wszyscy mog odnie z DOI
korzy ci [2]. Rzeczywisto jednak nie okazała si jednakowo ró owa dla
wszystkich. Rejestracj - jak dotychczas - obj to głównie publikacje naukowe,
zwłaszcza artykuły w czasopismach a ostatnio inne rodzaje dokumentów
naukowych, o czym wspomniano wy ej. Wył czne prawa wydawnicze do
takich publikacji, gwarantowane umow maj wydawcy i to oni rejestruj
publikacje, a autorzy bardzo cz sto nie wiedz o takim działaniu, b d nie
interesuje ich, do czego słu y DOI. Umowy, np. z firm Elsevier, zawieraj
zapisy, e transfer praw wydawniczych obejmuje prawo wydawcy do
adaptacji i prezentacji artykułu w systemach komputerowych i programach,
wł cznie z odtwarzaniem lub publikacj w formach czytelnych maszynowo i
w zwi zku z elektronicznymi systemami wyszukiwania. Inny zapis mówi, e
dystrybucja przez internet (www) i inne sposoby udost pniania online
autoryzowanej wersji artykułu jest najlepiej zarz dzana przez wydawc .
Tak wi c korzy ci z łatwiejszego wyszukiwania i identyfikacji
dokumentów elektronicznych s ewidentne – ale głównie dla wydawców. Po
wyszukaniu poprzez DOI wła ciwego dokumentu pojawia si propozycja
zakupu i dost pu do pełnego tekstu przez, np. 24 godziny. Sprzyja to –
paradoksalnie – ograniczeniu dost pu, przynajmniej przy obecnym modelu
prenumeraty czasopism. Poza tym DOI okre la jak na razie dokumenty
zarejestrowane przez wydawców jako oficjalne recenzowane publikacje,
dost pne z platformy wydawcy, działa wi c jako technologia ochronna,
pozwalaj ca wła cicielowi praw autorskich decydowa kto i jak mo e
korzysta z pełnego tekstu publikacji. Implementacja DOI w sektorach
„pozatekstowych” post puje znacznie wolniej, cho identyfikator ten w
zamierzeniu twórców ma by u ywany do zastosowa publicznych w wielu
dziedzinach, gdzie mamy do czynienia z własno ci intelektualn oraz by
niezale ny od konkretnych rozwi za prawnych [5, 8].
Ograniczenia w dost pie do literatury naukowej wskutek ci głego
wzrostu cen oraz polityki licencyjnej wydawców i twórców baz danych
wzbudziły powszechny sprzeciw wiata nauki , zwłaszcza u ytkowników sieci
Internet (bibliotekarze odegrali w nim bardzo wa n rol !) poprzez ruch Open
Access i powstanie elektronicznych archiwów [6, 7]. W 2000 roku
przedstawiciele ameryka skich bibliotek naukowych oraz animatorzy
komunikacji naukowej opracowali w Tempe (Arizona) zasady dla nowo
powstaj cych systemów naukowego publikowania [12]. Zasada trzecia mówi,
e publikacje naukowe powinny by archiwizowane w bezpieczny sposób tak,
aby były długotrwale dost pne, a w przypadku prac elektronicznych opatrzone
Technologie informacyjne: mi dzy DOI a Open Access
207
stałym symbolem identyfikacyjnym umo liwiaj cym linkowanie i cytowania:
uwa a si , e jest ona realizowana w Open Archives, ale identyfikatory tam
stosowane nie s te same, co stosowane przez komercyjnych wydawców jako
DOI, cho mog dotyczy tych samych dokumentów.
Repozytoria Open Archives wykorzystuj oprogramowanie wolno
dost pne, tzw. Open Source, ale tylko niektóre jego implementacje u ywaj
technologii Handle System – tej samej, w której rozwini to DOI. Najpro ciej
ujmuj c jest to oprogramowanie, które przydziela stałe identyfikatory (tzw.
handles) obiektów cyfrowych i innych zasobów w Internecie oraz zarz dza
ich działaniem poprzez odesłania [4].
Na spore zamieszanie w identyfikacji dokumentów dost pnych
w Open Archives wskazywali uczestnicy Open Access Forum, które odbyło
si jako dwa – niemal równoległe – spotkania w pa dzierniku 2004 roku w
Londynie i w listopadzie 2004 w Monterey w Kalifornii. Tylko 21
repozytoriów u ywa oprogramowania DSpace opartego na „handles”,
natomiast a 90 pracuje w oprogramowaniu GNU Eprints [7]. Wida tu
wyra nie brak spójnych działa , co mo e wynika z braku wiadomo ci co
do znaczenia identyfikacji dokumentów, do niejasnych kosztach rejestracji
dokumentów elektronicznych przez indywidualnych twórców oraz godzenia
si autorów na ograniczenie praw wobec własnej twórczo ci.
W ostatnim czasie pojawiły si oznaki pewnej liberalizacji polityki
wydawców w zakresie praw autorskich, np. firmy Elsevier, Springer i ACS
[1, 7] zezwalaj na umieszczanie preprintu artykułu na stronach Web
w internecie, wł czaj c w to serwery preprintów oraz na stronach lub
serwerach osobistych autora lub instytucji –ale z linkiem na stron domow
czasopisma, co przynajmniej w prosty sposób ł czy te same dokumenty.
Wobec nacisków wielu wydawców, w zwi zku z inicjatywami Open Access,
rozwa a si w porozumieniu z CrossRef celowo
rejestracji dokumentów
(poprzez DOI) zdeponowanych w instytucjonalnych archiwach oraz obj cia
tym systemem nowych rodzajów dokumentów, takich jak patenty, raporty
techniczne, dysertacje. Pozytywny jest te fakt wycofania si z pobierania
opłat od bibliotek za u ywanie DOI [10].
Nowe sformułowania w umowach wydawniczych, wymuszane – jak
mo na s dzi – przez inicjatywy wiata nauki toruj wprawdzie drog do
rozszerzenia dost pu do informacji, ale wszyscy autorzy musieliby si nimi
gł biej zainteresowa . Bibliotekarze maj wi c wiele do zrobienia w zakresie
edukacji, jak korzysta ze rodowiska cyfrowego; a wsparciem dla bibliotek
mog by działania instytucjonalne zmierzaj ce do przekształcenia DOI
w norm ISO , podobnie jak to si stało w przypadku ISSN i ISBN [5].
Jesieni 2004 roku podczas posiedzenia komitetu ISO TC46/SC9
zaakceptowano system DOI do wdro enia jako standard i powołano w tym
celu grup robocz . International DOI Foundation została wyznaczona jako
agencja zarz dzaj ca systemem DOI. Nasilaj si równie naciski ze strony
instytucji rz dowych
odpowiedzialnych za badania naukowe, np.
w medycynie - National Institute of Health w USA, czy nawet parlamentu
208
Anna Łozowska
brytyjskiego, aby archiwizowa
i udost pnia
publicznie artykuły
prezentuj ce wyniki bada sponsorowanych ze rodków publicznych [1, 7].
Mo na mie nadziej , e doprowadzi to z czasem do przyj cia wspólnych
standardów identyfikacji dokumentów dost pnych w rodowisku cyfrowym,
co w znacznym stopniu usprawni współczesn komunikacj naukow .
Bibliografia
[1] ACS Publications. Temat: ACS broadens access to its articles. Do: Anna Łozowska.
7 marca 2005; 23:00. Korespondencja osobista.
[2] Dickinson J.: Making sense of digital identifiers for Internet and other online
applications: summary of the LITA preconference. “Conference Reports Libr. Coll. Acq &
Tech. Serv.”
no 24 [dok. elektr.] http://vls.icm.edu.pl/pdflinks/05022112483401812pdf [odczyt 2
pa dziernika 2003].
[3] Grabowska M.: Bibliografia u progu XXI wieku. „Biuletyn EBIB“. 2003
nr 50 [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2003/50/grabowska.php [odczyt 20 wrze nia
2004].
[4] Handle System [dok. elektr.] http://www.handle.net/ [odczyt 25 marca 2005].
[5] The Digital Object Identifier System. International DOI Foundation [dok. elektr.]
www.doi.org [odczyt 28 kwietnia 2004, 15 i 25 marca 2005].
[6] Kami ski A.: E-printowa rewolucja. „Biuletyn EBIB“. 2002 nr 33 [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/33/kaminski.php [odczyt 21 pa dziernika 2004].
[7] Kaser D.: Open Access Forum. “Online”. 2005 vol. 29, issue 1 [dok. elektr.]
http://search.epnet.com [odczyt 21 lutego 2005].
[8] Nahotko M.: Identyfikacja obiektów w sieciach rozległych. [W:] Internet w bibliotekach II
– ł czno , współpraca, digitalizacja (Wrocław, 23-26 wrze nia 2003 roku): materiały
konferencyjne [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/iwb2/nahotko.php [odczyt 21
marca 2005].
[9] Paskin N.: DOI: A 2003 Progress Report. “D-Lib Magazine“. 2003 vol. 9, no. 6 [dok.
elektr.] http://wwwdlib.org/dlib/juneo3/paskin/06paskin.html [odczyt 20 wrze nia 2003].
[10] Pentz E.: Recent developments at CrossRef. “Interlending & Document Supply”. 2004 vol.
32, no. 3 [dok. elektr.] http://dandini.emeraldinsight.com/ DOI:
http://dx.doi.org/10.108/02641610410552012 [odczyt 17 listopada 2004].
[11] Risher C., Rosenblatt W. R.: The Digital Object Identifier – an electronic Publishing tool
for the entire information community. “Serials Review”. 1998 vol. 24, no. 3/4, pp. 12-20
[dok. elektr.] http://vls1.icm.edu.pl/pdflinks/05022208542629433.pdf [odczyt 20 lipca
2004].
[12] Shulenberger D.: Komunikacja naukowa nie jest odpadem toksycznym: otrzymane lekcje.
„Biuletyn EBIB”. 2004 nr 57 [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2004/57/shulenberger.php [odczyt 10 lutego 2005].
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Grzegorz Płoszajski
Politechnika Warszawska w Warszawie
Biblioteka Główna
Instytut Automatyki i Informatyki Stosowanej
[email protected]
Wspomaganie tworzenia katalogu czasopism
elektronicznych z powi zaniami do katalogu czasopism
drukowanych na przykładzie Biblioteki Głównej
Politechniki Warszawskiej
Creation of electronic journals catalog with reference to
the catalog of printed journals in the Main Library of the
Warsaw University of Technology
Abstrakt
W referacie przedstawiono sposób tworzenia katalogu czasopism elektronicznych na podstawie
informacji udost pnianych przez dostawców, oraz metod wi zania informacji o
poszczególnych czasopismach elektronicznych z opisami tych samych czasopism w wersji
drukowanej w katalogu elektronicznym biblioteki. Opisano technik konwersji danych z plików
uzyskiwanych od poszczególnych dostawców, z uwzgl dnieniem ró norodno ci stosowanych
formatów HTML, XLS, TXT, oraz przyj t metod tworzenia ujednoliconych, acz nie zawsze
kompletnych opisów bibliograficznych. Przedstawiono przyj t posta plików wyj ciowych:
1) umo liwiaj c bezpo redni import do bazy danych w systemie Aleph;
2) tworz c list HTML zbli on do listy A-Z.
Opisano metod tworzenia powi za z własnym katalogiem czasopism drukowanych
i uzyskiwane mo liwo ci wyszukiwawcze przy stosowaniu systemu Aleph oraz listy HTML.
Wskazano na mo liwo wykorzystywania przez inne biblioteki plików wynikowych tworzonych
bez powi za z katalogiem drukowanym. Pliki tekstowe mog by wykorzystywane oddzielnie
dla poszczególnych dostawców, natomiast mog wymaga dostosowania ich postaci do
wymaga systemu bibliotecznego obsługuj cego katalog w danej bibliotece. Lista HTML jest
tworzona dla całego zestawu czasopism; dodawanie du ej ilo ci danych byłoby pracochłonne,
natomiast mo na z niej łatwo usun cz
danych.
Słowa kluczowe
katalogi biblioteczne; czasopisma elektroniczne; konsorcja; lista A-Z
Abstract
The paper presents the creation of electronic journals catalog based on information supplied by
publishers or suppliers. It also shows how to combine information about single electronic
journal with printed descriptions of the same journal in the electronic library catalog. The
author presents method of data conversion from files supplied by providers, taking into account
different formats used (HTML, XLS, TXT) and the accepted method of creating uniform, though
not necessarily complete bibliographic descriptions.Output files can be directly imported to the
database in the Aleph system; additional output HTML files create an A-Z list. The Aleph
system and HTML list enable connections with home catalog of printed magazines, and new
search options. The result files that are not connected to the printed catalog may be also used
by other libraries. Text files can be used separately by the providers, though may need to be
adapted toa given library catalog system. HTML system is created for a whole set of magazines,
as it is much easier to delete unnecessary files than add single ones.
210
Grzegorz Płoszajski
Key words
library catalogs; electronic journals; consortia, A-Z list
1. Koncepcja katalogu
Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej od kilku lat zapewnia
dost p online do czasopism elektronicznych, w zdecydowanej wi kszo ci
w oparciu o umowy konsorcjalne. Podstawowym sposobem dost pu
u ytkowników do tych czasopism jest korzystanie z odr bnych serwisów
poszczególnych dostawców. Wówczas ma si do dyspozycji wszystkie
mo liwo ci, z klasyfikacj czasopism i wyszukiwaniem pełnotekstowym.
Liczba serwisów jednak szybko ro nie w ostatnich latach, ponadto
w niektórych nast puje stosunkowo cz sta zmiana liczby udost pnianych
czasopism. ledzenie zmian w odr bnych serwisach staje si w tej sytuacji
czasochłonne. Niektórzy u ytkownicy z grona pracowników naukowych
Politechniki Warszawskiej zgłaszali yczenie, by zapewni im dodatkowo
mo liwo przegl dania i przeszukiwania pełnej listy czasopism wszystkich
dostawców. W Bibliotece podj to prób utworzenia podobnej listy.
Zakładano, e nie chodzi o jednorazowe jej utworzenie, lecz opracowanie
metody umo liwiaj cej wzgl dnie łatwe jej ponowne tworzenie
(aktualizowanie); brano przy tym pod uwag ewentualn przydatno listy dla
innych bibliotek uczestnicz cych w poszczególnych konsorcjach.
Uwzgl dniono tak e zgłoszony pó niej postulat, eby lista zawierała
odniesienia do zasobów biblioteki.
Przyj to nast puj ce zało enia:
1) Tworzona lista/katalog czasopism elektronicznych ma mie dwie formy:
a) katalogu w systemie bibliotecznym (Aleph), podobnego do katalogu
czasopism drukowanych i mog cego by
wspólnie z nim
przeszukiwanym;
b) listy alfabetycznej (A-Z) zestawionej z plików HTML
odpowiadaj cych poszczególnym zakresom alfabetu, prezentowanej na
stronie biblioteki poza systemem bibliotecznym.
Pierwsza z tych form zapewni mo liwo pełnego przeszukiwania
tytułów czasopism technikami stosowanymi w odniesieniu do katalogu
bibliotecznego, druga pozwoli na wyszukiwanie typowymi technikami
stosowanymi w internecie w odniesieniu do plików HTML. Pierwsza forma
powinna by wygodna dla u ytkowników korzystaj cych ju w miar
wprawnie z elektronicznych katalogów bibliotecznych; druga forma, uwa ana
jest powszechnie za łatwiejsz dla pocz tkuj cych u ytkowników, a bywa
preferowana tak e przez u ytkowników do wiadczonych.
2) Lista/katalog oparty jest wył cznie na danych udost pnianych przez
dostawców, przez nich aktualizowanych i uzupełnianych. Nie przewiduje
si r cznego uzupełniania danych w bazie (po ka dej aktualizacji),
natomiast mo liwe jest tworzenie dodatkowych plików wej ciowych dla
niewielkiej liczby czasopism elektronicznych pozyskiwanych z ró nych
ródeł. W tej sytuacji przyj to rozwi zanie przewiduj ce aktualizacj
Wspomaganie tworzenia katalogu czasopism elektronicznych…
3)
4)
5)
6)
211
listy/katalogu czasopism elektronicznych przez wymian całej informacji
(całej bazy).
Katalog czasopism elektronicznych powinien by odr bny od katalogu
czasopism drukowanych. Chodzi przede wszystkim o zapewnienie
bezpiecze stwa danych dotycz cych zasobów drukowanych biblioteki
przy aktualizacji danych o czasopismach elektronicznych, podczas której
przewiduje si usuwanie lub nadpisywanie du ych zestawów rekordów.
Dane otrzymywane od dostawców b d przekształcane tak, by utworzy
opis bibliograficzny czasopism elektronicznych zbli ony do MARC21
w zakresie podstawowych informacji. Poniewa nie przewiduje si
zasadniczego uzupełniania informacji o czasopismach na podstawie
innych ródeł, a dostawcy cz sto udost pniaj ich niewiele, wi c
dopuszcza si niekompletno
opisu; to odchylenie formalne jest
dodatkowym argumentem za tworzeniem odr bnej bazy, tak by nie
miesza poprawnych i szczegółowych opisów czasopism drukowanych
z mało szczegółowymi, a nawet niekompletnymi opisami czasopism
elektronicznych.
Forma przedstawiania zakresu czasowego poszczególnych czasopism,
niejednolita u poszczególnych dostawców, ma by przede wszystkim
mo liwie czytelna dla u ytkownika, nawet za cen ró nic w stosunku do
czasopism drukowanych.
Wskazane jest przyj cie takiego sposobu przetwarzania danych, eby
umo liwi innym bibliotekom korzystanie z wyników prac przy mo liwie
niewielkim nakładzie dodatkowej pracy.
2. Dane
Biblioteka Główna Politechniki Warszawskiej zapewnia pracownikom
i studentom dost p do czasopism elektronicznych głównie na podstawie
umów konsorcjalnych. Chodzi przede wszystkim o takich dostawców jak
Ebsco, Proquest, Elsevier (poprzez ICM), Springer (ostatnio tak e poprzez
ICM), Kluwer (ICM), Wiley. Ponadto Biblioteka zapewnia dost p
do niewielkiej liczby czasopism elektronicznych na podstawie umów
indywidualnych.
Dostawcy czasopism elektronicznych umo liwiaj pobieranie danych
o udost pnianych czasopismach. Dane te maj zazwyczaj jedn z trzech
postaci:
1. pliku tekstowego,
2. skoroszytu arkusza kalkulacyjnego Excel,
3. pliku HTML.
Ad. 1. Dane w plikach tekstowych i w skoroszytach Excela maj
struktur
tabelaryczn , w której rekordy odpowiadaj
wierszom,
a poszczególne ich pola kolumnom. Pliki tekstowe zawieraj opis kolumn w
pierwszej linii tekstu; separatorami s znaki tabulacji. Przy imporcie danych
nale y uwzgl dni fakt, e u jednego z dostawców nazwy traktowane jako
ci gi znaków nie s stałe, gdy maj dodan liczb wyst pie danych
212
Grzegorz Płoszajski
podanego rodzaju i trzeba albo t dodatkow informacj „odfiltrowa ” (co
mo e wymaga pisania programów), albo w ogóle pomin .
Ad. 2. Arkusz Excela ma naturaln struktur tabelaryczn . Pewne
problemy z importem danych stwarza fakt, e u jednego z dostawców (ACS)
zamiast jednego wiersza z nazwami pól wyst puj dwa wiersze, a ponadto s
one powtarzane co pewn liczb wierszy. W chwili obecnej korekt danych
przed importem (z Excela) wykonuje si r cznie; r cznie te sprawdza si , czy
nie zostały wprowadzone inne jeszcze zmiany. Drug trudno stwarza
„zaszycie” w pojedynczej komórce razem z nazw czasopisma jego adresu
URL (Wiley). Poniewa zmiana ta pojawiła si niedawno, przyj to, e dane
ukryte kopiuje si r cznie z tej kolumny do nowej kolumny (nazwanej URL);
chodzi oczywi cie o operacj wykonywan od razu na całej kolumnie, nie za
o przepisywanie danych w ka dym wierszu z osobna.
Ad. 3. Pliki HTML nie maj jednolitej struktury i struktura ta nie jest
opisana w sposób dostatecznie jednolity. Ró na jest liczba kolumn i ich
znaczenie. U jednego z dostawców trzeba ł czy dane z dwóch kolejnych
wierszy. Samo rozpocz cie odczytywania danych z pliku HTML (HTM)
wymaga mo e pomini cia obszernych cz ci pocz tkowych. Ponadto
niektórzy dostawcy zmieniali posta danych w pliku HTML.
W rezultacie do odczytywania plików HTML został napisany
program, który odczytuje najpierw informacj o strukturze danych w pliku, a
dopiero potem plik z danymi. Dzi ki temu po ewentualnym wprowadzeniu
przez dostawców kolejnych zmian by mo e uda si jedynie zmieni opis
struktury, bez konieczno ci modyfikowania samego programu. Przy
dotychczasowych zmianach struktury plików HTML ten element koncepcji
si sprawdził.
W przypadku takiego dostawcy jak Kluwer, który jest jednocze nie
wydawc , pewne podstawowe dane pomini te w pliku HTML jako oczywiste
(np. Amsterdam jako miejsce wydania), zostaj dopisane automatycznie.
Pliki z danymi zostaj wczytane do bazy danych utworzonej w MS
Access i umieszczone w tablicach. Zdarzaj si „niespodzianki” w przypadku
nowych dostawców, powodowane przez nietypowe przypadki (np. gwiazdka
odsyłaj ca do uwagi dodana na pocz tku tytułu czasopisma zamiast np. na
ko cu). Po znalezieniu przyczyn ewentualnych trudno ci z odczytem i ich
usuni ciu dalsze przetwarzanie odbywa si ju pod kontrol systemu
MsAccess.
3. Przetwarzanie danych do postaci USMARC
3.1. Ł czenie danych
Pierwszy etap przetwarzania dotyczy ł czenia mi dzy sob danych
z ró nych plików dotycz cych danego dostawcy. S dwa rodzaje takiego
ł czenia:
1. ł czy si dane o takiej samej strukturze, czyli jak gdyby
dopisuje kolejne rekordy z ró nych tabel do jednej tabeli;
2. ł czy si ze sob dane z tabel o ró nej strukturze w celu uzyskania
bardziej kompletnej informacji o poszczególnych rekordach.
Wspomaganie tworzenia katalogu czasopism elektronicznych…
213
Dodawanie rekordów odpowiadaj cych ró nym bazom danego
dostawcy lub wydawcy jest trywialne, gdy jest zachowana struktura danych
(przypadek taki dotyczy zarówno Ebsco - 5 baz, jak i Proquest - 3 bazy).
Drugi przypadek jest nietrywialny ogólnie ze wzgl du na niepewno
co do wyboru klucza, według którego miałoby nast pi powi zanie danych z
ró nych tabel. W roku 2005 przypadek ten dotyczy ju tylko bazy Science
Direct Elseviera, dla której wi kszo danych o czasopismach pochodzi
z tabeli Excela, natomiast adresy URL z pliku HTML; w przeszło ci nale ało
odgadywa rodzaj powi zania tak e u niektórych innych producentów: mógł
to by nawet wewn trzny identyfikator producenta; ISSN nie zawsze
wystarczał, gdy po prostu mógł wyst powa tylko w jednej z tabel. Do tego
dochodziły ró nego rodzaju przypadki indywidualne.
3.2.
Porównywanie tytułów – „tytuł zwarty”
Konieczne stało si w szczególno ci porównywanie tytułów
czasopism. Okazało si , e tytuły czasopism w ró nych tabelach tego samego
producenta (dostawcy) bywaj pisane niejednolicie. Niezale nie od przyczyn
takiego stanu rzeczy nale ało przedsi wzi kroki ułatwiaj ce odszukiwanie
wła ciwych tytułów bez konieczno ci pracy r cznej. Potrzeba taka była nawet
silniejsza w dalszym etapie przetwarzania, gdy porównywane były tytuły
udost pnianych czasopism elektronicznych z tytułami własnych czasopism
drukowanych. Do wiadczenie kazało liczy si z mo liwo ci bł dów
literowych; ni emo na było oprze si wył cznie na ISSN, gdy nie zawsze
wyst pował.
Po ró nego rodzaju eksperymentach zastosowano uproszczon i w
pewien sposób „znormalizowan ” wersj tytułów, nazwan tu tytułem
„zwartym”. Tytuł przekształcany jest do tytułu zwartego przez
1.
2.
3.
zast pienie symbolu & słowem „and”,
pomini cie spacji i wszelkiego rodzaju znaków przestankowych
zapisanie go wył cznie małymi literami.
Osobn kwesti było uwzgl dnienie lub nie rodzajników na pocz tku
tytułu. Tego rodzaju porównania były czynione, ale decyzja uznania
czasopism za identyczne lub nie była pozostawiania człowiekowi.
Warto wspomnie , e jednym z owoców zastosowania takich
porówna w odniesieniu do własnej bazy jest uzupełnienie brakuj cych
symboli ISSN.
3.3. Umieszczenie danych w rekordach USMARC
Podstawowym problemem przy projektowaniu nowej bazy było
zdecydowanie si na to, które z informacji otrzymywanych od dostawcy
zachowa i przedstawia u ytkownikowi, a których nie. Problem wynikał
z bardzo du ych ró nic w szczegółowo ci owej informacji. Przytłaczanie
u ytkownika jej nadmiarem uznano za niecelowe, z tym e granice
214
Grzegorz Płoszajski
umieszczono inaczej dla katalogu, gdzie informacja mogła mie wi kszy
stopie szczegółowo ci, a inaczej dla listy. Zdecydowano si np. pomija
informacj o zakresie czasowym abstraktów, gdy była identyczna z zakresem
pełnych tekstów. Co wi cej, zdecydowano si pomija w ogóle informacj
o czasopismach, dla których nie było pełnych tekstów w adnej z form (nawet
graficznej).
W rezultacie informacja otrzymywana od dostawców jest zapisywana
w nast puj cych polach USMARC:
006, 007 i 008;
022 i 922 (ISSN dla wersji drukowanej i elektronicznej, gdy
podawane s oba);
040; 245; 256; 260; 500; 856. oraz w nast puj cych polach
dodatkowych, którym ze wzgl du na specyfik systemu Aleph nadano nazwy
literowe:
ABS – zakres czasowy abstraktów;
BAS – nazwa producenta;
EMB – opó nienie wersji elektronicznej w stosunku do papierowej;
FTX – zakresy czasowe;
NBA – nazwa bazy (np. ScienceDirect).
U yto te standardowych dla Alepha pól literowych FMT, LDR.
W polu o kodzie LKR zapisywano w pó niejszym etapie powi zania
mi dzy rekordami bazy czasopism elektronicznych a rekordami katalogu
czasopism drukowanych; oczywi cie nie jest to bezpo rednio informacja od
dostawców.
Pewien wysiłek został wło ony w wyznaczenie wska ników dla
tytułów w przypadku wyst powania rodzajników, oraz w rozdzielenie nazwy
wydawnictwa od miejsca wydania, gdy w danych dostawcy nie były
rozdzielone, i „oczyszczenie” nazwy z dodatków formalnych (Ltd, PLC, itp.).
Tworzonym rekordom bibliograficznym przypisuje si numery
systemowe. Wła ciwie to poszczególnym dostawcom przypisano odr bne
zakresy numerów systemowych, utworzone z odpowiednim zapasem, eby nie
trzeba ich było zbyt cz sto modyfikowa . Numery te zaczynaj si obecnie od
1 (000000001), gdy katalog czasopism elektronicznych stanowi odr bn
baz , zawsze jednak zakresy te mo na zmieni , gdyby była taka potrzeba.
Wyra ne oddzielenie zakresów numerów systemowych poszczególnych
dostawców umo liwia wymian jedynie cz ci danych w katalogu, gdy
zmiana danych nast puje tylko u jednego czy dwóch dostawców; zauwa my,
e lista alfabetyczna natomiast b dzie wymieniana zawsze cała.
Na tym ko czy si tworzenie rekordów bibliograficznych. S one na
koniec eksportowane do plików tekstowych stałej długo ci. Ka dy z zakresów
odpowiadaj cych poszczególnym dostawcom mo e by eksportowany
odr bnie, tak by zainteresowane biblioteki mogły wykorzystywa je
w dowolnej konfiguracji, zale nie od tego, w których konsorcjach bior
udział. A oto przykładowy rekord:
Wspomaganie tworzenia katalogu czasopism elektronicznych…
215
000028001 006 L m f d
000028001 007 L cr n un
000028001 008 L 050412s19959999xx f d
d
000028001 022 L $$a 1432-0509
000028001 040 L $$a Wa 72 01/Konw20050412
000028001 245 L $$a Abdominal Imaging.
000028001 256 L $$a Dokument elektroniczny.
000028001 260 L $$a New York : $$b Springer-Verlag.
000028001
856
L
$$u
http://vls.icm.edu.pl/cgibin/sciserv.pl?collection=springer&amp;journal=09428925 $$4 no
000028001 922 L $$a 0942-8925
000028001 BAS L $$a Springer
000028001 FMT L SE
000028001 LDR L nas 22 i 4500
000028001 NBA L $$a SpringerLink.
4. Tworzenie powi za z katalogiem czasopism drukowanych
Powi zania tworzy si na podstawie porównywania rekordów opisu
bibliograficznego utworzonego katalogu czasopism elektronicznych
z katalogiem czasopism drukowanych. Podstaw do decyzji o uznaniu
rekordów za identyczne lub równowa ne jest numer ISSN (przy niedu ej
ró nicy tytułów). Je eli nie ma numeru ISSN, decyzj opiera si na
porównywaniu tytułów; jak ju wspomniano tworzy si w tym celu „tytuły
zwarte”.
W systemie Aleph dodanie do odpowiednich rekordów bazy
czasopism elektronicznych odsyłaczy do czasopism drukowanych powoduje
automatyczne utworzenie symetrycznych odsyłaczy z bazy czasopism
drukowanych do elektronicznych. Jest to wygodne, gdy przy zmianie danych
operuje si jedynie danymi z bazy czasopism elektronicznych. Je eli w
nast pstwie rozbudowy bazy zmieni si numery systemowe czasopism
elektronicznych, to konieczna b dzie nie tylko łatwa modyfikacja odsyłaczy z
bazy czasopism elektronicznych do drukowanych, ale tak e odsyłaczy
„zwrotnych”. Przebudowa takich odsyłaczy przez system Aleph trwa do
długo (trzeba tego dokona we wszystkich bazach) i obci a system. Aby
unikn
takiej konieczno ci przyj to rozwi zanie ze stałymi numerami
systemowymi tych czasopism elektronicznych, które maj odpowiedniki w
czasopismach drukowanych; numerami generowanymi na podstawie
numerów systemowych w katalogu czasopism drukowanych. Wówczas
typowa modyfikacja danych mo e przebiega
niemal całkowicie
automatycznie, bez r cznego usuwania lub dodawania powi za .
Tworzone s raporty wskazuj ce na potrzeb ewentualnych zmian
i ich zakres. Na koniec generowane s pliki tekstowe przeznaczone do
wczytania do systemu Aleph. Maj one posta tak jak w poprzednim etapie,
tylko wzbogacone s o pola odsyłaczowe, np.: 000000070 LKR L $$a DN
$$b 000060946 $$l WTU01 $$m Czasopismo dost pne równie w formie
216
Grzegorz Płoszajski
elektronicznej. Zob. baza: E-czasopisma PW. $$n Egzemplarze wersji
drukowanej dost pne w bibliotece.
5. Tworzenie listy alfabetycznej
Lista alfabetyczna jest tworzona ju po utworzeniu powi za .
Ma w sumie sze kolumn: tytuł, ISSN, baza, wydawca, zasi g (czasowy)
i kolumn „PW”, przewidzian na wskazywanie powi za . Dane z tabel
zawieraj cych opisy bibliograficzne s zapisywane w pierwszych pi ciu
kolumnach listy, sortowane i zapisywane w odr bnych plikach HTML
odpowiadaj cych poszczególnym zakresom alfabetu (ze wzgl du na wielko
plików zakresy A, C, I oraz J s podzielone). Sama lista zawiera ponadto plik
główny, pokazuj cy zakresy i odsyłaj cy do utworzonych plików. Odsyłacze
s prezentowane w tabeli za pomoc symbolu graficznego; podczepiony adres
URL umo liwia przej cie do katalogu czasopism drukowanych, od razu do
odpowiedniego czasopisma. Przej cie odwrotne oczywi cie nie działa, a
ci lej bior c działa, tyle e skierowuje do katalogu czasopism
elektronicznych, a nie do listy HTML.
Podobn list alfabetyczn mo na oczywi cie tworzy tak e w wersji
bez powi za . Mogłyby j wykorzystywa inne biblioteki korzystaj ce z tych
samych czasopism elektronicznych. Tworzenie jej w wersji z powi zaniami
wymagałoby dodatkowych bada (operacji na danych oraz sprawdzenia
działania odsyłaczy, zwłaszcza w innych systemach bibliotecznych).
6. Podsumowanie
Po okresie tworzenia i modyfikowania oprogramowania rozpoczyna
si okres „produkcyjny”, w którym zostan zebrane dane dotycz ce z jednej
strony pracochłonno ci aktualizacji danych, a z drugiej zadowolenia
u ytkowników, których wymagania czy oczekiwania stale rosn . Interesuj ce
te b dzie zdanie innych bibliotek.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Małgorzata Jaworowska
Politechnika Lubelska w Lublinie
Biblioteka Główna
[email protected]
Rozwój katalogu komputerowego
Biblioteki Głównej Politechniki Lubelskiej
Development of computer catalog of the Main Library
of the Lublin University of Technology
Abstrakt
W referacie nakre lono podstawy i kierunki efektywnego tworzenia katalogu komputerowego
Biblioteki Głównej Politechniki Lubelskiej na przestrzeni lat 1996-2005. Zaprezentowano
katalog komputerowy w systemie VTLS jako jeden z elementów wspieraj cych rozwój
irealizacj edukacji podmiotowej. Przedstawiono codzienne czynno ci w tworzeniu katalogu.
Zasygnalizowano zmian prowadzenia usług, rezultatów działa , jako ci danych i informacji
z uwzgl dnieniem współpracy z NUKAT.
Słowa kluczowe
społecze stwo informacyjne; katalogi automatyczne; VTLS; NUKAT
Abstract
The paper presents foundations and trends in the effective creation of the computer catalog of
the Main Library of the Lublin University of Technology in the years 1996-2005. The computer
catalog of VTLS system has been shown as an element supporting the development and
implementation of subject education. Everyday activities connected with the creation of the
catalog have been presented. Changes in services, work outcome, quality of data and
information have been described, including cooperation with NUKAT (National Union
Catalogue).
Key words
information society; automatic catalogs; VTLS; NUKAT
Charakterystyczn cech współczesnej cywilizacji jest wytwarzanie
i gromadzenie ogromnej ilo ci informacji. Obszar usług bibliotecznych
prze ywa obecnie prawdziw eskalacj w zakresie pełnionych funkcji i zada .
Sukces w tym zakresie zale y w du ej mierze od informacji i jej
innowacyjno ci.
Jednym z wymiarów działa biblioteki naukowej jest bez w tpienia
codzienne wspieranie o rodka naukowego w wypełnieniu podj tej misji.
W ród wielu kierunków realizowania jej w Politechnice Lubelskiej
przyj to, e „Naszym celem jest przekazywanie studentom nie tylko
niezb dnej wiedzy i umiej tno ci, ale tak e kształtowanie twórczych
i odpowiedzialnych postaw [...] wa nym celem Uczelni jest odpowiedzialny
i twórczy udział w procesie tworzenia w naszym kraju nowoczesnego
218
Małgorzata Jaworowska
społecze stwa informacyjnego [...] w codziennej pracy akademickiej
uznajemy jedno edukacji i nauki”1.
Mo liwo
realizacji tych zamierze dokonywana jest przez
Bibliotek Główn Politechniki Lubelskiej poprzez rozpowszechnianie
informacji, my li i wiedzy wspieranej nowoczesnymi i skomputeryzowanymi
systemami informacji2. Jedno ze znacz cych miejsc w systemie bibliotecznoinformacyjnym zajmuje katalog komputerowy dost pny w sieci dla
wszystkich u ytkowników 3. Jest on narz dziem daj cym mo liwo
uczestnictwa w pracach usprawniaj cych działalno naukow wszystkim
pracownikom nauki i studentom oraz innym potencjalnym u ytkownikom.
O zainicjowaniu katalogu komputerowego Biblioteki Głównej
Politechniki Lubelskiej w systemie VTLS (Virginia Tech Library System)
decydowano w pocz tkach lat 90-tych. Na mocy porozumienia rektorów
czterech lubelskich uczelni: Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego,
Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Politechniki Lubelskiej i Akademii
Rolniczej został zło ony wniosek do Fundacji Mellona o dofinansowanie
zakupu sprz tu i oprogramowania bibliotecznej bazy danych dla czterech
bibliotek naukowych Lublina. Zamierzenie realizowano trzyetapowo.
W pierwszej
cz ci
zakupiono
niezb dne
elementy
sprz towe
do uruchomienia oprogramowania, w drugim uruchomiono program, za
W trakcie rozpocz cia prac
w trzecim rozpocz to napełnianie baz4.
w Bibliotece Głównej Politechniki Lubelskiej na wst pie zdecydowano
o wprowadzaniu zarówno wpływów, jak i zbiorów ju opracowanych metod
tradycyjn 5. Przez kilka lat retrokonwersja była dotowana finansowo z wielu
ródeł6. Szybki przyrost danych w bazie katalogowej o zbiorach zwartych
i ci głych, kontrolowanych kartotek haseł wzorcowych7 (khw) oraz
współpraca z Centralnym Katalogiem Wydawnictw Ci głych8 spowodowały
przyspieszenie podj tych działa .
Uznano, e nale y wprowadzi do bazy oprócz najbardziej
wykorzystywanych pozycji, pozostał cz
ksi gozbioru, ale poddaj c go
wcze niejszej selekcji. Prowadzono j sukcesywnie w miar opracowywania
1
Misja Politechniki Lubelskiej [dok.elektr.] http://www.pollub.pl [odczyt 15.03.2005].
Jaworowska M.: Rozwijanie działalno ci Biblioteki Głównej Politechniki Lubelskiej na rzecz
społecze stwa informacyjnego. [W:] Udział bibliotek akademickich w kształtowaniu społecze stwa
informacyjnego w Polsce – potencjał, mo liwo ci, potrzeby. Wydaw. Uczelniane ATR, Bydgoszcz 2002, s.
135.
3
Jaworowska M.: Sieciowy system informacyjny w Bibliotece Głównej Politechniki Lubelskiej. [W:]
Multimedialne i sieciowe systemy informacyjne. Oficyna Wydawnicza PW, Wrocław 2002, s. 512.
4
Nowak G.: Koszty komputeryzacji bibliotek naukowych na przykładzie bibliotek lubelskiego o rodka
naukowego. [W:] Standaryzacja kosztów w bibliotekach naukowych (Kazimierz Dolny, 20-22.09.2000).
Wydaw. PL, Lublin 2000, s. 103.
5
Jaworowska M.: Komputeryzacja w systemie VTLS w Bibliotece Głównej Politechniki Lubelskiej.
[W:] Infobazy’99: bazy danych dla nauki. Politechnika Gda ska, Gda sk 1999, s. 185.
6
Tkaczyk D.: Uczestnictwo bibliotek lubelskich w budowaniu i wykorzystywaniu Katalogu Centralnego
NUKAT. „Przegl d Biblioteczny”. 2004 z. 3/4, s. [231]-251.
7
Paluszkiewicz A.: Rola centralnej kartoteki haseł wzorcowych. „Przegl d Biblioteczny”. 1999 z. 3, s. 149155.
8
Suszko-Sobina I.: Centralny katalog wydawnictw ci głych 1995-1998. [W:] Materiały na
Mi dzynarodow Konferencj nt. Współpraca bibliotek naukowych w zakresie automatyzacji (Kraków, 1619.11.1998). Wydaw. SBP, Warszawa 1998, s. 41-46.
2
Rozwój katalogu komputerowego BGPL
219
poszczególnych partii ksi gozbioru. Rozpocz to od wycofywania publikacji
nie kwalifikuj cych si do wykorzystywania z uwagi na stopie zniszczenia,
jak i ze wzgl du na nieaktualn tre oraz pozycje, które były zgromadzone
w du ej ilo ci egzemplarzy, a nie budziły zainteresowania rodowiska. Nale y
podkre li , e selekcja była prowadzona na szerok skal oraz w szerokim
zakresie, aby przygotowa ksi gozbiór do opracowania w komputerowym
systemie bibliotecznym. Obj ła ona swoim zakresem druki okre lane jako
druki zb dne9, druki zdezaktualizowane10 i ksi ki zaczytane11. Prace
te trwały nieprzerwanie od 1996 r do 2004 r. obejmuj c kolejno ksi gozbiory
zgromadzone w: Wypo yczalni Podr czników i magazynie biblioteki,
Czytelni Matematyczno-Przyrodniczej, Biblioteki Wydziału Elektrycznego,
Biblioteki Wydziału In ynierii Budowlanej i równocze nie tworzonej
Biblioteki Instytutu In ynierii i Ochrony rodowiska, a tak e funkcjonuj cej
Czytelni Oddziału Informacji Naukowej oraz Biblioteki Wydziału
Mechanicznego, jak i w ostatnim okresie Biblioteki Wydziału Zarz dzania
i Podstaw Techniki.
Obecnie mo na stwierdzi , e retrokonwersja ksi gozbioru jest
zako czona, gdy w katalogu komputerowym znajduje si ju 99,9%
posiadanych przez bibliotek zasobów. Na uwag zasługuje fakt,
e opracowywanie cało ci ksi gozbioru odbywało si centralnie, tj.
w Bibliotece Głównej, gdzie wyszkoleni bibliotekarze katalogowanie zbiorów
podporz dkowali współpracy z CKHW (pó niej Narodowy Uniwersalny
Katalog Centralny NUKAT). Pozwoliło to na ujednolicon metod
opracowywania zbiorów wypracowan przez biblioteki współtworz ce
CKHW – w tym opis dokumentu z autopsji, zgodne z obowi zuj cymi
w Polsce normami opracowywania zbiorów, wpisane w wymienny standard
USMARC12 (pó niej MARC 21) wykorzystywany w systemie VTLS.
Te zasady post powania sprawiły, e czytelnik korzystaj c z katalogu
komputerowego naszej biblioteki otrzymuje wysokiej jako ci informacje
o zgromadzonych zasobach ksi ek i czasopism, a w ostatnim czasie
i dokumentów elektronicznych. Ponadto katalog komputerowy dostarcza
wyselekcjonowanej, specjalistycznej informacji, co przyczynia si
bezpo rednio do wzrostu znaczenia umiej tno ci wyszukiwania informacji,
oceniania jej wa no ci oraz u yteczno ci dla zdefiniowanych przez
u ytkownika zapyta , gdy „rola naukowego podmiotu poznaj cego w nauce
nie ogranicza si do czynno ci dotycz cych poziomu gotowej wiedzy”13.
Dost pne dla u ytkownika rodzaje wyszukiwa : proste, słowa kluczowe,
zło one kryteria, słowa w hasłach czy stosowanie filtrów pozwala na
swobodne kształtowanie obszaru poszukiwa w katalogu komputerowym14.
9
Byli ski L.: Selekcja materiałów bibliotecznych. Wydaw. SBP, Warszawa 2004, s. 7.
Tam e, s. 8.
11
Tam e, s. 9.
12
Paluszkiewicz A.: Struktura danych bibliograficznych w zintegrowanych systemach bibliotecznych.
Wydaw. SBP, Warszawa 1997, s. 23.
13
Motycka A.: Twórcze i odtwórcze czynno ci poznawcze w nauce. [W:] Wiedza a podmiotowo , red. A.
Motycka. Wydaw. IFiS PAN, Warszawa 1998, s. 148.
14
Cało informacji o zakresie i sposobie poruszania si po katalogu (w obecnej wersji Virtua) została
10
220
Małgorzata Jaworowska
Uruchomienie procesu wyszukiwania wymaga podania odpowiedniego
terminu
wyszukiwawczego
i wyboru
odpowiedniej
kategorii
wyszukiwawczej. Wyszukuj c, mo na stosowa
pojedyncze słowa,
wyra enia, nazwy wielowyrazowe, cyfry, mo na tak e maskowa terminy
u ywaj c * lub ?, albo ł czy terminy operatorami logicznymi (and, or, not,
near). Wszystkie rezultaty wyszukiwa mo na jeszcze ograniczy stosuj c
filtry, ustawiaj c je przed zainicjowaniem procesu wyszukiwania (lokalizacj
dokumentu, j zyk dokumentu, miejsce (kraj) wydania, dat wydania).
Czytelnik wykorzystuj c tryb wyszukiwania prostego ma mo liwo
zaw enia swoich poszukiwa przechodz c od terminów szerszych, bardziej
ogólnych do terminów w szych bardziej, szczegółowych (autor, tytuł, tytuł
czasopisma, hasło przedmiotowe, hasło przedmiotowe w j z. francuskim i
angielskim, sygnatur ). Ten tryb wyszukiwania jest pomocny, gdy
u ytkownik nie zna dokładnego terminu wyszukiwawczego. Je li u ytkownik
rozpocznie korzystanie od słów kluczowych, które wyst puj
w indeksowanych polach opisów bibliograficznych, wówczas przydatne mo e
okaza si zastosowanie filtrów, aby zaw zi wynik do oczekiwanych
rezultatów. W tym wyszukiwaniu mo na poda sze terminów, a przy
ka dym zaznaczy odpowiadaj c mu kategori wyszukiwawcz (autor, tytuł,
hasło przedmiotowe, ISBN, ISSN, wszystko) i wybra jeden lub wi cej
operatorów logicznych. W przypadku korzystania ze zło onych kryteriów
wyszukiwawczych zapytania s budowane z wykorzystaniem słów
kluczowych wraz z odpowiadaj cym im kodem kategorii wyszukiwawczej,
operatorami logicznymi i nawiasami okr głymi. Oczywi cie mo na równie
stosowa filtry przed uruchomieniem procesu wyszukiwania. Jednak nale y
podkre li , e z tego trybu wyszukiwania korzystaj
do wiadczeni
u ytkownicy. Je eli chodzi o wyszukiwanie według słów w hasłach, to
rezultatem jego jest wynik otrzymany z wyszukiwania terminów
kontrolowanych przez indeksy. Termin wyszukiwawczy mo na wprowadzi
wybieraj c jedn z trzech form danych: słowo, wyra enie, dokładnie. Gdzie
słowa i wyra enia pochodz z dowolnego miejsca wybranej kategorii, za
forma danych „dokładnie” pobierana jest z terminów kontrolowanych
indeksem.
