Monika A

Monika A. Murzyn, Krzysztof Gwosdz
Problemy rozwoju turystyki w zdegradowanym ośrodku miejskim. Przypadek
Chełmska Śląskiego
Dilemmas encountered in the development of tourism in a degraded town.
The case of Chelmsko Sląskie in Lower Silesia
Abstrakt: Na przykładzie przygranicznej, sudeckiej miejscowości autorzy weryfikują popularną tezę o
turystyce, jako dużej szansie rozwojowej dla wielu miejscowości trapionych bolączkami transformacji.
Wskazują na bariery przestrzenne, infrastrukturalne, strukturalne i mentalnościowe, podkreślając
dualny charakter większości z nich. Chełmsko Śl. potwierdza, że do rozwoju funkcji turystycznej nie
wystarczą duże walory, jednocześnie konieczne są działania inwestorów zewnętrznych, aktywność
lokalnych liderów oraz zmiana mentalności mieszkańców. Autorzy formułują ponadto propozycje
sposobów pokonywania istniejących barier.
Słowa kluczowe: rozwój lokalny, bariery rozwoju turystyki, obszary problemowe, Dolny Śląsk.
1. Wstęp
„Gdyby Chełmsko nie było tak straszliwie zaniedbane, byłoby cudowne. Obecnie robi
wrażenie miasta, które zaraz się zawali. A przecież spod wilgoci, odpadających tynków i okien
bez szyb, wyziera piękno i bogata historia”
C. Skała 2000
„Pomimo dramatycznych losów, które dotknęły miasteczka leżące na ziemiach dzisiejszej
Polski, kryją one zasoby o wartości na wagę złota. To złoto, dobrze policzone, zainwestowane i
pomnożone, może radykalnie odmienić szarość pejzażu kulturowego naszego kraju.”
W. Kosiński 2000
W wielu obszarach problemowych rozwój funkcji turystycznej widziany jest
jako główna a często jedyna szansa rozwoju. Nawet na terenach o przeciętnych
walorach
turystycznych,
słabym
zagospodarowaniu
i
złej
dostępności
komunikacyjnej, turystyka postrzegana jest często jako panaceum na wszystkie
lokalne bolączki (zob. np. Cater 1987, Wiliams i Shaw 1991, Andrew 1997). Rozwój
turystyki wymieniany bywa jako cel strategiczny w wielu strategiach rozwoju gmin,
powiatów i województw na terenie całego kraju.
Celem autorów, w oparciu o studium przypadku, jest konfrontacja tego,
popularnego w kręgach samorządowych, jak i akademickich przekonania, z
rzeczywistością małej miejscowości sudeckiej poprzez odpowiedź na następujące
pytania badawcze:
- Jakie są wewnętrzne i zewnętrzne uwarunkowania rozwoju turystyki w
peryferyjnym obszarze problemowym?
- W jakim stopniu potencjalnie duże walory turystyczne mogą stać się podstawą
gospodarki lokalnej?
- Jakie najistotniejsze bariery hamują, a nawet uniemożliwiają przekształcenie
istniejących walorów w produkt turystyczny?
Przedmiotem rozważań autorów jest położona w gminie Lubawka (woj.
dolnośląskie), w pobliżu granicy polsko-czeskiej (ryc. 1), miejscowość Chełmsko
Śląskie (do 1945 r. miasto Schömberg). Wybór powyższego przypadku uzasadniony
jest kilkoma istotnymi przesłankami. Chełmsko Śl. i okolice posiadają walory
turystyczne w skali regionalnej, a w niektórych przypadkach krajowej. Tradycje
turystyczne, sięgające w Chełmsku Śl. połowy XIX w., wzmocnione i rozwinięte w
pierwszej połowie XX w., zostały w okresie powojennym zmarginalizowane. Od
początku przemian ustrojowych w Polsce turystyka z powrotem postrzegana jest
jako istotna szansa rozwoju miejscowości. Chełmsko Śl. jest również interesujące z
1
punktu widzenia kulturowego i społecznego. Na terenie tym, po drugiej wojnie
światowej nastąpiła całkowita wymiana ludności, w ramach której rodzima ludność
niemiecka została zastąpiona migrantami z Polski południowej i wschodniej, o
zasadniczo innym sposobie życia i kapitale kulturowym. Na przykładzie Chełmska
Śl. prześledzić można szersze procesy rozwoju lokalnego zdegradowanych ośrodków
miejskich w oparciu o przyswojone, obce dziedzictwo kulturowe. Chełmsko Śl. jest
również znakomitym przykładem miejsca, gdzie duże walory turystyczne napotykają
na niemniej istotne bariery rozwojowe.
W celu obiektywnej i wszechstronnej oceny sytuacji w miejscowości i jej szans
rozwojowych, przeprowadzono rozmowy z większością liderów lokalnych (władze
gminy i sołectwa, organizacje pozarządowe, dyrektorzy szkół, proboszcz, miejscowi
przedsiębiorcy)
oraz
ankiety
wśród
mieszkańców miejscowości (próba 4%
populacji). Analizie poddano dokumenty
źródłowe
(uchwały,
plany
zagospodarowania
przestrzennego,
strategie
rozwoju, materiały promocyjne) w skali
miejscowości, gminy i powiatu, jak również
wizerunek Chełmska kreowany przez
historyczne
i
aktualne
przewodniki
turystyczne. Badania prowadzono w I
kwartale 2002 roku.