Od marca 2005 r. dla ułatwienia korzystania z zasobów znajduj cych
si w katalogu komputerowym dodano dwa punkty umo liwiaj ce łatwiejszy
i szybszy dost p do dokumentów elektronicznych. Jeden dotyczy
dokumentów o zasi gu lokalnym gromadzonych w bibliotece. Drugi za jest
o zasi gu zdalnym dla gromadzonych w bibliotece dokumentów
drukowanych, dla których dodano linki odsyłaj ce do zdigitalizowanych
postaci dokumentów opracowanych przez inne polskie biblioteki
(68 dokumentów – stan na 31.03.2005 r.).
umieszczona w „Pomocy” w katalogu komputerowym oraz na stronie internetowej biblioteki, jak
opublikowana w formie drukowanej (dla wersji Classic) w „Informatorze dla czytelników” z 1998 r.
Rozwój katalogu komputerowego BGPL
221
Wszystkie rezultaty swoich wyszukiwa u ytkownik mo e zapisa do
schowka. Mo na je przegl da , weryfikowa (dodawa nowe i usuwa –
w obr bie tej samej sesji), zapisa do pliku (na dyskietk , płyt , twardy dysk
komputera), wydrukowa lub przesła poczt elektroniczn . Forma zapisu lub
przesłania jest dost pna w formacie MARC 21, opisie bibliograficznym
(pełnym lub skróconym) lub te wraz z egzemplarzami. Wieloletnie
do wiadczenie wynikaj ce z obserwacji wykorzystywania katalogu
komputerowego obrazuje kształtowanie si kompetencji u ytkowników.
Wraz z rozbudow o nowe informacje o zbiorach, udost pnienie
zdalnego poł czenia z katalogiem (pocz tkowo w VTLS-Classic telnet
i Gateway, a od pa dziernika 2003 r. w VTLS-Virtua dost p przez
Chameleon) wzrastało zainteresowanie i umiej tno ci u ytkowników.
Kolejne cało ciowe opracowywanie ksi gozbiorów poszczególnych agend
biblioteki pozwoliło na uruchomienie automatycznej rejestracji wypo ycze
i zwrotów.
St d pocz wszy od lutego 1999 r. u ytkownicy Wypo yczalni
Podr czników, a od marca 1999 r. cz ciowo i magazynu Biblioteki Głównej
oraz cało ci Czytelni Matematyczno-Przyrodniczej mogli by obsługiwani
przez pracowników w zautomatyzowany sposób, ale tak e od pa dziernika
2001 r. Biblioteki Wydziału Elektrycznego, od listopada 2001 r. Biblioteki
Instytutu In ynierii i Ochrony rodowiska, od czerwca 2002 r. Biblioteki
Wydziału Budowlanego, od lutego 2003 r. Biblioteki Wydziału
Mechanicznego, od listopada 2003 r. Biblioteki Wydziału Zarz dzania
i Podstaw Techniki.
Od stycznia 2003 r. zostało uruchomione automatyczne wypo yczanie
czasopism we wszystkich bibliotekach wydziałowych. Daje si zauwa y ,
e wypo yczenia tych dokumentów wzrastaj (wykres 1).
Wykres 1. Ilo
wypo ycze dokonanych za po rednictwem katalogu komputerowego
w Bibliotece Głównej Politechniki Lubelskiej w latach 1996-2005
Wypo yczenia kartkowe
tradycyjne
60000
Wypo yczenia komputerowe
ksi ek w wypo yczalniach
50000
40000
30000
Wypo yczenia komputerowe
ksi ek w bibliotekach
wydziałowych
20000
10000
0
1999 r.
Wypo yczenia komputerowe
czasopism w bibliotekach
wydziałowych
ródło: ródło własne
2000 r.
2001 r.
2002 r.
2003 r.
2004 r.
31
marzec
2005 r.
Małgorzata Jaworowska
222
O pełnych korzy ciach płyn cych z umiej tno ci korzystania przez
u ytkowników z katalogu komputerowego nale y mówi tak e w kontek cie
współpracy z NUKAT, z którym biblioteka współpracuje w systemie Virtua
od chwili jego zainicjowania, tj. od lipca 2002 r. Od tej daty mo na mówi
o zwi kszeniu
informacyjnej
roli
katalogu
komputerowego.
Za
po rednictwem NUKAT z katalogu komputerowego Biblioteki Głównej
Politechniki Lubelskiej zacz ło korzysta
jeszcze wi ksze grono
u ytkowników. Baza ta dała u ytkownikom mo liwo
jednoznacznej
identyfikacji dokumentów wraz z mo liwo ci ich lokalizacji w konkretnej
bibliotece poprzez system linków do OPAC-ów bibliotek gromadz cych
wyszukiwane pozycje. Udział biblioteki w napełnianiu bazy NUKAT
kształtował si nast puj co (patrz wykres 2).
Wykres 2. Kształtowanie si ilo ci opisów bibliograficznych w katalogu komputerowym
Bibliotki Głównej Politechniki Lubelskiej w latach 2001-2005
100%
80%
60%
40%
20%
0%
2001 r
2002 r.
Opisy bibliograficzne w BG PL
2003 r.
2004 r.
31 marzec 2005 r.
Opisy bibliograficzne w BG PL z NUKAT
ródło: ródło własne
Dało
to
tak e
łatwiejsze
dokonywanie
wypo ycze
mi dzybibliotecznych, skracaj c czas mudnych poszukiwa w zbiorach.
Nale y tak e wspomnie o Wirtualnym Katalogu Lubelskich
Bibliotek Naukowych (WKLBN), przygotowanym i otwartym na pocz tku
2005 r. przez Oddział Komputeryzacji Biblioteki Głównej Uniwersytetu
Marii-Curie Skłodowskiej. Skupia on biblioteki lubelskie pracuj ce w
systemie bibliotecznym Virtua. Katalog ten tworz Biblioteka Główna
Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Biblioteka Główna Katolickiego
Uniwersytetu Lubelskiego, Biblioteka Główna Politechniki Lubelskiej,
Biblioteka Główna Akademii Rolniczej oraz Wojewódzka Biblioteka
Publiczna im. H. Łopaci skiego. Katalog umo liwia jednoczesne
wyszukiwanie w pi ciu katalogach komputerowych potrzebnej pozycji, by
otrzyma informacj o jej lokalizacji i dost pno ci15.
15
Aktualno ci [dok. elektr.] http://www.bg.umcs.lublin.pl/nowa/ [odczyt 31.03.2005].
Rozwój katalogu komputerowego BGPL
223
Te trzy katalogi komputerowe: katalog Biblioteki Głównej
Politechniki Lubelskiej (dost pny pod adresem http://biblioteka.pol.lublin.pl),
Narodowy Uniwersalny Katalog Centralny (dost pny pod adresem
http://www.nukat.edu.pl) oraz Wirtualny Katalog Lubelskich Bibliotek
Naukowych (dost pny pod adresem http://wklbn.umcs.lublin.pl) stosuj te
same narz dzia wyszukiwawcze, co ujednolica u ytkownikom sposób
dotarcia do poszukiwanej informacji. Statystycznie nasz katalog odwiedza
76451 u ytkowników w ci gu miesi ca. W marcu br. ilo czytelników
posługuj cych si narz dziami wyszukiwawczymi w katalogu komputerowym
osi gn ła 105312 u ytkowników. Nie jest to imponuj ca liczba, lecz
statystyka ta jest prowadzona dopiero od 14 lutego br. Jak si zauwa a, ilo
osób korzystaj cych przybywa w miar rozpowszechniania informacji o
nowych dost pach do katalogu.
W procesie posługiwania si narz dziami wyszukiwania w katalogu
komputerowym u ytkownik dokonuje oceny i weryfikacji otrzymywanych
odpowiedzi na budowane przez siebie zapytania. W trakcie tych czynno ci
jest mo liwe zachowywanie ju uzyskanych wyników oraz przechodzenie
do kolejnych lub budowanie nowych w oparciu o ju wykorzystywane. W
toku tak prowadzonego wyszukiwania kształtuje si aktywno rozwijaj ca
my lenie, a przy weryfikacji informacji - my lenie krytyczne. Jest ono
„zdolno ci do obiektywnej oceny przedstawionych argumentów albo krytyki
stwierdzonych braków i wyci gni cia z tego konstruktywnych wniosków”16.
Stałe dostarczanie i weryfikowanie informacji w konsekwencji
doprowadzi do daleko id cych przewarto ciowa , tak e w podej ciu do samej
wiedzy. W tym momencie staje si ona raczej zbiorem umiej tno ci, cho
równie i informacji, b d c baz dla m dro ci17. Zatem katalog komputerowy
mo e zaanga owa u ytkownika w proces zdobywania wiedzy, przy
wykorzystywaniu wiedzy ju posiadanej. St d prowadzi do okre lonych
wniosków w sposób uporz dkowany i wł cza si w budowanie struktur
wiedzy z dost pnych informacji18. Wymaga to od u ytkownika wi kszego, ni
w klasycznym podej ciu do korzystania z katalogu tradycyjnego,
zaanga owania si w proces zdobywania wiedzy19. Twórcze podej cie
u ytkownika do pracy z katalogiem komputerowym mo e przejawia si
zatem w kilku aspektach:
4. poszukiwaniu własnego stylu pracy z katalogiem;
5. braku schematyzmu w wyszukiwaniu informacji poprzez korzystanie
ze słów kluczowych;
16
Kaczmarek T. T.: Poradnik dla studentów pisz cych prac licencjack lub magistersk [dok. elektr.]
http://www.kaczmarek.waw.pl/ksiazki/poradnik_dla_studentow.pdf
17
Osma ska-Furmanek W.: Technologia informacyjna jako element przestrzeni edukacyjnej. [W:] Media
i edukacja w dobie integracji, red. W. Strykowski, W. Skrzydlewski. „eMPi2”, Pozna 2002, s. 56.
18
Szafraniec M.: Edukacja interkulturowa on-line jako przykład zachowania podmiotowo ci w edukacji
w ramach globalnego społecze stwa informacyjnego. [W:] Podmiotowo w edukacji wobec wyzwa
globalnego społecze stwa informacyjnego. T. 4, red. nauk. M. Wro ska, A. Zduniak. Dom wydawniczy
Elipsa, Warszawa-Pozna 2004, s. 126-134.
19
Hanley S.: On constructivism [dok. elektr.]
http://www.townson.edu/csme/mcpt/Essays?Constructivism.txt [odczyt 17.06.2002].
224
Małgorzata Jaworowska
6. pobudzaniu u ytkownika do zwi kszania zakresu wyszukiwania
poprzez stosowanie kryteriów wyszukiwawczych;
7. rozwijaniu w u ytkowniku aktywno ci twórczej poprzez
udoskonalanie kryteriów wyszukiwawczych w dynamicznie
zmieniaj cym si katalogu komputerowym;
8. stosowaniu
aktywizuj cych
metod
wyszukiwania
poprzez
uaktualnianie danych w katalogu komputerowym (w tym tak e
odsyłaczy);
9. umiej tnym korzystaniu z pomocy merytorycznej w rozwi zywaniu
napotkanych problemów, zwi zanych z posługiwaniem si katalogiem
komputerowym poprzez korzystanie z zakładki „Pomoc” oraz
z u yciem poczty elektronicznej do bibliotekarza, jak i przez kontakt
telefoniczny lub osobisty z bibliotekarzem;
10. wpływie na systematyczne doskonalenie własnego warsztatu pracy
i metod pracy poprzez mo liwo budowania bibliografii i przesyłania
lub zapisywania rezultatów wyszukiwa .
W takich obszarach mo na mówi nie tylko o twórczym podej ciu, ale
te elementy przemawiaj równie o nakierowaniu katalogu komputerowego
na podmiotowo korzystaj cych z niego u ytkowników.
W czasie gdy intensywny przyrost wiedzy jest tak du y, i
koncentracja na wybranych dziedzinach wymaga stałego, ustawicznego
uczenia si , wzrost zasobów katalogu komputerowego, a tym samym
zwi kszenie mo liwo ci wyszukiwawczych jest jednym z elementów
wpływaj cych na „edukacj przez całe ycie”20. Wyzwaniom tym poddawany
jest u ytkownik jako podmiot korzystaj cy z zasobów biblioteki. W
wi kszo ci w bibliotece u ytkownikami s studenci. Wprawdzie istnieje
ró norodno
uj cia
podmiotowo ci
u ytkownika,
ale
uznaj c,
e „podmiotowo studenta w procesie kształcenia oznacza postrzeganie go
jako osoby, jego to samo ci i indywidualno ci, hierarchii warto ci, celów,
standardów; jako kogo , kto jest zwi zany z procesem kształcenia i wywiera
na niego wpływ, u wiadamia sobie, rozumie i wspiera swym działaniem
interakcje zachodz ce w procesie kształcenia, potrafi okre la cele, zadania
i sposoby ich realizacji w procesie kształcenia zgodnie z ogólnie uznanymi
warto ciami, celami, standardami. A zatem podmiotowo studenta ł czy jego
osob z podejmowanym działaniem i uzyskiwanym wynikiem”21. Pod aj c
za misj Politechniki Lubelskiej i wspieraj c jej realizacj , biblioteka wraz ze
swoim katalogiem komputerowym uwydatnia t działalno . Powoduje, e
„poczucie wspólnoty pozwala [...] uznawa nadrz dne zasady i cele, przy
poszanowaniu indywidualnych przekona , praw i aspiracji wszystkich [...]
członków.”22 Dost p do katalogu komputerowego maj wszyscy u ytkownicy
bez wzgl du na płe , zamo no czy te przygotowanie medialne. Ka dy kto
20
Raport o rozwoju społecznym 2004: w trosce o prac . UNDP 2004 [dok.elektr.] http://www.undp.org.pl
[odczyt 10.08.2004].
21
Rola studentów w nowocze nie pojmowanym procesie kształcenia. „Gazeta IT”. 2005 nr 3 [dok. elektr.]
http://www.gazeta-it.pl/edukacja/git26/rola_studentów.html [odczyt 14.03.2005].
22
Misja Politechniki Lubelskiej [dok.elektr.] http://www.pollub.pl/ [odczyt 15.03.2005].
Rozwój katalogu komputerowego BGPL
225
poszukuje informacji korzystaj c z katalogu komputerowego, mo e bez
ogranicze czerpa wiedz o zasobach bibliotecznych u ywaj c zarówno
j zyka polskiego jak i j zyka angielskiego, czy te j zyka niemieckiego.
Dost p ten to otwarcie si biblioteki na potrzeby rodowiska regionalnego
oraz globalnego wynikaj ce z obserwacji zapotrzebowania społecznego.
W ostatnim czasie dokonuje si transformacja społecze stwa
z modelu przemysłowego na informacyjny. W tworz cym si społecze stwie
informacyjnym23 mo na przyj , e mamy do czynienia z powstaj c
rzeczywisto ci , której docelowego kształtu jeszcze nie znamy, jedynie
nakre lone s głównie cel i kierunki do realizacji24.
W czasie zmieniaj cej si edukacji nale y mie
wiadomo ,
e zało enia i warunki pocz tkowo przyj te podlegaj przekształceniom
i zmianom w funkcji czasu, co powoduje, e do tego samego problemu nale y
podchodzi cyklicznie i zawsze oka e si , i b dzie co jeszcze do ulepszenia.
Biblioteka stawia na długofalowe działanie, st d du a uwaga jest
po wi cana jako ci usług. Podstaw miary jako ci jest satysfakcja
i zadowolenie rodowiska naukowego uczelni. Zatem nale y tworzy
narz dzia, które b d miały mo liwo stymulacji do natychmiastowych
reakcji biblioteki na zmiany otoczenia ( rodowiska lokalnego, globalnego);
wówczas biblioteka b dzie dostosowywa si samoczynnie do tych zmian.
Tak przyj te zało enie wpływa niew tpliwie na zastosowanie wizualizacji
pracy i metody ci głego usprawniania, prowadz c do nowej kultury pracy
i usług informacyjnych w bibliotece.
23
Denek K.: Edukacja cywilizacji informacyjnej [dok. elektr.]
http://belfer.univ.szczecin.pl/~edipp/edukacja4.htm [odczyt 10.02.2003].
24
Motycka A.: Twórcze i odtwórcze czynno ci poznawcze w nauce. [W:] Wiedza a podmiotowo ; red. A.
Motycka. Wydaw. IFiS PAN, Warszawa 1998, s. 150.
226
Małgorzata Jaworowska
Bibliografia
[1] Byli ski L.: Selekcja materiałów bibliotecznych. Wydaw. SBP, Warszawa 2004.
[2] Denek K.: Edukacja cywilizacji informacyjnej [dok. elektr.]
http://belfer.univ.szczecin.pl/~edipp/edukacja4.htm [odczyt 10.02.2003].
[3] Jaworowska M.: Komputeryzacja w systemie VTLS w Bibliotece Głównej Politechniki
Lubelskiej. [W:] Infobazy’99: bazy danych dla nauki. Politechnika Gda ska, Gda sk 1999,
s. 184-88.
[4] Jaworowska M.: Rozwijanie działalno ci Biblioteki Głównej Politechniki Lubelskiej na
rzecz społecze stwa informacyjnego. [W:] Udział bibliotek akademickich w kształtowaniu
społecze stwa informacyjnego w Polsce – potencjał, mo liwo ci, potrzeby: materiały z
konferencji naukowej z okazji 50-lecia Akademii Techniczno-Rolniczej im. Jana i J drzeja
niadeckich (Bydgoszcz-Klonowo 15-17 V 2002). Wydaw. Uczelniane ATR, Bydgoszcz
2002, s. 135-143.
[5] Jaworowska M.: Sieciowy system informacyjny w Bibliotece Głównej Politechniki
Lubelskiej. [W:] Multimedialne i sieciowe systemy informacyjne: materiały
konferencyjne, red. Cz. Daniłowicz. Oficyna Wydawnicza PW, Wrocław 2002, s. [511]516.
[6] Misja Politechniki Lubelskiej [dok.elektr.] http://www.pollub.pl [odczyt 15.03.2005].
[7] Kaczmarek T. T.: Poradnik dla studentów pisz cych prac licencjack lub magistersk
[dok. elektr.] http://www.kaczmarek.waw.pl/ksiazki/poradnik_dla_studentow.pdf.
[8] Motycka A.: Twórcze i odtwórcze czynno ci poznawcze w nauce. [W:] Wiedza a
Podmiotowo , red. A. Motycka. Wydaw. IFiS PAN, Warszawa 1998.
[9] Nowak G.: Koszty komputeryzacji bibliotek naukowych na przykładzie bibliotek lubelskich
o rodka naukowego. [W:] Standaryzacja kosztów w bibliotekach naukowych (Kazimierz
Dolny, 20-22.09.2000). Wydaw. PL, Lublin 2000, s. 103-114.
[10] Osma ska-Furmanek W.: Technologia informacyjna jako element przestrzeni
edukacyjnej. [W:] Media i edukacja w dobie integracji, red. W. Strykowski, W.
Skrzydlewski. „eMPi2”, Pozna 2002.
[11] Paluszkiewicz A.: Rola Centralnej Kartoteki Haseł Wzorcowych. „Przegl d Biblioteczny”.
1999 z. 3, s. 149-155.
[12] Paluszkiewicz A.: Struktura danych bibliograficznych w zintegrowanych systemach
bibliotecznych. Wydaw. SBP, Warszawa 1997.
[13] Raport o rozwoju społecznym 2004: w trosce o prac [dok.elektr.] http://www.undp.org.pl
[odczyt 10.08.2004].
[14] Rola studentów w nowocze nie pojmowanym procesie kształcenia. „Gazeta IT”. 2005 nr 3,
[dok. elektr.] http://www.gazeta-it.pl/edukacja/git26/rola_studentów.html [odczyt
14.03.2005].
[15] Suszko-Sobina I.: Centralny katalog wydawnictw ci głych 1995-1998. [W:] Materiały na
Mi dzynarodow Konferencj nt. Współpraca bibliotek naukowych w zakresie
automatyzacji (Kraków, 16-19.11.1998). Wydaw. SBP, Warszawa 1998, s. 41-46.
[16] Szafraniec M.: Edukacja interkulturowa on-line jako przykład zachowania podmiotowo ci
w edukacji w ramach globalnego społecze stwa informacyjnego. [W:] Podmiotowo w
edukacji wobec wyzwa globalnego społecze stwa informacyjnego. T.4, red. nauk. M.
Wro ska, A. Zduniak. Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa-Pozna 2004, s. 126-134.
[17] Tkaczyk D.: Uczestnictwo bibliotek lubelskich w budowaniu i wykorzystywaniu Katalogu
Centralnego NUKAT. „Przegl d Biblioteczny”. 2004 z. 3/4, s. [231]-251.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Paweł Włodarczyk
Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie
Biblioteka Główna
[email protected]
Piotr Picheta
Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie
Biblioteka Wydziału Górnictwa i Geoin ynierii
[email protected]
Piotr Miodunka
Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie
Biblioteka Główna
[email protected]
Dokumenty na no nikach CD-ROM w polskich
bibliotekach naukowych
Electronic documents on the CD-ROMs collected
in Polish scientific libraries
Abstrakt
Artykuł opisuje zagadnienia dotycz ce dokumentów elektronicznych na no nikach optycznych
(CD-ROM) w wybranych polskich bibliotekach naukowych. Celem było wskazanie mo liwych
rozwi za w gromadzeniu, przechowywaniu i udost pnianiu takich zbiorów. Omówiono kwestie
ochrony, poruszono tak e zagadnienia prawne (w tym praw autorskich).
Słowa kluczowe
biblioteki naukowe; CD-ROM; dokumenty elektroniczne; magazynowanie; prawo autorskie;
przechowywanie; udost pnianie
Abstract
The article describes problems of electronic documents on CD-ROMs, collected in selected
Polish scientific libraries. The purpose was concerning the advisable solutions to an
acquisition, storage and circulation such kind of documents. The problems of protections and
copyrights have been also discussed.
Key words
scientific libraries; CD-ROM; electronic documents; storage; copyright; circulation
Wst p
Współczesne biblioteki naukowe oprócz ksi gozbioru tradycyjnego
(dokumenty wydane drukiem), posiadaj równie dokumenty elektroniczne.
Nale do nich ksi ki i czasopisma elektroniczne, materiały audiowizualne
udost pniane w sieci Internet (tryb online) oraz dokumenty na no nikach
optycznych CD, CD-ROM (tryb offline), których ilo na rynku, z roku na rok
ro nie. Dokumenty te, pomimo niezaprzeczalnych walorów i wad, s nadal
efektywnym no nikiem informacji. Ich trwało jest zdecydowanie wi ksza
ni dyskietek. Wraz ze wzrostem ilo ci i popularno ci dokumentów
elektronicznych pojawił si
problem ich udost pniania (równie
228
Paweł Włodarczyk, Piotr Picheta, Piotr Miodunka
wypo yczania poza teren jednostki). Taki stan rzeczy wymaga prawnych
regulacji udost pniania zbiorów cyfrowych, krystalizacji fundamentalnych
zasad magazynowania, opracowania i ochrony.
1. Dokumenty elektroniczne – terminologia
W literaturze przedmiotu z terminem dokumenty elektroniczne
zwi zanych jest wiele poj składaj cych si na pełny obraz zjawiska.
Poj cie dokumentu elektronicznego opisuje polska norma dotycz ca
opisu bibliograficznego dokumentów elektronicznych. Okre la go jako:
dokument istniej cy w postaci elektronicznej, dost pny za pomoc techniki
komputerowej 1. Owa posta elektroniczna dokumentu jest wi c czynnikiem
niezb dnym, aby dokument uzna za elektroniczny. Niezb dne jest te
posiadanie odpowiedniego sprz tu komputerowego do zapewnienia dost pu
do takiego dokumentu.
Zgodnie z definicj encyklopedii powszechnej dokument to:
informacja wraz z no nikiem, na którym została zapisana 2. Owym no nikiem
w dokumentach elektronicznych mo e by dyskietka, dysk komputera, dysk
optyczny (CD-ROM, DVD-ROM) lub spotykane ostatnio coraz cz ciej
pami ci przeno ne typu Pen Drive.
Spraw istotn jest rozró nianie wy ej wymienionych no ników
informacji. W literaturze angloj zycznej stosuje si dwie pisownie – disk/disc.
Pisownia ’’disk” wskazuje na dysk elastyczny komputera (dyskietk ).
Pisownia ’’disc” oznacza, e mamy do czynienia z dyskiem kompaktowym
(CD), który mo e by typu audio (muzyczny CD) lub typu komputerowego
(CD-ROM) 3.
Informacje zawarte w dokumentach elektronicznych mog
wyst powa pod wieloma postaciami. W formie tekstowej lub multimedialnej,
przy czym, słowo multimedia oznacza b dzie bogate aplikacje z jednolicie
poł czonym tekstem, grafik , d wi kiem, animacj i w pełni ruchomym
obrazem 4. Daje to mo liwo prezentacji przekazu informacyjnego na wielu
płaszczyznach.
2. Magazynowanie, ochrona, kontrola i udost pnianie dokumentów
elektronicznych we współczesnych bibliotekach
Powszechne zastosowanie rozległych sieci (Internet, Intranet),
nieograniczone mo liwo ci transferu danych, coraz pojemniejsze no niki
informacji sprawiaj , e oprócz tradycyjnych drukowanych zbiorów,
wi kszo
bibliotek posiada ju
znaczn
kolekcj
dokumentów
elektronicznych. Nale do nich: bazy danych, czasopisma elektroniczne
(online, offline), a tak e coraz popularniejsze, multimedialne dokumenty
1
PN-N-01152-13: 2000 Opis bibliograficzny. Dokumenty elektroniczne, s. 4.
Petrozolin-Skowro ska B. (red.): Dokument. [W:] Nowa Encyklopedia Powszechna PWN. Wyd. Nauk.
PWN, 1995, s. 96.
3
Pivovarnick J.: CD-ROM nie tylko dla orłów. Intersoftland, s. 10.
4
Parker D.; Starrett B.: Przewodnik po CD-ROM. Intersoftland, s. 200.
2
Dokumenty na no nikach CD-ROM w polskich bibliotekach naukowych
229
samoistne wydawniczo i pi mienniczo (ksi ki, monografie w postaci
elektronicznej, materiały konferencyjne itp.) oraz dokumenty towarzysz ce,
np. ksi kom lub czasopismom na dyskietkach i no nikach optycznych.
Aby móc skutecznie poł czy tradycyjne zasoby z elektronicznymi,
konieczne
jest
u wiadomienie
sobie
znaczenia
biblioteki
elektronicznej.W literaturze okre lana jest ona mianem biblioteki hybrydowej,
ze wzgl du na to, e oprócz zasobu tradycyjnego posiada ksi gozbiór
elektroniczny, który wymusza powoływanie do działa nowych agend
bibliotecznych i udoskonalanie ju istniej cych 5.
Popularno dysków optycznych, niewielkie koszty zwi zane z ich
zakupem i utrzymaniem, prosta technologia umo liwiaj ca ich skuteczne
wykorzystywanie, oraz wzrastaj ce wymagania u ytkownika, który otwarcie
domaga si mo liwo ci pełnego, nieskr powanego dost pu, równie
wypo yczenia na dłu szy czas, powinny przemodelowa fundamentalne
zasady ich magazynowania, opracowania, ochrony i udost pniania przez
współczesne biblioteki.
2.1. Magazynowanie
Do podstawowych problemów zwi zanych z magazynowaniem płyt
CD-ROM jest ich fizyczne zlokalizowanie, tzn. ustalenie czy s to dokumenty
samoistne wydawniczo i pi mienniczo (np. ksi ki elektroniczne), czy te
niesamoistne, towarzysz ce czasopismom (np. multimedialne uzupełnienia
lub rozszerzenia). Po ustaleniu cech formalnych nale y podj decyzj , czy
CD umieszczone zostan w ci gu ksi gozbioru (numerus currens) i b d
dzieli miejsce z innymi tradycyjnymi zbiorami, czy te konieczne jest
wydzielenie odr bnego miejsca i osobnego zakresu sygnatur,
z uwzgl dnieniem podziału na dokumenty samoistne i niesamoistne6.
W przypadku dokumentów elektronicznych samoistnych wydawniczo
doskonałym
rozwi zaniem jest
wydzielenie odr bnego
miejsca
przechowywania w magazynie(ze wzgl du na inn posta fizyczn ) i nadanie
im odr bnej sygnatury np. E 124, gdzie litera „E” jest skrótem od słowa
„Elektroniczny”, a oznaczenie „124” okre la przyporz dkowanie dokumentu
według kolejnego numeru inwentarza, np. zbiorów specjalnych. Sytuacja
wygl da inaczej w przypadku dokumentów niesamoistnych wydawniczo,
które towarzysz np. ksi kom. W tym przypadku niesłuszne wydaje si
rozdzielanie ksi ek z płytami od ksi ek bez płyt (lub z dyskietkami), a to
z tego wzgl du, i w obu przypadkach jedyn wyró niaj c cech jest no nik
optyczny, który w specjalnie zaprojektowanej kopercie doł czony jest do
ksi ki (oddzielanie płyt od ksi ek nie wchodzi w rachub , ze wzgl du
5
Machalska-Garbacz A.: Nasza przyszło : biblioteka elektroniczna czy cyfrowa? „Przegl d Biblioteczny”.
1997 nr 2/3, s. 203-210.
6
Dziadkiewicz W.: Jak bazy CD-ROM zmieniły oblicze biblioteki. [W:] Elektroniczna biblioteka dzisiaj.
Efektywne wykorzystanie baz CD-ROM w sieciach komputerowych: materiały II Konferencji
Górno l skiego Konsorcjum Bibliotek Naukowych (Katowice-Opole, 21-23 kwietnia 1999), red. B.
Zaj czkowska. Wydaw. Akademii Ekonomicznej, Katowice 2000, s. 57-62.
230
Paweł Włodarczyk, Piotr Picheta, Piotr Miodunka
na dodatkow trudno pobierania ich z innych miejsc magazynu i doł czania
do wypo yczanej ksi ki). Natomiast bardzo wa ne jest odpowiednie
oznaczenie takiej ksi ki. Najcz ciej do sygnatury dopisuje si oznaczenie
typu „+CD” lub „+CD–ROM” lub „+Dok. Elektr.” np. „12345 +CD-ROM”
itp., gdzie „12345” to kolejny numer inwentarza, a oznaczenie „CD, CDROM, Dok. Elektr.” to oznaczenie dokumentu towarzysz cego (forma zapisu
zale y wył cznie od biblioteki). Rozwi zanie to ma na celu oznaczenie
ksi ek posiadaj cych towarzysz cy dokument elektroniczny, po to, by
bibliotekarz miał jasno , i wypo yczona ksi ka zawiera dodatkowo no nik
optyczny.
Sprawa
magazynowania
dokumentów
elektronicznych
niesamoistnych wydawniczo znacznie komplikuje si w przypadku
czasopism, których w zasadzie nie wypo ycza si , a które posiadaj
towarzysz ce no niki optyczne. Najpro ciej byłoby zastosowa t sam
zasad jak w przypadku ksi ek (tzn. CD, CD-ROM w kopercie doł czony do
czasopisma), ale traci to sens w chwili, gdy czasopismo udost pniane jest
wył cznie w czytelni, która nie posiada (lub posiada zbyt mało)
samodzielnych stanowisk komputerowych. W tym wypadku płyty
przechowywane s z reguły osobno, i na yczenie czytelnika udost pniane
z mo liwo ci wypo yczenia na kilka dni, cz sto pod zastaw dowodu
to samo ci (rozwi zanie niewła ciwie, gdy nie powinno si odbiera
czytelnikowi dokumentów potrzebnych do codziennego funkcjonowania
w społecze stwie). W kwestii nadania sygnatury powinno stosowa si takie
same reguły jak w przypadku ksi ek, z t ró nic , i czasopisma mo na by
oznacza np. „C 1234 +CD” lub „C 1234 +CD-ROM” lub „C 1234 +Dok.
Elektr.” itp., gdzie C to skrót od słowa „Czasopismo”, „1234” kolejny numer
wg inwentarza czasopism, a „+CD”, „CD-ROM”, „Dok. Elektr.” to
oznaczenie dokumentu elektronicznego towarzysz cego czasopismu.
Innym wa nym problemem jest sposób, w jaki płyty b d
przechowywane. Do najcz ciej stosowanych rozwi za nale specjalne
zaprojektowane podłu ne, plastikowe pudełka z otwieranym wieczkiem,
w których specjalne zakładki umo liwiaj przechowywanie płyt CD. Okazuje
si jednak, e ten stary, wypróbowany sposób ma dosy powa n wad , gdy
niemo liwe jest równoczesne przechowywanie dokumentacji drukowanej
w postaci instrukcji obsługi, broszur, b d małych ksi eczek towarzysz cych
no nikom optycznym. Rozwi zaniem mog okaza si pudełka zunifikowane
do rozmiaru formatu A4 (lub wi cej), dostosowane do potrzeb biblioteki, na
których znajdowa
si
powinny podstawowe informacje przej te
z oryginalnego opakowania (wg normy opisu dokumentu elektronicznego)
oraz oznaczenia ewidencjonuj ce dokument elektroniczny (np. sygnatura,
ekslibris). Tak przechowywany dokument elektroniczny wraz z dokumentacj
mo e by z powodzeniem udost pniany u ytkownikowi.
Dokumenty na no nikach CD-ROM w polskich bibliotekach naukowych
231
2.2. Ochrona i kontrola zbiorów
Dla bezpiecze stwa form zapisu elektronicznego konieczne jest
stworzenie odpowiednich warunków klimatycznych i zapewnienie
w magazynach czysto ci chemicznej i biologicznej oraz osłony przed
szkodliwym działaniem pól magnetycznych. Ochrona przed promieniowaniem
nabiera szczególnego znaczenia dla dokumentów zapisanych na dyskietkach,
które cho s ju zdecydowanie archaicznym no nikiem informacji, nadal
znajduj si w wielu bibliotekach, jako dodatki do ksi ek i czasopism.
W tym celu powinno si prowadzi prace zwi zane z tworzeniem kopii tych
dokumentów na no niki CD-ROM, które trwało ci i pojemno ci
zdecydowanie przewy szaj dyskietki, a koszty ich wytworzenia i utrzymania
w obecnej chwili s ju niewielkie (wliczaj c w te koszty przeszkolenie np.
pracownika oddziału magazynów, który w ramach swoich obowi zków b dzie
sporz dzał kopie).
Dla pełnego bezpiecze stwa dokumentów zlokalizowanych
na kr kach CD powinno si rednio co kilka lat kontrolowa zawarto płyt
i w miar mo liwo ci tworzy kilka kopii zapasowych, zwłaszcza, gdy s one
cz sto udost pniane czytelnikowi. Mo liwe jest równie stworzenie jednego
lub dwóch stanowisk w zale no ci od potrzeb, na których przeszkolony
pracownik b dzie na bie co „wyłapywał” wszystkie uszkodzone płyty
wracaj ce od u ytkownika.
Innym wyj tkowo obiecuj cym i mo liwym z technicznego punktu
widzenia sposobem ochrony i kontroli dokumentów elektronicznych jest
wykorzystanie stale rozwijaj cej si technologii dysków twardych o du ych
pojemno ciach. Spadek ich cen oraz ewolucja idei zmierzaj cych do
integrowania systemów informatycznych, skrystalizowała metody i sposoby
przeładowywania zawarto ci płyt CD-ROM oraz tworzenia ich lustrzanych
odbi na stabilnych dyskach. Rozwi zania te zaowocowały znacznym
przyspieszeniem dost pu do danych, ograniczeniem barier sprz towych oraz
zwi kszeniem liczby u ytkowników odczytuj cych dane pochodz ce
pierwotnie z jednej płyty optycznej. Mowa oczywi cie o sieciowym
udost pnianiu dokumentów elektronicznych7.
2.3. Udost pnianie
Nowa współczesna koncepcja
udost pniania
tradycyjnych
i elektronicznych zasobów bibliotecznych wymaga rozwini cia odmiennych
strategii, gwarantuj cych dost p do informacji i dokumentów zgodnie
z potrzebami i z zachowaniem zasady przyjaznego wychodzenia na przeciw
potrzebom u ytkowników. W tym celu konieczne jest przemodelowanie
organizacji rodowiska informacyjnego, w którym dotychczasowy dokument
elektroniczny stał na piedestale, a u ytkownik stanowił jego główne,
potencjalne
ródło zagro enia. Oczywi cie, współczesna biblioteka
7
Koziara A.: Efektywne wykorzystanie potencjału baz danych rozpowszechnianych na no nikach
optycznych. [W:] Elektroniczna biblioteka dzisiaj, op. cit., s. 27-39.
232
Paweł Włodarczyk, Piotr Picheta, Piotr Miodunka
hybrydowa powinna by daleka od takiego modelu. W tym celu słuszne
i konieczne wydaj si fundamentalne zmiany w zasadach udost pniania
dokumentów elektronicznych na płytach CD 8.
W pierwszej kolejno ci nale y zadba o efektywn i racjonaln
polityk magazynowania, ochrony i kontroli zbiorów elektronicznych, przy
czym rozwi zania te powinny znale
swoje miejsce w regulaminach
i zarz dzeniach okre laj cych zasady funkcjonowania bibliotek. Dopiero
jasno sformalizowane sposoby funkcjonowania zaplecza umo liwi
wprowadzanie zmian w polityce udost pniania, która realizowana powinna
by w kilku odr bnych wariantach.
Pierwszy dotyczy wypo yczania prezencyjnego, tzn. stworzenia wielu
samodzielnych stanowisk komputerowych, na których u ytkownicy
swobodnie, be adnych ogranicze i skr powa b d mogli przegl da
zawarto kr ków.
Drugi wariant zakłada wypo yczanie dokumentów elektronicznych
na zewn trz biblioteki, bez wzgl du na status u ytkownika (np. student,
pracownik), oczywi cie przy zachowaniu zasad normowanych regulaminem.
Trzeci model obejmuje udost pnianie zasobów sieciowo, przy
wykorzystaniu ł czy lokalnych i rozległej sieci Internet, bez konieczno ci
fizycznej obecno ci czytelnika w bibliotece, z zachowaniem prawnych
regulacji i odr bnych zasad korzystania z tego typu usług.
Pierwsze dwa modele wymagaj sporz dzenia przez bibliotek kilku
kopii dokumentu elektronicznego i zachowania jednego archiwalnego, jako
gwarancj bezpiecze stwa, przy czym rol tak mo e pełni oryginał.
Natomiast wariant trzeci wymaga korzystania z serwera sieciowego plików
i aplikacji
(zawarto
CD skopiowana na twarde dyski), serwera
dedykowanego, przeznaczonego wył cznie do obsługi CD lub ogólnego,
posiadaj cego zdolno obsługi wielu nap dów CD-ROM (np. jukebox –
urz dzenie do obsługi wielu płyt CD-ROM)9.
3. Cz
badawcza - udost pnianie i ochrona informacji na dyskach
optycznych w polskich bibliotekach naukowych
Badaniem obj to 19 najwi kszych bibliotek naukowych, głównie
technicznych10.
Dane uzyskano stosuj c technik
wywiadu telefonicznego
z pracownikami i kierownikami oddziałów: udost pniania i informacji
8
Ball R.: Obsługa i jako usług biblioteki elektronicznej. [W:] Elektroniczne publikacje w bibliotekach;
red. M. Kocójowa. Wyd. UJ, Kraków 2001, s. 167-178 .
Chrzan W.: Sieciowe bazy danych CD-ROM w systemie bibliotecznej informacji naukowej. [W:]
Komputeryzacja bibliotek naukowych w kontek cie standardów oprogramowania bibliotecznego: materiały
konferencji ogólnopolskiej (9-10 maja 1994). Gda sk 1996, s. 154-169.
10
Bibliotek Narodow , Bibliotek Jagiello sk , biblioteki główne uniwersytetów: l skiego i
Zielonogórskiego, Akademii Górniczo-Hutniczej oraz politechnik: Cz stochowskiej, Gda skiej,
Koszali skiej, Krakowskiej, Lubelskiej, Łódzkiej, Opolskiej, Pozna skiej, Rzeszowskiej, l skiej,
wi tokrzyskiej, Szczeci skiej, Warszawskiej, Wrocławskiej.
9
Dokumenty na no nikach CD-ROM w polskich bibliotekach naukowych
233
naukowej, oraz poprzez analiz informacji zawartych na stronach domowych
WWW wybranych bibliotek.
W wywiadzie zadano pytania dotycz ce zasad magazynowania,
ochrony, kontroli i udost pniania dokumentów elektronicznych na no nikach
optycznych.
W wyniku przeprowadzonych rozmów ustalono, e zbiory
elektroniczne, które towarzysz dokumentom tradycyjnym (niesamoistne
wydawniczo), wypo ycza si na zewn trz na takich samych zasadach jak
dokumenty tradycyjne.
No niki optyczne samoistne wydawniczo w wi kszo ci bibliotek nie
s wypo yczane na zewn trz. Jedynie w bibliotekach głównych Politechniki
Koszali skiej i Politechniki wi tokrzyskiej wypo ycza si CD-ROM-y
na zewn trz na takich samych zasadach jak zbiory tradycyjne.
W wi kszo ci bibliotek z reguły nie sporz dza si kopii zapasowych.
Odst pstwem jest działalno
Biblioteki Głównej Politechniki Łódzkiej,
w której dokonuje si kopiowania i udost pniania płyt („oryginał pod klucz”).
Podobnie jest w Bibliotece Uniwersytetu l skiego, w której sporz dza
i wypo ycza si kopie dokumentów (niesamoistne wydawniczo) doł czonych
do tradycyjnych.
W adnej bibliotece nie sprawdza si (w odniesieniu do dokumentów
wypo yczanych na zewn trz) zawarto ci zwracanych zbiorów elektronicznych
(w szczególno ci dyskietek). Dokonuje si jedynie kontroli stanu fizycznego
zwracanego dokumentu (czy nie ma uszkodze mechanicznych, zarysowa ,
kontroluje si sygnatur na CD-ROM, i czy płyta nie została „podmieniona”).
4. Prawne regulacje udost pniania dokumentów elektronicznych
4.1. Dokumenty elektroniczne w ustawie o bibliotekach
Dokumenty elektroniczne w Ustawie z dnia 27 czerwca 1997
r.o bibliotekach (Dz. U. z 1997 r. nr 85, poz. 539 z pó n. zm. – dalej: ust.
o bibl.) zostały wyra nie wskazane jako jeden z rodzajów materiałów
bibliotecznych (art. 5). Jako takie zostały tak e uwzgl dnione
w rozporz dzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 5 listopada
1999 r. w sprawie zasad ewidencji materiałów bibliotecznych (Dz. U. z 1999
r. nr 93, poz. 1077 z pó n. zm.). Rodzi to dalsze konsekwencje wynikaj ce
z ustawowych zada ka dej biblioteki, tj. m.in. gromadzenia, przechowywania
i ochrony materiałów bibliotecznych oraz udost pniania zbiorów (art. 4 ust. 1
Ust. o bibl.). Analogicznie do pozostałych materiałów przedstawia si
mo liwo odpłatnego udost pniania dokumentów elektronicznych. Ustawa
stanowi, i biblioteki zorganizowane przez ministrów, kierowników urz dów
centralnych oraz jednostki samorz du terytorialnego wiadcz swoje usługi
bezpłatnie, a na li cie wyj tków, której nie mo na rozszerza w drodze
analogii, brak jest wypo yczania dokumentów elektronicznych (art. 14 ust 1
i 2 w zw. z art. 8 ust. 2 ust. o bibl.). To ograniczenie nie dotyczy bibliotek,
których organizatorami s inne ni wymienione wy ej podmioty (np.
234
Paweł Włodarczyk, Piotr Picheta, Piotr Miodunka
biblioteki szkół wy szych). Wprowadzenie odpłatnego udost pniania
dokumentów elektronicznych b dzie jednak miało istotne znaczenie dla sfery
praw autorskich, o czym ni ej.
4.2. Dokumenty elektroniczne a prawo autorskie
Zdecydowan wi kszo dokumentów elektronicznych utrwalonych
na no niku w postaci dyskietki lub CD-ROM-u stanowi utwory chronione
prawem autorskim. Zatem, podobnie jak w przypadku innych utworów
w zbiorach bibliotecznych, dla ustalenia zakresu udost pniania i korzystania
z tej kategorii zbiorów niezb dne jest odwołanie si do Ustawy z dnia 4 lutego
1994 r o prawie autorskim i prawach pokrewnych (Dz. U. z 2000 r. nr 80,
poz. 904 z pó n. zm. – dalej: pr. aut.). Działalno biblioteki jest wkroczeniem
w obszar wył cznych praw autorskich twórcy b d innego podmiotu
uprawnionego; jednak wymieniona ustawa przyznaje bibliotekom prawo do
tzw. dozwolonego u ytku publicznego zwanego tak e licencj ustawow , aby
mogły one spełnia swoje statutowe zadania (art. 28 pr. aut.)11. Dozwolony
u ytek polega na mo liwo ci korzystania z utworu bez zgody autora oraz, co
do zasady, bez uiszczania wynagrodzenia (art. 34 in fine pr. aut.). Specjalnym
uregulowaniom podlegaj programy komputerowe i elektroniczne bazy
danych.
4.3. Udost pnianie dokumentów elektronicznych przed i po
1 maja 2004r.
Podstawow
licencj
ustawow
przyznan
bibliotekom jest
mo liwo udost pniania zgromadzonych w niej utworów ju uprzednio
rozpowszechnionych (art. 28 ust.1 pr. aut. – do 1 maja 2004 r. dotyczyło to
utworów opublikowanych). Musi to by jednak udost pnianie nieodpłatne,
czyli tzw. u yczenie (zdefiniowane w art. 6 pkt 8 pr. aut.); w przeciwnym
przypadku trzeba uzyska zgod autora (innego uprawnionego) i liczy si
z konieczno ci zapłaty wynagrodzenia12. Brzmienie art. 28 pr. aut. do 1 maja
2004 r. pozwalało wyra nie jedynie na udost pnianie egzemplarzy utworów,
11
Dla ułatwienia lektury tekstu zamieszczamy brzmienie art. 28 pr. aut. przed i po ostatniej nowelizacji:
Przed 1 maja 2004 r.
Art. 28. Biblioteki, archiwa i szkoły mog :
1) udost pnia nieodpłatnie, w zakresie swoich zada statutowych, egzemplarze utworów opublikowanych,
2) sporz dza
lub zleca
sporz dzenie pojedynczych egzemplarzy utworów opublikowanych,
niedost pnych w handlu - w celu uzupełniania, ochrony swoich zbiorów i nieodpłatnego ich
udost pniania.
Po 1 maja 2004 r.
Art. 28. Biblioteki, archiwa i szkoły mog :
1) udost pnia nieodpłatnie, w zakresie swoich zada statutowych, egzemplarze utworów
rozpowszechnionych,
2) sporz dza lub zleca sporz dzanie egzemplarzy rozpowszechnionych utworów w celu uzupełnienia,
zachowania lub ochrony własnych zbiorów,
3) udost pnia zbiory dla celów badawczych lub poznawczych za po rednictwem ko cówek systemu
informatycznego (terminali) znajduj cych si na terenie tych jednostek.
12
Matlak A.: Działalno bibliotek w wietle nowych regulacji z zakresu prawa autorskiego [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2004/53/matlak.php [odczyt 16.12.2004].
Dokumenty na no nikach CD-ROM w polskich bibliotekach naukowych
235
czyli dzieł utrwalonych na no nikach materialnych, a wi c tak e dyskietek
i płyt CD-ROM13. Pojawiła si ponadto interpretacja, e o egzemplarzu mo na
tak e mówi w przypadku np. pliku na serwerze, b dzie to wówczas
egzemplarz niematerialny - „sieciowy”14. Taka interpretacja znacznie poszerza
praktyczne znaczenie licencji z art. 28. ust 1., gdy umo liwia udost pnianie
utworów np. w sieci Internet. Nie jest ona jednak powszechnie uznawana.
Przyjmuje si raczej, e niematerialne rozpowszechnianie utworu (czyli np.
wprowadzanie do sieci Internet) nie prowadzi do powstania egzemplarza15
a tym samym jest bibliotekom zakazane16.
Z dniem 1 maja weszła w ycie nowelizacja pr. aut. dostosowuj ca je
do prawa europejskiego, w tym wypadku do dyrektywy 2001/29/WE z dnia
22 maja 2001 r. w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich
i pokrewnych w społecze stwie informacyjnym. Dodany w zwi zku z tym do
art. 28 polskiej ustawy pkt. 3 dopuszcza udost pnianie zbiorów biblioteki dla
celów badawczych lub poznawczych za po rednictwem ko cówek systemu
informatycznego (terminali) znajduj cych si na jej terenie. Nie mo na zatem
udost pnia zbiorów w Internecie, poza wewn trzn sieci biblioteki, nawet
dla kr gu osób ograniczonego do u ytkowników biblioteki (u ytkowników
zarejestrowanych). Przepis nie zawiera warunku nieodpłatnego udost pniania,
uprzedniego rozpowszechnienia dzieła oraz nie posługuje si poj ciem
egzemplarza. W toku prac nad nowelizacj ustawy zwracano uwag na
konieczno zastrze enia nieodpłatnego udost pniania, co jednak nie znalazło
odzwierciedlenia w obowi zuj cym brzmieniu przepisu17. Brak warunku
uprzedniego rozpowszechnienia dzieła umo liwia udost pnianie t drog
pewnych kategorii utworów (np. prac magisterskich i doktorskich)18. Skoro
art. 28 pkt. 3 nie mówi o egzemplarzach wzmacnia to interpretacj ,
e egzemplarz mo e mie jedynie charakter materialny – tak jak w pkt. 1.
Posługuje si natomiast poj ciem „zbiory”, co jak si wydaje, mo e oznacza
tak e utwory zapisane jako pliki w pami ci komputera. Wskazuje si , i
przepis ten narusza postanowienia dyrektywy, bowiem nie zawiera
zastrze enia o pierwsze stwie umowy licencyjnej19. Dodany w art. 28 pkt. 3
ma niew tpliwie zwi kszy mo liwo ci udost pniania zasobów biblioteki
zezwalaj c na u ytek publiczny utworów w zakresie odpowiadaj cym
13
Barta J. (red.) [i in.]: Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz. Dom Wydawniczy
ABC, Warszawa, s. 411-412 ; Kot D.: Korzystanie z utworów przez instytucje u yteczno ci publicznej w
wietle technik cyfrowego przetwarzania danych. [W:] Informacja elektroniczna a prawo autorskie:
materiały z warsztatów (Warszawa 30 wrze nia –1 pa dziernika 1999). Wyd. SBP, Warszawa 2000, s. 22.
14
Kolczy ski J.: Cyfrowe pola eksploatacji w znowelizowanym prawie autorskim. „Monitor Prawniczy”,
nr 18.
15
Barta J. (red.) [i in.]: Ustawa o prawie autorskim…, op. cit., s. 411-412.
16
Kot D.: Korzystanie z utworów…, op. cit., s. 22.
17
UKIE 2004 [dok. elektr.]: Pismo Urz du Komitetu Integracji Europejskiej z dnia 3 marca 2004 zn.
802/04/DPE/ebr
http://orka.sejm.gov.pl/Druki4ka.nsf/($vAllByUnid)/C14579494058EBC2C1256E4C00504CB1/$file/2572
-x.pdf [odczyt 12.12.2004] ; Matlak A.: Działalno bibliotek w wietle nowych regulacji z zakresu prawa
autorskiego [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2004/53/matlak.php [odczyt 16.12.2004].
18
Barta J.; Markiewicz R.: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Kantor Wydawniczy Zakamycze, s. 72.
19
Tam e, s. 186.
236
Paweł Włodarczyk, Piotr Picheta, Piotr Miodunka
cz ciowo polu eksploatacji wymienionemu w art. 50 pkt. 3 pr. aut., budzi
jednak sporo w tpliwo ci interpretacyjnych20.
Zako czenie
Pomimo, e dokumenty elektroniczne na no nikach CD i CD-ROM
reprezentuj
jedn
z kilku grup zbiorów cyfrowych dost pnych
w bibliotekach, nadal nie ma wypracowanych jednolitych zasad post powania
z nimi.
Z drugiej strony, realizacja propozycji uj tych w referacie wi e si
z ograniczeniami w sferze logistycznej i finansowej.
Bariera logistyczna wymaga okre lenia ostatecznych modeli
post powania w odniesieniu do dysków optycznych, które swoje precyzyjne
odzwierciedlenia powinny znale
w regulaminach i zarz dzeniach,
dotycz cych ochrony, przechowywania, opracowania i udost pniania.
Jednak to pieni dze decyduj o mo liwo ciach i zmianach
zachodz cych w wewn trznym i zewn trznym otoczeniu biblioteki.
Mo liwo udost pniania płyt CD, CD-ROM u ytkownikom na terenie
placówki wymaga utworzenia czytelni komputerowej lub stanowisk
komputerowych w istniej cych czytelniach. Oprócz problemów lokalowych
konieczny jest zatem zakup komputerów,
legalnego oprogramowania
i wygospodarowania dodatkowych etatów bibliotekarskich (w przypadku
pracy zmianowej).
Wypo yczanie na zewn trz wi e si z konieczno ci wielokrotnego
skopiowania pojedynczego dokumentu, regularnej kontroli egzemplarzy
wracaj cych od u ytkownika („wychwytywania” uszkodzonych lub
podmienionych no ników) i utworzenia kolejnego etatu bibliotekarskiego.
Oczywi cie zawsze istnieje mo liwo obarczenia dodatkowymi obowi zkami
wybranego pracownika, np. z oddziału magazynów, gdzie powinny by
przechowywane dokumenty na płytach CD i CD-ROM.
Podobnie sytuacja wygl da w przypadku udost pniania sieciowego.
Tu konieczne jest utworzenie czytelni komputerowej dla tych, którzy chc
korzysta z dokumentów na terenie biblioteki oraz zapewnienie poprawno ci i
niezawodno ci działania serwera, urz dze obsługuj cych wiele nap dów CD
i CD-ROM, b d oprogramowania odpowiedzialnego za tworzenie i prac
lustrzanych kopii płyt na dyskach twardych. Na tym etapie istnieje jeszcze
jedno powa ne ograniczenie – regulacje dotycz ce praw autorskich. Je li
chodzi o udost pnianie lokalne (Intranet), sytuacja jest wzgl dnie prosta.
Za pomoc ko cówek terminali mo na udost pnia zbiory sieciowo na terenie
jednostki, co w przypadku du ych placówek, np. uczelni typu AGH
w Krakowie, ma ogromne znaczenie. Niestety, brak prawnych ustale
20
Szczepa ska B.: Czy przyst pienie do Unii Europejskiej zagra a polskim bibliotekom? Prawa autorskie
w rodowisku cyfrowym – implikacje dla bibliotek [dok. elektr.]
http://bg.p.lodz.pl/konferencja/mat_konfer.htm#27 [odczyt 12.12.2004].
Dokumenty na no nikach CD-ROM w polskich bibliotekach naukowych
237
odno nie udost pniania w sieci Internet prowadzi do spekulacji i rozbie no ci
w opiniach specjalistów. Swobodna interpretacja to zdecydowanie za mało,
aby uruchamia tak zło ony i kosztowny proces, który mo e bardzo szybko
zako czy si powa nymi stratami.
Dokumenty elektroniczne na dyskach optycznych stwarzaj nowe
perspektywy dostarczania informacji. By mo e w przyszło ci pojawi si
inne, lepsze no niki. Jednak na dzie dzisiejszy daj one wi ksze mo liwo ci
odtwarzania i ochrony zbiorów, ni na przykład dyskietki. Ich wykorzystanie
zale y w du ej mierze od mo liwo ci bibliotek.
238
Paweł Włodarczyk, Piotr Picheta, Piotr Miodunka
Bibliografia
[1] Ball, R.: Obsługa i jako usług biblioteki elektronicznej. [W:] Elektroniczne publikacje w
Bibliotekach, red. M. Kocójowa. Wydaw. UJ, Kraków 2001.
[2] [2] Barta, J. [i in.] (red.): Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz.
Dom Wydawniczy ABC, Warszawa.
[3] Barta, J.; Markiewicz R.: Prawo autorskie i prawa pokrewne. Kantor Wydawniczy
„Zakamycze”, Kraków 2004.
[4] Chrzan, W.: Sieciowe bazy danych CD-ROM w systemie bibliotecznej informacji
naukowej. [W:] Komputeryzacja bibliotek naukowych w kontek cie standardów
oprogramowania Bibliotecznego: materiały konferencji ogólnopolskiej 99-10 maja 1994).
Gda sk 1996.
[5] PN-N-01152-13: 2000 Opis bibliograficzny. Dokumenty elektroniczne.
[6] Drewnowski, R.: Prawnicze bazy danych na CD-ROM-ach. „Poradnik Bibliotekarza”.
2003 nr 11, s. 10-15.
[7] Dziadkiewicz, W.: Jak bazy CD-ROM zmieniły oblicze biblioteki. [W:] Elektroniczna
biblioteka dzisiaj. Efektywne wykorzystanie baz CD-ROM w sieciach komputerowych:
materiały II Konferencji Górno l skiego Konsorcjum Bibliotek Naukowych (KatowiceOpole, 21-23 kwietnia 1999), red. B. Zaj czkowska. Wydawnictwo Akademii
Ekonomicznej, Katowice 2000.
[8] Golat, R.: Internet – aspekty prawne. Difin, Warszawa 2003.
[9] Janiszewska, K.: Elektroniczne dostarczanie dokumentów. SBP, Warszawa 2003.
[10] Jin, J. S.: Image processing in multimedia. [W:] Brusilovsky, P.; Kommers, P.; Streitz, N.:
Multimedia, hypermedia, and virtual reality. Models, systems, and applications. First
International Conference MHVR’94 (Moscow, Russia, September 1994). Springer-Verlag,
Berlin 1994.
[11] Kolczy ski, J.: Cyfrowe pola eksploatacji w znowelizowanym prawie autorskim. „Monitor
Prawniczy”. 2003 nr 18.
[12] Kot, D.: Korzystanie z utworów przez instytucje u yteczno ci publicznej w wietle technik
cyfrowego przetwarzania danych. [W:] Informacja elektroniczna a prawo autorskie:
materiały z warsztatów (Warszawa 30 wrze nia – 1 pa dziernika 1999). Wydaw. SBP,
Warszawa 2000.
[13] Koziara, A.: Efektywne wykorzystanie potencjału baz danych rozpowszechnianych na
no nikach optycznych. [W:] Elektroniczna biblioteka dzisiaj. Efektywne wykorzystanie
baz CD-ROM w sieciach komputerowych: materiały II Konferencji Górno l skiego
Konsorcjum Bibliotek Naukowych (Katowice-Opole, 21-23 kwietnia 1999), red.
B. Zaj czkowska. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej, Katowice 2000.
[14] Kurek-Kokoci ska, S.: Multimedia, kultura, dokumenty, literatura pi kna. [W:] Centrum
Edukacji Bibliotekarskiej Informacyjnej i Dokumentacyjnej. Multimedia, biblioteka,
edukacja. Konferencja Ogólnopolska (Białystok 18-20 maja 2000). Warszawa 2001.
[15] Machalska-Garbacz A.: Nasza przyszło : biblioteka elektroniczna czy cyfrowa?
„Przegl d Biblioteczny”. 1997 nr 2-3, s. 203-210.
[16] Matlak, A.: Działalno bibliotek w wietle nowych regulacji z zakresu prawa autorskiego
[dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2004/53/matlak.php [odczyt 16.12.2004].
[17] Parker, D.; Starrett, B.: Przewodnik po CD-ROM. Warszawa 1993.
[18] Petrozolin–Skowro ska, B. (red.): Dokument. [W:] Nowa Encyklopedia Powszechna
PWN. Wydaw. PWN, Warszawa 1995.
[19] Pivovarnick, J.: CD-ROM nie tylko dla orłów. Intersoftland, Warszawa 1994.
[20] Szczepa ska, B.: Czy przyst pienie do Unii Europejskiej zagra a polskim bibliotekom?
Prawa autorskie w rodowisku cyfrowym – implikacje dla bibliotek [dok. elektr.]
http://bg.p.lodz.pl/konferencja/mat_konfer.htm#27 [odczyt 12.12.2004].
[21] UKIE 2004 . Pismo Urz du Komitetu Integracji Europejskiej z dnia 3 marca 2004 zn.
802/04/DPE/ebr. [dok. elektr.]
http://orka.sejm.gov.pl/Druki4ka.nsf/($vAllByUnid)/C14579494058EBC2C1256E4C0050
4CB1/$file/2572-x.pdf [odczyt 12.12.2004].
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Maria Pawłowska
Uniwersytet Jagiello ski w Krakowie
Biblioteka Wydziału Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej
[email protected]
Marek Kro niak
Uniwersytet Jagiello ski w Krakowie
Biblioteka Jagiello ska, Oddział Gromadzenia i Uzupełniania Zbiorów
[email protected]
E-czasopisma: ich promocja i wykorzystanie do wiadczenia Biblioteki Jagiello skiej i bibliotek
instytutowych UJ w tym zakresie
E-journals: promotion and usage experience with
Libraries of the Jagiellonian University
Abstrakt
Na przykładzie Biblioteki Jagiello skiej pokazano jak w ostatnich latach zmieniaj si sposoby
udost pniania zbiorów i pozyskiwania informacji, w szczególno ci w jaki sposób Biblioteka
propaguje now form dost pu do ródeł informacji jak s e-czasopisma.
Zwrócono uwag na bezsprzeczne zalety czasopism elektronicznych, ale równie na problemy
zwi zane z dost pem do nich. Do zalet zaliczono m.in.: szybko publikacji i aktualizacji
dokumentów (dost p do preprintów), mo liwo
komputerowego przegl dania numerów
archiwalnych i dokumentów ródłowych, łatwo dost pu do informacji bez wzgl du na
miejsce, czas i odległo , mo liwo korzystania przez kilku u ytkowników równocze nie,
wzbogacenie informacji podstawowych o d wi k, sekwencje filmowe czy dodatkowe programy
komputerowe, wprowadzenie poł cze mi dzy stronami, tzw. linków (czasopisma hipertekstowe
i hipermedialne), bezpłatne udost pnianie czasopism ukazuj cych si wył cznie w wersji
elektronicznej, dost p do czasopism w ramach konsorcjów bibliotek, ni sze ceny zakupu
wydawnictw elektronicznych i inne. Nie pomini to jednak trudno ci pojawiaj cych si wraz
z wprowadzeniem czasopism elektronicznych do bibliotek. S to przede wszystkim bariery
technologiczne i ekonomiczne (brak rodków na najnowocze niejsze oprogramowanie i sprz t
komputerowy), ograniczenia wprowadzane przez wystawców w zakresie dost pno ci tytułów o
wysokiej warto ci merytorycznej (hasła dost pu), materiałów nie wolno udost pnia w ramach
wypo ycze mi dzybibliotecznych, nie zawsze istnieje dost p do pełnotekstowych wersji
artykułów, cz sto, zwłaszcza dla numerów archiwalnych, s to tylko abstrakty lub spisy tre ci.
Przede wszystkim jednak skupiono si na niezwykle wa nym zagadnieniu – promocji tego
nowego ródła informacji w ród u ytkowników bibliotek. Pokazano do wiadczenia Biblioteki
Jagiello skiej i kilku bibliotek instytutowych działaj cych w uczelnianej sieci bibliotecznej
w zakresie popularyzacji czasopism elektronicznych (online lub na CD ROM-ach).
Na koniec pokazano perspektywy rozwoju czasopism elektronicznych i zadania bibliotekarzy
uczestnicz cych w tym procesie.
Słowa kluczowe
e-czasopisma; biblioteki naukowe; czasopisma naukowe – wykorzystanie
Abstract
The recent changes in accessing collections and information resources are presented on the
case of Jagiellonian Library and some of its branch libraries, particularly electronic journals
as a novel form of scholarly publishing.
240
Maria Pawłowska, Marek Kro niak
White underlining the undisputable advantages of online journals, the arising problems are
also taken into account. The advantages include the speed of publishing process with possible
updates (online-first articles), ready access to source and archival material, the convenient
access to information from one’s desktop, multiple simultaneous usage, capabilities for
enriching conventional text and graphic data with multimedia stuff, internal and external
interlinking (hypertext capabilities and cross-referencing), open-access scholarly journals, and
consortia model for online access. The organizational difficulties with providing online
journals to the users are also mentioned, as economic aspect of introducting new technology to
libraries, limitation on interlibrary loan, and different pricing models for full-text access to
current and archival material.
Furthermore, the vital issue of promoting the new form of information resources among library
patrons is considered. The relevant experiences of Jagiellonian Library and some of branch
libraries belonging to the University’s library network are presented. The attention is drawn to
overcoming psychological barriers of passing from printed to online resources with users.
Finally, the prospects for further development of online resources and tasks of librarians
participating in the process are shown.
Key words
e-journals; scientific libraries; scientific journals - usage
1. Czasopisma elektroniczne
Rozwój technologii multimedialnych, powszechna dost pno
komputerów osobistych, pojawienie si Internetu, sukces WWW i rozwój
formatów danych dla pełnych tekstów publikacji przyczyniły si do sukcesu
czasopism
elektronicznych.
Przede
wszystkim
jednak
rosn ce
zapotrzebowanie na szybk informacj przyspieszyło w ostatnich latach
zainteresowanie dost pem do czasopism publikowanych w tej formie.
Od roku 1973, kiedy to pojawiło si pierwsze naukowe czasopismo
redagowane w ten sposób, min ło ju ponad trzydzie ci lat1. Pod koniec lat
dziewi dziesi tych ubiegłego stulecia obserwuje si działania wydawców
zmierzaj ce do rozpowszechniania elektronicznych replik czasopism
naukowych jako uzupełnienia wersji drukowanych. W 1996 roku było około
1700 czasopism elektronicznych, w 1997 – 3400, natomiast pod koniec 1998
roku liczba ta osi gn ła 6000 tytułów2. Elektroniczna Biblioteka Czasopism,
która powstała w Bibliotece Uniwersyteckiej w Regensburgu, zarejestrowała
w 2003 roku ponad 17700 tytułów czasopism elektronicznych. Ponad 70% to
czasopisma z zakresu nauk matematyczno-przyrodniczych, techniki i
medycyny (STM); 11% tytułów to czasopisma wył cznie w formie
elektronicznej. Najpopularniejsz grup czasopism dost pnych online
stanowi elektroniczne wersje tytułów ukazuj cych si w formie drukowanej.
Niektóre z nich s rozbudowanymi serwisami zawieraj cymi kompletne
artykuły z bie cych, a tak e archiwalnych numerów, z mo liwo ci ich
interaktywnego przeszukiwania. Przykładem mo e by
doskonale
zorganizowany dost p do całej grupy czasopism wydawanych przez American
1
Piotrowska E.: Czasopisma elektroniczne w bibliotekach naukowych. „Biuletyn EBIB”. 2002 nr 36 [dok.
elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2002/36/piotrowska.php [odczyt 18 stycznia 2005].
Nahotko Małg., Nahotko M.: Powstanie i rozwój czasopism elektronicznych. [W:] Przestrze informacji i
komunikacji społecznej. „Zesz. Nauk. UJ Prace z Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej”. 2004 z. 10,
s. 223-228.
2
E-czasopisma: ich promocja i wykorzystanie…
241
Physical Society, a w ród nich do najwa niejszych, wr cz fundamentalnych,
tytułów z zakresu fizyki, takich jak: Physical Review, Physical Review Letters,
czy Reviews of Modern Physics. Physical Review Online Archiwe (PROLA)
oferuje dost p do wszystkich numerów tych czasopism, pocz wszy od
pierwszego tomu Physical Review, który ukazał si w... 1893 roku3. Bie ce
numery tych czasopism w wersji online wydawane s równolegle z ich
papierowymi odpowiednikami. Innym typem czasopisma elektronicznego,
równie z dziedziny fizyki, mo e by udost pniany od 1998 roku, wył cznie
w formie elektronicznej, New Journal of Physics4. Warto, wspomnie o
jeszcze jednym typie czasopism elektronicznych, tzn. o czasopismach, które
wydawane s na CD-ROM-ach. Dotyczy to zarówno numerów bie cych tych
czasopism, jak równie ich numerów archiwalnych.
2. Zalety czasopism elektronicznych
Najwi ksz zalet czasopism elektronicznych jest szybko
ich
publikacji i dystrybucji (dost p do elektronicznej wersji mo liwy jest przed
jego ukazaniem si w postaci drukowanej). Niezwykle wa ne jest to, e
czasopisma elektroniczne mog stanowi swego rodzaju medium, dzi ki
któremu mo liwa jest komunikacja mi dzy autorami, redaktorami
i odbiorcami informacji. Doł czane do artykułów linki pozwalaj wzbogaci
wiadomo ci zawarte w artykułach o dodatkowe, nietypowe dla słowa
pisanego, informacje. Wykorzystuje si w tym celu zaawansowane
technologie multimedialne – animacje i programy komputerowe, sekwencje
filmowe, d wi k, kolor, grafik itp. Dokumenty mog by przeszukiwane
równocze nie przez wielu czytelników. U ytkownik mo e przeczyta ,
wydrukowa , zapisa na dyskietce, a nawet przesła poczt elektroniczn
wybrane artykuły. Mo e równie zapisa je w ród swoich „ulubionych”, by
zagl da do nich wielokrotnie. Niezwykle istotna jest te mo liwo
przegl dania starszych roczników czasopism oraz powiadamiania o nowych
artykułach i spisach tre ci ukazuj cych si numerów za po rednictwem poczty
elektronicznej (funkcje alertowe) lub czytników RSS. Nie bez znaczenia jest
fakt, e wyszukiwanie informacji w czasopismach elektronicznych jest
o wiele szybsze, a wykorzystane ródła bardziej ró norodne. Za dla nas,
bibliotekarzy, czasopisma elektroniczne s cenne przede wszystkim dlatego,
e uwalniaj nas od odpowiedzi na pytanie: jak i gdzie przechowywa
czasopisma w sytuacji, gdy powierzchnia magazynowa kurczy si coraz
bardziej, a tytułów wci przybywa.
3. Wady czasopism elektronicznych
Nie mo na jednak pomin
pewnych niedogodno ci zwi zanych
z korzystaniem z czasopism elektronicznych. S to przede wszystkim bariery
technologiczne i ekonomiczne wynikaj ce z konieczno ci zakupu i ci głej
3
4
http://prl.aps.org
http://www.iop.org/EJ/S/3/583/UdJ,rgvyo77tV4xkH69jTA/journal/1367-2630/1
242
Maria Pawłowska, Marek Kro niak
modernizacji, zarówno sprz tu komputerowego, jak i oprogramowania
wykorzystywanego do wyszukiwania i przegl dania informacji zawartych
w czasopismach elektronicznych. Wad tego typu ródeł informacji
s ograniczenia wprowadzane przez wydawców czasopism w zakresie
dost pno ci tytułów o wysokiej warto ci merytorycznej. Wprowadzane przez
dystrybutorów hasła dost pu pozwalaj
korzysta
z czasopism
elektronicznych tylko okre lonej grupie odbiorców. Wci
niejasne i
niejednolite s zasady katalogowania i archiwizowania e-czasopism, nie do
ko ca wyja nione s zagadnienia prawne zwi zane z udost pnianiem
informacji zawartych w czasopismach elektronicznych. Jedn z barier w
upowszechnianiu informacji jest zakaz przesyłania kopii artykułów ze ródeł
elektronicznych w ramach wypo ycze mi dzybibliotecznych. Nie zawsze
wydawnictwa oferuj dost p do pełnych tekstów artykułów; cz sto s to tylko
abstrakty lub spisy tre ci poszczególnych numerów. Przegl danie całych
artykułów wi e si z konieczno ci poniesienia przez czytelnika
dodatkowych opłat. Jednak podj cie decyzji o rezygnacji z prenumeraty
czasopism w wersji drukowanej i pozostawienie w bibliotece wył cznie eczasopisma jest wci jeszcze do ryzykowne. Dlatego biblioteki decyduj
si na zakup czasopisma tradycyjnego, do którego wydawca proponuje wersj
elektroniczn . Jest to jakby okres przej ciowy, kiedy bibliotekarze i czytelnicy
testuj ten nowy no nik informacji.
4. Konsorcja
Niew tpliwie najlepszym sposobem organizacji zakupu i dost pu do
czasopism wydaj si by porozumienia mi dzybiblioteczne, zwane
konsorcjami. Udost pnianie zbiorów w ramach konsorcjów pozwala znacznie
rozszerzy kr g odbiorców informacji, pozwala równie negocjowa ceny
i warunki zakupu czasopism, co wpływa na pełniejsze i bardziej racjonalne
wykorzystanie gromadzonych zbiorów. Takie konsorcja mog zawi zywa
du e biblioteki na terenie jednego miasta, biblioteki gromadz ce zbiory
o podobnej tematyce, ale równie małe biblioteki, dysponuj ce niewielkimi
funduszami, które chciałyby racjonalniej i efektywniej wykorzysta swój
bud et. Konsorcja mog by zawi zywane równie przez wydawców i firmy
po rednicz ce w dostawie czasopism zagranicznych do bibliotek. Do
najbardziej znanych i licz cych si w naszym kraju konsorcjów nale :
SCIENCE DIRECT, SPRINGER LINK, SWETSNET NAVIGATOR, eIFL
DIRECT i inne. Jedn z zalet uczestnictwa w konsorcjach jest dost p do
wersji elektronicznych wszystkich czasopism zakupionych przez zrzeszone
biblioteki. Warto tutaj wspomnie o ciekawej inicjatywie, jak podj ło kilka
uniwersyteckich bibliotek instytutowych. Przez wiele lat biblioteki nauk
przyrodniczych prenumerowały niezwykle wa ne i presti owe czasopismo
„Nature”5. Ka da z bibliotek kupowała jeden egzemplarz tego czasopisma
płac c za prenumerat ponad 5.000 złotych rocznie. Tytuł ten dost pny był
5
http://www.nature.com/nature/index.html
E-czasopisma: ich promocja i wykorzystanie…
243
równie w prenumeracie Biblioteki Jagiello skiej. Dzi ki staraniom BJ
uzyskali my dost p online do tego tytułu, w zwi zku z czym biblioteki
instytutowe mogły
zrezygnowa z prenumeraty wersji papierowej.
Zaoszcz dzone w ten sposób pieni dze postanowiono przeznaczy na zakup
innych tytułów z tej serii, np. Nature Biotechnolgy, Nature Physics, Nature
Materials, czy Nature Chemical Biology.
5. Organizacja dost pu do czasopism elektronicznych w Bibliotece
Jagiello skiej
Zaproszenie do serwisu czasopism elektronicznych znalazło si na
stronie domowej Biblioteki Jagiello skiej: http://www.bj.uj.edu.pl
Biblioteka proponuje nast puj cy podział czasopism naukowych.
11. Czasopisma pełnotekstowe w wersji elektronicznej – korzystanie z nich
mo liwe jest wył cznie z komputerów nale cych do sieci UJ. Hiperł cza
od tytułów prowadz
bezpo rednio do zasobów sieciowych
poszczególnych czasopism, sk d przechodzi si do spisów tre ci,
a nast pnie do pełnych tekstów artykułów w formacie PDF lub HTML.
Niestety, dla niektórych tytułów z bazy eIFL Direct obowi zuje okres
karencji (3-18 miesi cy) w dost pie do pełnych tekstów. Lista zawiera
ponad 7500 tytułów6.
12. Czasopisma zagraniczne prenumerowane przez Bibliotek Jagiello sk
w wersji drukowanej (750 tytułów)7.
13. Pełnotekstowe czasopisma elektroniczne w wolnym dost pie –
korzystanie z czasopism z tej listy jest bezpłatne dla wszystkich
u ytkowników Internetu (820 tytułów)8.
Dost p do czasopism z pierwszej listy limitowany jest przez adres IP,
czyli sieciowy adres komputera. Mo na wi c z nich korzysta wył cznie
z komputerów nale cych do sieci Uniwersytetu Jagiello skiego. Zwrot
„czasopisma pełnotekstowe” nie oznacza, niestety, e wszystkie artykuły
mo na znale w bazie i przeczyta na ekranie komputera. Czasami dotyczy
to wył cznie najnowszych tomów, innym razem w cało ci mo na przeczyta
artykuły ze starszych czasopism. Wydaje si jednak, e wydawnictwom
powinno zale e na kompletno ci informacji odno nie do zawarto ci
archiwalnych numerów wydawanych przez nich czasopism. W ostatnim
okresie obserwuje si wzmo one prace w tym zakresie. Pracownicy Oddziału
Gromadzenia Biblioteki Jagiello skiej aktualizuj na bie co informacje
dotycz ce dost pno ci i kompletno ci poszczególnych tytułów. Wyszukiwanie
informacji w czasopismach elektronicznych nie jest łatwe, gdy strategie
wyszukiwania s ró ne dla ró nych tytułów. Dlatego pracownicy Oddziału
Informacji BJ, gdzie najcz ciej udost pnia si czasopisma online, pełni rol
6
7
8
http://www.bj.uj.edu.pl/~krosniak/Online_Journals_1.htm
http://www.bj.uj.edu.pl/~krosniak/Czasopisma_BJ.htm
http://www.bj.uj.edu.pl/~krosniak/Open_Access_1.htm
244
Maria Pawłowska, Marek Kro niak
przewodnika dla poszukuj cych informacji, równocze nie sami musz
ustawicznie pogł bia swoj wiedz dotycz c nowych technologii
informacyjnych.
Wprawdzie dost p do czasopism elektronicznych jest dla
pracowników UJ nieograniczony i wydawa by si mogło, e nikt nie
potrzebuje przychodzi do biblioteki, by znale interesuj c literatur , ale
w praktyce wcale tak nie jest. Elektroniczne wersje czasopism wci jeszcze
koegzystuj z wersjami drukowanymi, wielu starszych roczników na pró no
szuka si w Internecie. Niezwykle wa nym problemem okazuje si by ,
w odniesieniu do ródeł tradycyjnych, długa tradycja u ytkowania, która
zaowocowała wykształceniem okre lonych nawyków zwi zanych z ich
wykorzystywaniem. Preferowanie elektronicznych, czy te tradycyjnych
ródeł informacji, zale y w du ej mierze od poziomu umiej tno ci
posługiwania si
komputerami i pewnymi nawykami zwi zanymi
z wykonywan przez u ytkownika prac . Negatywne, lub pozytywne,
do wiadczenia uzyskane podczas korzystania z elektronicznych ródeł
informacji mog równie wpływa na preferencje u ytkowników. Nale y tutaj
podkre li , e lansowanie wył cznie ródeł elektronicznych mo e prowadzi
do niekompletno ci zebranych materiałów, a w ród u ytkowników, zwłaszcza
młodych, wytwarza si syndrom „lenistwa informacyjnego”. Taki u ytkownik
bardzo cz sto przyjmuje zasad : je li jakiej informacji nie mog znale
w Internecie, to znaczy, e ona nie istnieje.
6. Biblioteki instytutowe i wydziałowe UJ
Nie jest zaskoczeniem fakt, e wszelkie nowo ci szybciej i łatwiej
przyjmuj si w ród osób zajmuj cych si naukami cisłymi i technicznymi.
St d wi ksze zainteresowanie dost pem do czasopism elektronicznych notuje
si w grupie naukowców uprawiaj cych takie dyscypliny jak: fizyka,
astronomia, matematyka, chemia,
informatyka, biotechnologia, czy
medycyna. Dzi warsztat naukowy ka dego uczonego, ale równie studenta,
zajmuj cego si tymi dziedzinami nauki musi by wyposa ony w doskonały
sprz t komputerowy i mo liwo szybkiego dost pu do najnowszej literatury.
Wydaje si , e w tych dziedzinach mo emy si pochwali bogatym
ksi gozbiorem zgromadzonym w poszczególnych bibliotekach instytutowych
UJ, ale równie bogactwem tytułów czasopism dost pnych zarówno w formie
tradycyjnej, jak równie online. Biblioteka Jagiello ska zapewnia uczonym
zajmuj cym si naukami przyrodniczymi i cisłymi wszystkie licz ce si
w wiecie naukowym czasopisma i dost p do najwa niejszych baz danych9.
Wi kszo
czasopism drukowanych przechowuje si
w Bibliotece
Jagiello skiej, pozostałe maj w swoim depozycie biblioteki instytutowe
i wydziałowe. Czasopisma z depozytu powinny by co pewien czas oddawane
do opracowania i oprawy w BJ. Jednak w ród tych ostatnich jest pewna grupa
tytułów, których za adne skarby instytuty nie chciały zwróci , nawet na
9
http://www.bj.uj.edu.pl/zb/bazy_a.htm
E-czasopisma: ich promocja i wykorzystanie…
245
krótko, do Biblioteki Jagiello skiej. Te czasopisma musz by zawsze pod
r k , by móc do nich si gn o ka dej porze dnia i nocy. Na tym tle wci
dochodziło do konfliktów mi dzy Bibliotek Jagiello sk a dyrekcjami
instytutów. Dzi wydaje si , e te problemy mamy ju za sob . E-czasopisma,
dost pne z ka dego uniwersyteckiego komputera, mo na przegl da , czyta ,
drukowa i nie ma potrzeby odwiedza biblioteki, by dowiedzie si
co nowego opublikowano w literaturze naukowej. Ba, zanim artykuł uka e si
w e-czasopi mie, informacj o nim mo na znale
w dost pnych si
w Internecie preprintach10 . Do wiadczenia bibliotek instytutowych wykazuj ,
e e-czasopisma, na dobre zago ciły w ród pracowników naukowych
Uniwersytetu. Pocz tkowo korzystali z nich młodsi pracownicy naukowi,
którzy szybko uczyli si korzystania z baz danych, jakie oferowała sie
uniwersytecka. Z czasem grono odbiorców tych informacji znacznie si
rozszerzyło. W bibliotekach obserwowano mniejsze zainteresowanie
czasopismami drukowanymi. Jednak istniała, i nadal istnieje, pewna grupa
uczonych, której nie da si przekona do czasopism elektronicznych.
Bibliotekarze musz wykaza si olbrzymia dyplomacj , by takich
niedowiarków dyskretnie zach ci do podj cia próby znalezienia informacji
za pomoc komputera. W takich wypadkach trzeba post powa bardzo
taktownie, bo w ród tej grupy znajduj si bardzo cz sto uznani profesorowie
o znacznym dorobku naukowym. By przełama
bariery natury
psychologicznej, wystarczyło zainstalowa w bibliotece specjalny zestaw
komputerowy z doskonał kolorow drukark , skanerem i du ym monitorem
dobrej jako ci. Gdy niedost pny w bibliotece artykuł udało si
bibliotekarzowi znale w Sieci, pokaza go na ekranie komputera, a nawet
wydrukowa go w cało ci, uzyskuj c doskonałe zdj cia kolorowe... pierwsze
lody zostały przełamane. W ten sposób, metod małych kroczków i dyskretnej
pomocy, udało si pozyska wielu nowych zwolenników e-czasopism.
Olbrzymia w tym zasługa bibliotekarzy, którzy musz dzisiaj umie
i wiedzie coraz wi cej. Oni pełni rol czynnika po rednicz cego mi dzy
u ytkownikiem a ródłem informacji elektronicznej, mog sterowa procesem
wyszukiwania informacji, a tak e dostarcza informacje do konkretnego
u ytkownika.
7. Biblioteka tylko wirtualna?
Jaka wi c powinna by współczesna biblioteka? Bo nie ulega
w tpliwo ci, e tradycyjny jej model nie ma ju racji bytu. Czy ma to by
biblioteka wirtualna, w której podstawow form publikacji b dzie wył cznie
forma elektroniczna, a korzystanie z zasobów w pełni automatyczne? To
chyba melodia dalekiej przyszło ci. Dzi trzeba zapewni czytelnikowi dost p
do ró norodnych naukowych baz danych, zarówno krajowych, jak
i zagranicznych, dost p do kompletnych komputerowych katalogów
bibliotecznych z mo liwo ci szybkich wypo ycze mi dzybibliotecznych
10
http://www.arxiv.org
246
Maria Pawłowska, Marek Kro niak
i wysokiej jako ci sprz t komputerowy. Nie bez znaczenia s wi c fundusze,
jakich potrzebuj biblioteki. No i jeszcze potrzebni s yczliwi, cierpliwi,
dobrze wyszkoleni bibliotekarze, których nazwa dzi mo na raczej
„infotekarzami”, bo s to „kompetentni nawigatorzy, którzy potrafi
poprowadzi czytelnika po wci jeszcze chaotycznym wiatowym oceanie
informacji”11.
Bibliografia
[1] Bartosi ska-Kasierska M.: Sposoby reklamowania i propagowania czasopism
elektronicznych w bibliotekach naukowych na przykładzie Biblioteki Instytutu Fizyki
Molekularnej PAN. „Biuletyn EBIB”. 2002 nr 3 (32) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/32/bartosinska.php [odczyt 18.01. 2005].
[2] Dudzi ska E.: Współpraca bibliotek naukowych w zakresie dost pu do czasopism
elektronicznych i baz danych. [W:] Problemy funkcjonowania bibliotek uniwersyteckich
na przełomie wieków: materiały konferencyjne (Olsztyn – Lidzbark Warmi ski, 28-29
maja 2001) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/bguwm/index.html [odczyt
09.03.2005].
[3] Krawczyk J.: Projekt CrossRef jako rozszerzenie mo liwo ci wyszukiwawczych czasopism
elektronicznych. [W:] Przestrze informacji i komunikacji społecznej. „Zesz. Nauk. UJ
Prace z Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej”. 2004 z. 10.
[4] Kołodzi ska E.: Informacja o czasopismach elektronicznych w polskich bibliotekach
naukowych – stan obecny i perspektywy. „Biuletyn EBIB”. 2005 nr 2 (63) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2005/63/kolodzinska.php.
[5] Line M.B.: Biblioteka przyszło ci. „Forum Akademickie”. 2001 nr 11 [dok. elektr.]
http://www.forumakad.pl/archiwum/2001/11/artykuly/22-on-biblioteka_przyszlosci.htm
[odczyt 16 marca 2005].
[6] Maciejewska Ł.: Czasopisma elektroniczne a konsorcja. Refleksje administratora serwisu
e-czasopism. „Biuletyn EBIB”. 2002 nr 7 (36) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/36/maciejewska.php [odczyt 16 lutego 2005].
[7] Maciejewska Ł., Urba czyk B.: Promocja i wykorzystanie czasopism elektronicznych. Z
do wiadcze Biblioteki Głównej Politechniki Wrocławskiej. „Biuletyn EBIB”. 2001 nr 1
(19) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2001/19/maciejewska.html [odczyt 18 stycznia
2005].
[8] Misiak P.: Infotekarz potrzebny od zaraz. „Forum Akademickie”. 2001 nr 11 [dok. elektr.]
http://www.forumakad.pl/archiwum/2001/11/artykuly/25-poczta_elektroniczna.htm
[odczyt 16 lutego 2005].
[9] Nahotko Małg., Nahotko M.: Powstanie i rozwój czasopism elektronicznych. [W:]
Przestrze informacji i komunikacji społecznej. „Zesz. Nauk. UJ Prace z
Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej”. 2004 z. 10.
[10] Piotrowska E., Zaj c R.: Czasopisma elektroniczne w bibliotekach naukowych. „Biuletyn
EBIB”. 2002 nr 7 (36) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/2002/36/maciejewska.php
[odczyt 18 stycznia 2005].
[11] Próchnicka M.: Poj cie i specyfika elektronicznych ródeł informacji. [W:] Przestrze
informacji i komunikacji społecznej. „Zesz. Nauk. UJ Prace z Bibliotekoznawstwa i
Informacji Naukowej”. 2004 z. 10.
[12] Rudnicka P.: Kilobajty wiedzy. „Forum Akademickie”. 2002 nr 7/8 [dok. elektr.]
http://www.forumakad.pl/archiwum/2002/07-08/ARTYKULY/33-onkilobajty_wiedzy.htm [odczyt 16 marca 2005].
[13] Stepowicz M.: Cechy formalne czasopism internetowych w odniesieniu do analogicznych
publikacji drukowanych. Warszawa 2000. ISBN 83-87629-44-8.
11
Misiak P.: Infotekarz potrzebny od zaraz. „Forum Akademickie”. 2001 nr 11 [dok. elektr.]
http://www.forumakad.pl/archiwum/2001/11/artykuly/25-poczta_elektroniczna.htm [odczyt 16 lutego
2005].
E-czasopisma: ich promocja i wykorzystanie…
247
[14] Stepowicz M.: Czasopisma w Internecie. „Biuletyn EBIB”. 1999 nr 2 (2) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/arc/e002-07.html [odczyt 18 stycznia 2005].
[15] Zinkiewicz J.: Wielka mała biblioteka. „Forum Akademickie”. 2003 nr 5 [dok. elektr.]
http://www.forumakad.pl/archiwum/2003/05/artykuly/13-za-wielka_mala_biblioteka.htm
[odczyt 16 marca 2005].
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Danuta Dados, Roman Tomaszewski
Akademia Rolnicza im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu
Biblioteka Główna i Centrum Informacji Naukowej
[email protected]
Ewolucja katalogów bibliotecznych
Evolution of library catalogs
Abstrakt
Celem referatu jest ukazanie zmian zachodz cych w katalogach komputerowych. Współpraca
bibliotek doprowadziła do rozwoju katalogów centralnych. Ich tworzenie napotyka jednak
na wiele problemów pot guj cych si w zale no ci od obszaru działania: katalogu
uczelnianego, lokalnego, narodowego. Rozbudowane katalogi centralne tworz przede
wszystkim biblioteki naukowe, a korzy ci z nich czerpi głównie bibliotekarze. Dla czytelnika
podstawowym ródłem informacji bibliotecznej pozostaje katalog lokalny informuj cy
o zbiorach znajduj cych si najbli ej miejsca pobytu. Coraz trudniejsze wyszukiwanie
informacji w Internecie wymusza tworzenie katalogów wyselekcjonowanych bezpłatnych
zasobów, np. projektu CORC.
Słowa kluczowe
katalogi biblioteczne; katalogi centralne; Internet
Abstract
The aim of the paper is to show changes in the computer catalogs. The cooperation of libraries
has led to the creation of central catalogs; however, their construction still encounters a lot of
problems, growing with their scope: single university, local and national. Large central
catalogs are created mostly by scientific libraries and used by librarians. An average reader
has access to a local catalog, informing him about collections to be found near his residence.
As searching for information on the Internet is becoming more and more difficult, selective
catalogs of free resources are being created, e.g. within CORC project.
Key words
Library catalogs; central catalogs; Internet
1. Dwa katalogi
Dla u ytkownika biblioteki podstawowym ródłem informacji o jej
zasobach jest katalog. Zadaniem katalogu jest uporz dkowanie okre lonego
zbioru według cech bibliograficznych i indywidualnych oraz podanie miejsca
przechowania. Dziedzictwem biblioteki tradycyjnej s katalogi kartkowe:
formalne i rzeczowe. Dla przejrzystego zaprezentowania zbiorów konieczne
było tworzenie osobnych katalogów druków zwartych, czasopism, zbiorów
specjalnych.
Funkcje katalogu kartkowego przej ł katalog komputerowy, ale wraz
z komputeryzacj niektóre zasady katalogowania straciły na znaczeniu.
Nale y do nich poj cie hasła głównego. Dokument w katalogu
komputerowym reprezentowany jest przez jeden spłaszczony opis
odpowiadaj cy na wszystkie pytania stawiane katalogom.
Ewolucja katalogów bibliotecznych
249
Zautomatyzowanie funkcji katalogowania postawiło biblioteki przed
faktem posiadania dwóch katalogów i zrodziło pytanie: co dalej z katalogiem
kartkowym? Najcz ciej do systemu komputerowego wprowadzane s
na bie co opisy dokumentów wpływaj cych do biblioteki od okre lonej daty.
W niektórych bibliotekach kontynuowane jest uzupełnianie katalogów
tradycyjnych. Mimo dublowania pracy daje to pewno przynajmniej jednego
jednolitego i kompletnego ródła informacji o jej zasobach.
W zdecydowanej wi kszo ci bibliotek odrzucono jednak
katastroficzne my li o mo liwo ci totalnego utracenia danych i „zamro ono”
katalogi kartkowe.
Do rozwi zania pozostało zagadnienie zasadnicze, poł czenia obydwu
katalogów, czyli retrokonwersja kartkowego do komputerowego. Biblioteki
radz sobie z tym wielkim organizacyjnym problemem ró nymi metodami,
ale wygl da na to, e jeszcze przez długie lata we współczesnej bibliotece
naukowej b d istniały obok siebie dwa katalogi.
Sw prawdziw warto katalogi komputerowe mogły wykaza wraz
z rozwojem Internetu. Stały si wówczas dost pne w systemie online.
Funkcjonuj c w sieci katalogi OPAC (Online Public Access Catalog)
informuj o zasobach wielu bibliotek. Korzystanie z nich mo liwe jest
z terminali działaj cych poza bibliotekami i bez wzgl du na godziny ich
otwarcia.
2. Katalog centralny
Historyczn dat przełomow dla współczesnego bibliotekarstwa jest
rok 1965 i pojawienie si formatu MARC. Efekt projektu MAchine Readable
Cataloging Biblioteki Kongresu to bibliograficzny rekord mo liwy
do odczytania za pomoc komputera. Pochodn struktury formatu MARC jest
mi dzynarodowa norma ISO 2709 Format do wymiany informacji.