2. Zmienne koleje losu małego miasta
Chełmsko
Śl.,
liczące
2275
mieszkańców, jest obecnie największą wsią
Kotliny Kamiennogórskiej. Pomimo utraty
w 1945 r. praw miejskich, z punktu
widzenia historii, zachowanej struktury przestrzennej i funkcji, z wielu względów
może być nadal traktowane jako małe miasto.
Będąc udaną XIII w. lokacją, Chełmsko rozwinęło się szczególnie od czasu
przejścia we władanie zakonu cystersów (połowa XIV w.). Dzieląc losy regionu,
przeżywało okresy rozwoju (XIV w., XVI w.) oraz regresu, m.in. w czasie wojen
husyckich i wojny trzydziestoletniej. Druga połowa XVII w. była okresem bardzo
pomyślnym dla Chełmska. Wzniesiono nową, dużej klasy artystycznej barokową
świątynię parafialną (por. Ulanecki 1995), rozpoczęto budowę nowego ratusza,
zbudowano większość kamieniczek podcieniowych, wzorując je na kamienicach
bogatych kupców kamiennogórskich i jeleniogórskich (Staffa 1997). W 1707 r.
powstało nowe osiedle dla sprowadzonych z Czech tkaczy lnu tzw. Domy Dwunastu
Apostołów (Czerner 1973). Chełmsko stało się ważnym ośrodkiem produkcji i
handlu płótnem, sprzedawanym daleko poza granice Śląska. Wojny o Śląsk
pomiędzy Prusami a Austrią w latach 1740-1763 zakończyły okres prosperity
miasteczka. W 1780 r. pożar zniszczył górną pierzeję rynku, w 1793 r. miały
miejsce słynne strajki tkaczy spowodowane wysokimi cenami przędzy. W r. 1810 w
Prusach nastąpiła sekularyzacja zakonów, w konsekwencji której cystersi stracili po
wielu wiekach władzę w Chełmsku. Pierwsza połowa XIX w. to okres regresu
gospodarczego i początek stagnacji demograficznej miasta, co związane było z
powolnym upadkiem tkactwa chałupniczego. Miasteczko pozostało jednak lokalnym
centrum usługowym dla rolnictwa, żyjącym z niewielkich zakładów tkackich,
rzemiosła oraz z coraz liczniej odwiedzających je turystów i letników. Pod koniec
XIX w. Chełmsko uzyskało połączenie kolejowe z Krzeszowem, doprowadzono do
niego energię elektryczna i założono wodociąg. W okresie międzywojennym była to
malownicza miejscowość letniskowa, w której funkcjonowało kilka hoteli,
2
restauracji oraz małe muzeum. Dużą atrakcją były też lokalne przysmaki
kulinarne.1
W 1945 roku, wraz ze zmianą granic państwowych, miejscowość została
wyrwana z dotychczasowych niemieckich struktur politycznych, gospodarczych i
kulturowych, utraciła też prawa miejskie. Na tereny Dolnego Śląska napłynęli
polscy przesiedleńcy z kresów wschodnich oraz Podkarpacia. Nowi mieszkańcy
z trudem przyzwyczajali się do zastanych wartości kulturowych. Napływowa
ludność wiejska nie była cywilizacyjnie przygotowana do użytkowania
infrastruktury miejskiej, z przyczyn politycznych przez długie lata nie czuła się
związana z zamieszkałym przez nią obszarem, z pobudek ideologicznych była przez
rządzące elity nastawiana lekceważąco lub wroga do spuścizny kulturowej
poprzednich mieszkańców terenu. Podobnie jak w wielu innych miejscowościach
tzw. Ziem Odzyskanych kamienice i obiekty zabytkowe były bezkarnie
dewastowane, ze zrujnowanego obiektu często po prostu przenoszono się do innego,
jeszcze niezasiedlonego. Doprowadziło to m.in. do zawalenia kilku kamienic w
ścisłym centrum osiedla, przez co zeszpecona i przerwana została ciągłość
zabudowy. W r. 1957 spłonęła jedna z głównych atrakcji turystycznych, 6 z 7
zabytkowych domów tkaczy adamaszku tzw. Siedmiu Braci. Do lat osiemdziesiątych
XX w. właściwie nie budowano w Chełmsku nowych obiektów. Jakiekolwiek
remonty prowadzone były w zasadzie tylko przez władze publiczne, będące
jednocześnie w właścicielem większości nieruchomości na terenie gminy. Jedyną
większą inwestycją w Chełmsku była budowa szkoły (lata 80.), która
zapoczątkowała nową dzielnicę miejscowości tzw. Kolonię, poza starym centrum. W
l. 90. w dzielnicy tej zbudowano kilka ciekawych w formie i dobrze dopasowanych
do istniejącego otoczenia bloków mieszkalnych.