Ujednolicenie zapisu umo liwiło realizacj idei standaryzacji wymiany
informacji bibliograficznej. MARC doczekał si
kolejnych edycji,
a implementowany do potrzeb sieci bibliograficznych ponad pi dziesi ciu
wersji narodowych. Jako uniwersalny format wymienny zapisu danych
powstał UNIMARC. Równolegle z formatem UNIMARC opracowano
schematy przekładania formatów narodowych na uniwersalny i odwrotnie.
Poza nielicznymi wyj tkami formaty z serii MARC opanowały wiatowe
katalogi.
Wypracowanie systemu kompatybilnych formatów zapisu danych
bibliograficznych stworzyło warunki umo liwiaj ce tworzenie katalogów
centralnych online. Katalog centralny to katalog, który mo e obejmowa
zbiory konkretnej sieci bibliotecznej, ewentualnie zbiory specjalne. Obecnie
rozumiany najcz ciej jako wspólna baza danych współpracuj cych ze sob
bibliotek, do której poszczególne rekordy przesyłane s drog elektroniczn .
Model katalogu centralnego opartego na wspólnej bazie wyst puje
w kilku opcjach, a jego przykładem jest jeden z najstarszych, katalog
MELVYL Uniwersytetu Kalifornijskiego (http://www.melvyl.cdlib.org.).
250
Danuta Dados, Roman Tomaszewski
Ten działaj cy od 1981 roku online system dysponuje dzi unikaln baz
danych licz c ponad 23 miliony tytułów. Centralna baza zawiera oddzielne
rekordy bibliograficzne dostarczane z bibliotek jedenastu kampusów,
pracuj cych w lokalnych systemach. Rozbudowane indeksy wyszukiwawcze
daj wyniki, w których zawarte s m.in. lokalne uwagi o rekordzie i wł czone
do rekordu informacje o lokalnych zasobach. Zapewniono dost p do aktualnej
informacji o statusie udost pniania. MELVYL jest przykładem
zautomatyzowanego katalogu centralnego zaprojektowanego z my l o
ułatwieniu pracy u ytkownikowi.
Odr bn grup katalogów centralnych stanowi katalogi tworzone
w procesie katalogowania kooperatywnego (współkatalogowania). W bazie
centralnej tworzony jest tylko jeden rekord opisu dokumentu, obowi zuj cy
wszystkie biblioteki sieci. Biblioteka, której potrzebny jest opis dokumentu,
kopiuje go do swego katalogu lokalnego. Je li potrzebnego opisu nie znajduje,
to sporz dza nowy opis bibliograficzny i oddaje do dyspozycji innych
bibliotek uczestnicz cych w sieci. Wszystkie rekordy zastosowane
w katalogach lokalnych, a pochodz ce z katalogu centralnego s
automatycznie aktualizowane. Przewidziana jest tak e najcz ciej mo liwo
zawarcia umowy wył cznie na pobieranie gotowych danych. Jako przykład
tak tworzonego katalogu mo na przytoczy Narodowy Uniwersalny Katalog
Centralny NUKat.
Poprzez katalogowanie kooperatywne uzyskuje si wysok jako
i ujednolicenie opisów. Mo liwo kopiowania opisów upraszcza sam proces
i obni a koszty katalogowania w bibliotekach
uczestnicz cych.
Katalogowanie wspólne ma jednak wielu przeciwników. Najcz stsze zarzuty
wobec tych katalogów to:
− pracochłonny i kosztowny proces zarz dzania nimi;
− konieczno stałej aktualizacji danych;
− wyznaczanie jako katalogerów tylko uprawnionych bibliotekarzy;
− współkatalogowanie wymaga dyscypliny i akceptacji ustalonych
zasad
i procedur;
− skomplikowana procedura katalogowania przedmiotowego.
Z uczestnictwa w katalogowaniu kooperatywnym, przynajmniej
w pocz tkowym okresie tworzenia bazy, najmniej korzy ci odnosz du e
biblioteki uniwersalne oraz biblioteki dziedzinowe. Na tych pierwszych,
z uwagi na du e wpływy, spoczywa główny ci ar przekazywania nowych
rekordów. Natomiast te drugie maj specjalny, mało powtarzalny charakter
zbiorów. Bardzo du niedogodno ci jest ró norodno komputerowych
systemów bibliotecznych.
W Internecie funkcjonuj ró norakie rozwi zania, w których nie
buduje si jednej, centralnej bazy danych zawieraj cej rekordy bibliotek
członkowskich,
lecz
stosuje
narz dzia
umo liwiaj ce
dost p
do poszczególnych katalogów maj ce na celu umo liwienie ich przegl dania
bez tworzenia wspólnej bazy.
Ewolucja katalogów bibliotecznych
251
Standardem szczególnie ułatwiaj cym porozumiewanie si ró nych
systemów komputerowych stał si protokół Z39.50. Jego obecna posta
wywodzi si z do nieudanej pocz tkowej wersji z 1988 roku. Protokół
Z39.50 okre la formaty i procedury rz dz ce wymian komunikatów
pomi dzy dwoma systemami komputerowymi. Elementami tego dialogu s :
zgłoszenie zapotrzebowania na usług przez klienta inicjuj cego nawi zanie
kontaktu oraz odpowied b d ca informacj pobran z serwera. Za pomoc
jednego klienta protokół wyszukuje ró ne punkty docelowe w tym samym
czasie, a przy wyszukiwaniu informacji nie wymaga znajomo ci struktury baz
danych systemów docelowych. Protokół umo liwia, lecz nie standaryzuje
zastosowanie usług rozszerzonych, które pozwalaj na zastosowanie Z39.50
do takich funkcji jak wypo yczenia mi dzybiblioteczne, czy
współkatalogowanie
W praktyce wyró ni
mo na przynajmniej dwa rodzaje
oprogramowania. Pierwsze z nich umo liwia sekwencyjny dost p do wielu
baz, jednak e bez mo liwo ci równoczesnego ich przeszukiwania. Taki
interfejs
zainstalowany
jest
w
Bibliotece
Kongresu
(http://www.loc.gov/z3950/gateway.html).
Funkcjonuje on w architekturze klient-serwer poprzez protokół
Z39.50. Biblioteka Kongresu udost pnia oprócz katalogu własnych zbiorów
przeszukiwanie ponad 300 katalogów i baz rozsianych po całym wiecie.
Drugi rodzaj to odpowiednie oprogramowanie umo liwiaj ce
przeszukiwanie równoległe wielu baz danych w tym samym czasie,
a u ytkownik otrzymuje zestawienie rezultatów wszystkich wyszukiwa . Idea
katalogu centralnego zostaje zast piona przez katalog rozproszony
(wirtualny). Katalogi te umo liwiaj :
− uzyskanie informacji o konkretnie poszukiwanej pozycji
i wypo yczenie mi dzybiblioteczne;
− poszukiwania dziedzinowe, tutaj znacznym utrudnieniem dla
u ytkowników jest brak jednorodno ci opisu rzeczowego;
− wyszukiwanie opisu bibliograficznego w celu skopiowania go do
lokalnego katalogu, taka metoda ci gania opisów stwarza ich
znaczn niejednolito .
Szczególnie rozbudowany system katalogów wirtualnych funkcjonuje
w Niemczech, a najbardziej znanym jest KVK. Karlsruher Virtuelle Katalog
(http://www.ubka.uni-karlsruhe.de/kvk.html) rozpocz ł działalno w lipcu
1996 r. Umo liwia on równoczesne przeszukiwanie zasobów wszystkich
znacz cych bibliotek Niemiec, Austrii i Szwajcarii oraz 18 innych bibliotek
narodowych ( w tym polskiej) i katalogów centralnych. Najnowszym
„nabytkiem” KVK jest Rosyjska Biblioteka Pa stwowa. KVK pozwala na
przegl danie ok. 75 milionów opisów ksi ek i czasopism znajduj cych si w
katalogach bibliotecznych i handlowych opracowanych w ró nych systemach.
Przykład KVK wskazuje na rozległe mo liwo ci jakie otwieraj si
przed katalogami rozproszonymi, ale niestety ich rozwój napotyka na znaczne
ograniczenia. Zwi zane s one głównie z problemami informatyczno-
252
Danuta Dados, Roman Tomaszewski
sprz towymi. Warunkiem współdziałania w ramach katalogu wirtualnego jest
posiadanie przez wszystkich współuczestników wysokiej klasy serwerów
zaimplementowanych prawidłowo na potrzeby protokołu Z39.50. Lokalne
systemy zaprojektowane pierwotnie na konkretnie ograniczone potrzeby mog
negatywnie znosi dodatkowe obci enie. Pami ta te nale y, e minimalny
czas wyszukiwania w całym rozproszonym systemie musi by dostosowany
do poziomu najsłabszego serwera.
O rosn cym znaczeniu katalogów wirtualnych dla u ytkowników
mo na si przekona na podstawie statystyk Katalogu Rozproszonego
Bibliotek Polskich, KaRo. System ten pracuj cy od 2001 r. z bramk Z39.50
na UMK w Toruniu daje dost p do ok.60 katalogów (w tym NUKat
i Biblioteki Narodowej). KaRo jest przykładem kolejnego utrudnienia na jakie
napotykamy przy korzystaniu z katalogów wirtualnych. Mowa o stosowaniu
lub niestosowaniu przez biblioteki w lokalnych opisach znaków
diakrytycznych.
3. Sieci biblioteczne o zasi gu wiatowym
Idea katalogowania kooperatywnego stała si zacz tkiem powstania
Online Computer Library Center (OCLC). W 1971 roku zacz ł pracowa
system wspólnego katalogowania bibliotek stanu Ohio. Szybko doł czyły
do niego biblioteki innych stanów, a pó niej stopniowo innych krajów.
W 1979 r. wzbogacono system o moduł wypo ycze mi dzybibliotecznych.
Pocz tkowo zgodnie z obowi zuj c teori budowania zintegrowanych
systemów bibliotecznych, wszystkie funkcje biblioteczne w instytucjach
członkowskich miały by sterowane centralnie. Szybko jednak zrezygnowano
z takiej koncepcji. Ostatecznie powstał system ł cz cy funkcje lokalne (np.
gromadzenie, wypo yczanie) z systemem centralnym w zakresie
katalogowania i wypo ycze
mi dzybibliotecznych. Obecnie OCLC
(http://www.oclc.org) to najwi ksza organizacja wiadcz ca usługi dla
bibliotek. OCLC oferuje ponad 80 baz danych w tym 44 pełnotekstowe, 7500
czasopism pełnotekstowych online, kieruje licznymi projektami badawczymi
i wdro eniowymi. Do najciekawszych nale y wprowadzona w 1995 r. usługa
PrompCat, polegaj ca na dostarczaniu bibliotekom rekordów MARC
z katalogu centralnego OCLC równocze nie z ksi kami otrzymywanymi
przez nie od dostawców. OCLC rejestruje dokumenty ze wszystkich dziedzin
wiedzy, desygnowany został na narodow baz czasopism. Tym co zawsze
wyró niało OCLC to najlepiej rozwini ty system wypo ycze
mi dzybibliotecznych. Kontynuacj zało onego przed ponad trzydziestu laty
wspólnego katalogu jest WorldCat. To stale uzupełniane ródło opisów jest
najwi ksz bibliograficzn baz na wiecie. Nowym projektem OCLC jest
uruchomione w 2000 r. współkatalogowanie ródeł elektronicznych.
OCLC od pocz tku swego istnienia przyj ł zasad ekspansji
nastawion bardziej na ilo , ani eli na jako .
Przez długi czas podstawowym celem OCLC pozostawało
katalogowanie online dla bibliotek. Stopniowo nast powała zmiana
Ewolucja katalogów bibliotecznych
253
w sposobie my lenia i obecnie system prócz danych bibliograficznych
zapewnia równie dost p do informacji prymarnej, a odbiorc jego usług staje
si u ytkownik ko cowy informacji. Od roku 1991 funkcjonuje usługa
FirstSearch udost pniaj ca informacj bibliograficzn online o ksi kach,
artykułach, dysertacjach, filmach i programach komputerowych z dowolnej
dziedziny wiedzy. FirstSearch oferuje mo liwo konkretnego wyszukiwania
za opłat .
W 1974 r. biblioteki uniwersytetów Harvard, Yale i Columbia oraz
Nowojorska Biblioteka Publiczna zało yły Research Libraries Group. Ten
skład od pocz tku narzucił zachowany do dzi elitarny charakter sieci. RLG
przyj ła w 1978 system BALLOTS zapewniaj cy mo liwo wyszukiwania
rzeczowego, którego nie miała sie OCLC, oraz lepsz kontrol
wprowadzanych do systemu opisów dokumentów. Jednocze nie zmieniła
nazw na RLIN (Research Libraries Information Network). Ide przewodni
organizacji stała si koordynacja tworzenia zbiorów. Na przestrzeni swego
istnienia RLG wyznaczała bardzo ró norodne ambitne zadania, cz sto
odbiegaj ce od schematu oczekiwanego od sieci. RLG realizowała programy
zabezpieczania zbiorów, specjalistyczne bazy danych takie jak katalog
centralny r kopisów, katalog dzieł sztuki Scipio. Współpracuje z British
Library (np. projekt CJK dotycz cy zbiorów wschodnioazjatyckich)
i z Bibliotek
Narodow
Francji.
Dost p
do
katalogu
http://www.loc.gov/z3950/rlinamc.html.
W roku 1977 rozpocz ła działalno Washington (pó niej Western)
Library Network. Ta stosunkowo mało znana w Europie sie grupuj ca
biblioteki północno- zachodnich regionów USA wyró nia si jako ci
dokona . W WLN od pocz tku wprowadzono zasad
rejestracji
indywidualnych cech bibliotecznych dokumentów, zaplanowano po raz
pierwszy zautomatyzowan kartotek haseł wzorcowych autorów, haseł
przedmiotowych i odsyłaczy, obowi zuje centralne sprawdzanie ka dego
opisu dokumentu wprowadzanego do tego katalogu. Szczególnym
wyró nikiem tej sieci jest centralny podsystem gromadzenia z elektronicznym
przekazywaniem zamówie do dostawców.
W 1999 r. nast piło poł czenie WLN i OCLC i powstało OCLC/WLN
Pacific Northwest Service Center (http://www.oclc.org.western).
Najstarsza europejska zautomatyzowana sie , holenderska PICA,
tworzona jest od 1969 r. Szczególn cech wyró niaj c holenderskie
rozwi zania jest stworzenie sieci obejmuj cej wszystkie typy bibliotek. Tego
typu system sprawia wiele problemów przy opracowaniu rzeczowym. Innym
wyró nikiem PICA jest własny format. Od lat zacie nia si współpraca PICA
z OCLC (http://www.oclcpica.org/). Jednym z efektów tej współpracy jest
EUCAT, Europejski Indeks Katalogów Centralnych w skład którego wchodz
Holenderski Katalog Centralny i niemiecka sie północnych landów.
254
Danuta Dados, Roman Tomaszewski
4. Przyszło
U ytkowników katalogów online mo na podzieli na dwie kategorie:
− bibliotekarzy i profesjonalistów z dziedzin pokrewnych;
− u ytkowników ko cowych (czytelników).
Ich praca z katalogiem przebiega w odwrotnych kierunkach.
Dla bibliotekarza katalogi centralne s narz dziem pracy polepszaj cym
usługi informacji naukowej, ułatwiaj cym wypo yczenia mi dzybiblioteczne,
dostarczaj cym informacje potrzebne w gromadzeniu, a przede wszystkim
opisy bibliograficzne wykorzystywane w katalogowaniu. Omówione powy ej
zintegrowane systemy biblioteczne powstały i były rozbudowywane w celu
usprawnienia pracy bibliotekarzy.
Dla czytelnika wa ne jest szybkie i nieskomplikowane dotarcie
do potrzebnej informacji. Dlatego najpierw poszukuje materiałów ródłowych
w odwiedzanej przez siebie bibliotece. W dalszej kolejno ci w przypadku nie
znalezienia potrzebnej pozycji rozszerzy zakres swych poszukiwa
do katalogów innych bibliotek znajduj cych si w pobli u miejsca
zamieszkania. Dopiero jako ostatni mo liwo
rozpatrzy skorzystanie
z wypo yczalni mi dzybibliotecznej. Biblioteka Główna AR na terminalach
czytelni i wypo yczalni oferuje w szybkim dost pie katalog Pozna skiej
Fundacji Bibliotek Naukowych (PFBN) oraz bazy Biblioteki Narodowej,
katalogi KaRo i NUKat. Po konsultacji z bibliotekarzem i przy dalszej z nim
współpracy korzysta z nich ok. 14% u ytkowników. Jak wykazuje
przeprowadzony w ród czytelników wywiad, katalogi centralne
wykorzystywane s nie tylko w celu poszukiwania konkretnej pozycji
(Katalog PFBN i KaRo), lecz równie w celu zgromadzenia materiału
bibliograficznego. Z katalogów centralnych korzystaj w zdecydowanej
wi kszo ci studenci ostatnich lat i pracownicy naukowi.
Mimo tego, e udost pnienie katalogów centralnych u ytkownikom
ko cowym stało si jakby zjawiskiem wtórnym w stosunku do zało e
wst pnych, to realia współczesnego bibliotekarstwa wymuszaj wr cz ich
otwarto i dostosowanie do potrzeb tych e u ytkowników.
Jedn z przyczyn jest „konkurencyjno ” Internetu. Coraz wi ksza
liczba studentów i pracowników nauki ogranicza poszukiwanie materiałów do
tego co oferuj wyszukiwarki internetowe. Oferta Internetu obejmuje ju
wolny dost p do wielu czasopism naukowych, materiałów konferencyjnych,
a nawet całych ksi ek. Mo na „wej do biblioteki” nie wychodz c z domu.
Poszukiwania publikacji w tradycyjnie rozumianym katalogu bibliotecznym
odbierane s jako strata czasu. Dlatego katalogi te musz dostosowa si do
wymogów u ytkowników.
Musimy wyj z podstawowego zało enia, e Internet nie jest dla
biblioteki konkurencj , lecz uzupełnieniem. Takie zało enie prowadzi do
wniosku, e dopiero w bibliotece u ytkownik znajdzie fachow pomoc
w wykorzystaniu internetowych zasobów. Na stronie biblioteki, szczególnie
dziedzinowej, znajdzie linki do wyselekcjonowanych stron, w katalogu
uaktualniane URL, a poza tym mo e liczy na porad bibliotekarza.
Ewolucja katalogów bibliotecznych
255
Najwi kszym utrudnieniem dla korzystaj cych z katalogów OPAC
jest niejednolite opracowanie rzeczowe, a dodatkowo brak tezaurusów.
Dotyczy to szczególnie katalogów rozproszonych. Dodatkowo zastosowanie
znormalizowanych haseł przedmiotowych grozi zagubieniem specyfiki
w skich
dziedzin
wiedzy.
Bibliotekarze
kataloguj cy
pozycje
z poszczególnych dziedzin, musz wypo rodkowa mi dzy wykorzystaniem
własnych uwzgl dniaj cych pewn specyfik tezaurusów, a wykorzystaniem
znormalizowanych haseł przedmiotowych. Dlatego pozycje dziedzinowe
powinni klasyfikowa bibliotekarze dziedzinowi. Wyszukiwanie polegaj ce
jedynie na okre leniu wła ciwych terminów wyszukiwawczych, ogranicza
wykorzystanie faktycznych zasobów katalogu. System powinien umo liwia
wy wietlenie i przeszukiwanie tezaurusa. Najłatwiej wymagania dotycz ce
wyszukiwania rzeczowego mo na realizowa w katalogach specjalnych. S to
katalogi grupuj ce zasoby bibliotek i instytucji o tej samej specjalizacji np.:
− Katalog Wirtualny Historii Sztuki (Virtueller Katalog
Kunstgeschichte) (http://www.ubka.uni-karlsruhe.de/vk_kunst.html)
− Katalog Wirtualny Niderlandzki Kr g Kulturowy (Virtueller
Katalog
Niederländischer
Kulturkreis)
(http://vollfix.unimuenster.de/vifanie/NedGuideDt/vknl_muenster.html)
− Katalog osiemnastu bibliotek Konsorcjum Bibliotek Prawniczych
Nowej Anglii, NELLCO
(http://www.law.suffolk.edu/union/index.cfm)
Wyj cie naprzeciw potrzebom u ytkownika prowadzi do wniosku
o potrzebie budowania systemu bibliotecznego w oparciu o katalogi
regionalne. Taki system przyj ł si w Niemczech gdzie działaj katalogi
wirtualne, ł cz ce katalogi bibliotek z jednego terytorium. Niektóre z nich
z uwagi na swe zasoby s szeroko wykorzystywane. Nale do nich:
− Karlsruher Gesamtkatalog ( Centralny Katalog Bibliotek Karlsruhe)
(http://www.ubka.uni-karlsruhe.de/hylib/ka_opac.html)
− EUCOR OPAC (Centralny Katalog Bibliotek Europejskiej
Konfederacji Uniwersytetów Górnego Renu) (http://www.ubka.unikarlsruhe.de/eucor.html)
− VBRP
(
Katalog
Wirtualny
Nadrenii
Palatynatu)
(http://www.plb.de/vbrp2/vbrpfind.html).
Idealnym rozwi zaniem byłoby poł czenie katalogu regionalnego
z bibliografi regionaln .
5. Katalogowanie Internetu
Niewiele czynników wywołało tak wielki wpływ na współczesne
społecze stwo jak Internet. Od produkcyjnego społecze stwa nastawionego
na konsumpcj wprowadził nas do społecze stwa informacji, dla którego
celem jest wiedza. Obecnie sie Internetu to chaos, z którego z trudem
wydobywamy warto ciowe informacje. Internetowe serwisy informacyjne
podejmuj próby uporz dkowania stron WWW. Czyni to poprzez
wyszukiwarki, katalogi tematyczne i indeksy, serwisy specjalistyczne itd.
256
Danuta Dados, Roman Tomaszewski
Znalezienie potrzebnej informacji jest coraz trudniejsze, poniewa dost pne
wyszukiwarki przegl daj tylko wycinek Internetu. Brak organizacji zasobów
Internetu utrudnia korzystanie z nich zarówno bibliotekarzom, jak
i pozostałym u ytkownikom. Internet postawił bibliotekarzy przed problemem
nowej koncepcji zbiorów bibliotecznych. Biblioteka, poprzednio b d ca
dysponentem własnych zasobów, staje si równie miejscem upowszechniania
dokumentów obecnych w sieci, a wi c niepodlegaj cych tradycyjnemu
opracowaniu bibliotecznemu, w tym katalogowaniu. Tym, co mo e by
pomocne w organizacji dost pu do zasobów elektronicznych s metadane.
Metadane definiowane jako dane o danych obejmuj informacje
o tre ci i formie wszelkich zasobów informacji w formie elektronicznej.
Podobnie jak opisy katalogowe stanowi zbiór elementów opisuj cych ródło.
Z punktu widzenia opracowania formalnego mo na wyró ni :
- metadane podstawowe - zawarte bezpo rednio w publikacji albo z ni
zwi zane oraz pochodz ce od autora lub producenta publikacji;
- metadane bibliograficzne - utworzone przez biblioteki.
W bazie danych metadane oznaczaj te dane, które opisuj własno ci
poszczególnych pól. Znajduj zastosowanie nie tylko w bibliotekarstwie, lecz
tak e w archiwach, muzeach i zarz dzaniu dokumentami firmowymi.
Metadane mog stanowi cz
dokumentu, lub innego obiektu, do którego
si odnosz , lub mog by od niego oddzielone. Dostarczaj wiadomo ci na
temat formatu i powi za pomi dzy zasobami. Dzi ki metadanym mo na
uzyska szczegóły dotycz ce stron elektronicznych oraz dost p do
pełnotekstowych baz danych. Istnieje szereg koncepcji prezentowania
metadanych:
− dostosowywanie struktury klasycznych bibliograficznych formatów
danych, np. z serii MARC;
− nowe schematy przygotowane z my l o opisie zasobów
elektronicznych.
Tych drugich istniej ju setki, a w ród nich bardziej znane jak Dublin
Core czy Warwick Framework. Tworzone schematy zestawów metadanych
ró ni si pod wzgl dem elastyczno ci rozumianej jako swoboda w okre laniu
liczby elementów opisu i zasad jego tworzenia oraz pod wzgl dem
mo liwo ci dodawania elementów i kwalifikatorów. To czy metadane b dzie
mo na wł cza w obecnie stosowane systemy biblioteczne zale y od ich
kompatybilno ci z katalogami online.
Dublin Core Metadata Element Set jest standardem pomy lanym dla
tworzenia metadanych. Zestaw metadanych Dublin Core obejmuje aktualnie
pi tna cie elementów, których znaczenie jest uszczegółowiane przez
doł czanie kwalifikatorów. Pocz wszy od 1995 r. odbywaj si coroczne
warsztaty, na których spotykaj si twórcy i u ytkownicy Dublin Core.
Format ten znajduje coraz szersze zastosowanie praktyczne, gdy jego
struktura jest jasna dla u ytkowników ko cowych oraz elastyczna.
W ród licznych projektów katalogowania Internetu na szczególn
uwag zasługuj :
Ewolucja katalogów bibliotecznych
257
−
projekt ameryka skich bibliotek publicznych LII [Librarian’s Index
to the Internet];
− projekty portali dziedzinowych np. ROADS, DESIRE, IMesh;
− i najciekawszy CORC.
Zainicjowany przez OCLC pod koniec 1998 r. pilota owy projekt
wspólnego
katalogowania
zasobów
internetowych,
zaowocował
uruchomieniem w lipcu 2000 r. usług nazwanych CORC (Cooperative Online
Resource Catalog). W tworzeniu tego produktu, którego celem jest powstanie
bazy danych wyselekcjonowanych zasobów internetowych, uczestniczy ponad
400 bibliotek. U ytkownicy dostarczaj URL do bazy danych CORC,
a nast pnie proces katalogowania jest zautomatyzowany. W Systemie
Wspólnego Katalogowania Zasobów Online, rekordy mo na tworzy
i utrzymywa zarówno w formacie MARC jak Dublin Core, przy czym
system wspomaga wypełnienie poszczególnych pól. MARC opisuje ródła
kupowane, a wi c uzupełnia rekordy bibliograficzne danymi dotycz cymi
procedury gromadzenia. Format Dublin Core znajduje zastosowanie do
katalogowania materiałów darmowych w sieci oraz dokumentów
elektronicznych tworzonych przez biblioteki. Wymienno danych pomi dzy
tymi dwoma formatami jest jedn z podstawowych cech systemu.
Wa n zalet CORC jest tworzenie tymczasowych rekordów na
podstawie danych pochodz cych z samego ródła. Kontrola haseł
autorytatywnych odbywa si automatycznie.
Inne najwa niejsze cechy CORC to:
− prezentacja lokalnych rekordów;
− automatyczne klasyfikowanie wg Klasyfikacji Dziesi tnej Deweya;
− sprawdzanie, czy dane ródło jest w trakcie opracowywania;
− ci gła kontrola jednorodnego lokalizatora zasobów, URL.
Oferuje równie pliki ułatwiaj ce proces katalogowania, tj. ró nego
rodzaju tezaurusy, kartoteki wzorcowe, schematy klasyfikacji. CORC
dost pny jest przez kilka ró nych interfejsów, takich jak standardowy
SiteSearch OCLC, czy serwer Z39.50. Katalog CORC stanowi cz
składow centralnego katalogu OCLC - WorldCat. Rozproszone informacje
dotycz ce CORC dost pne s obecnie na stronach OCLC.
6. Podsumowanie
Ukształtowały si dwa systemy katalogów centralnych. System
zintegrowany ze wspóln baz rekordów bibliograficznych oraz nowszy
polegaj cy na integracji systemów, czyli katalog wirtualny. Jeden i drugi maj
swych zwolenników i nie mniej przeciwników. Niezaprzeczaln zasług tego
pierwszego jest stworzenie banków danych bibliograficznych i wypracowanie
modelu współpracy mi dzybibliotecznej. Wspólnym problemem dla obydwu
jest wyj cie naprzeciw potrzebom u ytkownika informacji bibliotecznej.
Uzupełnieniem zbiorów bibliotek stanie si oferta Internetu. Wymaga to
wypracowania nowych metod katalogowania i archiwizowania zasobów
258
Danuta Dados, Roman Tomaszewski
elektronicznych. CORC jako integralna cz
WorldCat. Niech to poł czenie
b dzie symbolem przyszło ci katalogu bibliotecznego.
Bibliografia
[1] Burchard M.: Katalog Centralny NUKAT – system wymiany danych w procesie
opracowania zbiorów polskich bibliotek [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2003/49/burchard.php [odczyt 24.11.2004].
[2] Grabowska M.: Systemy online w bibliotekach. Wydaw. Uniwersytetu Warszawskiego,
Warszawa 1995.
[3] Jacquesson A.: Automatyzacja bibliotek. Wydaw. Uniwersytetu Warszawskiego,
Warszawa 1999.
[4] Nahotko M.: Metadane jako narz dzie opracowania dokumentów elektronicznych.
[dok. elektr.] http://nahotko.webpark.pl/ibinuj.html [odczyt 26.02.2005].
[5] Nahotko M.: Metadane - sposób na uporz dkowanie Internetu. Wydaw. Uniwersytetu
Jagiello skiego, Kraków 2004.
[6] Nahotko M.: Stare i nowe standardy opisu dokumentów elektronicznych. [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/2002/33/nahotko.php [odczyt 14.02.2005].
[7] Polarczyk M.: ródła informacji i komputerowo zorientowana synteza organizacji
bibliotek. [W:] Kierzkowski Z.: Komputerowa wymiana informacji. Wydaw. SORUS,
Pozna 1995.
[8] Sapa R.: Komputerowe katalogi biblioteczne w rodowisku informacyjnym Internetu. [W:]
Biblioteka i informacja w komunikowaniu, pod red. M. Kocójowej. Wydaw. Uniwersytetu
Jagiello skiego, Kraków 2000.
[9] Wolniewicz T.: Wirtualny katalog biblioteczny. [W:] Polski Internet Optyczny:
technologie, usługi i aplikacje PIONIER 2001: konferencja. Instytut Informatyki
Politechniki Pozna skiej, Pozna 2001.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W KULTURZE
I CYWILIZACJI
El bieta Kochan
Akademia Ekonomiczna w Krakowie
Biblioteka Główna
[email protected]
Wykorzystanie nowoczesnych technologii informacyjnych
w bibliotece akademickiej na przykładzie Centrum
Dokumentacji Europejskiej w Bibliotece Głównej
Akademii Ekonomicznej w Krakowie
New information technologies in an academic library based
on the example of the European Documentation Centre in
the Main Library of the Cracow University
of Economics in Cracow
Abstrakt
Po wej ciu Polski do Unii Europejskiej 1 maja 2004 roku rodowisko akademickie znalazło si w
nowej sytuacji; uczestniczy bowiem w europejskim programie budowy społecze stwa
informacyjnego, koncentruj cego si m.in. na rozwoju szkolnictwa i nauki. Stanowi to nowe
wyzwanie dla bibliotek akademickich, które maj szans na pokazanie swojego nowego,
nowoczesnego oblicza i na czynny udział w tworzeniu wiatowej cyberprzestrzeni. Na przykładzie
działalno ci Centrum Dokumentacji Europejskiej w Bibliotece Głównej Akademii Ekonomicznej
w Krakowie pokazano mo liwo ci wykorzystania ró nych ródeł przy udost pnianiu informacji na
temat korzy ci z członkostwa w Unii Europejskiej dla Polaków. Wykorzystanie nowoczesnych
technologii informacyjnych - Information Technology IT ma bezpo redni wpływ na prac
bibliotekarza, zmusza go do kreatywno ci, podnoszenia kwalifikacji, likwidacji barier w dost pie
do informacji i promowania literatury w zapisie elektronicznym.
Słowa kluczowe
społecze stwo informacyjne; nowoczesne technologie informacyjne; biblioteki akademickie; Unia
Europejska – ródła
Abstract
After Poland has joint the European Union on 1 st of May 2004, the academic environment ended
up in a new situation, participating in the European programme of building an information
society, which focuses, among other things, on the development of education and science. This is
a new challenge for academic libraries, which now have a chance to show their new true colours
as well as to actively participate in the creation of the world'
s cyberspace. The article presents
different sources of information dealing with advantages of Poland joining the EU, used in EDC
in the Main Library of the Cracow'
s University of Economics. The use of modern information
technologies has a direct influence on the work of a librarian, forcing him be more creative, raise
qualifications, remove obstacles in accessing information and promote literature in an electronic
form.
Key words
information society; new information technologies; academic libraries; European Union sources
260
El bieta Kochan
1. Wst p
Wobec coraz szybciej post puj cego rozwoju technologii
komputerowej i ekspansji Internetu na wiecie, oraz złamaniu w zasadzie
wszelkich barier w dost pie do jego zasobów, coraz cz ciej spotykamy si ze
stwierdzeniem, e by mo e za kilkana cie lat, a w ka dym razie w niezbyt
odległej przyszło ci istnienie tradycyjnej biblioteki mo e by zagro one. B d
istnie tylko wirtualnie w ogromnej, wiatowej cyberprzestrzeni. Bo kiedy
dokument drukowany zostanie zast piony duplikatem elektronicznym to czy
rzeczywi cie b dzie potrzebna jeszcze biblioteka w takim wymiarze w jakim
istnieje obecnie? „Fizycznie istniej ca biblioteka czy o rodek informacji kurczy
si oraz bardziej, a mo e nawet znikn wraz z rozwojem elektronicznych
mediów, zasobów i sieci.”1
Jakie w tej sytuacji jest miejsce bibliotekarzy w przekazie tych
informacji. Czy mog one kr y po wiecie pozbawionym barier
geograficznych bez jego pomocy?
Nie bez wpływu na rodowisko akademickie i bibliotek akademick
pozostaje wej cie Polski do Unii Europejskiej w maju 2004 roku. Biblioteki
europejskie nie s zorganizowane według jednakowych zasad i brak wspólnych
dokumentów reguluj cych ich funkcjonowanie. Deklaracja Bolo ska z 19
czerwca 1999 roku i Strategia Lizbo ska z kwietnia 2004 roku , które zakładaj
szerok współprac w dziedzinie szkolnictwa wy szego w krajach Unii, a w
szczególno ci zalecenia dotycz ce wzajemnej dro no ci kierunków studiów 2
spowoduj wzrost liczby obcokrajowców na uniwersytetach. Tym samym
wro nie zapotrzebowanie na literatur wieloj zyczn , słowniki, encyklopedie,
informatory a tak e pomoce naukowe na płytach CD czy w zapisie cyfrowym.
B dzie to nowym wyzwaniem postawionym przed bibliotekami. Konieczna
b dzie znajomo j zyków obcych w ród bibliotekarzy w znacznie wi kszym
ni dotychczas stopniu, poniewa u ytkownik b dzie oczekiwał odpowiedzi na
zadane pytanie cz sto w j zyku ojczystym. Tak e strony WWW i katalogi
komputerowe b d musiały by wieloj zyczne a ich obsługa coraz prostsza, tak
aby nie pogł biły si ró nice w poziomie przekazu elektronicznego.
2. Centrum Dokumentacji Europejskiej
Aby zilustrowa obecne problemy współczesnego bibliotekarza,
przedstawiono sytuacj tego rodowiska na przykładzie Centrum Dokumentacji
Europejskiej Biblioteki Głównej Akademii Ekonomicznej w Krakowie,
udost pniaj cym swoje zasoby w Czytelni Europejskiej. Centrum
Dokumentacji Europejskiej powstało w 1995 roku w wyniku porozumienia
mi dzy Dyrektorem Generalnym Komisji Europejskiej, a ówczesnym Rektorem
AE w Krakowie, prof. dr hab. Jerzym Mikułowskim Pomorskim. Pocz tkowo
zbiory znajdowały si Czytelni Profesorskiej, a w 1999 roku otwarto
1
Borys C. : Internet: implikacje dla bibliotekarzy, pracowników informacji i u ytkowników ko cowych. [W:]
U ytkownicy informacji elektronicznej, red. M. Kocójowa. Wydaw. UJ, Kraków 2000, s. 27-29.
Zaleca si tak organizacje studiów i zasady oceny, eby studenci mogli zmienia w czasie studiów uczelnie
w ró nych krajach bez konieczno ci uzupełniania wykładanych przedmiotów.
2
Wykorzystanie nowoczesnych technologii informacyjnych…
261
specjalistyczn Czytelni Europejsk , w której zgromadzono
wszelkie
wydawnictwa tematycznie zwi zane z Europ : ksi ki, opracowania,
czasopisma, dokumenty prawne, wydawnictwa statystyczne. Cało składa si z
dwóch cz ci: zbiorów nabywanych przez Bibliotek z ró nych ródeł oraz
materiałów otrzymywanych na bie co - bezpo rednio z Komisji Europejskiej.
Osoby odwiedzaj ce Czytelni szukaj materiałów na ró ne tematy zwi zane z
problematyk europejsk a w szczególno ci unijn : danych statystycznych,
adresów instytucji, przepisów prawnych, mo liwo ci wykorzystania programów
pomocowych b d stypendialnych, opracowa na temat historii i tera niejszo ci
krajów członkowskich. Zadaniem bibliotekarzy tam zatrudnionych jest
uruchomi wszelkie mo liwe narz dzia tak , aby u ytkownik znalazł materiały,
które go interesuj .
3. Wydawnictwa zwarte
Gromadzone wydawnictwa zwarte, a wi c przede wszystkim ksi ki,
raporty, opracowania, roczniki statystyczne, ró nego typu informatory
zawieraj ce ogólne wiadomo ci o Unii, jej instytucjach, przepisach prawnych,
yciu gospodarczym i społecznym s uło one i skatalogowane według
klasyfikacji Biura Oficjalnych Wydawnictw Wspólnot Europejskich (Office for
Official Publications of the European Communities) w Luksemburgu. Główne
działy klasyfikacji KWE przedstawiaj si nast puj co:
1. Instytucje Unii
2. Unia celna i polityka handlowa
3. Rolnictwo, le nictwo i rybołówstwo
4. Zatrudnienie i praca
5. Zagadnienia społeczne
6. Prawo i procedury
7. Transport
8. Konkurencja i przedsi biorstwa
9. Finanse
10. Zagadnienia gospodarcze. Konsument
11. Stosunki zewn trzne
12. Energia
13. Polityka regionalna
14. rodowisko naturalne
15. Badania naukowe i techniczne
16. Informacja, o wiata i kultura
17. Statystyki
W Czytelni jest wolny dost p do półek i ze wszystkich materiałów
korzysta si bezpo rednio. Zawarto całego zbioru mo na przegl da przez
Internet
na
stronie
domowej
Biblioteki
w
bazie
EURO
http://kangur.ae.krakow.pl/domaka/euro/index.cgi. Mo liwo ci poszukiwa
w indeksie s ró norodne: wg autora, tytułu, słowa kluczowego, terminów,
j zyka publikacji, roku wydania czy klasyfikacji KWE. Abstrakty przy ka dym
rekordzie ułatwiaj selekcj materiałów w zbiorze.
262
El bieta Kochan
4. Wydawnictwa ci głe
Centrum posiada kolekcj czasopism licz c ponad 320 tytułów. S to
zarówno tytuły wydawane w j zyku polskim jak i w j zyku angielskim,
niemieckim, francuskim. Cała lista tytułów dost pna jest do przegl dania
ze strony domowej Biblioteki w bazie EURO. Oprócz korzystania z czasopism
w wersji drukowanej, istnieje mo liwo dost pu do 27 tytułów czasopism
polskich w wersji elektronicznej takich jak : Gazeta Prawna, Rzeczpospolita,
Prawo Unii Europejskiej, Prawo Europejskie i Mi dzynarodowe. Z
angloj zycznych czasopism jest dost pnych aktualnie 106 tytułów, np. :
Monthly Bulletin / European Central Bank /, EU Review, Biblio Flash. Stwarza
to mo liwo korzystania z zawarto ci tych czasopism w trybie on-line przez
Internet dla wszystkich go ci na naszej stronie domowej.
5. Bazy danych na CD-ROMach
W Centrum oferuje si szeroki dost p do baz danych na CD-ROMach
mi dzy innymi takich jak :
− Official Journal of the European Communities – pełen tekst
wszystkich serii wchodz cych w skład Dziennika Urz dowego
Wspólnot Europejskich.
− Eurostat Yearbook – baza opracowywana przez Eurostat, czyli Biuro
Statystyczne Wspólnot Europejskich, gdzie publikuje si dane
statystyczne dotycz ce wszelkich dziedzin gospodarki, handlu
zagranicznego, i statystyki regionalnej wraz z wykresami, mapami
i wyja nieniami dotycz cymi symboli, skrótów i akronimów.
− EU-Worterbuch Franzosicht-Deutsch, słownik francusko-niemiecki
Unii Europejskiej, w którym wykorzystano m.in. 1500 aktów
prawnych UE, stworzono 10000 haseł i 70000 terminów z zakresu
działalno ci Unii. Wi kszo poj odsyła do ródeł, a pełnotekstowe
poszukiwanie pozwala na odczyt tekstów w obu wersjach
j zykowych.
− Fundusze Strukturalne – multimedialny przewodnik, wydany przez
Reprezentacj Komisji Europejskiej w Polsce. Jest wa nym ródłem
wiedzy o funduszach strukturalnych dost pnych dla samorz dów,
firm, instytucji, szkół i innych podmiotów. Tekst równolegle
dost pny jest pod adresem :
www.delpol.pl/dowload/fundun/index.htm.
6. Zdalny dost p do baz ze strony domowej Centrum Dokumentacji
U ytkownicy
mog
ze
strony
internetowej:
http://kangur.ae.krakow.pl/Biblioteka/Centrum odwiedza strony internetowe
dotycz ce UE. Aby zanalizowa tylko ruch zewn trzny na naszej stronie,
korzystamy z profesjonalnego systemu trackingowego GEMIUS, którego
u ytkownikami s nie tylko firmy komercyjne, ale tak e naukowcy badaj cy
wykorzystanie Internetu. W ten sposób obserwujemy ilo
miesi cznych
Wykorzystanie nowoczesnych technologii informacyjnych…
263
i dziennych wej , ilo czasu sp dzonego na witrynie, wpisywane zapytania
oraz z jakich stron poszukuj cy dociera do naszej informacji. W 2004 roku
takich zewn trznych odsłon zanotowali my 18 820.
W serwisie internetowym Welcomeurope, mo na zapozna si
z programami ogłaszanymi przez główne instytucje unijne, pobra formularze
wniosków i otrzyma wskazówki pomocne przy ich wypełnianiu. Obecnie
tłumaczymy i przedstawiamy programy dotycz ce wył cznie szkół wy szych
tj.: Socrates II, Descartes Prize, Life 2005. Ł cz c si z portalem Europa, który
od czasu akcesji ukazuje si w polskiej wersji j zykowej poszukuj cy
informacji o Unii, otrzymuj codziennie aktualizowane dane na temat prawa,
usług, instytucji, dokumentów prawnych oraz orzecznictwa. Mo na tam znale
elektroniczne wersje wielu publikacji wydawanych przez Biuro Oficjalnych
Publikacji Wspólnot Europejskich.
Korzystaj cy z Internetu u ytkownicy maj tak e dost p do tak znanych
baz w trybie on-line jak :
− CELEX – najwi kszej bibliograficznej, pełnotekstowej bazy
prawniczej udost pnianej przez Wspólnot , która zawiera tysi ce
dokumentów legislacyjnych takich jak : traktaty, umowy
mi dzynarodowe, Orzeczenia Trybunału Sprawiedliwo ci, zapytania
parlamentarne i prawodawstwo wtórne;
− ECLAS / European Comission Library Automated System/ skomputeryzowany katalog zbiorów Biblioteki Centralnej Komisji
Europejskiej w Brukseli, która powstała w 1978 r.;
− OIL – baza dostarczaj ca tygodniowych i miesi cznych wska ników
dotycz cych cen produktów przemysłu paliwowego i gazowego
wytwarzanych w krajach członkowskich;
El bieta Kochan
264
−
−
SESAME – baza dokumentuj ca projekty prac badawczych
zwi zanych z przemysłem energetycznym;
Europrawnik – komputerowy system informacji o prawie Unii
Europejskiej, kompleksowa i aktualna informacja o orzeczeniach
Europejskiego
Trybunału
Sprawiedliwo ci,
programach
pomocowych, z wyborem pełnotekstowych ródeł prawa pierwotnego
i wtórnego, indeksami, słownikiem angielsko-polskim i bibliografi
europejsk zawieraj c ponad 1000 publikacji ksi kowych.
7. O rodek Bada Europejskich im. J.H. Retingera
Akademia Ekonomiczna w Krakowie otrzymała w darze pami tki po
Józefie Retingerze /1888-1960/ , jednym z twórców zjednoczonej Europy,
krakowianinie i Europejczyku wielkiego formatu. Ten unikatowy kompleks
dokumentów osobistych, fotograficznych, archiwaliów Ruchu Europejskiego
jest przechowywany w Centrum Dokumentacji Europejskiej i jest wspaniałym
poł czeniem wizji wspólnotowej i wizjonerstwa politycznego z obecnym
członkostwem Polski w Unii.
8. Podsumowanie
Korzystaj cy z usług Centrum Dokumentacji Europejskiej , zarówno
studenci, pracownicy naukowi jak i młodzie z liceów i Klubów Europejskich z
regionu małopolski
szukaj informacji na stronach tematycznych,
w słownikach, przewodnikach, mog
czyta czasopisma elektroniczne
i publikacje na stronach polskich i zagranicznych portali. Mo na tak e składa
kwerendy drog komputerow , a pracownicy Centrum udzielaj odpowiedzi
wysyłaj c odpowiedzi poczt elektroniczn . W 2004 roku takich zapyta
wpłyn ło 96 .
Do dyspozycji czytelników jest 20 miejsc, 2 stanowiska komputerowe
umo liwiaj ce przegl danie baz danych i poł czenia z Internetem. Istnieje
mo liwo korzystania z czytnika mikrofisz, drukarki , kopiowania danych na
dyskietki i korzystanie z kserografu . Wł czenie tych wszystkich nowoczesnych
narz dzi do codziennej pracy wpływa nie tylko szybki dost p do informacji ale
np. korzystanie z wersji elektronicznej wielu dokumentów zmniejsza koszty
pozyskiwania i gromadzenia tych dokumentów.
Czytelnia jest czynna od poniedziałku do pi tku w godzinach od 9.00
do 18.00 a w soboty od 9.00 do 15.00. U ytkownikom pomagaj
w poszukiwaniach i w orientacji w zbiorach pracownicy znaj cy biegle j zyk
angielski i niemiecki. S to absolwentki bibliotekoznawstwa i informacji
naukowej, które dodatkowo uko czyły inne kierunki studiów /finanse
i bankowo /, studia podyplomowe z wiedzy o integracji europejskiej czy kursy
j zykowe na poziomie Advanced w Londynie. Bior udział w konferencjach
naukowych dotycz cych szeroko rozumianej tematyki europejskiej, szkoleniach
i pokazach obsługi baz danych, publikuj artykuły b d bibliografie
przedmiotowe z tematyki europejskiej, organizuj w budynku Biblioteki
Wykorzystanie nowoczesnych technologii informacyjnych…
265
wystawy tematyczne dotycz ce wydarze unijnych i publikacji oraz na bie co
klasyfikuj otrzymywane publikacje w bazie EURO tworzonej w Centrum .
Współczesny bibliotekarz, b d c przewodnikiem po wiecie informacji
musi mie
umiej tno
wiadomego znajdywania wiedzy, a tak e
przewidywania co mo e si przyda , nie w oderwaniu od rzeczywisto ci ale
w ł czno ci ze wiatem obecnym, działalno ci badawcz i potrzebami
społecze stwa do samodzielnego uczenia si , wyszukiwania i selekcjonowania
informacji. Współczesny pracownik biblioteki staje si czynnym uczestnikiem
tworz cego si społecze stwa informacyjnego. W ród u ytkowników s te
tacy, którzy nie potrafi korzysta jeszcze z komputera i innych nowoczesnych
urz dze i wtedy pomoc bibliotekarza jest konieczna i niezb dna. Poznaj c
nowe technologie teleinformatyczne pomaga innym wykorzystywa
zgromadzone zasoby informacyjne a tym samym uczestniczy w realizacji
podstawowych celów społecze stwa informacyjnego jakimi s : powszechny
dost p do informacji, rozwój edukacji i upowszechnienie Internetu jako rodka
komunikacji obywatelskiej i informacji publicznej.
Bibliografia
[1] Pawłowski K.: Społecze stwo wiedzy szansa dla polski. Wydaw. Znak, Kraków 2004.
[2] U ytkownicy informacji elektronicznej, red. nauk. M. Kocójowa. Wydaw. UJ, Kraków 2000.
[3] Polskie biblioteki akademickie w Unii Europejskiej (Łód , 23-25 czerwca 2004 r.): materiały
konferencyjne. Wydaw. Politechniki Łódzkiej, Łód 2004.
Sesja pi
ta / Session five
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Dorota Gill-Tarnowska
Uniwersytet Szczeci ski w Szczecinie
Biblioteka Filologii Polskiej i Słowia skiej
[email protected]
Status edukacyjny bibliotekarza wczoraj i dzi
Librarian educational status - past and present
Abstrakt
Ze stanowiskiem bibliotekarza spotykamy si ju w staro ytno ci. Jego rola, funkcja i zadania
zmieniały si na przestrzeni wieków w zale no ci od typów bibliotek. W ostatnich latach status
bibliotekarza ulega widocznej ewolucji. Niestety jeszcze ci gle panuje rozpowszechniony
stereotyp biblioteki i bibliotekarza. Przy czym stereotyp bibliotekarza jest zdecydowanie
bardziej niekorzystny ni biblioteki. Definicje nie oddaj zło ono ci i specyfiki zawodu,
ograniczaj c si do podstawowych zada . Problemem tym zaj ł si Henryk Hollender i w
sposób niekonwencjonalny przedstawił charakterystyk działa zawodowych. Wyodr bnił
cztery grupy odpowiadaj ce specjalizacjom zawodowym, okre laj c przy tym rodzaj
wykonywanych czynno ci. Biblioteka jest szczególnym miejscem, gdzie oprócz absolwentów
bibliotekoznawstwa zatrudniani s równie przedstawiciele innych zawodów i specjalno ci.
Ró ne s przyczyny wyboru zawodu bibliotekarza, ró ny jest równie stopie zadowolenia z
wykonywanych zada . Wcze niej, w XIX w. był to zawód o wysokiej randze, dzisiaj zawód z
przyszło ci , daj cy mo liwo wykorzystywania, poza wiedz profesjonaln , posiadanych
umiej tno ci. Według opinii ekspertów bibliotekarz XXI wieku musi by osob wszechstronn i
posiada okre lone cechy charakteru i osobowo . Bibliotekarz przyszło ci powinien równie
mie wiadomo konieczno ci ci głego podnoszenia swoich kwalifikacji i umiej tno ci. Praca
w bibliotece mo e by ródłem satysfakcjii zadowolenia.
Słowa kluczowe
bibliotekarz; stereotyp bibliotekarza; specjalizacje zawodowe; ranga zawodu; przygotowanie
do zawodu; wymagane kwalifikacje
Abstract
There is some information about a librarian position going back to the ancient times. His role
and functions have been changing in the following centuries depending on types of libraries. In
recent years the position of a librarian has changed significantly. Unfortunately, the
stereotypes of a library and of a librarian still do exist, the stereotype of a librarian being much
worse than the stereotype of a library. All definitions do not show the complexity and
uniqueness of a librarian'
s job because they are confined to his basic tasks. The problem was
investigated by Henryk Hollender, who characterized librarian'
s tasks unconventionally. He
separated four groups which corresponded to professional specializations and defined their
activities. A library is a specific place, where not only library science graduates are employed
but also people of other professions. People choose the librarian'
s job for various reasons and
their level of satisfaction also varies. In the 19th century the librarian profession possessed
high status. Now it is a profession with a future enabling people to employ their knowledge and
skills. According to experts, the librarian of the 21st century should be versatile and have
specific character and personality. The librarian of the future should be aware of the necessity
of developing his qualifications and skills. Working in a library can bring satisfaction and
contentment.
Key words
librarian; librarian stereotype; professional specialization; professional status; job
preparation; required qualifications
Status edukacyjny bibliotekarza wczoraj i dzi
269
1. Bibliotekarz - zawód o wielu obliczach1
Zadajemy sobie pytanie, kim jest współcze nie, jak rol odgrywał
w społecze stwie na przestrzeni wieków?
Ze stanowiskiem bibliotekarza spotykamy si ju w staro ytno ci.
W tym te czasie było to zaj cie dla wtajemniczonych, wymagało bowiem
rzadkiej wtedy umiej tno ci czytania, pisania, jak równie orientacji
w pi miennictwie. Jak ogromn warto przedstawiał ówczesny bibliotekarz,
ilustruje przypowie z czasów biblioteki aleksandryjskiej i króla egipskiego,
Ptolemeusza. Otó bibliotek w Pergamonie w północnozachodniej Małej
Azji zało ył Attalus I, ale w pełni rozbudował j dopiero Eumenes II. Jak
mówi podanie, próbował on uprowadzi Ptolemeuszowi jego bibliotekarza.
Ptolemeusz, chc c w ten sposób zabezpieczy go przed porwaniem trzymał
nieszcz nika w wi zieniu2.
W okresie Odrodzenia i O wiecenia bibliotekarzem mógł zosta
ka dy wykształcony człowiek, tak wi c bibliotekarzami bywali urz dnicy
ksi cy i królewscy, miło nicy ksi g, poeci, uczeni. Praca w bibliotece była
jednak traktowana jako zaj cie uboczne. Sytuacja zacz ła si zmienia w XIX
w., kiedy to zacz to domaga si fachowego przygotowania i pełnego
zatrudnienia. W drugiej poł. XIX w. we Francji, Anglii i Niemczech
wprowadzono egzaminy bibliotekarskie, otwarto szkoły zawodowe
i powołano do ycia pierwsz katedr bibliotekoznawstwa3.
Rola, funkcja i zadania bibliotekarza zmieniały si na przestrzeni
wieków, w zale no ci od celów i typów bibliotek. Pocz tkowo bibliotekarz
pełnił funkcj stra nika ksi g i zawartej w nich wiedzy. Ostatecznie
wykrystalizował si w II poł. XIX w. i miał wówczas wysok rang .
Przykładem jest hierarchia stanowisk w Bibliotece Uniwersyteckiej
we Lwowie, która przedstawiała si nast puj co: amanuent, skryptor, kustosz,
bibliotekarz. W ksi nicach tego okresu stanowisko bibliotekarza mógł
zajmowa tylko dyrektor biblioteki4. Jak obecnie przedstawia si powy sze
zagadnienie? Na temat społecznej rangi zawodu wypowiedzieli si
w przeprowadzonych
przez
A.
Górskiego
badaniach
studenci
Podyplomowych Studiów Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej US,
studenci studiów zaocznych Filologii Polskiej US, specjalizuj cy si
w bibliotekoznawstwie i informacji naukowej, z reguły zatrudnieni, jako
bibliotekarze oraz studenci zaoczni na kierunku Bibliotekoznawstwa
i Informacji Naukowej WSP w Krakowie.
W Szczecinie wypowiedziało si 73,3% badanych, przy czym:
• 10% respondentów przydzieliło ocen
pozytywn . Wskazywali
na posłannictwo, rol i znaczenie bibliotekarstwa w zmieniaj cych si
warunkach społeczno-gospodarczych;
1
Stachowska-Musiał E.: Bibliotekarz – zawód o wielu obliczach. [W:] Zawód bibliotekarza dzi i jutro:
materiały z ogólnopolskiej konferencji (Nał czów 18-20 wrze nia 2003). Wydaw. SBP, Warszawa 2003,
s. 81-89.
2
Dahl S.: Dzieje ksi ki. Wrocław, Warszawa 1965, s .26.
3
Encyklopedia wiedzy o ksi ce. Wrocław 1971, s. 205-206
4
Stachowska-Musiał E.: Bibliotekarz - zawód o wielu obliczach …, op.cit., s. 81.
270
Dorota Gill-Tarnowska
•
63,3% stwierdziło, e jest to zawód pod ka dym wzgl dem niedoceniany
w społecze stwie, co wynika ze słu ebnej jego roli i powszechnej
nieznajomo ci prac i zada bibliotekarzy.
W Krakowie:
• 6,7% - stwierdziło, e ranga zawodu jest wysoka,
• 21% - zawód mało doceniany,
• 52,8% - zawód niedoceniany przez czytelników, władze zwierzchnie,
a tak e inne grupy zawodowe,
• 16,2% - ranga zawodu jest niska,
• 3,3% - ranga zawodu jest bardzo niska.
O powa anie społeczne zawodu pytał Adam Rusek w ankiecie
przeprowadzonej w ród bibliotekarzy zatrudnionych w bibliotekach
publicznych kilku województw, a efekt przedstawia si nast puj co:
• 2,1% respondentek uznało, e bibliotekarze s w Polsce wysoko
powa ani,
• 10,5% okre liło szacunek społeczny wobec zawodu za przeci tny,
• 38% powa anie okre liło, jako raczej niskie,
• 33,9% uznało, e powa anie jest niskie,
• 8,2% zawód powa any jest bardzo nisko5.
2. Stereotyp biblioteki i bibliotekarza
W ostatnich latach status bibliotekarza ulega widocznej ewolucji. Fakt
ten zwi zany jest z gwałtownym rozwojem technologii informacyjnych
i powstawaniem "społecze stwa informacyjnego". Mówi si
nawet
o pasjonuj cej erze w zawodzie bibliotekarza i pracownika informacji
naukowej. Niestety, jeszcze ci gle pokutuje rozpowszechniony stereotyp
bibliotekarza. Zjawisko to jest o tyle dziwne, e z bibliotek korzysta 25-40%
społecze stwa, a o tym, jaki jest bibliotekarz wie 60-75%. Głównym ródłem
jest zapewne przeszło : wyobra enie bibliotekarza jako kogo , kto gromadzi,
archiwizuje i ochrania ksi ki. Do tego doł cza si niewiedza: kto nie
korzysta, ten nie ma poj cia, jak wygl da rzeczywisto .
Niew tpliwie wpływ na niewła ciwe wyobra enie ma równie
do wiadczenie zwi zane z ucz szczaniem do biblioteki szkolnej, która
zazwyczaj nie była w najlepszej kondycji6.
Stereotyp funkcjonuje w wiadomo ci społecznej jako uproszczony,
skrótowy, zabarwiony warto ciuj co obraz rzeczywisto ci, oparty na
niepełnej, potocznej wiedzy o wiecie, utrwalony jednak tradycj i nie
podlegaj cy modyfikacji.7 Jako przekonania bezdowodowe, powzi te za
spraw fałszywej wiedzy, stereotypy s szczególnie dokuczliwe i krzywdz ce.
5
Rusek A.: Sól zawodu: wykształcenie, praca i bibliotekarstwo w oczach pracowników bibliotek
publicznych. Biblioteka Narodowa, Warszawa 1993, s. 55.
6
Wojciechowski J.: W imadle stereotypów. „Bibliotekarz”. 2004 nr 2, s. 4.
7
Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. H. Zgółkowa, T.40. Wydaw. KURPISZ, Pozna
2003, s. 247.
Status edukacyjny bibliotekarza wczoraj i dzi
271
Nale y wspomnie , e ró ny jest stereotyp biblioteki od stereotypu
bibliotekarza. Niestety na niekorzy tego ostatniego. Biblioteka kojarzy si z
edukacj , nauk , rozrywk , du
ilo ci ksi ek. To wrota do wiedzy.
Instytucja o odmiennym charakterze, w oderwaniu od rzeczywisto ci, o
odmiennym porz dku wewn trznym, gdzie panuje niezwyczajny spokój i
cisza. Mniej korzystny jest obraz samego bibliotekarza, i tu wymienia si trzy
typy (wg J. Wojciechowskiego), a mianowicie:
"korzystny", czyli zr czny profesjonalista, doradca, partner, który
chce i potrafi pomóc (biblioteka akademicka). Umie wysłucha i by
przyjaznym rozmówc (biblioteki publiczne i szkolne). Tak wypowiada si
nieliczne grono opiniodawców;
"taki sobie" - posta ambiwalentna, ale akceptowalna. Wprawdzie
skuteczny doradca, zarazem jednak m drala i pyszałek (biblioteka
akademicka). Jest u yteczny, potrafi pomóc okazuj c równocze nie wy szo .
Wyst puje najrzadziej;
"cerber nie swoich zasobów", typ najgorszy i najpowszechniejszy.
Zdecydowanie niesympatyczny, w dodatku ogólny, nie zwi zany z okre lon
bibliotek ani kategori bibliotekarzy. Fajtłapa b d sfrustrowany odludek, le
nastawiony do wiata i ludzi, beznadziejny nieudacznik8.
Powszechnie panuj cy zły stereotyp sprawia, e kandydaci do zawodu
przychodz z przekonaniem o braku konieczno ci posiadania jakichkolwiek
umiej tno ci, poza przydatn umiej tno ci czytania.
W potocznej polskiej wiadomo ci społecznej zawód ten kojarzy si
z osob w szarym, zakurzonym fartuszku. W przypadku kobiety zakłada si ,
e jest to istota mało atrakcyjna, przysłowiowa szara myszka. Taki
stereotypowy wizerunek potwierdzaj badania przeprowadzone w ród
bibliotekarzy i studentów w Instytucie Bibliotekoznawstwa Uniwersytetu
Wrocławskiego, w marcu 2003 r. W wypowiedziach studentów bibliotekarka
przedstawiona jest jako kobieta w swetrze nieokre lonego koloru,
w szaroburej spódnicy, bez makija u, nie lubi ca bi uterii, a jedyny rzucaj cy
si w oczy element to du e okulary z grubymi szkłami w niemodnej oprawie.
W ocenie bibliotekarzy nasz wygl d jest schludny, ale przeci tny,
na luzie, lecz nie rzucaj cy si w oczy, stosowny do wykonywanej pracy,
podobny do ubioru nauczycielek czy pa zatrudnionych w muzeach.
Okre lenia elegancki, gustowny, ciekawy, szykowny, atrakcyjny, modny nie
kojarzyły si z ich własnym wygl dem. Z sonda u wynika, e bibliotekarze
nieumiej tnie eksponuj fizyczn sfer swojego wizerunku. W ubiorze, w tym
jak człowiek chce wygl da , odzwierciedla si ch odgrywania okre lonej
roli społecznej i jego wewn trzne nastawienie. Jak twierdzi Aneta FirlejBuzon, elegancki, schludny strój sygnalizuje zdyscyplinowanie, fachowo ,
presti nosz cych je osób, sugeruje stosunek do pracy, wiadczy równie
o tym, e do u ytkowników odnosimy si z szacunkiem. Cz sto jednak
bibliotekarze swoim strojem i wygl dem demonstruj niezadowolenie z pracy
(charakter usługowy) i skromnych uposa e . Ten niekorzystny wizerunek
8
Wojciechowski J.: W imadle stereotypów. „Bibliotekarz”. 2004 nr 2, s. 4.
Dorota Gill-Tarnowska
272
sugeruje, e nie potrafi zadba nie tylko o siebie, ale tak e o innych,
a wyci gni ty wniosek zostanie uogólniony na cał bibliotek i zawód9.
3. Charakterystyka kwalifikacyjna bibliotekarza naukowego
Definicje nie oddaj zło ono ci i specyfiki zawodu ograniczaj c si
do podstawowych zada . Zagadnienie to najpełniej wyja nia "Klasyfikacja
zawodów i specjalno ci" z 1995 r10. Wg niej: "bibliotekarz gromadzi,
opracowuje i udost pnia zbiory biblioteczne w zakresie i za pomoc metod,
form i rodków dostosowanych do typu biblioteki oraz jej potrzeb i jej
u ytkowników, zajmuje si równie upowszechnianiem czytelnictwa" 11.
Problemem tym zajmował si równie H. Hollender, a w referacie pt.
"W kierunku charakterystyki kwalifikacyjnej bibliotekarza naukowego"12,
wygłoszonym na konferencji w Poznaniu w 1994 r. przedstawił
charakterystyk
działa
zawodowych. Wyodr bnił cztery grupy
odpowiadaj ce specjalizacjom zawodowym, okre laj c przy tym rodzaj
wykonywanych czynno ci, za jakie s one odpowiedzialne, ich podstawowe
jednostki operacyjne, rodowisko działania i rodzaj dokumentów, b d cych
efektami ich pracy. Powy sze przedstawia tabela 1.
Tabela 1. Charakterystyka kwalifikacyjna bibliotekarza naukowego
Grupa
zdobywca
Rodzaj czynno ci
gromadzenie
zbiorów
twórca
katalogowanie,
klasyfikacja,
indeksowanie
łowca
Słu by
informacyjne
dostarczyciel Udost pnianie
zbiorów
Podstawowa
jednostka
operacyjna
volumen
Rodzaj
dokumentów
rodowisko
działania
teksty
rekord
pierwotne i
wtórne
pochodne
teksty
rekord
pochodne
ludzie
volumen
pierwotne i
wtórne
ludzie
ródło: Stachowska-Musiał E.: Bibliotekarz - zawód o wielu obliczach. [W:] Zawód
bibliotekarza dzi i jutro: materiały z ogólnopolskiej konferencji (Nał czów 18-20 wrze nia
2003). Wydaw. SBP, Warszawa 2003, s. 84.
Powy sze specjalno ci uj te w sposób niekonwencjonalny wykazuj
ró nice mi dzy bibliotecznymi procedurami oraz predyspozycje konieczne
do ich wykonania:
9
Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach: nowe i stare idee w zarz dzaniu bibliotek . Wydaw.
SBP, Warszawa 2004, s. 103-105.
10
Paszek A.: Bibliotekarz, bibliotekoznawca, specjalista informacji naukowej - na marginesie klasyfikacji
zawodów, cz. 1. „Bibliotekarz”. 2004 nr 6, s. 8-11, cz.2. „Bibliotekarz”. 2004 nr 7/8, s. 22-28.
11
Stachowska-Musiał E.: Bibliotekarz - zawód o wielu obliczach…op. cit., s. 83.
12
Tam e, s. 83.
Status edukacyjny bibliotekarza wczoraj i dzi
273
"zdobywca" - jego powinno ci jest systematyczne rozpoznawanie rynku
ksi ki i sprawne poruszanie si po nim, a nast pnie gromadzenie
i rejestrowanie zbiorów;
"twórca" - na podstawie dokumentów oryginalnych tworzy identyfikuj ce je
opisy, czyli rekordy, słu ce do budowy katalogów, bibliografii itp. narz dzi
wyszukiwawczych. Robi to z my l o u ytkowniku, ale nie ma z nim
kontaktu;
"łowca" - posługuj c si aparatem wyszukiwawczym biblioteki wyławia ze
zbiorów teksty i informacje odpowiadaj ce zło onym przez u ytkowników
kwerendom i zapytaniom;
"dostarczyciel" - zgodnie ze zło onym zamówieniem dostarcza zbiory
czytelnikowi.
Tak "dostarczyciel" jak i "łowca" maj bezpo redni kontakt
z u ytkownikiem biblioteki i to oni stanowi jej wizytówk . Prócz
profesjonalnej wiedzy musz posiada umiej tno
zachowania si we
wszystkich relacjach z czytelnikami. Do wymienionych specjalno ci nale y
jeszcze doł czy wynikaj ce z nowych realiów ekonomicznych. Wobec
konieczno ci efektywnego zarz dzania, umiej tno ci zdobywania funduszy
pojawili si : bibliotekarz - mened er czy bibliotekarz ds. marketingu, który
zadba o wła ciwe public relations13.
Zadania i czynno ci wykonywane przez bibliotekarza wymagaj
okre lonych przez „Przewodnik po zawodach”14 cech psychologicznych,
co ilustruje tabela 2.
Tabela 2. Wymagania psychologiczne w zale no ci od wykonywanych czynno ci
Zadania
„zdobywca”
Wymagania psychologiczne
Osoba rzutka, energiczna i pełna inicjatywy łatwiej i skuteczniej znajdzie
wła ciwe pozycje dla okre lonej biblioteki.
„twórca”
Wymagana dokładno
i skrupulatno
(w procesie opracowania),
wytrwało i cierpliwo (wprowadzanie danych do komputera, mudne
sporz dzanie kart katalogowych).
„łowca”
Przydatna cierpliwo w kontakcie z czytelnikami, szczególnie po kilku
„dostarczyciel” godzinach pracy i obsłu eniu wielu interesantów. Przy takiej pracy wa na
jest równie zdolno koncentracji uwagi. Poniewa niejednokrotnie musi on
obsługiwa kilka osób naraz i jednocze nie obserwowa sal konieczna jest
spostrzegawczo
i podzielno
uwagi. Wobec nieustannego kontaktu
z u ytkownikami biblioteki, udzielania najrozmaitszych informacji, rad oraz
pomocy wymagane s tak e umiej tno post powania i porozumiewania si
z lud mi, otwarto , yczliwo i uprzejmo .
ródło: Opracowanie własne na podstawie: Paszek A.: Bibliotekarz, bibliotekoznawca,
specjalista informacji naukowej - na marginesie klasyfikacji zawodów, cz. 2. „Bibliotekarz”.
2004 nr 7-8, s. 23-24.
Z demokratyzacj
ycia, otwarciem na wiat, komercjalizacj
wszystkiego nadszedł czas elektronicznych mediów, Internetu, globalnych
poł cze
telekomunikacyjnych
i
kontaktów
mi dzynarodowych.
13
Stachowska-Musiał E.: Bibliotekarz - zawód o wielu obliczach…op. cit., s. 84-85.
Paszek A.: Bibliotekarz, bibliotekoznawca, specjalista informacji naukowej - na marginesie klasyfikacji
zawodów, cz. 2. „Bibliotekarz”. 2004 nr 7-8, s. 22-28.
14
274
Dorota Gill-Tarnowska
Wprowadzenie systemów komputerowych do bibliotek zmienia prac
bibliotekarza, wymaga zmiany my lenia. Wobec osób zatrudnionych w
bibliotece zwi kszaj si wymagania kwalifikacyjne. Konieczna jest dobra
znajomo techniki komputerowej, poniewa bibliotekarz staje wobec nowych
zada , takich jak:
• kupno gotowych rekordów lub ich wymiana,
• tworzenie wspólnych standardów opisu dokumentów i j zyków
wyszukiwawczych,
• gromadzenie i udost pnianie nowych form dokumentów na ró nych
no nikach,
• zdalne kupowanie w ksi garniach wirtualnych,
• tworzenie wspólnych katalogów dost pnych online,
• digitalizacja zbiorów w celu ich ochrony i szybszego udost pniania,
• wolny dost p w kolekcjach do tej pory zamkni tych,
• znajomo baz danych i sposobów wyszukiwania w nich,
• umiej tno posługiwania si sieciami telekomunikacyjnymi.
Zmienił si równie u ytkownik. Mamy przed sob pokolenie, które
nie lubi czyta , posługuje si j zykiem mało wyrafinowanym, lekcewa cy w
tonie, daj cy wolno ci słowa, wyznania, znaj cy j zyki obce. Obserwuj c
takie zmiany sami musimy zmieni stosunek do człowieka i jego potrzeb.
Wymagania te zmierzaj do wykreowania jednostki samodzielnej, odwa nej,
chc cej si uczy , nie boj cej si podejmowa decyzji, komunikatywnej,
odpornej na krytyk i kreatywnej15.
Ju dzi mo na stwierdzi , e czysto zawodowe przygotowanie
bibliotekarzy jest zdecydowanie lepsze ni dawniej i porównywalne
z kształceniem zagranicznym. Rola bibliotekarza - specjalisty informacji
naukowej i komunikacji zmienia si z pasywnej na aktywn , z elementami
marketingu, promocji oraz konieczno ci selekcji, oceny i przetwarzania
zasobów. Zmianie ulega, naturalnie cz ciowo, orientacja z ksi kowocentrycznej na rzecz zasobów elektronicznych. Konieczna jest te zmiana
modelu wykształcenia z opartego na szerokiej wiedzy ogólnej, na model
wyspecjalizowany.16 Tak wi c model zatrudniania pracowników do
okre lonych przedsi wzi , zamiast na okre lone stanowiska, b dzie wymagał
od przyszłego bibliotekarza zaanga owania, du ej elastyczno ci i zdolno ci
przystosowania do zmieniaj cych si warunków, bez których to cech nie
b dzie on w stanie znie stresów zwi zanych z codzienn prac .
4. Kultura organizacyjna biblioteki
Popularne s stwierdzenia, e „nie system, nie struktura ani
najnowocze niejsze metody i instrumenty, lecz niepowtarzalne jednostki
i zespoły przes dzaj dzi o sukcesie firmy”17. Podobnie jest w przypadku
15
Bednarek-Michalska B.: Bibliotekarz dzi i jutro - jaki powinien by ? „Bibliotekarz”. 1998 nr 12, s. 6-7.
Radwa ski A.: Komputery, biblioteki, systemy. Wydaw. SBP, Warszawa 1996, s. 97.
Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach: nowe i stare idee w zarz dzaniu bibliotek . Wydaw.
SBP, Warszawa 2004, s. 107.
16
17
Status edukacyjny bibliotekarza wczoraj i dzi
275
bibliotekarzy, którzy s zasadniczym czynnikiem gwarantuj cym poziom
usług i efektów pracy biblioteki. Ka da grupa społeczna, firma czy
organizacja posiada swoist kultur organizacyjn , cho w ka dej instytucji
jest ona inna. Kultura organizacyjna stanowi baz do budowania po danych
zachowa organizacyjnych, słu y identyfikacji to samo ci wewn trznej
i kształtowaniu zewn trznego wizerunku. Szczególne zasługi dla
upowszechniania kultury organizacyjnej wniósł kierunek okre lany jako
„dynamiczne zaanga owanie”, rozwijany od ko ca lat siedemdziesi tych XX
wieku. Istotn rol odgrywaj tu kategorie etyczne, takie jak jako ,
doskonało
oraz system norm i warto ci uznawanych przez zespoły
pracownicze i b d cych stymulatorami zachowa członków instytucji18.
Przykładem warto ci wyst puj cych w bibliotekach mo e by uczciwo
i lojalno wobec u ytkownika, przestrzeganie zasady równo ci wszystkich
u ytkowników, niezale nie od ich statusu, traktowanie goz szacunkiem,
yczliwo ci i uprzejmo ci . Bibliotekarz, który nie akceptuje czytelnika, nie
powinien podejmowa takiej pracy. le si dzieje, je li np. osoba, która nie
lubi dzieci znajduje zatrudnienie w bibliotece szkolnej, ateista w seminarium
duchownym, a zagorzały pacyfista w bibliotece wojskowej. W powszechnych
bibliotekach o wiatowych nie powinny znajdowa si osoby nastawione
elitarnie, dyskwalifikuj ce czytelników o mniej wyrobionych gustach.
Wa ne jest tak e umiej tne prowadzenie rozmowy, by w jasny sposób
przedstawi u ytkownikowi swój punkt widzenia, radz c sobie z obiekcjami
rozmówcy, zachowuj c dla niego szacunek, bez wywierania presji prezentuj c
si
jako osoba kompetentna. Zachowanie bibliotekarza
wiadczy
o przestrzeganych warto ciach i zało eniach odno nie wykonywanego
zawodu. Inn , niepisan norm , jest zasada po wi cania u ytkownikowi tyle
czasu, ile wymaga rozwi zanie jego problemu. W ka dej sytuacji odbiorca
usług bibliotecznych powinien sta na pierwszym miejscu i najpierw powinny
by wykonywane czynno ci zwi zane z jego obsług , cho by oznaczało to
rezygnacj z innych zaplanowanych zada . Według J. Wojciechowskiego
nale y wypracowa „ton przyjaznej rzeczywisto ci”, tzn. unika nie tylko
arogancji
i
wyniosło ci,
ale
tak e
egzaltacji,
natarczywo ci
i nadopieku czo ci oraz unika sporów z u ytkownikami, nawet, je li s
uzasadnione19. Zachowania pracowników powinny sprawia wra enie, e
u ytkownik w bibliotece jest mile widzianym go ciem, e potrafi udzieli
kompetentnych informacji, pomóc w podj ciu trafnej decyzji.
eby osi gn sukces, wspólne organizacyjne przekonania powinny
by widoczne, znane i upowszechniane w ród wszystkich pracowników.
Tote niezwykle wa ny jest równie stosunek bibliotekarzy w ich
wzajemnych relacjach. Nale y pami ta o przestrzeganiu yczliwo ci i
zaufania, unikaniu intryg i niech ci, umiej tnym rozwi zywaniu spraw
spornych.
18
19
Op.cit., s. 17.
Op.cit., s. 67-69, 96.
276
Dorota Gill-Tarnowska
Ka d instytucj nale y postrzega kompleksowo, jako zespół
klientów zewn trznych i wewn trznych. Istotne jest, wi c tworzenie
atmosfery sprzyjaj cej wykonywaniu obowi zków i uzyskiwaniu satysfakcji
zawodowej. Warto ci te, obowi zuj ce w instytucji wzmacniaj artefakty
behawioralne20. Behawioralnymi wytworami kultury mog by :
• rytuały inkorporacyjne - zwi zane z przyjmowaniem do pracy
i szkoleniem; pozwalaj pracownikowi zerwa z poprzednia identyfikacj
oraz podj now rol ; przejawiaj si w rozmowach z dyrektorem po
przyj ciu do pracy, wdra aj do nowej obrz dowo ci i zwyczajów;
• działania zwi zane z wewn trznym public relations, skierowane na
personel; pozwalaj na osi gni cie pełnej identyfikacji z placówk
macierzyst i zwi kszenie odpowiedzialno ci za jej losy i funkcjonowanie
oraz wzrost efektywno ci podejmowanych prac; słu temu techniki
komunikacji wewn trznej (ogłoszenia, informacje drog elektroniczn ,
imprezy okoliczno ciowe, bezpo rednie spotkania zwierzchnika
z pracownikami);
• obrz dy integracji, czyli spotkania okoliczno ciowe; obrz dy te wł czaj
pracowników do społecznego systemu danej biblioteki oraz umo liwiaj
chwilowe rozlu nienie ró nych form;
• obrz dy redukowania konfliktów i rozwi zywania problemów; ich celem
jest odbudowa równowagi w zakłóconych relacjach społecznych21.
Praca w bibliotece jest cz sto ródłem satysfakcji i zadowolenia,
chocia jej charakter nie zawsze jest znany i rozumiany przez społecze stwo,
w którym z cał pewno ci dominuj stereotypy. Dlatego obowi zkiem
samych bibliotekarzy jest mówienie o warto ci tego zawodu, który jest
niew tpliwie zawodem z przyszło ci , daj cym mo liwo ci, ale i
wymagaj cym wykorzystania wiedzy profesjonalnej, jak i wszelkich
umiej tno ci. Do wa niejszych zada
biblioteki zorientowanej na
u ytkownika b dzie nale ało szkolenie odbiorców usług bibliotecznych.
Wła ciwie dobrany warsztat informacyjny ma warto u ytkow , je li jest
intensywnie wykorzystywany w procesie poznawczym i dydaktycznym.
Oznacza to, e w nowej sytuacji bibliotekarz obok biegło ci w posługiwaniu
si nowoczesnymi narz dziami informacyjnymi musi mie równie cechy
dobrego nauczyciela. Pełnienie takiej funkcji b dzie wi c obejmowa
umiej tno
prowadzenia
lekcji
wdra aj cych
u ytkowników
do samodzielnych poszukiwa
w tradycyjnych
ródłach informacji
i w zautomatyzowanych systemach biblioteczno-informacyjnych, które s
podstaw samokształcenia oraz zach cania odbiorców do korzystania
z nowych form zdobywania informacji. Zaznaczy równie trzeba, e to
wła nie na bibliotekach spoczywa odpowiedzialno
za odpowiednie
przygotowanie absolwentów - nie tylko jako konsumentów, lecz tak e
20
21
Artefakty s elementami kultury organizacyjnej i dziel si na j zykowe, behawioralne i fizyczne.
Op.cit., s. 91-93.
Status edukacyjny bibliotekarza wczoraj i dzi
277
twórców wiedzy - do pracy z ró nymi no nikami wiedzy w dalszym yciu
zawodowym i nie tylko.22
Według opinii ekspertów "bibliotekarz XXI wieku musi by
badaczem, doradc , planist , menad erem, nadzorc , przywódc , członkiem
zespołu, osob rozwi zuj c problemy, ale te potrafi c naprawi drukark .
Musi by
osob
wszechstronn . Jego najwa niejsze cechy to
komunikatywno i łatwo nawi zywania kontaktów, umiej tno pracy w
zespole, elastyczno , uprzejmo
i zaanga owanie, wreszcie zdolno ci
j zykowe. Aby sprosta cho by tylko tym wymaganiom, pracuj c w dodatku
bez nadziei na rozs dne wynagrodzenie, kandydat na bibliotekarza XXI wieku
musi mie niew tpliwie tak e du e poczucie humoru.
Sprawy finansowe, problemy technologiczne, uregulowania prawne te i wiele innych aspektów pracy w bibliotece, b d stawiały przed
bibliotekarzem wymagania zdolno ci analitycznych, organizacyjnych,
przywódczych, znajomo ci podstaw prawa i ekonomii, wreszcie umiej tno ci
perspektywicznego i twórczego my lenia oraz zdecydowania w działaniu.
Okazuje si , e profesjonalne wiedza to nie wszystko, znajomo konkretnej
dziedziny wiedzy, nale cej do profilu uczelni jest nie mniej wa na od
umiej tno ci bibliotekarskich. Tak, wi c bibliotekarze przyszło ci musz mie
wiadomo konieczno ci nieustannego dokształcania. Niew tpliwie, stały
rozwój zawodowy stanowi b dzie nieodł czny składnik codziennej pracy.
Ci, którym marzy si cicha i bezstresowa posada i tzw. mała stabilizacja
powinni zawczasu pomy le o innej profesji"23.
22
Górski A.: Komputer i jego funkcje w nowoczesnej bibliotece (oczekiwania i mo liwo ci). [W:]
Bibliotekarze i u ytkownicy bibliotek w dobie powszechnej komputeryzacji (wzajemne relacje, potrzeby,
zwi zki): materiały konferencyjne (Szczecin, 13-15 listopada 1996), red. J. Goc. Wydaw. Nauk. US,
Szczecin 1997, s. 122.
23
Feret B. Marcinek M.: Przyszło bibliotek i bibliotekarzy akademickich: studium wykorzystuj ce metod
delfick . „Biuletyn EBIB”. 2000 nr 9 [dok.elektr.] http://ebib.wroc.pl [odczyt 22.02.2005].
278
Dorota Gill-Tarnowska
Bibliografia
[1] Dahl S.: Dzieje ksi ki. Wrocław, Warszawa 1965.
[2] Dunin J.: Pismo zmienia wiat, czytanie, lektura, czytelnictwo. Wydaw. Nauk. PWN,
Warszawa 1998.
[3] Encyklopedia wiedzy o ksi ce. Wrocław 1971.
[4] Feret B., Marcinek M.: Przyszło bibliotek i bibliotekarzy akademickich: studium
wykorzystuj ce metod delfick . „Biuletyn EBIB”. 2000 nr 9 [dok.elektr.]
http://ebib.wroc.pl [odczyt 22.02.2005].
[5] Górski A.: Komputer i jego funkcje w nowoczesnej bibliotece (oczekiwania i mo liwo ci).
[W:] Bibliotekarze i u ytkownicy bibliotek w dobie powszechnej komputeryzacji
(wzajemne relacje, potrzeby, zwi zki). Materiały konferencyjne (Szczecin, 13-15 listopada
1996), red. J. Goc. Wydaw. Nauk. US, Szczecin 1997.
[6] Paszek A.: Bibliotekarz, bibliotekoznawca, specjalista informacji naukowej - na
marginesie klasyfikacji zawodów, cz. 1. „Bibliotekarz”. 2004 nr 6, s. 8-11, cz.2.
„Bibliotekarz”. 2004 nr 7/8, s. 22-28.
[7] Praktyczny słownik współczesnej Polszczyzny, red. H. Zgółkowa. T. 40. Wydaw.
KURPISZ, Pozna 2003.
[8] Radwa ski A.: Komputery, biblioteki, systemy. Wydaw. SBP, Warszawa 1996.
[9] Rusek A.: Sól zawodu: wykształcenie, praca i bibliotekarstwo w oczach pracowników
bibliotek publicznych. Biblioteka Narodowa, Warszawa 1993.
[10] Stachowska - Musiał E.: Bibliotekarz - zawód o wielu obliczach. [W:] Zawód
bibliotekarza dzi i jutro. Materiały z ogólnopolskiej konferencji (Nał czów 18-20
wrze nia 2003). Wydaw. SBP, Warszawa 2003.
[11] Wojciechowski J.: W imadle stereotypów. „Bibliotekarz”. 2004 nr 2, s. 3-6.
[12] Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach: nowe i stare idee w zarz dzaniu
bibliotek . Wydawnictwo SBP, Warszawa 2004.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Bolesław Howorka
Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich, Pozna
[email protected]
Status bibliotekarza w bibliotece naukowej
Librarian's status in a scientific library
Abstrakt
Autor doprecyzowuje temat referatu i wskazuje, e zajmuje si wył cznie statusem prawnym
zawodu bibliotekarza. Omawia regulacje prawne dotycz ce zawodu i wskazuj c, e
problematyka ta zawsze stanowiła przedmiot zainteresowania prawników. W dalszej cz ci
referatu wymienione zostały akty normatywne uchylone, które regulowały status zawodowy
bibliotekarza. Szerzej omówione zostały przepisy obecnie obowi zuj ce, a tak e
przygotowywana ustawa: "Prawo o szkolnictwie wy szym" (aktualnie w komisjach sejmowych),
przepisy dotycz ce bibliotekarzy zatrudnionych w szkołach wy szych. Ostatnia cz
referatu
zajmuje si problemami zwi zanymi z przepisami o wykonywaniu zawodu w pa stwach
członkowskich UE.
Słowa kluczowe
bibliotekarze - status prawny; zawód bibliotekarza
Abstract
The author defines more precisely the subject of his report and indicates that he is concerned
only with the legal status of the librarian'
s profession. He discusses legal regulations
concerning the profession and points out that the issue at hand has always been the subject of
legal interest. Further, the author mentions the abolished laws regulating the professional
situation of librarians. The author also describes in more detail active regulations and the one
in preparation: "Higher Education Act" (at present in parliamentary commissions), also,
regulations concerning librarians employed in institutions of tertiary education. The last part of
the report deals with problems connected with regulations on the profession in the member
countries of the European Union.
Key words
librarians - legal status; the profession
1. Aby okre li zakres tematyczny referatu i by nie potraktowa tego
tematu zbyt szeroko oraz unikn zwi zanych z tym nieporozumie uznałem,
e przede wszystkim konieczne jest odniesienie si do poj cia „status”,
u ci lenie tego okre lenia dla potrzeb tego opracowania. Wg nowego,
popularnego „Słownika wyrazów obcych”1: „Status (łac.) – stan, poło enie,
stan prawny, pozycja społeczna, sytuacja, w której kto lub co si znajduje”.
To bardzo szerokie okre lenie tego poj cia. Oparcie tre ci mojego referatu
o wła nie tak jego definicj spowodowałoby, e nie potrafiłbym sprosta
postawionemu przed nim zadaniu i dobrze opracowa tekst o tre ci
odpowiadaj cej tytułowi, wła ciwie i w pełni wywi za si z nało onego
na mnie zadania. Bo te opisanie ogólnej sytuacji, poło enia bibliotekarzy
w naszych bibliotekach naukowych, odniesienie si do pozycji społecznej
1
Słownik wyrazów obcych, red. A. Latusek. Wydaw. „Zielona Sowa”, Kraków 2004, s. 816.
280
Bolesław Howorka
osób wykonuj cych ten zawód, to zadanie trudne, to zadanie, które mogłoby
stanowi przedmiot zainteresowania konferencji, a nie jednego referatu (i tak
naprawd nie wiem, czy byłoby to zadanie wykonalne). Dlatego, jako
bibliotekarz i prawnik, nie odchodz c daleko od powy ej zacytowanej
definicji, si gn łem do innego słownika, w którym znalazłem pierwotne,
historyczne
okre lenie
tego
poj cia,
zajrzałem
do
słownika
encyklopedycznego prawa rzymskiego. Bo wła nie z tego prawa, z tego
j zyka, z łaciny wywodzi si ten termin. Jak powszechnie wiadomo, system
prawny, który powstał w Rzymie, przetrwał wiele wieków i stał si podstaw
do budowy szeregu współcze nie obowi zuj cych ustaw, m.in.
obowi zuj cego aktualnie u nas w Polsce „Kodeksu Cywilnego”. „Status”
w prawie rzymskim to okre lenie stanowiska prawnego jakiej osoby2, jej
sytuacji prawnej. To tak e, obecnie, okre lenie odnosz ce si do sytuacji
prawnej okre lonej, z zasady formalnie wyodr bnionej, grupy osób. I do tak
zdefiniowanego poj cia, do sytuacji prawnej bibliotekarzy zatrudnionych
w bibliotekach naukowych, odnosz si w moim referacie.
2. Sytuacja prawna ka dego pracownika zwi zana jest przede
wszystkim z zakresem zleconych mu czynno ci składaj cych si na
wykonywany przez niego zawód. Obowi zuj ce przepisy (zał cznik do
rozporz dzenia Ministra Gospodarki i Pracy3) mówi , e: „Zawód
zdefiniowany został jako zbiór zada (zespół czynno ci) wyodr bnionych
w wyniku społecznego podziału pracy, wykonywanych stale lub z niewielkimi
zmianami przez poszczególne osoby i wymagaj cych odpowiednich
kwalifikacji (wiedzy i umiej tno ci), zdobytych w wyniku kształcenia lub
praktyki. Wykonywanie zawodu stanowi ródło dochodów.” Wg powołanego
rozporz dzenie zawód mo e dzieli si na specjalno ci. „Specjalno jest
wynikiem podziału pracy w ramach zawodu, zawiera cz
czynno ci
o podobnym charakterze (zwi zanych z wykonywan funkcj lub przedmiotem
pracy), wymagaj cych pogł bionej lub dodatkowej wiedzy i umiej tno ci,
zdobytych w wyniku dodatkowego szkolenia lub praktyki.” Powołane przepisy
definiuj takie poj cia, jak „umiej tno ” i „kwalifikacje zawodowe”.
„Umiej tno
okre lono
jako sprawdzon
mo liwo
wykonania
odpowiedniej klasy zada w ramach zawodu (specjalno ci), natomiast przez
kwalifikacje zawodowe rozumiane s układy wiedzy i umiej tno ci wymagane
do realizacji składowych zada zawodowych”.4
W pierwszej grupie wielkiej klasyfikacji uwzgl dniaj cej poziomy
kwalifikacji uj to przedstawicieli władz publicznych, wy szych urz dników
i kierowników – ta grupa nie stanowi przedmiotu zainteresowania autora
referatu. Druga grupa to specjali ci. Grupa ta obejmuje zawody wymagaj ce
2
Prawo rzymskie: słownik encyklopedyczny, red. W. Włodarkiewicz. Wydaw. „Wiedza Powszechna”,
Warszawa 1986, s. 144.
3
Rozporz dzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 8 grudnia 2004 r. w sprawie klasyfikacji zawodów i
specjalno ci dla potrzeb rynku pracy oraz zakresu jej stosowania. Dz. U. nr 265, poz. 2644.
4
Patrz tak e na ten temat: Howorka B.: Zawód bibliotekarza w wietle przepisów prawnych. [W:] Zawód
bibliotekarza dzi i jutro: materiały z ogólnopolskiej konferencji (Nał czów 18 – 20 wrze nia 2003).
Wydaw. SBP, Warszawa 2003. (Seria: Nauka - Dydaktyka – Praktyka), z. 64, s. 11–28.
Status bibliotekarza w bibliotece naukowej
281
posiadania wysokiego poziomu wiedzy zawodowej, umiej tno ci oraz
do wiadczenia w zakresie nauk technicznych, przyrodniczych, społecznych,
humanistycznych i pokrewnych. Główne zadania przedstawicieli tych
zawodów to przede wszystkim wdra anie do praktyki koncepcji i teorii
naukowych lub artystycznych, powi kszanie dotychczasowego stanu wiedzy
poprzez badania i twórczo oraz systematyczne nauczanie w tym zakresie. W
tej grupie s wymienieni m.in. informatycy (213), a tak e archiwi ci,
bibliotekoznawcy i specjali ci informacji naukowej (243), w tym (w bardziej
szczegółowym układzie) bibliotekoznawcy (243201), specjali ci informacji
naukowej, technicznej i ekonomicznej (243202) oraz pozostali
bibliotekoznawcy i specjali ci informacji naukowej (243290). Trzecia grupa
to technicy i inny redni personel. Grupa ta obejmuje zawody wymagaj ce
wiedzy, umiej tno ci i do wiadczenia niezb dnych do wykonywania głównie
prac technicznych i podobnych, zwi zanych z badaniem i stosowaniem
naukowych oraz artystycznych koncepcji i metod działania. Wymienieni tu
zostali pracownicy archiwów, bibliotek i informacji naukowej (348), w tym
asystenci informacji naukowej (zawód szkolny: technik informacji naukowej)
(348201), bibliotekarze (348202) oraz pozostali pracownicy bibliotek
i informacji naukowej (348290). Inne grupy nie stanowi przedmiotu naszego
zainteresowania.
Szczegółow charakterystyk zawodów: bibliotekarza (348202),
bibliotekoznawcy (243201) oraz specjalisty informacji naukowej, technicznej
i ekonomicznej (243202) zawiera „Przewodnik po zawodach” 5. Wi cej
informacji na ten temat znajd zainteresowane osoby w pracy Anny Paszek,
do której odwołuj si w przypisie5.
Z przykro ci musz stwierdzi , e zarówno przepisy powołanego
rozporz dzenia3, jak i tre ci zawarte w „Przewodniku…”5 wzbudzaj
wiele w tpliwo ci. Przede wszystkim zdumienie bibliotekarzy musi budzi
ograniczenie mo liwo ci podj cia pracy w zawodzie „bibliotekoznawcy”
do osób, które uko czyły bibliotekoznawcze studia wy sze, prowadzone
przez uniwersytety i niektóre uczelnie pedagogiczne. Nie ma tu miejsca
dla tych osób, które maj c wykształcenie wy sze uko czyły podyplomowe
studia z zakresu bibliotekoznawstwa i informacji naukowej, nie ma tak e
miejsca dla bibliotekarzy dyplomowanych (o tej grupie zawodowej
w ogóle nic tam nie ma). Wg rozporz dzenia i „Przewodnika ...”
bibliotekarze mimo,
e posiadaj
uko czone studia wy sze
(„bibliotekarskie lub z dziedzin specjalistycznych reprezentowanych przez
dana bibliotek lub pokrewnych”) nie s specjalistami . Zaliczono ich do
grupy trzeciej, do techników i innego redniego personelu (sic !), mimo
posiadania przez nich wysokiego poziomu wiedzy zawodowej, wiedzy
specjalistycznej. To, moim zdaniem, wielkie nieporozumienie.
5
Przewodnik po zawodach, red. J. Kurjaniuk i in. Wydawnictwo Ministerstwa Pracy i Polityki Socjalnej,
Warszawa 1998. Informacja za: Paszek A.: Bibliotekarz, bibliotekoznawca, specjalista informacji naukowej
– na marginesie klasyfikacji zawodów, cz. I. „Bibliotekarz”. 2004 nr 6, s. 8-11, cz. II. „Bibliotekarz”. 2004
nr 7-8, s. 22-28.
282
Bolesław Howorka
3. Problematyka zawodu stanowiła zawsze przedmiot zainteresowa
prawników, znajdowała swój znacz cy wyraz w przepisach prawnych, tak
w Konstytucji (np. art. 65 ust. 1), jak i w ustawach (np. w Kodeksie Pracy,
w ustawie o szkolnictwie wy szym, w ustawie o bibliotekach) oraz
w przepisach wydanych na podstawie ustaw. Przepisy definiuj m.in. poj cie
„ zawód” (na co wy ej wskazałem), stanowi o grupach zawodowych (m.in.
w ustawie o bibliotekach), okre laj wymagania kwalifikacyjne wymagane od
osób wykonuj cych okre lone zawody, sposób uzyskania takich kwalifikacji,
tabele stanowisk oraz zasady kształtowania si wynagrodze pracowników.
Liczne przepisy (ustaw, np. o bibliotekach, o szkolnictwie wy szym,
rozporz dzenia wydane na podstawie tych i innych ustaw) odnosz si
do zawodu bibliotekarza.
4. O sprawach zwi zanych z wykonywaniem zawodu bibliotekarza,
tak e bibliotekarza zatrudnionego w bibliotece maj cej charakter biblioteki
naukowej (w rozumieniu obowi zuj cych przepisów ustawy o bibliotekach,
o czym dalej) mówiły przepisy pochodz ce z okresu 1918 – 1939, przepisy
wydane przed II wojn wiatow . Informacje o aktach normatywnych (nie
tylko o tych pochodz cych z okresu dwudziestolecia mi dzywojennego)
mo na znale dziele Tadeusza Zarz bskiego6.
Do problemów zwi zanych ze stosunkiem słu bowym i uposa eniami
bibliotekarzy odniosło si kilka dekretów PKWN (pochodz cych sprzed dnia
17 kwietnia 1946 r.), przepisów stanowi cych o stosunku słu bowym i o
uposa eniach funkcjonariuszy pa stwowych, pracowników pa stwowych,
pracowników władz, urz dów, zakładów i instytucji pa stwowych
(informacja: Zarz bski Tadeusz op. cit.6; poz. 202-204, s. 45). Stosunek
słu bowy m.in. bibliotekarzy normował dekret z dnia 14 maja 1946 r. o
tymczasowym unormowaniu stosunku słu bowego funkcjonariuszów
pa stwowych (Dz. U. Nr 22, poz. 139) (informacja: Zarz bski Tadeusz, op.
cit.6; poz. 242, s. 51).
Dekret z dnia 17 kwietnia 1946 r. o bibliotekach i opiece nad zbiorami
bibliotecznymi (Dz. U. Nr 26, poz. 163) nie odnosił si do spraw zawodu
bibliotekarza. O bibliotekarzach dyplomowanych zatrudnionych w
bibliotekach naukowych stanowił wydane po wej ciu dekretu w ycie
przepisy wykonawcze do ustawy z dnia 4 lutego 1949 r. o uposa eniu
pracowników pa stwowych ...7. Ta ustawa stanowiła tak e podstaw do
wydania rozporz dzenia Rady Ministrów z dnia 27 sierpnia
1966 r. w sprawie uposa enia pracowników słu by bibliotecznej8. Przepisy te
mówiły tak e o wymogach kwalifikacyjnych pracowników słu by
bibliotecznej.
6
Zarz bski T.: Katalog aktów normatywnych polskiego prawa bibliotecznego 1773-1983. Biblioteka
Narodowa, Warszawa 1985.
Dz.U. 1949 nr 7, poz. 39.
8
Dz.U. 1966 nr 37, poz. 225.
7
Status bibliotekarza w bibliotece naukowej
283
O pracownikach wszystkich bibliotek stanowiła ustawa z dnia
9 kwietnia 1968 r. o bibliotekach (Dz. U. Nr 12, poz. 63; z pó niejszymi
zmianami). Art. 29 ust. 1 stanowił: „Pracownicy, zatrudnieni na stanowiskach
bibliotekarskich, tworz zawodow grup bibliotekarzy”. Dalej, art. 30 ust. 1
mówił, e w bibliotekach naukowych mo na zatrudnia tak e inne osoby
(pracowników naukowo-badawczych, bibliotekarzy dyplomowanych i
pracowników słu by bibliotecznej, dyplomowanych pracowników
dokumentacji naukowej oraz pracowników in ynieryjnych, technicznych i
równorz dnych). Art. 29 ust. 4 powołanej ustawy stanowił podstaw do
wydania przepisów, jednolitych i obowi zuj cych we wszystkich
bibliotekach, tak e w bibliotekach naukowych, przepisów reguluj cych
zasady wynagradzania bibliotekarzy, a tak e stanowi cych o wymaganiach
kwalifikacyjnych dla pracowników słu by bibliotecznej – rozporz dzenia
Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1974 r. w sprawie wynagradzania
pracowników placówek upowszechniania kultury, archiwów pa stwowych
i Filmoteki Polskiej (Dz. U. Nr 30, poz. 176). Te przepisy przez ponad
dziesi lat regulowały problemy zwi zane ze stanowiskami, kwalifikacjami
i wynagrodzeniami wszystkich bibliotekarzy.
Powołane tu przepisy mówi ce o stanowiskach, wymaganiach
kwalifikacyjnych oraz wynagrodzeniach pracowników bibliotek (powołane tu
wy ej rozporz dzenie Rady Ministrów z dnia 16 sierpnia 1974 r. w sprawie
wynagradzania pracowników placówek upowszechniania kultury, archiwów
pa stwowych i Filmoteki Polskiej) stanowiło, e stosuje si je m.in. do
pracowników zatrudnionych w bibliotekach publicznych i w bibliotekach
szkół wy szych i obowi zywały do dnia 1 wrze nia 1985 r. I formalnie – do
tej daty, wszystkich bibliotekarzy, tak tych zatrudnionych w bibliotekach
publicznych, jak i w bibliotekach naukowych, obowi zywały w miar
jednolite przepisy. Przepisy rozporz dzenia z 1974 r. zostały zmienione po
wej ciu w ycie przepisów ustawy z dnia 26 kwietnia 1984 r.
o upowszechnianiu kultury oraz o prawach i obowi zkach pracowników
upowszechniania kultury (Dz. U. Nr 26, poz. 129; z pó niejszymi zmianami).
5. Obowi zuj ca obecnie ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r.
o bibliotekach (Dz. U. Nr 85, poz. 539, zmiany: Dz. U. z 1998 r. Nr 106, poz.
668, Dz. U. z 2001 r. Nr 129, poz. 1440, Dz. U. z 2002 r. Nr 113, poz. 984)
o sprawach pracowników bibliotek stanowi w art. 29, w którym jest m.in.
mowa o bibliotekarzach dyplomowanych. ((„1. Pracownicy zatrudnieni na
stanowiskach bibliotekarskich powinni posiada kwalifikacje bibliotekarskie.
Tworz oni grup zawodow bibliotekarzy.
2. Do pracowników, o których
mowa w ust. 1, nale :
1) pracownicy słu by bibliotecznej: młodszy
bibliotekarz, bibliotekarz, starszy bibliotekarz, kustosz i starszy kustosz, 2)
bibliotekarze dyplomowani: asystent, adiunkt, kustosz dyplomowany, starszy
kustosz dyplomowany.
3. W bibliotekach mog by zatrudnieni, w razie
potrzeby, specjali ci innych zawodów zwi zanych z działalno ci biblioteczn .
4. Minister wła ciwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego
w porozumieniu z wła ciwymi ministrami okre li, w drodze rozporz dzenia,
284
Bolesław Howorka
wymagania kwalifikacyjne uprawniaj ce do zajmowania okre lonych
stanowisk w bibliotekach oraz trybu stwierdzania tych kwalifikacji”)).
Ustawa o bibliotekach w rozdz. 6 – art. 21 okre la status biblioteki
naukowej, a tak e stanowi, które biblioteki s bibliotekami naukowymi. ((„1.
Biblioteki naukowe: 1) słu potrzebom nauki i kształcenia, zapewniaj c
dost p do materiałów bibliotecznych i zasobów informacyjnych niezb dnych
do prowadzenia prac naukowo-badawczych oraz zawieraj cych wyniki bada
naukowych, 2) prowadz działalno
naukowo-badawcz w zakresie
bibliotekoznawstwa i dziedzin pokrewnych, a tak e w zakresie obsługiwanych
przez nie dziedzin nauki.
2. Do bibliotek naukowych nale :
1)
Biblioteka Narodowa, 2) biblioteki, których organizatorami s szkoły wy sze,
3) biblioteki, których organizatorem jest Polska Akademia Nauk, 4)
biblioteki, których organizatorami s jednostki badawczo rozwojowe,
5) inne biblioteki.
3. Wykaz bibliotek naukowych prowadzi Biblioteka
Narodowa.
4. Minister wła ciwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa
narodowego okre li, w drodze rozporz dzenia, zasady i tryb zaliczania
bibliotek, o których mowa w ust. 2 pkt 5, do bibliotek naukowych oraz ustali
ich wykaz.”)).
W oparciu o powołane przepisy ustawy o bibliotekach Minister
Kultury i Sztuki wydał rozporz dzenie w sprawie zasad i trybu zaliczania
bibliotek do bibliotek naukowych oraz ustalania ich wykazu9. Przepisy te
stanowi (w § 1), e o status biblioteki naukowej mog ubiega si biblioteki,
które prowadz lub koordynuj prace badawcze, badawczo-rozwojowe
w zakresie bibliotekoznawstwa, informacji naukowej i dziedzin pokrewnych,
a tak e obsługiwanych przez te biblioteki dziedzin gospodarki narodowej
i ycia społecznego. Przepisy § 2 rozporz dzenia okre laj warunki
pozwalaj ce na to, by biblioteka ubiegała si o zaliczenie jej do grona
bibliotek naukowych. Uwzgl dnia si
tu działalno
merytoryczn
i dokonania biblioteki [szczegóły w rozporz dzeniu: lit. a) – e)], a tak e jej
sytuacj organizacyjn i kadrow (zatrudnienie pracowników o odpowiednim
przygotowaniu zawodowym i kwalifikacjach naukowych).
Moje w tpliwo ci budzi wył cznie jedna sprawa: czy w sytuacji,
kiedy członkiem rz du jest minister wła ciwy do spraw nauki, sprawy
bibliotek naukowych (w szerokim rozumieniu tego problemu) nie
powinny by przedmiotem zainteresowania tego organu, a nie ministra
wła ciwego do spraw kultury.
6.
O sprawach zawodu bibliotekarza zatrudnionego w szkole
wy szej stanowiły i stanowi przepisy ustaw okre laj cych zasady działania
tych instytucji. Nale y tu wskaza , e ustawy obowi zuj ce w latach 1918 –
1947 problemom bibliotekarzy po wi ciły bardzo mało miejsca. Pod rz dem
9
Rozporz dzenie z dnia 19 marca 1998 r. ogłoszone w Dz. U. Nr 44, poz. 269. Zał cznik: Wykaz bibliotek
zaliczonych do bibliotek naukowych (24 biblioteki, w tym 10 bibliotek maj cych charakter głównych lub
centralnych, 9 bibliotek głównych bibliotek publicznych, 2 biblioteki towarzystw naukowych i 2 biblioteki
muzeów).
Status bibliotekarza w bibliotece naukowej
285
ustawy z dnia 13 lipca 1920 r. o szkołach akademickich (Dz.U. Nr 72, poz.
494) weszło w ycie rozporz dzenie Prezydenta RP z dnia 24 lutego 1928 r. o
stosunku słu bowym pracowników pa stwowych szkół akademickich ...
(jednolity tekst w Dz.U. z 1933 r. Nr 76, poz. 551), w którym znalazły si
postanowienia mówi ce o powołaniu do pracy w uczelni bibliotekarzy o
najwy szych kwalifikacjach – kustoszy. To rozporz dzenie, z nieistotnymi dla
bibliotekarzy zmianami, obowi zywało pod rz dem kolejnej ustawy (z dnia
15 marca 1933 r. o szkołach akademickich, jednolity tekst ogłoszony w Dz.U.
z 1938 r. Nr 1, poz. 6).
W dekrecie z dnia 28 pa dziernika 1947 r. o organizacji nauki
i szkolnictwa wy szego (Dz. U. Nr 66, poz. 415) nie było adnych
postanowie dotycz cych pracowników bibliotek uczelnianych. Nic na ten
temat nie mówił, równie , kolejny akt normatywny reguluj cy zasady
funkcjonowania szkół wy szych: ustawa o szkolnictwie wy szym i
o pracownikach nauki z dnia 15 grudnia 1951 r. (Dz. U. z 1952 r. Nr 6, poz.
38). Natomiast o tych sprawach stanowił, wydany pod rz dem tej ustawy,
„statut wzorcowy” (Rada Ministrów ustaliła wzorcowy statut szkoły wy szej
uchwał nr 477 z dnia 4 czerwca 1952 r. ogłoszona w Monitorze Polskim Nr
A-57, poz. 883; bibliotek i bibliotekarzy dotyczyły §§ 42-48 tego statutu).
Niew tpliwie bardzo wa n dla bibliotekarzy i dokumentalistów była
kolejna ustawa (z dnia 5 listopada 1958 r.) o szkolnictwie wy szym
(nowelizowana, j. t. w Dz. U. z 1973 r. Nr 32, poz. 191). W tym akcie
normatywnym, w dziale IV zatytułowanym: „Nauczyciele akademiccy i inni
pracownicy szkoły””, w rozdziale 1: „Nauczyciele akademiccy” – po raz
pierwszy znalazły si postanowienia o powoływaniu na odpowiednie
stanowiska (starszego kustosza dyplomowanego, kustosza dyplomowanego,
adiunkta bibliotecznego, asystenta bibliotecznego, a tak e starszego
dokumentalisty dyplomowanego, dokumentalisty dyplomowanego, adiunkta
dokumentacji naukowej, asystenta dokumentacji naukowej) bibliotekarzy
dyplomowanych i dyplomowanych pracowników dokumentacji naukowej (art.
80 i 81). Ponadto art. 128 mówił, e w szkole wy szej, na podstawie umowy o
prac zawartej przez rektora, zatrudnia si , na wniosek dyrektora biblioteki
głównej, pracowników słu by bibliotecznej. Art. 129 stanowił podstaw do
stanowienia, w drodze rozporz dzenia, tabeli stanowisk dla pracowników, o
których mowa w art. 128 powołanej ustawy (rozporz dzenia Rady Ministrów:
z dnia 19 wrze nia 1958 r.; z dnia 27 sierpnia 1966 r. w sprawie uposa enia
pracowników słu by bibliotecznej).
Wg art. 131 ust. 3 ustawy z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie
wy szym (j. t. W Dz. U. z 1985 r. Nr 42, poz. 201) bibliotekarze
dyplomowani oraz dyplomowani pracownicy dokumentacji naukowej byli
pracownikami naukowo-dydaktycznymi, nauczycielami akademickimi. O ich
stanowiskach stanowiły dalsze przepisy tego aktu normatywnego (art. 141
i 142), kolejny art. (143) mówił o ich kwalifikacjach oraz o trybie
zatrudniania, a art. 145 ust. 6 o czasie pracy.
286
Bolesław Howorka
Z pocz tkiem roku akademickiego 1990/1991 weszła w ycie
7.
obowi zuj ca obecnie ustawa z dnia 12 wrze nia 1990 r. o szkolnictwie
wy szym (Dz. U. Nr 65, poz. 385 z licznymi pó niejszymi zmianami).
W ustawie tej, w dziale IV „Pracownicy uczelni”, art. 75 ust. 1 stanowi:
„Uczelnia zatrudnia nauczycieli akademickich i pracowników nie b d cych
nauczycielami akademickimi”; i dalej w ust. 4: „Pracownikami uczelni nie
b d cymi nauczycielami akademickimi s : ...2) pracownicy biblioteczni oraz
dokumentacji i informacji naukowej, ...”. Do pracowników bibliotecznych
odnosz si przepisy art. 77: „1. Przepisy dotycz ce pracowników naukowodydaktycznych stosuje si odpowiednio do pracowników wymienionych w art.
75 ust. 4 pkt 2 i maj cych uprawnienia bibliotekarzy dyplomowanych oraz
dyplomowanych pracowników dokumentacji i informacji naukowej,
zatrudnionych na stanowiskach: starszego kustosza i starszego dokumentalisty
dyplomowanego, kustosza i dokumentalisty dyplomowanego, adiunkta
bibliotecznego i adiunkta dokumentacji i informacji naukowej oraz asystenta
bibliotecznego i asystenta dokumentacji i informacji naukowej, je eli ustawa
lub przepisy szczególne nie stanowi inaczej.
2. Przepisy dotycz ce
pracowników dydaktycznych stosuje si odpowiednio do pracowników
bibliotecznych oraz dokumentacji i informacji naukowej, zatrudnionych na
stanowiskach: kustosza bibliotecznego, starszego bibliotekarza i starszego
dokumentalisty, je eli ustawa lub przepisy szczególne nie stanowi inaczej.”
W art. 82 zawarte zostały delegacje dla ministra wła ciwego do spraw
szkolnictwa wy szego do wydania w drodze rozporz dzenia (chodzi tu:
1) o warunki, jakie powinien spełnia kandydat na dyplomowanego
bibliotekarza oraz na dyplomowanego pracownika dokumentacji i informacji
naukowej,
2) o zasady oraz tryb post powania kwalifikacyjnego
przyznaj cego uprawnienia bibliotekarza dyplomowanego i dyplomowanego
pracownika dokumentacji i informacji naukowej,
3)
o
zasady
awansowania dyplomowanego bibliotekarza i dyplomowanego pracownika
dokumentacji i informacji naukowej). Kolejne delegacje zostały zawarte w art.
83 ustawy („1. Kwalifikacje zawodowe, jakie powinna posiada osoba
zatrudniana na stanowisku dydaktycznym, okre la statut uczelni. 2. Minister
wła ciwy do spraw szkolnictwa wy szego okre li, w drodze rozporz dzenia,
kwalifikacje zawodowe, jakie powinna posiada osoba zatrudniona na jednym
ze stanowisk, o których mowa w art. 77 ust. 2, uwzgl dniaj c sta pracy i
praktyki zawodowe” ). Te przepisy stanowi podstaw wydania: 1)
rozporz dzenia Ministra Edukacji Narodowej z dnia 29 stycznia 1992 r.
w sprawie warunków, jakie powinien spełnia kandydat na dyplomowanego
bibliotekarza oraz na dyplomowanego pracownika dokumentacji i informacji
naukowej, zasad i trybu post powania kwalifikacyjnego, a tak e zasad
awansowania dyplomowanego bibliotekarza i dyplomowanego pracownika
dokumentacji i informacji naukowej (Dz.U. Nr 15, poz. 59); 2) zarz dzenia
Ministra Edukacji Narodowej z dnia 23 pa dziernika 1991 r. w sprawie
okre lenia kwalifikacji zawodowych, jakie powinna posiada osoba
Status bibliotekarza w bibliotece naukowej
287
zatrudniana w uczelni na stanowisku kustosza bibliotecznego, starszego
bibliotekarza i starszego dokumentalisty (M.P. Nr 36, poz. 266).
O wynagrodzeniach pracowników szkół wy szych stanowi art.
117a ust. 1 ustawy, na tej podstawie wydane były i s wydawane przepisy
wykonawcze.
Ustawa o szkolnictwie wy szym stanowi tak e o wymaganiach
kwalifikacyjnych od osoby ubiegaj cej si o stanowisko dyrektora biblioteki
głównej uczelni. Art. 66 ust. 1 mówi: „Dyrektorem biblioteki głównej mo e
by
osoba posiadaj ca uprawnienia bibliotekarza dyplomowanego.
Dyrektorem biblioteki głównej mo e by tak e osoba posiadaj ca tytuł
naukowy”.
Nale y tu doda , e podobne regulacje obowi zuj w wy szych
szkołach zawodowych. Nale y tu wskaza na postanowienia ustawy z dnia 26
czerwca 1997 r. o wy szych szkołach zawodowych (Dz. U. Nr 96, poz. 590,
z pó niejszymi zmianami – art. 49 pkt 3 i art. 50 ust. 3).
8. Przewiduje si , e w najbli szym czasie przepisy ustawy
o szkolnictwie wy szym z 1990 r. (i nie tylko tej ustawy) ma zast pi nowy,
kompleksowy akt normatywny – ustawa: „Prawo o szkolnictwie wy szym”10.
Ustawa ta zaliczy do grona nauczycieli akademickich (art. 99 pkt 4)
dyplomowanych pracowników bibliotecznych oraz dyplomowanych
pracowników dokumentacji i informacji naukowej. Art. 104 mówi o
stanowiskach
dyplomowanych
pracowników
bibliotecznych
oraz
dyplomowanych pracowników dokumentacji i informacji naukowej, a art. 108
zawiera delegacj dla ministra wła ciwego do spraw szkolnictwa wy szego do
okre lenia, w drodze rozporz dzenia: 1) warunków, jakie powinien spełnia
kandydat na te stanowiska (uwzgl dniaj c w szczególno ci wymagania w
zakresie posiadanego wykształcenia, sta u pracy i osi gni naukowych,
pozwalaj cych na dopuszczenie do post powania kwalifikacyjnego oraz
warunków uzyskiwania zwolnienia z tego post powania), 2) szczegółowych
zasad, formy i trybu post powania kwalifikacyjnego stanowi cego podstaw
do przyznawania stosownych uprawnie , uwzgl dniaj c tryb powoływania
oraz zasady funkcjonowania komisji egzaminacyjnej,
3) szczegółowych
zasad awansowania tych bibliotekarzy (dokumentalistów) z uwzgl dnieniem
wymaga kwalifikacyjnych warunkuj cych awans zawodowy, wykaz
specjalizacji zawodowych oraz zakres tematyczny, a tak e 4) wzór
za wiadczenia o uzyskaniu kwalifikacji zawodowych.
Przepisy ustawy de lege ferenda przewiduj m.in., e: 1) wszyscy
bibliotekarze, tak e dyplomowani, b d zatrudnieni na podstawie umowy
o prac (art. 109 ust. 1); 2) rozwi zanie stosunku pracy nast powa b dzie w
10
Na stronach Konferencji Rektorów Polskich znajduje si informacja z dnia 9. marca.2005 r.: Marszałek
Sejmu przedstawił zakładany harmonogram prac nad projektem ustawy przewiduj cy: 1) zako czenie prac
Komisji Sejmowej i drugie czytanie ustawy w kwietniu br.; 2) trzecie czytanie tj. uchwalenie ustawy przez
Sejm w pierwszej połowie maja br.; 3) skierowanie ustawy do Senatu RP i powrót projektu wraz
z poprawkami Senatu przed upływem 30 dni; 4) uchwalenie ustawy przez Sejm w pierwszej dekadzie
czerwca br.
288
Bolesław Howorka
zgodzie z art. 118, tzn. na zasadach okre lonych w Kodeksie Pracy, z tym, e
rozwi zanie stosunku pracy za wypowiedzeniem musi nast pi z ko cem
semestru;
3) podj cie dodatkowego zatrudnienia wymaga b dzie
zachowania procedury, o której mowa w art. 119; 4) odst pstwo od zasad
ogólnych dot. czasu pracy (art. 120 ust. 7), dotyczy tak e kustoszy, st.
bibliotekarzy i st. dokumentalistów (36 godz. tygodniowo); 5)
do
wszystkich nauczycieli akademickich, a wi c tak e i do bibliotekarzy
dyplomowanych, odnosi si b d przepisy o okresowych ocenach (art.
122); 6) o urlopach wypoczynkowych stanowi b d przepisy art. 123; 7)
nie wszystkie przepisy art. 124 (o „urlopach naukowych”) b d dotyczy
bibliotekarzy dyplomowanych (ust. 1 dot. tylko niektórych profesorów), ale
b d oni mie prawo do takich urlopów (ust. 2, 2a i 3) oraz do urlopów dla
poratowania zdrowia (ust. 4);
8) bibliotekarzy dyplomowanych
obowi zywa b d przepisy o emeryturach i rentach (art. 127 i nast.), a tak e
przepisy o odpowiedzialno ci dyscyplinarnej.(art. 129 i nast.);
9)
bibliotekarze dyplomowani b d mogli otrzymywa nagrody rektorskie (at.
144). O warunkach wynagradzania za prac i przyznawaniu innych wiadcze
zwi zanych z prac - dla wszystkich pracowników uczelni – stanowi b d ,
do czasu obj cia tych pracowników układem zbiorowym pracy lub
regulaminem wynagradzania, przepisy rozporz dzenia wydanego przez
ministra wła ciwego do spraw szkolnictwa wy szego w porozumieniu
z ministrem wła ciwym do spraw pracy.
9. Do spraw omawianych w tym tek cie niewiele wnosz przepisy
ustawy z dnia 25 lipca 1985 r. o jednostkach badawczo-rozwojowych (t. j. Dz.
U. z 2001 r., Nr 33, poz. 388 z pó niejszymi zmianami) o jednostkach
badawczo-rozwojowych, które w zasadzie, w sprawach dotycz cych
bibliotekarzy, odsyłaj do innych przepisów, przede wszystkim do przepisów
obowi zuj cych w szkołach wy szych.
O statusie pracowników bibliotek Polskiej Akademii Nauk stanowi
przepisy ustawy z dnia 25 kwietnia 1997 r. o Polskiej Akademii Nauk11. Art.
68 w ród pracowników placówek naukowych oraz placówek pomocniczych
Akademii wymienieni zostali (ust. 1 pkt 2) pracownicy biblioteczni,
dokumentacji i informacji naukowej. Art. 71 ustawy stanowi
o dyplomowanych bibliotekarzach i o dyplomowanych pracownikach
dokumentacji i informacji naukowej (w ust. 1 wymienia si stanowiska tych
pracowników, analogicznie jak w ustawie o szkolnictwie wy szym), do tych
pracowników stosuje si przepisy o pracownikach naukowych (ust. 2).
Problemy płacowe tych pracowników reguluj rozporz dzenia Ministra Pracy
i Spraw Socjalnych wydane na wniosek Prezesa Akademii (art. 86 ust. 1).
W nnych sprawach, nie uregulowanych przepisami ustawy stosuje si kodeks
pracy.
10. Wst pienie Polski do Unii Europejskiej wymagało wydania
11
Dz. U. z 1997 r. Nr 75, poz. 469; zmiany Dz. U. z 1997 r. Nr 141, poz. 943 i Dz. U. z 1999 r. Nr 49, poz.
484.
Status bibliotekarza w bibliotece naukowej
289
przepisów o wykonywaniu zawodów w pa stwach członkowskich UE. Dla
statusu bibliotekarzy, m.in. zatrudnionych w bibliotekach naukowych, wa ne
s postanowienia ustawy z dnia 26 kwietnia 2001 r. o zasadach uznawania
nabytych w pa stwach członkowskich Unii Europejskiej kwalifikacji do
wykonywania zawodów regulowanych12 (ustawa ta stanowi podstaw do
wdro enia szeregu dyrektyw Wspólnot Europejskich w sprawie uznawania
dyplomów uko czenia studiów wy szych, uznawania kształcenia i szkolenia
zawodowego).
W zwi zku z t ustaw i w oparciu o przepisy ustawy o działach
administracji rz dowej Prezes Rady Ministrów wydał dnia 23 lutego 2004 r.
rozporz dzenie w sprawie wyznaczania ministra wła ciwego do spraw
uznawania kwalifikacji w zawodzie regulowanym bibliotekarza, pracownika
dokumentacji i informacji naukowej13 (㤠1. Wyznacza si ministra
wła ciwego do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego na ministra
wła ciwego do spraw uznawania kwalifikacji w zawodzie regulowanym
bibliotekarza, pracownika dokumentacji i informacji naukowej.”
„Wyznaczenie” to jest sprzeczne z przepisami ustawy o szkolnictwie
wy szym, która stanowi, e w gestii ministra wła ciwego do spraw
szkolnictwa wy szego s regulacje dotycz ce bibliotekarzy zatrudnionych
w uczelniach, przede wszystkim bibliotekarzy dyplomowanych, ponadto
nie jest zgodne z obowi zuj c klasyfikacj zawodów3.
Dalsze konsekwencje powołanych tu przepisów to wydanie przez
ministra kultury rozporz dzenia z dnia 23 kwietnia 2004 r. w sprawie sta u
adaptacyjnego i testu umiej tno ci odbywanych w toku post powania o
uznanie nabytych w pa stwach członkowskich Unii Europejskiej kwalifikacji
do wykonywania zawodów bibliotekarskich14. Rozporz dzenie to w § 1
okre la: „1) warunki, sposób i tryb odbywania sta u adaptacyjnego, sposób i
tryb wykonywania nadzoru nad odbywaniem sta u oraz oceny nabytych przez
wnioskodawc (osob , która zamierza podj lub wykonywa działalno w
Rzeczpospolitej Polskiej – art. 2 pkt 6 powołanej ustawy w brzmieniu dnia 10
maja 2002 r.15 ) umiej tno ci, a tak e sposób ustalania kosztów odbywania
sta u adaptacyjnego oraz tryb ich ponoszenia, 2) warunki, sposób i tryb
przeprowadzania testu umiej tno ci oraz oceny wykazanych przez
wnioskodawc
umiej tno ci, a tak e sposób ustalania kosztów
przeprowadzania testu umiej tno ci oraz tryb ich ponoszenia - w zawodach
regulowanych bibliotekarza oraz bibliotekarza, pracownika dokumentacji i
informacji naukowej.”
11. Jestem wiadomy tego, e tytuł: „bibliotekarz dyplomowany” ma
12
Dz.U. z 2001 r. Nr 87, poz. 954, z 2002 r. Nr 71, poz. 655, z 2003 r. Nr 190, poz. 1864, z 2004 r. Nr 96,
poz. 959.
13
Dz.U. z 2004 r. Nr 31, poz. 265.
14
Dz.U. z 2004 r. Nr 101, poz. 1050.
15
Ustawa o zasadach uznawania nabytych w pa stwach członkowskich Unii Europejskiej kwalifikacji do
wykonywania zawodów regulowanych, ogł. w Dz.U. z 2002 r. Nr 71. 655.
290
Bolesław Howorka
w naszym prawie i w naszym systemie biblioteczno-informacyjnym swoj
tradycj i jest wła ciwie rozumiany. U nas tylko, w Polsce. Jak tu ju
wspomniałem, w niektórych krajach UE (np. w Niemczech) taki tytuł odnosi
si do kogo innego, tytuł taki maj osoby, które legitymuj si dyplomem
uko czenia trzyletnich studiów bibliotekarskich, studiów zawodowych (ich
odpowiednikiem jest nasz licencjat). W Anglii spotkałem si z innym
okre leniem, odnosz cym si do osób maj cych status odpowiadaj cy
statusowi „naszego” bibliotekarza dyplomowanego – „scientific librarian”.
Nie wiem, jakie regulacje prawne obowi zuj w tym kraju, tam zreszt wielu
spraw nie reguluj przepisy, ale zwyczaj („usus”). Mo e i u nas, w Polsce, ale
to ju w dalszej przyszło ci, warto byłoby zastanowi si nad zmian
nazwy tego tytułu, zast pi okre lenie ”bibliotekarz dyplomowany”
nazw „bibliotekarz naukowy”?
12. Nale ałoby si tak e zastanowi nad tym, czy w sytuacji, kiedy
biblioteki publiczne maj „swoj ” ustaw (bo przecie obowi zuj ca ustawa o
bibliotekach nie na wiele przydaje si bibliotekom naukowym) problemy
bibliotek naukowych wykonuj cych zadania centrów (uczelnianych,
instytutowych i in.) informacji naukowej oraz działaj ce jeszcze (niezbyt
liczne) o rodki informacji naukowej, a pracownicy tych bibliotek
i o rodków, nie zasługuj na odr bn ustaw , np. ustaw o krajowym
systemie biblioteczno-informacyjnym (i jego pracownikach) lub
o podobnym tytule (nazwa aktu normatywnego nie jest tutaj istotna), ustaw
ustalaj c , e nad systemem i wchodz cymi w jego skład jednostkami
organizacyjnymi nadzór w zakresie zgodno ci ich działa z przepisami
sprawuje minister wła ciwy ds. nauki, który koordynuje działalno ci
systemu. Moje propozycje w tej sprawie s zgodne z wnioskami przyj tymi na
konferencji bibliotekarzy, która odbyła si w 2003 r. w Nał czowie16, były
opublikowane w „Bibliotekarzu” pod koniec 2003 r.17
16
Ogólnopolska konferencja pt.: Zawód bibliotekarza dzi i jutro (Nał czów 18-20 wrze nia 2003 r.).
Howorka B.: Ustawa o krajowym systemie biblioteczno-informacyjnym. „Bibliotekarz”. 2003 12, s. 3-5.
Tematu tego dotycz tak e prace „społecznego zespołu ds. nowej ustawy bibliotecznej”; ich wyniki zostały
opublikowane na łamach „Bibliotekarza” (1993 nr 3, s. 5-10, 1994 nr 10, s. 5-7, 1994 nr 7/8, s. 3-12)
i „Biuletynu ZG SBP” ( 1994 nr 1, s. 51-60 i nr 2, s. 47-53 i s. 54-58).
17
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Wiesława Gmiterek
Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie
Biblioteka Główna
[email protected]
Bibliotekarze dyplomowani –wczoraj, dzi i jutro
Diploma librarians - past, present and future
Abstrakt
W swoim referacie autorka przedstawia historyczny zarys zagadnie zwi zanych z miejscem
i rol bibliotekarzy dyplomowanych w bibliotekach naukowych. Pisze m.in. o tym, e ju w
okresie mi dzywojennym bibliotekarze naukowi stanowili elit zawodu oraz o tym, jak po II
wojnie wiatowej ich status si zmieniał; jak zmieniały si ich obowi zki i prawa w my l
nowelizowanych co kilka lat przepisów. Udowadnia, e wymagania wobec bibliotekarzy
dyplomowanych zawsze były bardzo wysokie - tak na egzaminie, jak i po nim. Były okresy, kiedy
dyplomowanych doceniano: mieli krótszy tydzie pracy i wi cej czasu na działalno naukowo badawcz , a ich pensje odpowiadały wysokim kwalifikacjom. Ale były te lata, kiedy ich nie
doceniano. Autorka szczegółowo opisuje wymagania egzaminacyjne na bibliotekarza
dyplomowanego, które kilkakrotnie ulegały zmianie. Omawia tak e dyskusj na temat
bibliotekarzy dyplomowanych, jaka przez lata toczyła si i toczy na łamach czasopism
bibliotekarskich. Próbuje te odpowiedzie na pytanie: jakie powinno by miejsce i rola
bibliotekarzy dyplomowanych w najbli szej przyszło ci.
Słowa kluczowe
bibliotekarstwo - Polska; bibliotekarze - status prawny
Abstract
In her paper the author presents the role of diploma librarians in scientific libraries from
a historical perspective. She states that as early as in the between-war period scientific
librarians were the elite of the profession. She then describes how their status changed after
World War II and how their tasks evolved in the light of new regulations. The author proves
that expectations towards them have always been very high - both at the exam and afterwards.
There were periods when diploma librarians were appreciated - their working week was
shorter; they had more time for research and the salaries were equivalent to their high
qualifications. However, there were also times when diploma librarians went unappreciated.
The author describes in detail diploma librarian exam requirements, which had changed
several times in the past. She also presents different views presented in librarians'press and
attempts to describe the place and role of diploma librarians in the future.
Key words
librarianship - Poland; librarians - legal status
Pierwsze zapisy prawne dotycz ce bibliotekarstwa pojawiły w Polsce
w czasie dwudziestolecia mi dzywojennego. Wspomnie nale y o Ustawach
o Pa stwowej Słu bie Cywilnej z 1922, 1930 i 1933 roku. Od 1930 roku
mamy do czynienia ze szczegółowymi normami dotycz cymi słu by
przygotowawczej i egzaminu kandydatów na stanowiska I i II kategorii
w pa stwowej słu bie bibliotecznej. W ród pracowników bibliotek pojawiły
si wtedy dwie kategorie, zale ne od wykształcenia i wykonywanych
obowi zków słu bowych. Do I kategorii kwalifikowali si ci, którzy mieli
292
Wiesława Gmiterek
uko czone studia wy sze i znali biegle co najmniej dwa j zyki obce – a to
wiadczy o tym, e wymagania ju wtedy były niemałe. Bibliotekarze II
kategorii musieli mie wykształcenie rednie i zna jeden j zyk obcy.
Zarówno pierwsza, jak i druga grupa musiała obowi zkowo zda egzaminy mo na było do nich podchodzi dwa razy. Je li komu dwukrotnie si nie
powiodło - zwalniano go z pracy w bibliotece. Wspominam o tym, eby
pokaza , i ju w tym czasie bibliotekarze wyra nie dzielili si na naukowych
i technicznych. Przej cie z jednej grupy do drugiej było mo liwe jedynie po
uzyskaniu odpowiednich kwalifikacji.
Po II wojnie wiatowej status bibliotekarzy naukowych te był
uregulowany prawnie. I tak dekret z 1946 roku1 o dodatku naukowym do
uposa enia mówi o pracownikach naukowych szkół wy szych uprawnionych
do dodatku naukowego i wymienia w ród nich tak e pracowników
naukowych bibliotek. Tak e dekret z 1948 roku2 wymienia pracowników
naukowych bibliotek.
Teraz kilka słów o egzaminach obowi zuj cych w tym okresie.
W latach 1948-1958 w miejsce egzaminów pa stwowych pojawiły si
dwustopniowe praktyki mi dzybiblioteczne. Ale ju w 1958 roku z praktyk
zrezygnowano3. Do 1954 roku sytuacja płacowa bibliotekarzy naukowych nie
zmieniała si . Dopiero w roku 1956, zgodnie z rozporz dzeniem Rady
Ministrów4 oddzielono płace i stanowiska bibliotekarzy od innych
pracowników naukowych. Mo na by powiedzie , e bibliotekarz jako
pracownik naukowy przestał istnie , ale nie na długo...
O tym, e warto byłoby stworzy now kategori bibliotekarzy –
bibliotekarzy dyplomowanych, a nie naukowych jak było dotychczas –
zacz to mówi na pocz tku 1958 roku. Realizacja tej zapowiedzi rozpocz ła
si w listopadzie tego roku. Ju w ustawie o szkołach wy szych5
i rozporz dzeniach do niej znalazły si zapisy dotycz ce tego tematu. Mowa
m.in. o rozporz dzeniach w sprawie warunków, jakim powinni odpowiada
kandydaci na bibliotekarzy dyplomowanych w szkołach wy szych oraz
w sprawie zasad i trybu składania egzaminów bibliotekarskich.
Uzupełnieniem ustawy i rozporz dze były „Zasady powoływania na
stanowiska bibliotekarzy dyplomowanych” z dnia 11 listopada 1961 roku.
Pojawił si te akt prawny dotycz cy statusu dyplomowanych pracowników
dokumentacji naukowej, technicznej i ekonomicznej6. Wspomniane przepisy
ostatecznie ustaliły stanowiska bibliotekarzy dyplomowanych oraz
1
Dekret z dnia 31 pa dziernika 1946 roku o dodatku naukowym do uposa enia. Dz.U. nr 60, poz. 330.
Dekret z 7 kwietnia 1948 roku o uposa eniach pa stwowych pracowników nauki. Dz. U. nr 20, poz. 137.
M ciszowa A.: Bibliotekarz dyplomowany, organizator czy naukowiec. „Przegl d Biblioteczny”. 1968 R.
36, z. 3/4, s. 244.
4
Rozporz dzenie Rady Ministrów z 2 czerwca 1956 roku w sprawie ustalenia stanowisk słu bowych i
uposa e pracowników słu by bibliotecznej zatrudnionych w bibliotekach szkół wy szych, PAN oraz w
niektórych innych bibliotekach. Dz. U. nr 20, poz. 99.
5
Ustawa z dnia 5 listopada 1958 roku o szkolnictwie wy szym. Dz. U. 1958 nr 68, poz. 336.
6
Rozporz dzenie Rady Ministrów z 17 listopada 1961 roku w sprawie warunków zatrudniania oraz
kwalifikacji pracowników techniczno – badawczych i dyplomowanych pracowników dokumentacji
naukowej w Polskiej Akademii Nauk. Dz. U. nr 52, poz. 286.
2
3
Bibliotekarze dyplomowani – wczoraj, dzi i jutro
293
dyplomowanych pracowników dokumentacji naukowej, jednocze nie
okre laj c wymagania wobec tych grup zawodowych i stawiaj c im konkretne
zadania. W tym czasie powołano komisje egzaminacyjne; jasno okre lono
zasady egzaminów na bibliotekarza dyplomowanego i na dyplomowanego
pracownika dokumentacji naukowej oraz ustalono tryb ich przeprowadzania.
Bibliotekarzami dyplomowanymi byli: starszy kustosz dyplomowany,
kustosz dyplomowany, adiunkt biblioteczny i asystent biblioteczny. eby
zosta
bibliotekarzem dyplomowanym, trzeba było mie
wy sze
wykształcenie i praktyk zawodow ; nale ało te zda egzamin bibliotekarski
albo mie stopie naukowy doktora. Egzamin bibliotekarski składał si wtedy
z cz ci pisemnej i ustnej. W cz ci pierwszej kandydat pisał prac
z dziedziny bibliotekoznawstwa, z bibliografii i nauki o ksi ce; był te
zobowi zany do przetłumaczenia tekstu naukowego z j zyka angielskiego,
francuskiego, rosyjskiego albo włoskiego. Egzamin ustny obejmował m.in.
organizacj i technik funkcjonowania biblioteki o charakterze naukowym;
prawo dotycz ce szkół wy szych i bibliotek; wybrane zagadnienia z dziedziny
bibliografii. Nie musiał zdawa egzaminu bibliotekarskiego ten, kto posiadał
tytuł magistra bibliotekarstwa albo magistra po uko czeniu studiów wy szych
na Uniwersytecie Łódzkim w zakresie filologii polskiej, historii b d
socjologii ze specjalizacj bibliotekarsk . Zwolnione z niego były te osoby
sprawuj ce
funkcj
kierownika
praktyk
mi dzybibliotecznych
organizowanych przez Ministerstwo Szkolnictwa Wy szego. Do egzaminu nie
przyst powali tak e ci, którzy posiadali wiadectwo stwierdzaj ce zło enie
do 1948 roku egzaminu (ustanowionego w 1930 rozporz dzeniem Rady
Ministrów) na stanowiska I kategorii w pa stwowej słu bie bibliotecznej lub
wiadectwo stwierdzaj ce odbycie praktyki mi dzybibliotecznej II stopnia,
zako czonej zdaniem egzaminu przed Komisj powołan przez Ministra
Szkolnictwa Wy szego7.
Uposa enie bibliotekarzy dyplomowanych - na podstawie
rozporz dzenie z 1961 roku8 - kształtowało si na poziomie pensji
pracowników naukowych. I tak starszy kustosz i kustosz zarabiali tyle co
docent, natomiast adiunkt i asystent tyle co pomocniczy pracownik nauki.
Obowi zki i prawa bibliotekarzy dyplomowanych oraz ich zadania
okre lała Ustawa o Szkołach Wy szych9 i akty wykonawcze do niej. I tak
do zada bibliotekarzy nale ało m.in.: organizowanie bibliotek i zbiorów
zgodnie z wymaganiami nowoczesnego bibliotekarstwa naukowego,
prowadzenie prac naukowo-badawczych oraz prac bibliograficznych
i dokumentacyjnych, a tak e współudział w kształceniu studentów poprzez
prowadzenie zaj z przysposobienia bibliotecznego. Dyplomowani mieli te
doskonali kadr biblioteczn oraz organizowa praktyki dla studentów
bibliotekarstwa.
7
Skoczylas W.: Bibliotekarze dyplomowani: kwalifikacje i uposa enie. „Informator bibliotekarza i
ksi garza”. 1963, s. 168.
Rozporz dzenie z 13 wrze nia 1961 roku w sprawie uposa enia pracowników szkół wy szych, Polskiej
Akademii Nauk i jej placówek naukowych. Dz. U. nr 43, poz. 225.
9
Ustawa z 5 listopada 1958 roku, op.cit.
8
294
Wiesława Gmiterek
W my l art. 131 Ustawy o Szkołach Wy szych starszych kustoszy
i kustoszy mianował minister, a pozostałych bibliotekarzy dyplomowanych
(adiunktów i asystentów) rektor za zgod ministra. Umowy o prac ze
wszystkimi zawierał rektor. W inny sposób regulowała spraw mianowania
bibliotekarzy dyplomowanych Ustawa o Polskiej Akademii Nauk10. Tutaj
nominacje kustoszy powierzono instancji wy szej, a adiunktów i asystentów instancjom ni szym.
Jednym z pierwszych, który zabrał głos w sprawie bibliotekarzy
dyplomowanych, ich
egzaminu, uprawnie i zada był Ryszard
Przelaskowski. W swoim artykule w „Bibliotekarzu” zauwa ył, e
„utworzenie tej kategorii bibliotekarzy jest niew tpliwym osi gni ciem
naszego zawodu i wa nym etapem w jego rozwoju”11. Innego zdania był
Henryk Adler. Miał w tpliwo ci do celowo ci utworzenia nowej grupy
pracowników i w swoim artykule - tak e w „Bibliotekarzu” stwierdził, e
„koncepcja tworzenia nowej, wa nej a wci jeszcze nieokre lonej grupy
bibliotekarzy dyplomowanych nie została przemy lana do ko ca”12. Bardzo
ciekawy głos w dyskusji zabrał te Tadeusz Bitner. Udowadniał w swoim
artykule celowo
utworzenia grupy bibliotekarzy dyplomowanych oraz
egzaminu bibliotekarskiego13.
W 1965 roku Komisja Egzaminacyjna dla Bibliotekarzy
Dyplomowanych podsumowała swoj działalno
w pierwszej kadencji.
Przewodnicz cym tej komisji był wtedy prof. dr Ryszard Wroczy ski, a jego
zast pc doc. dr Jan Baumgart14. Za ich czteroletniej kadencji do egzaminu
przyst piło 145 osób – nie powiodło si 32 kandydatom, 18 osób z egzaminu
zwolniono. Byli to przede wszystkim dyrektorzy, wicedyrektorzy i kustosze,
posiadaj cy dziewi cioletni sta pracy na stanowiskach b d stopie naukowy
doktora.
Sprawozdanie Komisji znowu wywołało dyskusj . Tadeusz
Krzy ewski w artykule w „Przegl dzie Bibliotecznym” zastanawiał si , czy
egzamin w dotychczasowej formie jest przydatny; okre lił go nawet jako
„szkolarskie obyczaje egzaminacyjne”15. Postulował, aby egzamin składał si
z trzech cz ci: a/ kolegialnej weryfikacji wykonywanych przez kandydata
prac specjalistycznych: edytorskich, bibliograficznych, organizacyjnych,
pedago- gicznych; b/ fachowej dyskusji na temat prac dokonanych oraz
zamierzonych w przyszło ci przy równoczesnym sprawdzeniu wiadomo ci
szczegółowych z dziedziny bibliotekoznawstwa; c/ egzaminu z j zyków
10
Ustawa z 17 lutego 1960 roku o PAN. Dz. U. nr 10.
Przylaskowski R.: Pragmatyka bibliotekarzy dyplomowanych. „Bibliotekarz”. 1962 nr 2, s. 38.
Adler H.: Bibliotekarze dyplomowani – grupa zawodowa czy specjalna słu ba naukowa. „Bibliotekarz”.
1962 nr 7/8, s. 206.
13
Bitner T.: Uwagi polemiczne o egzaminie dla kandydatów na bibliotekarzy dyplomowanych.
„Bibliotekarz”. 1962 nr 11/12, s. 328.
14
Skoczylas W.: Bibliotekarze dyplomowani: kwalifikacje i uposa enie. „Informator bibliotekarza i
ksi garza”. 1963, s. 168.
15
Krzy ewski T.: Bibliotekarz dyplomowany - fachowiec czy specjalista od wszystkiego. „Przegl d
Biblioteczny”. 1965 r. 33, z . 4, s. 304.
11
12
Bibliotekarze dyplomowani – wczoraj, dzi i jutro
295
obcych – mówił o takiej znajomo ci j zyków, która wystarczyłaby do
wst pnego opracowania ksi ek naukowych16.
Istotnym głosem w dyskusji nad miejscem bibliotekarzy
dyplomowanych w bibliotekach naukowych był artykuł Aleksandry
M ciszowej. Autorka szukała w nim odpowiedzi na pytanie: kim powinni by
bibliotekarze dyplomowani. Według niej, „jako pracownicy, którzy przez sw
praktyk , egzamin oraz osi gni cia tworz kadr
o najwy szych
kwalifikacjach - powinni zajmowa kierownicze i kluczowe stanowiska w
bibliotekach”17. Autorka proponowała, aby dyplomowani pracowali mniej, to
znaczy aby przysługiwał im np. jeden dzie w tygodniu wolny od
obowi zków słu bowych, a po wi cony uj tym w planie pracom naukowym.
Z kolei Zofia Przybyło-Walczakowa w swoim artykule
w „Rocznikach Bibliotecznych” stwierdziła, e „zaliczenie bibliotekarzy do
pracowników naukowo-dydaktycznych w szkołach wy szych było wyrazem
uznania ich wysokiej rangi w nowoczesnej organizacji nauki”18. Według
autorki, bardzo korzystne było to, e zdanie egzaminu na dyplomowanego
dawało mo liwo
uzyskania wy szego uposa enia czy prawa do 6tygodniowego urlopu.19.
Kolejne przepisy dla bibliotekarzy dyplomowanych i dyplomowanych
pracowników dokumentacji naukowej ukazały si w 1967 r. To wtedy wyszło
rozporz dzenie mówi ce o bibliotekarzach dyplomowanych i dyplomowanych
pracownikach informacji naukowej, okre laj ce warunki ich zatrudniania w
instytutach naukowo-badawczych, w PAN, a tak e w szkolnictwie wy szym.
Nie zmieniono niczego je li chodzi o komisje, nadal były dwie: dla
bibliotekarzy dyplomowanych i dla dyplomowanych pracowników informacji
naukowej.
Korzystn zmian dla bibliotekarzy dyplomowanych wprowadziła
Karta Praw i Obowi zków Nauczyciela z
1972 roku20. Wł czenie
bibliotekarzy do Karty dało im kilka zasadniczych korzy ci, m.in.: podwy k
płac, skrócenie dnia pracy do 6 godzin dziennie, zni ki kolejowe równie dla
współmał onków, prawo do dodatkowej powierzchni mieszkaniowej, prawo
do dodatków specjalnych za prac naukow oraz dodatki za prac
wykonywan w warunkach uci liwych dla zdrowia. Dyplomowani
najbardziej ucieszyli si oczywi cie z podwy ki płac, ale tak e ze skrócenia
im czasu pracy do 6 godzin dziennie. Było to dla nich szczególnie wa ne, bo
dzi ki temu mieli czas na prac naukow .
16
Ibidem, s. 220.
M ciszowa A.: Bibliotekarz dyplomowany, organizator czy naukowiec. „Przegl d Biblioteczny”.1968 r.
36, z. 3/4, s. 254.
18
Przybyło-Walczakowa Z.: Bibliotekarz dyplomowany w wietle prawa i praktyki. „Roczniki
Biblioteczne”. 1973 r. 17, s. 29.
19
Ibidem, s. 39.
20
Karta Praw i Obowi zków Nauczyciela z 27 kwietnia 1972 roku. Dz. U. 1982 nr 3, poz. 19.
17
296
Wiesława Gmiterek
Wró my jednak do egzaminów na bibliotekarza dyplomowanego.
W roku 1967 nowe przepisy21 zwi kszyły liczb osób, które mogły si
ubiega o zwolnienie z egzaminu na bibliotekarza dyplomowanego. Je li
bibliotekarz miał du y dorobek organizacyjny, naukowy i dydaktyczny –
mógł by zwolniony z egzaminu; oczywi cie o wszystkim decydowała
Komisja.
Nauka o bibliotece i informacji naukowej na bie co si rozwijała,
dlatego pod koniec lat 60-tych zaistniała konieczno wprowadzenia zmian
w programie egzaminu dla bibliotekarzy dyplomowanych. Nowe wymagania
weszły w ycie wraz z zarz dzeniem ministra o wiaty i szkolnictwa wy szego
z 1968 roku22. Teraz na egzamin pisemny składała si praca na jeden z sze ciu
tematów z zakresu bibliotekoznawstwa oraz streszczenie tej pracy w j zyku
obcym. Z kolei egzamin ustny obejmował 10 grup zagadnie , zwi zanych
m.in. z organizacj nauki i kultury w Polsce, funkcjonowaniem bibliotek
naukowych czy histori bibliotek w kraju i zagranic . Co ciekawe,
kandydatów obowi zywała te znajomo problematyki dotycz cej polityki
wewn trznej i zagranicznej Polski – i to była zupełna nowo . Ponadto na
egzaminie wymagana była znajomo dwóch j zyków obcych: w jednym
j zyku trzeba było stre ci wybrany przez egzaminuj cego tekst, w drugim
j zyku – nale ało odczyta i zanalizowa elementy potrzebne do opisu
bibliograficznego i katalogowego danego wydawnictwa. Wymagania
w stosunku do kandydatów na dyplomowanych zdecydowanie wi c wzrosły.
Egzamin na bibliotekarza dyplomowanego zmienił si zasadniczo
w roku 198323. Teraz cz
pisemna polegała na przygotowaniu (przed
egzaminem) pracy na temat wybranej przez kandydata specjalizacji. Temat
był wcze niej akceptowany przez Komisj Egzaminacyjn . Nast pnie prac
opiniowali dwaj recenzenci i dopiero, je li recenzje były pozytywne –
kandydat mógł przyst pi do egzaminu ustnego. Na egzamin ustny składały
si : a/ obrona pracy pisemnej; b/ sprawdzenie wiedzy z zakresu problematyki
organizacji nauki i kultury oraz roli i znaczenia biblioteki w yciu
społecznym; c/ sprawdzenie znajomo ci problemów bibliotekoznawstwa,
bibliotekarstwa oraz informacji naukowej; d/ cz
specjalistyczna
obejmuj ca zagadnienia wybranej specjalno ci bibliotekarskiej. Na egzaminie
ustnym kandydat dostawał trzy pytania: z cz ci ogólnej, z cz ci
specjalistycznej oraz z zagadnie podejmowanych w pracy pisemnej.
Egzamin w nowej formule trwał co prawda dłu ej, pozwalał jednak
kandydatowi na spokojne przygotowanie pracy pisemnej na podstawie
dost pnych ródeł i materiałów oraz na swobodny wybór specjalizacji 21
Rozporz dzenie Rady Ministrów z 22 kwietnia 1967 roku w sprawie warunków zatrudniania w
instytutach naukowo–badawczych w PAN i szkolnictwie wy szym bibliotekarzy dyplomowanych i
pracowników słu by bibliotecznej (...). Dz. U. 1967 nr 14, poz. 63.
22
Zarz dzenie Ministra O wiaty i Szkolnictwa Wy szego z dnia 12 czerwca 1968 roku w sprawie trybu
działania Komisji Egzaminacyjnej dla Bibliotekarzy Dyplomowanych oraz składania egzaminu
bibliotekarskiego. Monitor Polski nr 27, poz. 181.
23
Rozporz dzenie Rady Ministrów z 19 wrze nia 1983 roku w sprawie warunków zatrudniania oraz zasad
awansowania dyplomowanych bibliotekarzy i dyplomowanych pracowników dokumentacji naukowej w
szkołach wy szych. Dz. U. nr 57, poz. 256.
Bibliotekarze dyplomowani – wczoraj, dzi i jutro
297
najcz ciej tej samej dla egzaminu ustnego i pisemnego. Przede wszystkim
za kandydat maj c wi cej czasu nie musiał si tak stresowa jak przy
poprzedniej formie egzaminu.
Je li chodzi o j zyki obce nadal obowi zywała znajomo dwóch
j zyków. Nowo ci , która na pewno przypadła do gustu kandydatom, było to,
e egzaminy j zykowe mo na było zdawa w swojej uczelni, przed komisj
dla kandydatów na adiunktów.
Wraz ze zmienion form egzaminu nast piły zmiany w statusie
bibliotekarza dyplomowanego i dyplomowanego pracownika dokumentacji
naukowej. Zmiany te wprowadziła znowelizowana Ustawa o Szkolnictwie
Wy szym24, która umocniła pozycj zawodow bibliotekarzy, bowiem
zarówno bibliotekarzy dyplomowanych jak i dyplomowanych pracowników
dokumentacji naukowej wł czyła do grupy pracowników naukowodydaktycznych, ze wszystkimi tego konsekwencjami. Oznaczało to: wy sz
pensj , sze ciotygodniowy urlop, prawo do urlopu zdrowotnego oraz
mo liwo awansowania do funkcji dyrektora wł cznie. Jednocze nie jednak
w 1982 roku na skutek nowelizacji Karty Nauczyciela bibliotekarze
dyplomowani stracili skrócony czas pracy: 30-godzinny tydzie pracy
zamieniono na 40- godzinny.
Ch tnych do egzaminu na stanowisko bibliotekarza dyplomowanego
było coraz wi cej. W latach 1984-1987 do Komisji Egzaminacyjnej wpłyn ły
173 wnioski, spo ród których zwolniono z egzaminu 53 osoby.
W zdecydowanej wi kszo ci byli to dyrektorzy albo kierownicy bibliotek.
Wi kszo
z nich posiadała stopie naukowy doktora lub doktora
habilitowanego oraz du y dorobek naukowy w dziedzinie bibliotekoznawstwa
i informacji naukowej. W kadencji, o której mówimy (lata 1984 - 1987)
odbyło si 5 sesji egzaminacyjnych. Do egzaminu przyst piły 54 osoby, nie
zdało 925. Kandydatów na bibliotekarzy dyplomowanych na pewno przera ały
du e wymagania. Trzeba było wło y sporo wysiłku w przygotowania do
egzaminu – to trwało czasami nawet kilka lat, a płatny urlop z tego tytułu
nikomu si nie nale ał. Kandydat musiał ł czy prac zawodow z nauk czy
pisaniem pracy.
Wymagania wobec bibliotekarzy były wysokie nie tylko przed
egzaminem na dyplomowanego, ale i po nim. Dyplomowani podlegali
okresowej ocenie merytorycznej tak jak pozostali pracownicy naukowi
uczelni. Oceniano przede wszystkim ich prac naukowo–badawcz . I tak,
eby zosta starszym kustoszem dyplomowanym, trzeba było mie czteroletni
sta pracy na stanowisku kustosza i wykaza si opublikowanym dorobkiem
naukowym.
W tym okresie na łamach czasopism bibliotekarskich problem
bibliotekarzy dyplomowanych poruszali : Bolesław Howorka, Krystyna
Babiak, Jan Sójka i Artur Jazdon. W swoich artykułach zwracali uwag na
24
Ustawa z dnia 4 maja 1982 roku o Szkolnictwie Wy szym. Dz. U. 1982 nr 14, poz. 113.
Pidłypczak–Majerowicz M.: Sprawozdanie z działalno ci Komisji Egzaminacyjnej dla Bibliotekarzy i
Dokumentalistów Dyplomowanych w kadencji 1984–1987. „Przegl d Biblioteczny”. 1990 nr 1/2, s. 48.
25
298
Wiesława Gmiterek
niekonsekwencje prawne w ustawodawstwie dotycz ce statusu bibliotekarzy
dyplomowanych. Znowu od yła sprawa czasu pracy. Bolesław Howorka
podkre lał, i je li bibliotekarz szkolny, nie obarczony obowi zkami pracy
naukowo-dydaktycznej pracuje 30 godzin tygodniowo – to tym bardziej
bibliotekarz dyplomowany powinien mie obni ony tygodniowy wymiar
czasu pracy26.
Dyskusyjn spraw stała si te celowo zdawania dwóch j zyków
obcych. Artur Jazdon zauwa ył, e „trudno zrozumie pobudki, jakimi si
kierowano, zalecaj c kandydatom na bibliotekarzy dyplomowanych
i dyplomowanych pracowników informacji naukowej zdawanie egzaminów z
dwóch j zyków obcych, gdy na przykład pracownik naukowy, który obronił
doktorat i stara si o stanowisko adiunkta - zda musi przed komisj
uczelnian egzamin tylko ze znajomo ci jednego j zyka”27.
Z kolei Jan Sójka w swoim artykule „Przyczynek do dezintegracji
zawodu bibliotekarskiego” udowadniał, e przepisy prawne dotycz ce
wynagradzania bibliotekarzy dyplomowanych w ró nych bibliotekach s
niespójne, a mity o bardzo wysokich uposa eniach bibliotekarzy
dyplomowanych w szkołach wy szych s nieprawdziwe. J. Sójka
argumentował, e ze wzgl du na udział bibliotekarzy dyplomowanych
w realizacji programów dydaktycznych i badawczych nale ałoby da im
dodatkowe preferencje: oddzielny pokój do pracy, płatny urlop naukowy,
sta e zagraniczne, krótszy tygodniowy wymiar czasu pracy28.
Tymczasem Janusz Dunin dowodził, e „ci którzy zdobyli si na trud
osi gni cia stanowiska bibliotekarza dyplomowanego stanowi w wi kszo ci
najbardziej zwi zan z zawodem, najlepiej przygotowan i najwi cej
publikuj c grup , zajmuj c wi kszo
stanowisk kierowniczych”29.
Niepokoiła go niewielka liczba kandydatów zgłaszaj cych si na egzamin.
Bardzo wa nym głosem
w tocz cej si dyskusji był referat
Krzysztofa Migonia, ówczesnego
przewodnicz cego Komisji dla
Bibliotekarzy Dyplomowanych, wygłoszony na Konferencji Dyrektorów
Bibliotek Naukowych Szkół Wy szych 15 listopada 1989 roku. K. Migo
wskazał na konieczno
utrzymania egzaminu na bibliotekarza
dyplomowanego. Dowodził, e „bibliotekarstwo jako zawód twórczy
potrzebuje swojej elity. Zawody maj ce elity maj wysoki presti społeczny,
co z kolei wpływa na dobór adeptów do tych zawodów. Wysokiej rangi
zawodu bibliotekarza nikt nie da z zewn trz; rang te trzeba dopiero
wypracowa ”30.
Dyskusja m.in. na temat dalszego umacniania pozycji zawodowej
bibliotekarzy dyplomowanych została przerwana 1 wrze nia 1990 roku now
26
Howorka B.: Akty normatywne o bibliotekarzach dyplomowanych. „Bibliotekarz”. 1985 nr 2, s. 28.
Jazdon A.: Głos w sprawie egzaminu na dyplomowanego bibliotekarza i dyplomowanego pracownika
dokumentacji naukowej. „Bibliotekarz”. 1985 nr 6, s. 21.
28
Sójka J.: Przyczynek do dezintegracji zawodu bibliotekarskiego. „Bibliotekarz”. 1983 nr 4, s. 81.
29
Dunin J.: Jeszcze o bibliotekarzach dyplomowanych. „Przegl d Biblioteczny”. 1987 z. 3/4.
30
Migo K.: Czy i jak tworzy grup bibliotekarzy dyplomowanych: refleksje przewodnicz cego Komisji
Egzaminacyjnej (referat wygłoszono 15 listopada 1989 roku). „Bibliotekarz”. 1990 nr 8/ 9, s. 24.
27
Bibliotekarze dyplomowani – wczoraj, dzi i jutro
299
Ustaw o Szkolnictwie Wy szym. Zgodnie z nowymi przepisami, bibliotekarz
dyplomowany stracił status nauczyciela akademickiego. To wzbudziło
niepokój całego rodowiska, bo wi zało si m.in. z obni eniem rangi zawodu
bibliotekarskiego. To ta ustawa nieoczekiwanie obdarzyła kustoszy i starszych
bibliotekarzy uprawnieniami pracowników dydaktycznych. Dostali skrócony
czas pracy, do 6 tygodni wydłu ył im si urlop wypoczynkowy oraz otrzymali
prawo do rocznego urlopu zdrowotnego. Te przywileje do tej pory mieli tylko
bibliotekarze dyplomowani. Po wprowadzeniu nowej ustawy, jedyna ró nica
pomi dzy bibliotekarzami dyplomowanymi a cz ci dawnej słu by
bibliotecznej została zatarta – jedyna, bo zasadniczych ró nic finansowych nie
było ju od dawna.
Nowa
ustawa
postawiła
bibliotekarzy
dyplomowanych
w dwuznacznej sytuacji: z jednej strony nie znale li si oni w grupie
pracowników naukowo-dydaktycznych, z drugiej za mieli ich uprawnienia,
bo w ustawie napisano „je eli ustawa lub przepisy nie stanowi inaczej”31.
W lad za Now Ustaw o Szkolnictwie Wy szym poszła nowelizacja
przepisów wykonawczych dotycz cych bibliotekarzy dyplomowanych. 29
stycznia 1992 roku zacz ło obowi zywa rozporz dzenie Ministra Edukacji
Narodowej w sprawie warunków, jakie powinien spełnia kandydat na
bibliotekarza
dyplomowanego
oraz
dyplomowanego
pracownika
dokumentacji naukowej, a tak e zasad i trybu post powania kwalifikacyjnego
oraz trybu awansowania. Rozporz dzenie to z jednej strony obni yło
poprzeczk kandydatom na bibliotekarzy dyplomowanych, z drugiej za te
poprzeczk podniosło32. Od tej pory obowi zywał egzamin z jednego j zyka
obcego zdawany przed komisj powołan przez rektora danej uczelni.
Nieodzownym jednak warunkiem dopuszczenia kandydata do egzaminu stało
si
posiadanie opublikowanego dorobku naukowego z zakresu
bibliotekoznawstwa i informacji naukowej. Ten dorobek był oceniany przez
Komisj powołan przez Ministra Edukacji Narodowej. Dopiero po tej ocenie
kandydat mógł by dopuszczony lub niedopuszczony do egzaminu. Mógł te
by całkowicie zwolniony z egzaminu b d te z jego cz ci.
Nowa Ustawa o Szkolnictwie Wy szym oraz nowe przepisy
wykonawcze wywołały znowu dyskusj na temat statusu bibliotekarzy
dyplomowanych , ich miejsca, roli , zada i obowi zków w bibliotece.
W swoim referacie chciałabym zwróci uwag na niektóre z nich.
I tak Bolesław Howorka w swoim artykule zwracał uwag ,
e dyplomowani nie maj prawa do premii, nie okre lono ich prawa do nagród
- nie otrzymuj ich z puli przeznaczonej dla pracowników uczelni nie
b d cych nauczycielami akademickimi, nie nagradza si ich tak e ze rodków
przeznaczonych dla nauczycieli akademickich33.
Jan Sójka dowodził, e nowa ustawa jak adna poprzednia
skomplikowała status pracowników bibliotek uczelnianych: „dziel c zespoły
31
32
33
Ustawa z dnia 12 wrze nia 1990 roku o szkolnictwie wy szym. Dz. U. 1990 nr 65, poz. 385.
Gmiterek W.: Bibliotekarze dyplomowani po siedmiu latach degradacji. „Bibliotekarz”. 1998 nr 1, s. 12.
Howorka B.: Starszy kustosz dyplomowany kategoria s. „Bibliotekarz”. 1992 nr 2, s. 6.
300
Wiesława Gmiterek
na trzy wyra ne kategorie, obdzielaj c przywilejami osoby posiadaj ce tytuł
zawodowy magistra, ograniczyła ich d enia do uzyskania uprawnie
bibliotekarza dyplomowanego”34.
Ja tak e w 1998 roku wł czyłam si do tej dyskusji. Moim zdaniem,
ustawa nie przyczyniła si do podniesienia presti u zawodu bibliotekarza.
Wr cz przeciwnie, w bibliotekach naukowych powoli zanika grupa
bibliotekarzy o najwy szych kwalifikacjach35.
Zupełnie inne zdanie miał Julian Fercz. Polemizuj c z moim
artykułem stwierdził, e „bibliotekarze dyplomowani to pozostało po PRL-u
i panuj cych w nich stosunkach pracy”36. Proponował wi c, jako jedn
z trzech mo liwo ci, likwidacj
grupy zawodowej bibliotekarzy
dyplomowanych, poprzedzon wcze niej reform systemu ich kształcenia.
J. Fercz chciał, aby w wyniku tej reformy bibliotekarzy podzielono na trzy
grupy. Aby wej do grupy najwy szej bibliotekarz musiałby uko czy studia
magisterskie z bibliotekoznawstwa lub studia podyplomowe. Do tego
doszłaby praktyka – autor proponował dwuletni . Bibliotekarze nale cy do
tej najwy szej grupy byliby bibliotekarzami naukowymi, zast piliby wi c
bibliotekarzy dyplomowanych37.
Z kolei Anna Bogłowska zaproponowała likwidacj
grupy
bibliotekarzy dyplomowanych i podział pracowników bibliotek akademickich
na: kustoszy (i tu byliby bibliotekarze dyplomowani), bibliotekarzy oraz
asystentów bibliotekarza. Do ostatniej grupy nale eliby pracownicy z
wykształceniem rednim i podstawowym38.
Omawiaj c dyskusj tocz c si na łamach prasy bibliotekarskiej, nie
sposób jest nie wspomnie o kontrowersyjnym referacie Marii liwi skiej,
wygłoszonym na konferencji w 1996 roku w Łodzi. Z referatu wynika, e
bibliotekarze dyplomowani nie prowadz adnej pracy naukowej, nie wł czaj
si w proces komputeryzacji bibliotek, nie chc by dyrektorami, mało tego nie chc te wykonywa prozaicznych czynno ci bibliotekarskich. Chc tylko
przywilejów i podwy ek. M. liwi ska zaproponowała, aby przesun
bibliotekarzy dyplomowanych do grupy nieuprzywilejowanej, czyli wydłu y
im czas pracy, skróci urlop i zmniejszy wynagrodzenie39.
Na tej samej konferencji w Łodzi Radosław Cybulski i Hanna
Kolendo dowodzili czego zupełnie innego. Podkre lali, e trzeba w ko cu
rozwi za problemy bibliotekarzy dyplomowanych, których wysokie
kwalifikacje zawodowe nie s nale ycie honorowane i nie stwarza si im
nale ytych warunków do prowadzenia prac naukowo-badawczych. Autorzy
stwierdzali, e elita bibliotekarska powinna wywodzi si przede wszystkim
34
Sójka J.: Status niektórych stanowisk w bibliotekach szkół wy szych. „Bibliotekarz”. 1991 nr 9, s. 7.
Gmiterek W.: op. cit., s. 10.
36
Fercz J.: O zb dno ci bibliotekarzy dyplomowanych. „Bibliotekarz”. 1998 nr 12, s. 9.
37
Ibidem, s. 10.
38
Bogłowska A.: Nie przedłu ajmy fikcji. Głos o statusie bibliotekarza. „Bibliotekarz”. 1997 nr 7/8, s. 21.
39
liwi ska M.: Bibliotekarska elita i pariasi: przygotowanie do zada i realizowane funkcje. [W:] Zawód
bibliotekarza dzi i jutro: materiały z konferencji (Łód , 15-16. 10. 1996). Warszawa 1997, s. 59-64.
35
Bibliotekarze dyplomowani – wczoraj, dzi i jutro
301
z bibliotekarzy dyplomowanych, poniewa nie ma lepszego sprawdzianu
najwy szych kwalifikacji ni egzamin na bibliotekarza dyplomowanego40.
Podsumowuj c dyskusj do roku 2000 stwierdzi nale y,
e ju
wtedy niektórzy dowodzili, e bibliotekarze dyplomowani s niepotrzebni ze
wzgl du na charakter ich prac w bibliotece. Z drugiej za strony pojawiały si
mocne głosy samych dyplomowanych domagaj cych si przywrócenia im
pełnego statusu nauczyciela akademickiego.
W roku 2000 pojawiły si cztery projekty Prawa o Szkolnictwie
Wy szym. Dwa z nich: projekt ministerialny oraz projekt zwi zkowy stały
si przedmiotem dyskusji w rodowisku bibliotekarskim. Oba dokumenty
w kwestii statusu bibliotekarza dyplomowanego ró niły si zasadniczo.
W projekcie ministerialnym dyplomowani odzyskuj status nauczycieli
akademickich, jaki posiadali od 1962 roku, a który odebrała im ustawa z roku
1990. Dyplomowani podlega maj okresowym ocenom i post powaniu
dyscyplinarnemu. O tym projekcie pisze w swoim artykule Bolesław
Howorka41.
Z kolei J. Fercz opisuje w swoim artykule dwa projekty, ale popiera
projekt zwi zkowy, nad stworzeniem którego pracował42. W projekcie
zwi zkowym dyplomowani nie odzyskuj w pełni statusu nauczyciela
akademickiego. Ciekawostk w tym dokumencie jest fakt, e wprowadza on
zale no pomi dzy kwalifikacjami a wykonywan prac 43.
W styczniu 2005 roku do Sejmowej Komisji Edukacji, Nauki
i Młodzie y wpłyn ł projekt nowej Ustawy Prawo o Szkolnictwie Wy szym.
W tym projekcie bibliotekarze dyplomowani usytuowani s w ród nauczycieli
akademickich i podlegaj obowi zkom i uprawnieniom pracowników
naukowo-dydaktycznych.
Warto podkre li , e bez wzgl du na to jaka ustawa w danej chwili
obowi zuje, tak naprawd miejsce i rola bibliotekarzy dyplomowanych
w bibliotece akademickiej nie zmieniaj si . Ta grupa stanowi i stanowi
b dzie elit w tym zawodzie. To oni s w wi kszo ci dyrektorami bibliotek,
kierownikami oddziałów,
autorami referatów na konferencjach oraz
artykułów naukowych z zakresu bibliotekoznawstwa i informacji naukowej.
Przypadki bibliotekarzy biernych, mało kreatywnych, nie pracuj cych
naukowo s rzadkie. Najcz ciej s to osoby odchodz ce w najbli szym czasie
na emerytur .
W swoim referacie przedstawiłam miejsce i rol
bibliotekarzy
dyplomowanych wczoraj i dzi . Pozostaje jeszcze odpowied na pytanie: jakie
b dzie ich „jutro”, czyli jaka b dzie ich rola i miejsce w najbli szej
przyszło ci.
40
Cybulski R., Kolenda H.: Bibliotekarze dyplomowani – frustracje, oczekiwania, potrzeby, op. cit., s. 4958.
41
Howorka B. : Nad tekstem najnowszych przepisów Ustawy Prawo o Szkolnictwie Wy szym.
„Bibliotekarz”. 2000 nr 5, s. 3.
42
Fercz J.: Biblioteka uczelniania w nowym prawie o szkolnictwie wy szym. „Bibliotekarz”. 2000 nr 11, s.
11.
43
Ibidem, s. 11.
302
Wiesława Gmiterek
Kiedy ja zdawałam egzamin na bibliotekarza dyplomowanego,
profesor Krzysztof Migo bardzo trafnie powiedział, e głównym zadaniem
dyplomowanych była i jest praca naukowo badawcza. To oni powinni pisa
o tym, co si dzieje w ich macierzystych bibliotekach i o tym co posiadaj w
swoich zbiorach. eby mogli jednak to robi , nale y stworzy im sprzyjaj ce
ku temu warunki, przede wszystkim da wi cej czasu na prac naukow .
My l , e warto byłoby powoła zespół, który zaj łby si sprawami
wła nie tej grupy. Zespół mógłby sprawdzi , czym tak naprawd zajmuj si
bibliotekarze dyplomowani, czy ich wysokie kwalifikacje s nale ycie
wykorzystywane i czy maj zapewnione warunki do pracy naukowobadawczej. Mógłby równie opracowa przejrzyst struktur awansu
zawodowego. Chodzi o to, by zajmowane stanowisko pracy i wysoko
uposa enia odpowiadały kwalifikacjom i wykształceniu bibliotekarzy.
Bardzo niepokoj c spraw jest fakt, e w niektórych bibliotekach nie
ma bibliotekarzy dyplomowanych, co wi cej nie ma ch tnych do zdawania
egzaminu. A przecie dyrekcje bibliotek powinny swoj polityk kadrow
zach ca młodych, zdolnych ludzi do podnoszenia kwalifikacji. Wydaje mi
si , e w interesie całego rodowiska bibliotekarskiego jest, aby bibliotekarzy
dyplomowanych było coraz wi cej.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Barbara Bara ska-Malinowska
Politechnika Cz stochowska w Cz stochowie
Biblioteka Główna
[email protected]
Strategia w codziennej pracy bibliotekarza
Library management strategy
Abstrakt
Artykuł przedstawia problematyk funkcjonowania biblioteki z perspektywy strategii
zarz dzania jako czynnika ci le przekładaj cego si na jej codzienne działania. Wskazuje na
warto ci ukryte w kulturze organizacyjnej instytucji, wła ciwym doborze kadr, odpowiedniego
ich wykorzystania dla korzy ci codziennego funkcjonowania. Przybli a (w miar obiektywny)
obraz codziennej bibliotekarskiej profesji. Analizuje w jakim stopniu i w jakich obszarach
swojej codzienno ci bibliotekarz wykorzystuje swoj wiedz i do wiadczenie zawodowe a w
jakich ta sama codzienno zmusza go do kształcenia i doskonalenia swoich umiej tno ci.
Słowa kluczowe
biblioteki - organizacja i zarz dzanie; bibliotekarz - zawód; bibliotekarstwo
Abstract
The article presents the problem of library functioning in the prospect of management strategy
as a factor closely affecting its day-to-day activity. It shows the value of the institution
organizational culture, the proper choice of staff, their disposition in everyday activity;
presents (quite objectively) a picture of an ordinary librarian profession; analyses to what
extent and in what areas librarians make use of their knowledge and professional experience
but also the situation when the same job forces them to broaden their knowledge and develop
skills.
Key words
libraries - organization and management; librarian - a profession; librarianship
1. Wst p
Na jednym z warsztatów szef polskiego oddziału pewnej
mi dzynarodowej korporacji tak rozpocz ł dyskusj o potrzebie zmian:
„Mamy ci gle jeszcze pierwsz pozycj na rynku. Ale nasza pozycja
jest gorsza ni trzy lata temu, konkurencja bardzo wyra nie zwi kszyła swe
udziały w rynku. Nasza stopa zysku jest zdecydowanie ni sza ni dwa lata
temu, a nasze koszty zdecydowanie wzrosły. Jeste my zbyt
zbiurokratyzowani, nie mamy przejrzystej wizji. Poziom motywacji jest za
niski, pracownicy s za słabo wci gni ci w sprawy firmy. Uwa am, e
potrzebujemy zmian – powa nych i szybkich. O tym chciałem z wami
porozmawia podczas tych warsztatów.”1
I chocia przytoczona sytuacja odnosi si do firmy generuj cej zyski,
a zatem pozornie nie maj cej nic wspólnego z instytucj non-profit, z jak
łatwo ci przenie j mo na na nasz grunt działania.
1
Chełmi ski D.: Wizja z konferencji, konferencja z wizj . „Personel”. 2004 nr 9, s. 104-108.
304
Barbara Bara ska-Malinowska
Czy bibliotekarze potrafi z tak sam czujno ci dba o kondycj
swoich instytucji?
Czy ich sposób zarz dzania opiera si na koncepcji zarz dzania
przez jako , czyli nie ko cz cych si usprawnieniach doskonalenia si bez ko ca we wszystkich aspektach działalno ci w
celu zdobycia i utrzymania dobrego wizerunku biblioteki w
otoczeniu społecznym.
Celem referatu jest próba odpowiedzi na wy ej zadane pytania, jak
równie te postawione przez organizatorów konferencji:
w jakim stopniu bibliotekarze wykorzystuj w swojej codzienno ci
wieloletnie tradycje biblioteczne a tak e swoj
wiedz
specjalistyczn i do wiadczenie zawodowe ?
na ile s przygotowani do przemian kulturowych i cywilizacyjnych
w otoczeniu bibliotek ?
2. Istota skutecznej strategii działania
Dla instytucji - człowiek stanowi przyczyn działania. To cel jej
istnienia. W przypadku bibliotek działania te dotycz zarówno klientów
wewn trznych – pracowników bibliotek jak i zewn trznych – u ytkowników.
Istot powodzenia tak dla jednych jak i drugich jest otwarta dwustronna
komunikacja i mo liwo uczestnictwa w diagnozowaniu stanu obecnego oraz
tworzeniu wizji i strategii działania. Idea tworzenia kultury jako ci
w organizacjach si ga swoimi korzeniami do organizacji japo skich.
U podstaw tej idei le y przekonanie, i zarz dzanie nie polega na realizacji
pomysłów powstałych w głowach szefów r koma pracowników. Zarz dzanie
polega na tym, aby wykorzysta potencjał intelektualny wszystkich
pracowników organizacji.
Istota kultury jako ci to wła ciwe wykorzystanie ludzi. To oni potrafi
sprawi , e nawet kiepski system b dzie działał, a dobry upadnie. Jedynie
dzi ki poł czeniu wszystkich pracowników w jeden pot ny umysł,
organizacja jest w stanie stawi czoło ograniczeniom i gwałtownym zmianom
zachodz cym na współczesnym rynku. Potrafi si zmobilizowa i zjednoczy .
Wszystko rozpoczyna si w umysłach i potencjale ludzi, od nich nale y
rozpocz wszelkie działania. Jasno okre li kultur organizacyjn , która jest
w ka dej instytucji bez wzgl du na to, czy jej wiadomo istnieje w ród
personelu i władz, czy te nie. Kultura organizacyjna to niepisany kodeks
post powania, zbiór norm warto ci, zasad post powania realizowanych przez
pracowników. Jednak dopiero wówczas, kiedy nowe sposoby działania stan
si codzienno ci organizacji, b d norm post powania pracowników, znajd
odbicie w ich pogl dach, stan si cz ci kultury organizacyjnej wła ciwie
pojmowanej. Wtedy mo na mówi o instytucjonalizacji zmiany. 2
Maj c wyra nie nakre lony kierunek zmian mo na opracowa
strategi , która jest podstaw sukcesu danej organizacji. eby spełniła swoj
2
Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach: nowe i stare idee w zarz dzaniu bibliotek . Wydaw.
SBP, Warszawa 2004. (Nauka, Dydaktyka, Praktyka); t. 69, s. 63-66.
Strategia w codziennej pracy bibliotekarza
305
rol , nale y j mudnie wypracowa , wdro y w praktyce i udoskonala
w miar tego, jak szybko si starzeje. Na czym zatem polega istota skutecznej
strategii?
Skuteczno
polega na tym, aby tworzyła ona unikalno ,
odmienno , ró norodno instytucji i pozwoliła zarówno pracownikom jak i
odbiorcom usług wyra nie odró ni j od innych . Skuteczna strategia to taka
, która jest obecna w ka dym calu działania instytucji - to strategia znana,
wdra ana i stosowana przez ka dego pracownika. Nawet najlepiej
opracowana strategia – je li nie s w ni zaanga owani wszyscy pracownicy –
nie przyniesie rezultatów. W jaki sposób zatrzyma proces wypierania dobrej
strategii przez sprawy bie cego operacyjnego zarz dzania?
Nale y wbudowa w codzienno
zarz dzania zało one cele,
przedsi wzi cia i monitorowa wska niki ich realizacji. Systematyczno
pomiaru stopnia realizacji strategii wymusza na pracownikach przej cie od
poziomu intencji i dobrych pomysłów do poziomu rzeczywistych mierników.
One bowiem okre laj sprawno
działania instytucji oraz poziom
zadowolenia u ytkowników – odbiorców usług.
Cele i programy zawarte w strategii musz by mierzalne - czego nie
da si zmierzy , jest równoznaczne z tym, e nie da si osi gn . 3 Znakiem
współczesno ci i szybko post puj cych zmian jest fakt, e nowoczesne
strategie rozwoju bibliotek coraz cz ciej musz opiera si na podobnych
przesłaniach co strategie rozwoju regionów. Szczególnie silnie nale y
zabiega u władz samorz dowych, aby zwrócono uwag na funkcje, jakie
pełni biblioteka w regionie (np. centrum informacji regionalnej, wspieranie
małych i rednich przedsi biorstw, współpraca mi dzy sfer nauki
i gospodarki itp.). Nowe zadanie dla bibliotekarzy w obliczu zmian
dokonuj cych si po wej ciu Polski do struktur UE to cisła współpraca
z samorz dem lokalnym i regionalnym we współkreowaniu lokalnej
rzeczywisto ci. Wynika ona nie tylko z dobrej woli obustronnej współpracy,
ale zdeterminowana jest warunkami współczesnego rozwoju regionów. Dobra
strategia opracowana graficznie i rzeczywi cie realizowana jest bardzo wa na
i niezb dna przy staraniach o unijne fundusze, nad którymi nadzór sprawuje
samorz d regionalny. Musi by zgodna ze strategi rozwoju uczelni, miasta
i regionu. Aby jednak si gn po wspólne rodki finansowe, najpierw trzeba
co zaoferowa , czym si pochwali , zainwestowa we własne pomysły
i umiej tno ci, aby potem co otrzyma w zamian. Tak b dzie biblioteka
postrzegana w społeczno ci regionalnej, na ile ona sama potrafi wykreowa
swój wizerunek codzienno ci wiadczonych usług zgodnych ze zmieniaj cymi
si potrzebami tej grupy odbiorców.
3
Obłój K.: Strategia sukcesu firmy. PWE, Warszawa 2000, s. 32-35, 77-79.
306
Barbara Bara ska-Malinowska
3. Zmiany sposobu my lenia i systemu działania
Zdaj sobie spraw , e trafi tymi argumentami tylko do cz ci
audytorium. Dlaczego? Dlatego, e to, o czym mówi , wymaga zmian najpierw w sposobie my lenia, potem w sposobie działania. Zmiana
wprowadza zam t, obawy, zmusza do inicjatyw. Trudno wydosta si
z "gniazda" rutyny. Nie jest to wygodna płaszczyzna do startu ku nowym
celom; i ci wszyscy, którym zale y na zmianach, musz o takim zagro eniu
pami ta .
Warto zwróci uwag , e w bibliotekach współpracuj ze sob
przedstawiciele 2-3 pokole prezentuj cy zupełnie odmienne style, od ubioru
pocz wszy, poprzez etyk zawodow , styl zarz dzania, nastawienia do
nowych technologii, współczesnych wymaga u ytkowników, na planowaniu
własnego rozwoju zawodowego ko cz c.
Zrozumienie, w jaki sposób postrzegaj wiat ludzie z tych ró nych
grup, czego oczekuj i jakimi priorytetami si kieruj , mo e pomóc
w za egnaniu konfliktów i podejmowaniu wła ciwych decyzji personalnych.
Mo na zmieni niepo dane rutynowo wykonywane od zawsze nawyki
na inne. Mo na równie zmieni nawykowy, negatywny sposób my lenia
na inny. Wprowadzenie w ycie tych nowych zachowa to proces, który
jeste my zmuszeni co jaki czas kontrolowa . Jednak po wytrwałych próbach
osi gniemy stan nie wiadomej kompetencji, czyli skutecznie zast pimy stare
przyzwyczajenia nowymi. Nie zapominajmy o jednym. Mało jest wiedzie "co" i "jak" - do tego trzeba jeszcze chcie , mie motyw, osobisty motyw
do wprowadzania zmian. Je li uto samiamy si z placówk , w której
sp dzamy cz
ycia, a w jej przyszło ci dostrze emy równie swoj – to
bardzo dobrze. Najwa niejsze jest i tak to, czy ka da nowa umiej tno
podnosi nasz warto . I jak by nie była ona wysoka, zawsze mo e by
jeszcze wy sza. To wła nie satysfakcja z naszych własnych osi gni
popycha nas ku nowym celom.
Kilkuletnia praca w tym samym zawodzie czasami przeszkadza
w obiektywnej ocenie zawodowych rytuałów, procedur, nawyków czy te
ogólnej kondycji psychicznej całych zespołów pracowników. Dotyczy to nie
tylko bibliotekarzy.4 Jednocze nie da si zauwa y , jak coraz wi cej osób
rozumie, e prac nale y szanowa , e w kolejce stoi tylu ch tnych
z podaniem w r ce, gdy
mamy tylu bezrobotnych. Ta rzeczywisto
wymusza zmian postawy. Biblioteki ju funkcjonuj na innych zasadach.
Wpływ na zmiany ma komputeryzacja, nieustanna konieczno szkole ,
uczenia si nowych technik pracy, wzrost wymaga u ytkowników i presja
studentów zaocznych domagaj cych si czytelni otwartych w weekendy.
Wobec szybko nast puj cych zmian w otoczeniu bibliotek, warto
zastanowi si nad spraw organizacji pracy i podziału obowi zków w ród
pracowników. Czy lepiej jest, gdy ka dy wykonuje te same czynno ci, np.:
4
Kuczkowski M.: Klient w bibliotece - trudne wyzwanie? [W:] Czytelnik czy klient? (Toru 4-6 grudnia
2003 roku) [dok. elektr.] http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/kuczkowski.php.
Strategia w codziennej pracy bibliotekarza
307
wpisywanie do inwentarza, do bazy danych, obsługa prenumeraty,
wypo ycze mi dzybibliotecznych... itd. Czy mo e lepszy jest zwyczaj
typowego podziału obowi zków: jedna osoba zajmuje si ksi kami, druga czasopismami. Nale y podkre li , e ka dy model ma swoje wady i zalety.
Pierwsza forma wydaje si najwła ciwsza do stosowania w bibliotece, mo e
z małym wyj tkiem co do opracowywania haseł przedmiotowych. Jednak
najlepiej sprawdza si system "mieszany", tzn. co do zasady: ka dy ma swoj
działk , ale dla wi kszo ci czynno ci przeszkoli mo na wi cej ni jedn
osob , w razie czego zast puj c wła ciw . Model zast powalno ci jest
bardziej elastyczny i odpowiedni dla sprawnej organizacji pracy, natomiast
bilans nakładów i efektów nale y kontrolowa na bie co.
Inn pozytywn zmian w organizacji pracy jest cz sta praktyka
powoływania do realizacji poszczególnych zada
specjalnych zespołów
zadaniowych, zło onych z osób dobieranych na zasadzie ich kompetencji.
Dobrym rozwi zaniem jest np. zespół mieszany, który mo e składa si
z konsultantów z zewn trz, jak równie tzw. konsultantów wewn trznych –
pracowników biblioteki. Maj oni ró ne role do odegrania w procesie
realizacji zadania. Konsultanci wewn trzni znaj bibliotek doskonale, ale ich
wizja mo e by zdominowana poprzez pryzmat stanowiska, jakie zajmuj
w strukturze biblioteki i działu, w którym sp dzili wi kszo
ycia
zawodowego. Konsultanci zewn trzni nie znaj wielu szczegółów istotnych
dla tej wła nie biblioteki, ale maj inn wiedz , np. in yniersk czy
ekonomiczn i inne spojrzenie na dany problem. Uzyskanie rozs dnej
równowagi w takim zespole zapewni spójno koncepcji we wszystkich jej
aspektach. Ten model pracy zmusza ludzi do dyskusji, uczy kultury
zachowania si w dyskusji, umiej tno ci wyra ania swoich racji, słuchania
innych, analizowania i podsumowania dyskusji, pisania wniosków i składania
raportów. Innym sposobem poprawy organizacji pracy (dla lepszego
zrozumienia specyfiki poszczególnych działów) jest wymiana pracowników
pomi dzy działami. Zmiany na poszczególnych stanowiskach pracy,
a szczególnie w jego organizacji, ułatwiaj prac i bezpo redni obsług
klienta, ale tak e uczyni j mog bardziej atrakcyjn i ciekaw .5 Szczególnie
po dane s zachowania personelu zmierzaj ce do przezwyci ania
istniej cych, negatywnych stereotypów, utrwalonych w ród u ytkowników.
Konieczne jest d enie do budowania wizerunku instytucji przyjaznej
ludziom.
4. Partnerstwo bibliotekarz - u ytkownik
Na podstawie własnych do wiadcze musz stwierdzi , e praca
z u ytkownikami wymaga najwi kszych umiej tno ci. I chocia wielokrotnie
podejmowano t problematyk , uwa am, e zawsze jest aktualna, godna
uwagi i bardzo wa na, je li nie najwa niejsza dla biblioteki. Mówi o niej
5
Sokołowska-Gogut A.: Czy bibliotekarz to zawód dla ludzi przedsi biorczych? [W:] Przestrze informacji
i komunikacji społecznej, pod red.:M. Kocójowej. „Zesz. Nauk.UJ. Prace z Bibliot. i Inf. Nauk.”. 2004 z.
10, s. 239-240.
308
Barbara Bara ska-Malinowska
trzeba stale a udoskonala na bie co. Wiele bibliotek i bibliotekarzy w kraju
zweryfikowało swój sposób postrzegania codzienno ci w kontaktach
z u ytkownikami. Jednak pozostali i tacy, u których brakuje jeszcze nawet
wiadomo ci takiej potrzeby. Nie mo na sprowadzi relacji z czytelnikiem do
paru prostych reguł, które zawsze mo na zastosowa , a braki w ich
znajomo ci szybko uzupełni . Pracuj c z u ytkownikiem, nale y szybko
działa , umie odpowiednio reagowa , a niejednokrotnie wykaza si wiedz
z ró nych dziedzin, trzeba mie tak e wyczucie, intuicj i wol
współdziałania.
Nie zawsze zdajemy sobie spraw z tego, jak wielkie znaczenie ma
wygl d pracownika (ubiór), zachowanie si , (kontakt wzrokowy, sposób
mówienia, indywidualne odniesienie), asertywna postawa, komunikatywno ,
cierpliwo , umiej tno
mówienia i słuchania, ch
pomocy. Nawet
telefoniczne udzielanie informacji musi by przeprowadzone według
okre lonych zasad. Cenn metod osi gni cia po danych relacji z klientami
jest samodoskonalenie pracowników. Słu y temu: codzienna analiza własnego
post powania i korygowanie ewentualnych bł dów, poszerzanie wiedzy
i umiej tno ci przez czytanie najnowszej literatury fachowej pozwalaj cej
wykształci u pracowników, np. postawy asertywne. Asertywno
to
umiej tno
dochodzenia do kompromisu, nawi zywania współpracy,
wła ciwego prezentowania własnych pogl dów, taktownej polemiki,
zjednywania sympatii innych osób, budowania autorytetu. Ma to wpływ nie
tylko na presti placówki, ale i na wzrost czytelnictwa. Dyrektor biblioteki lub
kierownik działu mo e np. szczegółowo analizowa i doskonali relacje
pracownik - klient poprzez badania ankietowe, cz ste dyskusje i narady
z personelem na ten temat itp. Przeło eni powinni oczywi cie dba
o podwy szanie kwalifikacji zawodowych personelu, zach caj c do
podejmowania ró nych kursów i warsztatów (szczególnie zawieraj cych
programy rozwijaj ce umiej tno ci komunikowania si z lud mi).
Niestety, główn przeszkod w realizacji takiego programu s
finanse, jak równie brak odpowiedniej kadry instruktorskiej (w przypadku
mniejszych o rodków). Nie oznacza to jednak całkowitej niemo no ci
realizacji strategii proklienckiej. Niektóre biblioteki w kraju z takich szkole
ju
skorzystały. Bardzo interesuj cy projekt szkole
proklienckich
przedstawiła Bo ena Bednarek-Michalska w EBIB 3/2001. Projekt ten jest
bardzo ambitny, dostosowany przede wszystkim do potrzeb Biblioteki
Głównej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, ale prezentuj cy równie
program uniwersalny, mo liwy do wykorzystania przez wiele instytucji (nie
tylko bibliotecznych). Jak słusznie zauwa a autorka, do cech i zachowa
bibliotekarza, które negatywnie wpływaj na wizerunek biblioteki i z którymi
spotykamy si jeszcze na co dzie , nale y m.in. aroganckie traktowanie
czytelnika, pouczanie go, jakie jest jego miejsce w bibliotece, ton wy szo ci
w stosunku do niego, zbywanie go i brak cierpliwo ci, nieprofesjonalne
udzielanie informacji, brak dbało ci o poziom komunikacji, brak u miechu w
kontaktach z u ytkownikiem, brak kreatywno ci w rozwi zywaniu
Strategia w codziennej pracy bibliotekarza
309
problemów klientów, niech do wyj cia naprzeciw ich problemom, a tak e
brak dbało ci o stanowisko pracy i własny wygl d.6 Problemem jest
codzienno bezpo rednich współczesnych kontaktów z odbiorcami usług,
którzy s wymagaj cy, cz sto niecierpliwi lub po prostu nie „grzesz cy
kultur osobist ”. Wynikaj ce z tych powodów sytuacje konfliktowe
na drodze bibliotekarz - u ytkownik od zawsze były, s i b d nawet
w instytucjach, które dla swoich klientów zrobi wszystko, aby zechciał do
nich wróci jutro.
Sposobem na wypracowanie skutecznej metody unikania lub
rozwi zywania sytuacji konfliktowych s
warsztaty, treningi lub kursy
organizowane przez wyspecjalizowane firmy. Proponuj one szerok ofert
szkole dostosowan do potrzeb danej instytucji z zakresu efektywnej
komunikacji wewn trznej i zewn trznej osób i instytucji, kreatywno ci
pracowników, kontroli emocji, walki ze stresem, technik zewn trznego public
relations jako metody promocji i reklamy, pozyskiwania klientów
i utrzymywanie ich lojalno ci, sztuki prezentacji usług, narz dzi skutecznego
słuchania i poprawnego mówienia, technik negocjacji w pozyskiwaniu
funduszy dla bibliotek.
Dlaczego warsztaty szkoleniowe s moim zdaniem najskuteczniejsz
metod wypracowania ciekawych form pracy z u ytkownikiem? Uwa am, e
bezpo rednia mo liwo sprawdzenia swoich umiej tno ci poprzez testy
i specjalnie przygotowane wiczenia daje wiadomo
zmian, ale tak e
krytycznego spojrzenia na nas samych, nasze przyzwyczajenia, nawyki
i rutyn zawodow , któr mo na byłoby zweryfikowa . Ta forma daje tak e
wiadomo pewnych mechanizmów reagowania i technik post powania co
ma przeło enie na wi ksz kontrol i kształtowanie swoich relacji z klientami.
To tak e inspiracja do pracy nad sob , do zmiany w sposobie patrzenia na
ludzi i ich potrzeby. To wiadomo , e tak naprawd wiele zale y od nas.7
Umiej tne podej cie do potrzeb klientów jest najtrudniejszym
wyzwaniem, wymagaj cym wszechstronnej wiedzy, do wiadczenia
zawodowego, komunikatywno ci oraz du ej odporno ci na stres. Szczególnie
t ostatni cech trudno jest wypracowa i zachowa przez wiele lat.
Nawi zanie dialogu pomi dzy wewn trznym dostawc a wewn trznym
klientem stanowi pocz tek procesu tworzenia jako ci, ukierunkowanej na
klienta zewn trznego. Zatem podstaw uzyskania przez organizacj jako ci
na zewn trz jest stworzenie jej wewn trz. Niew tpliwie jednym
z wa niejszych zada
współczesnego funkcjonowania biblioteki jest
stosowanie filozofii równych szans wobec osób niepełnosprawnych. Filozofia
ta powinna opiera si nie na wyr czaniu tych osób w ich zadaniach, walce
o to by było im łatwiej, ale na takich działaniach, które mogłyby zrówna
6
Bednarek-Michalska B.: Proklienckie szkolenia bibliotekarzy BG UMK – projekt mened erski [dok.elektr.]
http://www.ebib.oss.wroc.pl.
7
Tekst opracowany na podstawie do wiadcze autorki zdobytych podczas warsztatów „Jak słucha , eby
inni chcieli do nas mówi . Jak mówi , eby inni chcieli nas słucha ” zorganizowanych w BG UMK w
Toruniu w grudniu 2003 r. Warsztaty prowadziła firma Progres Toru , Akademia Psychologii Biznesu
podczas ogólnopolskiej konferencji bibliotekarzy „Czytelnik czy klient”.
310
Barbara Bara ska-Malinowska
szanse tej grupie u ytkowników w dost pie do edukacji. Znacznie łatwiej
zadania te realizuj
instytucje, które maj architektur dostosowan
do obsługi osób niepełnosprawnych.
Czy jednak instytucje jeszcze do tego nie przystosowane mog zosta
wobec nich oboj tne? Powszechne jest przekonanie,
e bariery
w wiadomo ci s trwalsze i trudniejsze do pokonania ni bariery
architektoniczne. Najcz ciej odrobina dobrej woli i uwa nego wsłuchania si
w głosy tych rodowisk mo e spowodowa zmiany w regulaminach
udost pniania zbiorów dla tej grupy. I nie jest szczególnie wa ne, ile razy w
ci gu roku zadzwoni telefon, nadejdzie pro ba poczt e-mail od czytelnika
niepełnosprawnego, wa ne jest to, e ta wła nie biblioteka wiadczy takie
usługi i jest do nich przygotowana. To wiadczy o szacunku wobec osób
niepełnosprawnych i przekłada si na ogólny image biblioteki w otoczeniu.
Sprawna obsługa b dzie si wi za z konieczno ci dokształcania si
bibliotekarzy, aby lepiej zrozumie prac z osobami niepełnosprawnymi.
Wi kszo z nas nie posiada takich kwalifikacji i nie ma tak e cz sto adnego
do wiadczenia zawodowego w tym obszarze działa .
Biblioteki szkół wy szych w pierwszej kolejno ci słu społeczno ci
akademickiej, ale s tak e instytucjami publicznymi wiadcz cymi swoje
usługi ka dej innej grupie czytelniczej. Członkostwo Polski w UE to tak e
przemieszanie si ludzi wywodz cych si z ró nych kultur, pa stw
i narodowo ci podejmuj cych studia i prac w naszym kraju. Zadaniem
bibliotekarzy b dzie identyfikacja poszczególnych grup, ró nic w podej ciu
do wiedzy i nauki, a to zró nicuje ich sposób pracy i podej cie
do u ytkowników. Umiej tno ci komunikacyjne s tak samo cenne zarówno
w sferze prywatnej, jak i zawodowej. Im mniej nawet nie wiadomych barier
kontaktu b dziemy stawia , tym wi cej b dziemy czerpa rado ci
z obcowania z innymi, którzy oka si du o bardziej otwarci i przyja ni ni
do tej pory.
Najwa niejsze w codziennym funkcjonowaniu biblioteki nie jest to, e
bibliotekarze uwa aj , i robi wszystko aby u ytkownik czuł si w bibliotece
dobrze – lecz to, e chc zna reakcje i ocen samych korzystaj cych.
5. Podsumowanie
Problematyka codziennej pracy bibliotekarza zaprezentowana przeze
mnie nie wyczerpuje całej jej zło ono ci. Zamierzeniem moim było zwrócenie
uwagi na wybrane, codzienne sytuacje, z którymi spotykamy si w
bibliotekach. Istotna jest umiej tno prognozowania przyszło ci, jaka czeka
biblioteki, aby sprosta
zmianom w formie i sposobie udost pniania
i przekazywania informacji u ytkownikom. Prognozy mog wynika
z obserwacji zmian, jakie zachodz
w bibliotekach krajowych
i zagranicznych.
Obecnie, w dobie dynamicznych przemian, dokonuj cych si zarówno
w otoczeniu bibliotek akademickich, jak i w nich samych, najwi ksze
wymagania stawiane s przede wszystkim personelowi bibliotecznemu, który
Strategia w codziennej pracy bibliotekarza
311
przez cały okres swej aktywno ci zawodowej zmuszony jest
do permanentnego samokształcenia, rozwijania i doskonalenia swoich
profesjonalnych umiej tno ci. Aby sprosta tym wymaganiom i podoła
nowym zadaniom, współczesny bibliotekarz powinien posiada : zdolno ci
analityczne, umiej tno zarz dzania rozproszonymi zasobami, elastyczno ,
kreatywno , umiej tno samokształcenia i wprowadzania innowacji metod
pracy. W celu osi gni cia doskonało ci i profesjonalizmu w wykonywaniu
codziennych zada , bibliotekarz musi ł czy wieloletnie tradycje biblioteczne
ze swoj wiedz specjalistyczn i do wiadczeniem zawodowym. Ponadto, ze
wzgl du na dynamiczne zmiany zachodz ce w najbli szym otoczeniu
bibliotek i w nich samych, istnieje konieczno ustawicznego doskonalenia
zawodowego personelu bibliotecznego. Nie jest to zadanie łatwe i wymaga
wiele wysiłku, zarówno ze strony pracowników, jak i dyrekcji bibliotek.
Zwi zane jest ono z indywidualnymi predyspozycjami poszczególnych osób
i niejednokrotnie równie
z konieczno ci
przełamywania barier
psychologicznych.8 Dobrze wykształceni bibliotekarze, pracuj cy z pasj
zawsze zorganizuj wła ciw obsług informacyjn dla całej społeczno ci
akademickiej, wykorzystuj c nowe technologie komunikacyjne, dobieraj c
sprawnie wła ciwe ródła informacji dla zainteresowanych u ytkowników.
Oni maj te wiadomo i potrzeb monitorowania kondycji swoich
instytucji, nieustannie d c do usprawnie jej działalno ci.
Wa nym zagadnieniem jest te edukacja bibliotekarzy w kontek cie
potrzeb społecze stwa informacyjnego Unii Europejskiej. Aby sprosta
zadaniom jakie niesie członkostwo Polski w UE, musimy aktywnie
kreatywnie i otwarcie wspiera wspólne inicjatywy permanentnej poprawy
statusu zawodu bibliotekarza i dba o dobr kondycj bibliotek i ich zasobów
oraz technik i sposobów przekazu informacji.
Bibliografia
[1] Chełmi ski D.: Wizja z konferencji, konferencja z wizj . „Personel”. 2004 nr 9, s. 104-108.
[2] Zybert E.B.: Kultura organizacyjna w bibliotekarstwie: stare idee w zarz dzaniu
bibliotek . Wydaw. SBP, Warszawa 2004. (Nauka, Dydaktyka, Praktyka); t. 69, s. 63-66.
[3] Obłój K.: Strategia sukcesu firmy. PWE, Warszawa 2000, s. 32-35, 77-79.
[4] Kuczkowski M.: Klient w bibliotece-trudne wyzwanie? [W:] „Czytelnik czy klient? (Toru
4-6 grudnia 2003 roku)” [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/kuczkowski.php.
[5] Sokołowska-Gogut A.: Czy bibliotekarz to zawód dla ludzi przedsi biorczych? [W:]
Przestrze informacji i komunikacji społecznej, pod red. M. Kocójowej. „Zesz. Nauk. UJ.
Prace z Bibl. i Inf. Nauk.”. 2004 z.10, s. 239-240.
[6] Bednarek-Michalska B.: Proklienckie szkolenia bibliotekarzy BG UMK – projekt
mened erski [dok.elektr.] http://www.ebib.oss.wroc.pl.
[7] Piotrowicz G.: Bibliotekarz a u ytkownik-klient we współczesnej bibliotece uczelnianej.
[W:] Czytelnik czy klient? (Toru 4-6 grudnia 2003 roku) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/piotrowicz.php.
8
Piotrowicz G.: Bibliotekarz a u ytkownik-klient we współczesnej bibliotece uczelnianej. [W:] Czytelnik
czy klient? (Toru 4-6 grudnia 2003 roku) [dok. elektr.]
http://ebib.oss.wroc.pl/matkonf/torun/piotrowicz.php.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Stefan Kubów
Dolno l ska Szkoła Wy sza Edukacji TWP we Wrocławiu
Biblioteka
[email protected]
Warto ci zawodowe w bibliotekarstwie w opinii
bibliotekarzy i adeptów do zawodu bibliotekarskiego
Value of the profession as seen by present and future
librarians
Abstrakt
Ze wiadomo ci bibliotekarzy i adeptów do tego zawodu znika powoli prze wiadczenie o jego
słu ebno ci. Traktowany jest on jak wiele innych profesji. Z drugiej strony jest to jednak zawód,
którego istota polega na interaktywno ci, wiadczeniu usług i w znacznym stopniu na
oddziaływaniu wychowawczym. Ponadto osoby decyduj ce si na wybór tego zawodu godz si
na wykonywanie go za relatywnie ni sze wynagrodzenia, wi c jakby przedkładaj warto
samej pracy na rzecz innych nad zaspokojenie własnych potrzeb materialnych. Przedmiotem
analizy b dzie stosunek bibliotekarzy i studentów bibliotekoznawstwa do takich m.in. warto ci,
jak sama praca, wykształcenie, rzetelno
i sumienno , altruizm, pomocniczo ,
sprawiedliwo , uczciwo , zaufanie. Badania uka ró nice pokoleniowe w podej ciu do
warto ci oraz ró nice wynikaj ce z wykonywania zawodu i wyobra eniach o przyszłej pracy.
Słowa kluczowe
zawód bibliotekarza; warto ci zawodowe
Abstract
Both present and future librarians (students) seem to forget about the service nature of the job
and begin to treat it as any other profession. It is a profession, however, that is interactive,
service-oriented and educational. What is more, people choosing it accept low salaries, so they
seem to be more interested in the value of the job itself than satisfying their own material needs.
The paper analyses of librarians and librarianship students to values such as the job itself,
education, reliability and conscientiousness, unselfishness, helpfulness, fairness, honesty,
trustfulness. Research shows generation differences in attitudes towards values and differences
between people working already and those preparing for the job.
Key words
library profession; professional values
Definiowanie warto ci zdaniem W. Tatarkiewicza „jest niezmiernie
trudne, je li w ogóle mo liwe”1. Jednak jest to poj cie tak cz sto stosowane,
e niepodobna nie próbowa tego czyni . Na przestrzeni dziejów, najpierw
filozofii, potem innych dziedzin humanistyki, nagromadziło si ich zreszt
tyle, e dopracowano si ich typologii. G. Kloska ogólnie podzielił je na
relatywistyczne,
subiektywistyczne,
relacjonistyczne,
instrumentalne
1
Tatarkiewicz W.: Parerga. Warszawa 1978, s. 61
Warto ci zawodowe w bibliotekarstwie…
313
i kulturowe2. Z kolei M. Misztal podzieliła je na psychologiczne,
socjologiczne i kulturowe3.
Za przykład rozumienia warto ci z punktu widzenia psychologii
mo na przyj zdanie J. Maria skiego, według którego pod poj ciem warto ci
kryje si „to wszystko, co wi e si z pozytywnymi emocjami, co skupia
na sobie pragnienia i d enia człowieka, co uwa a si za wa ne i istotne w
yciu, godne po dania, na zdobyciu czego jednostce najbardziej zale y oraz
czego na co dzie poszukuje jako rzeczy cennej”4. Przykładem uj cia
socjologicznego jest definicja sformułowana przez W. Wi niewskiego, który
pisze, e warto to „czyje s dy jednostkowe czy zbiorowe o tym, co godne
po dania lub odrzucenia, a b d ce rezultatami warto ciowania opartego
na normach i zasadach, które s jego korelatami w obr bie danej grupy czy
kultury”5.
Wreszcie typowa definicja kulturowa: „Warto ci mo e by
nazwany element podzielanego systemu symbolicznego, który słu y jako
kryterium lub wzorzec do wyboru alternatywnych orientacji, w danej sytuacji
wewn trznie nierozstrzygni tych”6 .
Oczywi cie, to nie jedyna typologia warto ci, jak zna pi miennictwo
w tej kwestii, ale z punktu widzenia rozpatrywanego zagadnienia bardzo
przydatna. J. Szczepa ski udatnie zintegrował stanowiska socjologiczne
i kulturowe, w rezultacie czego nabrała ona cech uniwersalno ci.
W zaproponowanym przeze uj ciu przez warto powinni my rozumie
„dowolny przedmiot materialny lub idealny, ide lub instytucj , przedmiot
rzeczywisty lub wyimaginowany, w stosunku do którego jednostki przyjmuj
postaw szacunku, przypisuj mu wa n rol w swoim yciu i d enie do jego
osi gni cia odczuwaj jako przymus”7.
Jak wiadomo, warto ci nie funkcjonuj
pojedynczo, lecz
w wiadomo ci ludzi tworz si ich rozmaite układy i powi zania, co wiedzie
do tworzenia si systemów warto ci, na ogół o strukturze hierarchicznej. Na
to, jakie warto ci si na nie składaj , maj wpływ ró ne czynniki:
narodowo , czas, płe , religia, sytuacja yciowa, zawód i jego wykonywanie
itd.
Nale y zaznaczy , e zarówno warto ci, jak i zwłaszcza ich systemy,
zarówno w odniesieniu do jednostki ludzkiej, jak i zbiorowo ci, maj
charakter dynamiczny. W odniesieniu do jednostki wpływ na to ma głównie
proces socjalizacji i edukacji, a tak e szczególne do wiadczenia yciowe,
zwłaszcza te o charakterze traumatycznym8. O wiele wi cej czynników
ma wpływ na warto ci grupowe. S to przemiany kulturowe, ze wszystkimi
ich przyczynami i nast pstwami. Ich nast pstwem jest kształtuj ce si
2
Kloska G.: Poj cia, teorie i badania warto ci w naukach społecznych. Warszawa 1982.
Misztal M.: Problematyka warto ci w socjologii. Warszawa 1980, s. 17
Maria ski M.: Wprowadzenie do socjologii moralno ci. Lublin 1989.
5
Wi niewski W.: Wykształcenie w systemie warto ci społecze stwa polskiego. „Studia Socjologiczne”.
1988 nr 1.
6
Parsons T.: cyt. za: S. Marczuk: Badanie warto ci w socjologii: teoria i empiria. Rzeszów 1988, s. 196.
7
Szczepa ski J.: Elementarne poj cia socjologii. Warszawa 1970, s. 97-98.
8
Adamczyk G.: Warto ci społeczne w wiadomo ci młodzie y niemieckiej i polskiej: studium socjologiczne.
Lublin 2003, s. 29-33.
3
4
314
Stefan Kubów
w krajach najbardziej rozwini tych współczesne społecze stwo, okre lane
wielce wymownie jako „społecze stwo ponowoczesne”, „społecze stwo
ryzyka” czy „społecze stwo przemian warto ci”9. G. Adamczyk twierdzi,
e przemiany te s rezultatem relatywnie długotrwałego bezpiecze stwa
egzystencji, wojna bowiem wydaje si czym nie do pomy lenia, rosn cego
poziomu wykształcenia, upowszechnienia dost pu do mediów elektronicznych
oraz rosn cej mobilno ci społecze stw. Owo poczucie bezpiecze stwa
codziennej egzystencji sprawia, e ludzie zaczynaj ceni sobie subiektywne
„samopoczucie”, mniej za wa ne staj si jasne jeszcze w połowie minionego
stulecia pryncypia, tak istotne w sytuacji zagro enia egzystencji.
O prawdziwo ci tej tezy niech za wiadcz ci głe, wci niezadowalaj ce
próby redefinicji poj cia patriotyzmu.
O ile w sferze teorii mamy do czynienia z rozmyciem i zmienno ci
warto ci, o tyle w sferze praktyki społecznej zdaj si mie one charakter
bliski obiektywno ci lub raczej intersubiektywno ci. I co do istoty zgoła
niekwestionowalny. Intuicyjnie rozumiane s bowiem podobnie takie
warto ci, jak tolerancja, wolno , uczciwo , czy wykształcenie.
W dalszym toku rozwa a brane b d pod uwag warto ci społeczne,
czyli takie, które jednostki ludzkie respektuj w relacjach interpersonalnych.
Tak dzieje si bowiem
z lud mi wykonuj cymi ró ne zawody lub
pracuj cymi w tej samej organizacji.
Poj cie „warto ci zawodowe” pojawia si raczej w j zyku potocznym
ni naukowym i pojawia si niezwykle rzadko. W polskich katalogach
centralnych wyst puje tylko jedna pozycja ksi kowa, której tytuł zawiera ten
zwi zek frazeologiczny w tytule i dotyczy warto ci zawodowych nauczycieli
techniki. Kwerenda internetowa przyniosła jeszcze jedn publikacj na ten
temat, dotycz c warto ci zawodowych jako instrumentu samosterowalno ci
w pracy10.
W Internecie znale mo na ponadto warto ci zawodowe, jakie osi ga
w rezultacie edukacji uniwersyteckiej absolwent Collegium Medicum
w Bydgoszczy: altruizm, odpowiedzialno ,
yczliwo , współczucie
i prawo . Termin ten pojawia si te jako niezbyt szcz liwy synonim
poj cia „warto ci korporacyjne”, czyli warto ci, które albo stanowi element
kultury organizacyjnej albo strategii firmy11.
Warto ci zawodowe wyst puj te w zawodowych kodeksach
etycznych. W przyj tym w kwietniu 2005 r. przez władze Stowarzyszenia
Bibliotekarzy Polskich nie zostały one wyeksplikowane wprost, ale mo na je
znale w zawartych w nim wskazaniach. Np. zapis o niestawianiu interesu
osobistego nad interes publiczny wskazuje takie warto ci, jak altruizm
i ofiarno .
9
Tam e, s. 38-39.
Terelak J. F., Hys-Marty ska A.: Samosterowalno w pracy a dominuj ce warto ci zawodowe. „Studia
Psychologica”. 2004 nr 5.
11
Zob. np. Zybert E. B.: Kultura organizacyjna w bibliotekach: nowe i stare idee w zarz dzaniu bibliotek .
Warszawa 2004, s. 16-17.
10
Warto ci zawodowe w bibliotekarstwie…
315
Analiza
dost pnych
zestawie
warto ci
zawodowych
i korporacyjnych wskazuje, e i jedne i drugie nie zawieraj jakich warto ci
specyficznych dla danego zawodu lub organizacji. Zazwyczaj jest to
subiektywnie dobrany ich zestaw, który zdaniem zarz dów firm lub osób
wykonuj cych zawód sprzyja realizacji strategii firmy lub skutecznego
wykonywania pracy oraz wła ciwym relacjom mi dzyludzkim w ramach
firmy lub zawodu oraz mi dzy osobami wykonuj cymi zawód a ogółem
społecze stwa.
Np. zarz d firmy General Electric sformułował zestaw 12
nast puj cych warto ci przestrzeganych w firmie:
• uczciwo
• stwarzanie mo liwo ci
• energia/tempo działania
• wyobra nia
• brak barier
• komunikacja
• odpowiedzialno
• zró nicowanie
• praca zespołowa
• obsługa klientów
• gotowo do zmian
• szkolenie12
Z kolei firma Black Point podzieliła warto ci na 3 grupy: osobowe,
korporacyjne i aktualnie potrzebne. Do tych pierwszych zaliczono:
• rzetelno działania, oparta na wiedzy, uczciwo ci, solidno ci oraz
dotrzymywania zobowi za ,
• odpowiedzialno i gotowo do naprawy popełnionych bł dów,
• piel gnowanie estetycznego wizerunku.
Warto ci korporacyjne za to:
• nastawienie na realizacj potrzeb klienta,
• przywi zanie do jako ci oferowanych produktów i usług,
• partnerskie stosunki mi dzy pracownikami i zarz dem.
Warto aktualna wreszcie to „szczupłe my lenie jako warunek
efektywnego działania”13.
Lista warto ci zawodowych przywoływanego ju nauczyciela
techniki z powodzeniem oddałaby warto ci wa ne dla ogółu stanu
nauczycielskiego. Znajdziemy tu podmiotowo wychowanków w procesie
edukacji, uczciwo , tolerancj , uczenie si i doskonalenie zawodowe,
empatia i wiele innych14.
12
13
14
Ka mierczak J.: Rozwój pod własnym nadzorem. „Newsweek Polska”. 2005 nr 5, s. X.
www.blackpoint.pl/blackpoint.index.php?s=388:mu=8.
Piera ska J.: Warto ci zawodowe nauczycieli techniki absolwentów WSP w Opolu. Opole 1988.
316
Stefan Kubów
Nie trzeba dodawa , e nikt do tej pory nie podj ł próby zestawienia
warto ci specyficznych dla zawodu bibliotekarskiego, ani nikt nie wpisał
warto ci do planu strategicznego jakiejkolwiek biblioteki. W ka dym razie
odnosi si to do realiów polskich.
W tej sytuacji wybrano metod bada , która zwiastowała uzyskanie
miarodajnych wyników, zarówno w postaci skonstruowania listy warto ci
oraz swoistej ich hierarchii.
Zebrano mianowicie grup słuchaczy zaocznych i podyplomowych
słuchaczy studiów uzupełniaj cych i magisterskich (ł cznie 60 osób),
deklaruj cych si jako pracuj cy bibliotekarze i w rezultacie dyskusji
wypracowano jedena cie warto ci. Ten sam zabieg powtórzono w grupie 64
studentów stacjonarnych uzupełniaj cych studiów magisterskich, którzy
wyliczyli dwana cie warto ci. Dziesi spo ród nich si powtórzyło i po
jednoznacznym zdefiniowaniu u yto ich do bada preferencji. W ród tych,
które si nie powtórzyły, znalazły si tak zdawałoby si wła ciwa
bibliotekarstwu dokładno , uczciwo oraz empatia.
Grupy były do
homogeniczne, gdy chodzi o skład, wi c
zrezygnowano z dzielenia ich stosownie do dalszych zmiennych (wiek, płe ,
miejsce zamieszkania itd.)., które mogły ewentualnie wpływa
na dokonywane preferencje.
W celu zbadania hierarchii tych warto ci w ankiecie audytoryjnej
umo liwiono opowiedzenie si za najwy ej sze cioma z tych warto ci.
Uzyskane wyniki s zdumiewaj co podobne. W obu grupach
za najwa niejsz
warto
uznano niemal jednogło nie zadowolenie
u ytkownika, co wzi wszy pod uwag usługowy charakter pracy
bibliotekarza nale y oceni bardzo wysoko. Obie grupy zgodnie wysoko
postawiły wykształcenie oraz post p techniczny i innowacyjno . Pewne
rozbie no ci wyst puj w preferencji dobrej atmosfery w pracy oraz
zadowolenia z niej. To, e wy ej ceni je sobie pracownicy zgodnie
z psychologiczn teori warto ci nale y tłumaczy do wiadczanym ich
deficytem i zwi zan z tym potrzeb ich zaspokojenia.
Z kolei studenci wy ej ceni sobie bezpiecze stwo pracy, przez które
rozumie nale y brak zagro enia jej utraty, a w tym przypadku spodziewane
trudno ci w jej uzyskaniu. Studenci zdecydowanie wy ej stawiaj
doskonalenie zawodowe. Wpływa na to prawdopodobnie z jednej strony
naturalna w młodzie czym wieku ch uczenia si , z drugiej nieodczuwane
jeszcze obowi zki rodzinne.
Obie grupy zgodnie, cho w nieco odmiennych proporcjach, wy ej
stawiaj sukces firmy ni sukces własny. Z jednej strony jest to postawa
chwalebna, wiadcz ca o po danym w wielu profesjach altruizmie.
Z drugiej strony jednak pozwala mie obawy o ambicje zawodowe
bibliotekarzy i adeptów do tego zawodu. Zdaje si to potwierdza zgodne
stawianie na ostatnim miejscu pracowito ci. Czy by stereotyp o pracy
w bibliotece w ten sposób znalazł swoje uzasadnienie?
Warto ci zawodowe w bibliotekarstwie…
317
Podsumowuj c powy sze stwierdzi nale y, e zasygnalizowana
przez konferencj w 2003 r. problematyka warto ci zawodowych
w bibliotekarstwie15 jeszcze nie spowodowała oczekiwanego rezonansu – ani
w rodowiskach naukowych, ani w ród praktyków, w tym zwłaszcza przez
kadr kierownicz . W przeciwie stwie do organizacji komercyjnych nie
docenia si wci ich znaczenia w ukierunkowaniu (samosterowalno ci)
pracy bibliotekarzy oraz motywacji. Tymczasem zwłaszcza w zawodach
inteligenckich, wymagaj cych wysokich kwalifikacji i nieustannej refleksji
nad ich natur , a do takich nale y bibliotekarstwo, to samo zawodowa
i wiadomo warto ci wydaj si czym zgoła niezbywalnym.
Dlatego te problematyka ta, podobnie jak etyka zawodowa, powinna znale
si w programach kształcenia bibliotekarzy pod wspóln nazw „deontologia
bibliotekarska”. Próba skonstruowania listy warto ci dla potrzeb
zaprezentowanych bada dowodzi, e zarówno bibliotekarzom pracuj cym,
jak i adeptom do tego zawodu wiedza i dyskusja na ten temat odczuwana jest
jako bardzo potrzebna.
15
Kubów S. (red.): Bibliotekarz w wiecie warto ci. Wrocław 2003.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
Magdalena Karciarz
Dolno l ska Szkoła Wy sza Edukacji TWP we Wrocławiu
Biblioteka
[email protected]
Etyka w zarz dzaniu bibliotek - podstawowe pytania
Ethics in library management - basic problems
Abstrakt
Referat jest prób odpowiedzi na pytania zwi zane z etycznym aspektem zarz dzania
bibliotek , które powstaj w praktyce jej funkcjonowania. Rola etyki w bibliotekarstwie jest
szeroko dyskutowana, przy czym obok tradycyjnych pyta pojawiaj si nowe problemy
i pytania. W referacie zwrócona zostanie uwaga na powinno ci deklarowane i realizowane
przez pracowników instytucji non-profit. Na ich zwi zek z etycznym, b d nieetycznym
post powaniem i odzwierciedleniem tych postaw w zarz dzaniu bibliotek . Tak e na konflikt,
który powstaje na linii szef-pracownik wyznaczany przez prawo do prywatno ci wg
pracowników i konieczno ich kontrolowania wg pracodawcy. Jakie warto ci stanowi o
istnieniu równowagi w tym zakresie? Dlaczego powstaj nadu ycia? Jakie zastosowanie w tym
zakresie ma Kodeks etyki bibliotekarza i pracownika informacji?
Słowa kluczowe
biblioteki - zarz dzanie; etyka
Abstract
The paper is an attempt to solve problems connected with the ethical aspect of library
management, appearing in practice. The role of ethics in the librarianship has been widely
discussed and new problems and questions have emerged beside the traditional ones. The paper
draws attention to declared and implemented duties of a non-profit organization staff. It
describes the influence of their ethical or unethical behavior on the library management, as
well as the conflict between the employer and employees based on the right to privacy versus
the need to monitor respectively. What values can introduce balance? Why are there corrupt
practices? How can the Code of ethics of a librarian and information worker be applied?
Key words
library management – ethics
Schemat zarz dzania obejmuje takie etapy jak: planowanie,
organizowanie, motywowanie i kontrolowanie. Refleksje teoretyczne maj na
celu przedstawienie tych dylematów etycznych, które powstaj w praktyce
funkcjonowania biblioteki. Ich wielostronno zmusza do zaw enia pola
rozwa a do problemów zwi zanych z zarz dzaniem personelem we
współczesnej bibliotece. Deklarowane i realizowane powinno ci pracowników
cz sto pozostaj ze sob sprzeczno ci, zwi zek pracowników z etycznym
b d nieetycznym post powaniem oraz odzwierciedlenie tych postaw
w działalno ci biblioteki to główne problemy poruszane w niniejszym
referacie.
Etyka w zarz dzaniu bibliotek – podstawowe pytania
319
Nazw „etyka” oznacza si :
1. teori powinno ci moralnej;
2. teori faktycznie uznawanych w okre lonym rodowisku społecznym
(etos), a cz sto tak e praktykowanych w nim norm moralnych
post powania (moralno );
3. prze wiadczenia i praktyki moralne danej społeczno ci i jej
poszczególnych przedstawicieli1.
Etyka zawodowa natomiast okre la zespół norm wyznaczaj cych
okre lone obowi zki moralne zwi zane z wykonywanym zawodem
i społecznymi stosunkami zawodowymi2.
Nikogo ju nie dziwi wprowadzanie do ró nego typu instytucji
programów etycznych. Biblioteki reaguj c na zmiany zachodz ce
w zarz dzaniu, równie realizuj projekty maj ce na celu kodyfikacj norm
etycznych niezb dnych w ich działalno ci. Programy etyczne maj na celu
ujednolicenie zasad moralnych wyznawanych przez poszczególnych
pracowników zatrudnionych w danej placówce. Zasady te kształtuj si
w procesie do wiadcze ludzi wykonuj cych powierzone im obowi zki lub s
wynikiem polityki opracowanej przez dan instytucj . Na program etyczny
składa si :
1. sformalizowany kodeks zawieraj cy standardy etyczne;
2. szkolenia, na których ze standardami tymi zapoznawani s wszyscy
pracownicy;
3. komórka etyczna, której zadaniem jest monitoring przestrzegania
zasad etycznych i ich ci głe doskonalenie3.
Tak skonstruowane programy etyczne pełni funkcj zewn trzn
i wewn trzn . Ich funkcja zewn trzna polega na budowaniu i
podtrzymywaniu dobrego wizerunku organizacji wraz z rosn c
samo wiadomo ci wpływu oceny publicznej na działalno
instytucji.
Funkcja wewn trzna natomiast systematyzuje etyczny wymiar obowi zków
zawodowych, misji organizacji, oraz u wiadamia, e subiektywna ocena
post powania nie stanowi o profesjonalizmie gdy „etyczne post powanie jest
nie tylko kwesti wra liwo ci moralnej , ale tak e wiedzy”4. Ogólnym celem
programu etycznego jest: niedopuszczenie do nieetycznych zachowa , ich
wykrywanie, ujawnianie oraz korygowanie zgodnie z obowi zuj cymi
przepisami.
Prace zwi zane z projektem Kodeksu etyki bibliotekarza i pracownika
informacji wyznaczaj kierunek działa osób wykonuj cych ten zawód.
Według wskaza fundament warto ci moralnych okre laj cych współczesn
misj zawodu stanowi :
− ochrona warto ci intelektualnej;
− prawo do swobodnego wyra ania my li;
1
Powszechna encyklopedia filozofii, t. 3. Lublin 2002, s. 269.
Filozofia: leksykon PWN. Warszawa 2000, s. 121.
Lewicka-Strzałecka A.: Etyczne standardy firm i pracowników. Warszawa 1999, s. 66.
4
Tam e, s. 68.
2
3
Magdalena Karciarz
320
−
−
prawo do swobodnego dost pu do wiedzy, informacji i kultury;
przestrzeganie zasad neutralno ci w sprawach ideologii, ycia
politycznego i religii5.
Istotn rol w tym procesie stanowi osoba zarz dzaj ca bibliotek .
Zarz dzanie, kierowanie, kontrolowanie oraz ocenianie nale y do typowych
działa zawodowych mened era. Dlatego te mened er powinien by liderem
działa zgodnych z warto ciami etycznymi i prawnymi obowi zuj cymi
w danej organizacji. Osobowo osoby zarz dzaj cej bibliotek (lub inn
organizacj ) tworz
elementy składowe, ukształtowane w procesie
edukacyjnym oraz poprzez zdobywane do wiadczenie zawodowe.
W programach uczelni kształc cych przyszłych adeptów zawodu
bibliotekarza i pracownika informacji naukowej pojawiaj si przedmioty
obejmuj ce etyczne zagadnienia dotycz ce zarz dzania bibliotek . Rosn ca
wiadomo nowych pokole oraz zmiany, które zachodz w postrzeganiu
biblioteki jako instytucji wiadcz cej usługi nie niweluj problemów
wynikaj cych z nadu y pracowników bibliotek oraz nadu y instytucji
w stosunku do pracowników. Czy w programach studiów nie powinny znale
si przedmioty z zakresu filozofii, etyki, socjologii daj ce obraz przekształce
zachodz cych w społecze stwie?
Według projektu Kodeksu „biblioteki i o rodki informacji s
instytucjami zaufania społecznego, dla których naczeln dewiz jest dbało
o dobro publiczne we wszystkich kwestiach pozostaj cych w ich gestii”6.
Ju od pierwszego etapu pozyskiwania personelu zauwa y mo na
nieetyczne zachowania. Cz sto liczba ródeł rekrutacji zostaje ograniczona
do rekomendacji znajomych, a o przyj ciu nowego pracownika przes dzaj
osobiste „sympatie” kierownictwa. Przeprowadzenie rekrutacji i selekcji
pracowników jest procesem zło onym. Stanowi jeden z najwa niejszych
elementów wpływaj cych na skuteczne zarz dzanie bibliotek . Przygotowany
projekt Kodeksu Bibliotekarza i Pracownika Informacji okre la „podstawowe
zasady, które uznaje wi ce dla wszystkich przedstawicieli zawodu oraz
które identyfikuj misj społeczn i odpowiedzialno etyczn we wszystkich
rodowiskach jej wykonywania”7. Stanowi on cenne ródło porz dkuj ce
znacz ce oraz te subtelne ró nice wykonywanego zawodu. Szczególny nacisk
kładzie na charakter pracy, który stawia pracownika w słu bie u ytkownika,
traktuj c go z szacunkiem i staraj c si pozna jego potrzeby, zachowuj c
w swych działaniach bezstronno . Sk d wi c w bibliotekach grupy
czytelników uprzywilejowanych? Czy o sposobie obsługi czytelnika nie
stanowi osobiste sympatie? Jakie kroki nale y podj w celu ustanowienia
procedury obsługi czytelników, by czuli si traktowani na równych prawach
jakie im przysługuj ?
5
6
7
Kodeks etyki bibliotekarza i pracownika informacji: projekt. „Bibliotekarz”. 2004 nr 9, s. 3.
Kodeks etyki bibliotekarza i pracownika informacji: projekt. „Bibliotekarz”. 2004 nr 9, s. 4.
Tam e, s. 3.
Etyka w zarz dzaniu bibliotek – podstawowe pytania
321
Polskie prawo nie reguluje kwestii monitoringu w miejscu pracy.
Stwarza to warunki do nadu y ze strony pracownika oraz pracodawcy.
Pracownik biblioteki ma okre lony, zgodnie z umow , zakres obowi zków.
Pracodawca ma prawo do kontrolowania przebiegu ich wykonywania oraz
oceny ich efektywno ci. Gdzie ko czy si granica uzasadnionych czynno ci
kontrolnych? Gdzie zaczyna si
nieetyczna inwigilacja? Rozwój
nowoczesnych technologii umo liwia kontrolowanie zachowa pracowników.
Obserwuj c wydarzenia dotycz ce kradzie y w zbiorach specjalnych bibliotek
logiczne wydaje si
wprowadzanie technologicznych rozwi za
zabezpieczaj cych zbiory. Czy jednak takie działanie rozwi zuje problemy
zachowa
spowodowanych działaniami pracowników? Jak dba
o wiadomo i moraln odpowiedzialno pracowników w dbaniu o wspólne
dobro?
Bł dnym zało eniem jest, e istnieje mo liwo rezygnacji przez
pracownika ze swojej prywatno ci po przyj ciu do pracy. Zaciszne zaplecza
biblioteki cz sto stwarzały warunki przenoszenia ycia prywatnego na grunt
pracy. Rozs dnym kompromisem, który opiera si na etycznym post powaniu
zakłada, za ka dy ma prawo do prywatno ci. Przykładowo: pracownik, który
cz sto korzysta z Internetu w sprawach prywatnych, nie musi by karany lub
odsuwany całkowicie od korzystania z technologii. Okre lenie czasu, przez
jaki pracownik mo e korzysta z poczty elektronicznej, baz danych czy
Internetu rozwi zuje wiele niepotrzebnych sporów. Rzecz w tym, aby
odbywało si to w rozs dnych granicach i nie miało negatywnego wpływu
na wykonywane obowi zki słu bowe. Je eli zdania s dobrze realizowane,
a osoby korzystaj ce z usług biblioteki zadowolone, nie ma potrzeby
tworzenia sztucznych ogranicze , gdy te prowadz cz sto do demotywacji
pracownika. Pracownik wiadomy warto ci etycznych wynikaj cych z etyki
zawodu oraz przyj tego programu etycznego organizacji nie b dzie
nadu ywał danego mu zaufania. Kodeks etyki bibliotekarza i pracownika
informacji, który mo e by elementem składowym programu etycznego danej
palcówki, nie ma na celu tworzenia kolejnych sztywnych ram post powania
pracowników. Ma na celu zwi kszenie wiadomo ci wykonywanego zawodu
oraz odpowiedzialno ci społecznej z niego wynikaj cej. Cho Kodeks etyki
nie stanowi dokumentu o skutkach prawnych, jest on niezb dny dla
efektywnego funkcjonowania biblioteki.
Ilo problemów etycznych oraz próby ich rozwi zania wyznacza
kierunek bada istotnych dla całego rodowiska oraz kształtowania nowego
wizerunku bibliotekarza.
Bibliografia
[1] Powszechna encyklopedia filozofii, t. 3. Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, Lublin
2002.
[2] Filozofia: leksykon PWN. Wydaw. Naukowe PWN, Warszawa 2000.
[3] Lewicka-Strzałecka A.: Etyczne standardy firm i pracowników. Wydaw. IFiS PAN,
Warszawa 1999.
[4] „Bibliotekarz”. 2004 nr 9.
[5] Gasparski W., Dietl J. (red.): Etyka biznesu. PWN, Warszawa 1997.
BIBLIOTEKI NAUKOWE W
KULTURZE
I CYWILIZACJI
__________________________________________
Teksty referatów, wygłoszonych w czasie konferencji, publikujemy w postaci
przygotowanej przez Autorów. Dotyczy to tak e abstraktów. Wprowadzili my
jedynie niezb dne zmiany redakcyjne natury technicznej.