W okresie realnego socjalizmu, największymi pracodawcami w gminie
Lubawka, były dwie firmy przemysłowe posiadające swe filie w Chełmsku – Zakłady
Wyrobów Azbestowych “Gambit” oraz Zakłady Tekstylne “Watra”. Pierwsza z
firm przetrwała na rynku dzięki drastycznej redukcji kadr i zmianie technologii
produkcji. Druga, nie potrafiąc dostosować się do zmian w strukturze popytu na
wyroby tekstylne, uległa likwidacji. Dawne hale produkcyjne “Watry” w Chełmsku
są obecnie puste, dewastowane i okradane przez część miejscowej ludności.
Początek trzeciego tysiąclecia jest więc okresem bardzo trudnym dla
miejscowości – zdekapitalizowany zasób budowlany, bardzo wysoka stopa
bezrobocia (ponad 20 %), ogólna zła sytuacja ekonomiczna regionu. Jednocześnie,
koniec lat 90. przyniósł szereg cennych inicjatyw lokalnych, które konsekwentnie
realizowane mogą przynieść wiele pozytywnych zmian. Również brak inwestycji
przez wiele lat po wojnie, może obecnie stać się atutem miasta, o postaci
praktycznie nie zmienionej od czasu wojny i nie zeszpeconej sztampowym
budownictwem modernistycznym z lat 60. i 70. Kolejny raz prawdziwym zdaje się
być angielskie stwierdzenie “poverty is the best conservator”. Do dziś, pomimo
całkowitej wymiany ludności oraz degradacji i częściowego zniszczenia substancji
zabytkowej, Chełmsko zachowało swoisty genius loci, przypominając przywoływane
przez architektów wizje “idealnego, małego miasteczka”.
1
Przedwojenny przewodnik w następujący sposób zachwalał Chełmsko: “Schömberg jest jedną z najstarszych miejscowości
okręgu Landeshut - jest odzwierciedleniem prawdziwego średniowiecznego miasta. W jego centrum leży prawie kwadratowy,
łagodnie wznoszący się na południe rynek, który obsadzony jest okazałymi soczystozielonymi lipami. Północny i w dużej mierze
również południowy szereg domów prezentuje jeszcze swojskie, średniowieczne podcienia. Delikatnie szemrzące źródełko
głębinowe oraz słusznych rozmiarów posąg Św. Jana Nepomucena pod zielonym dachem z liści czterech, majestatycznych
kasztanowców zdobią jego środek. (...) Cisza i spokój minionych czasów rozchodzi się jeszcze dzisiaj po cichej chełmskiej
dolinie.” Landeshut und der Osten des Riesengebirges, 1906, Armin Werner’s Buch Druckerei, Landeshut. tłum. Anna Mendel
3
3. Szanse i bariery rozwoju turystyki w Chełmsku
Chełmsko, podobnie jak wiele ośrodków lokalnych w Polsce, utraciło w latach
90. dotychczasowe podstawy funkcjonowania. W nowej sytuacji ekonomicznej,
pojawiło się pytanie, jakie mogą być nowe czynniki rozwoju. Do najczęściej
wskazywanych w literaturze (np. Drobek, 1999, Górz i Kurek 1999, Turnock 2000)
należą: dążenie do wielofunkcyjności, agroturystyka i ekoturystyka, wykorzystanie
położenia w przestrzeni oraz odtworzenie tożsamości kulturowej. W kontekście
Dolnego Śląska podkreśla się szanse szerokiego wykorzystania walorów
naturalnych i położeniowych w kierunku gospodarki turystycznej w kooperacji z
Czechami i Niemcami (Winiarski 1999). Funkcja turystyczna uzyskała też
priorytetowe znaczenie w strategii rozwoju gminy Lubawka i powiatu Kamienna
Góra (2001).
Ujmując Chełmsko Śl. w kategoriach produktu turystycznego, należy
podkreślić, że produkt, który potencjalnie może być oferowany w Chełmsku składa
się zarówno z dóbr i usług kultury, walorów przyrodniczych oraz wartości
niematerialnych. Szczególnie atrakcyjny dla turystów jest doskonale zachowany
średniowieczny układ urbanistyczny z typowym śląskim rynkiem z podcieniowymi
kamienicami, unikalnym w skali kraju zabytkiem architektury przemysłowej – XVII
w. domami tkaczy (tzw. Dwunastu Apostołów) oraz barokowym kościołem
parafialnym – dominantą w malowniczej sylwecie miasta (ryc. 2). W promieniu kilku
kilometrów od miejscowości położony jest Krzeszów - jeden z najwybitniejszych
obiektów barokowej sztuki sakralnej w Polsce oraz Adrszpasko-Teplickie Skały–
unikatowe piaskowcowe formy skalne (ryc. 1). Ukształtowanie terenu sprzyja
turystyce rowerowej, a wraz z długością zalegania pokrywy śnieżnej umożliwia
uprawianie narciarstwa biegowego oraz zjazdowego. Istniejące walory nie są jednak
jeszcze tożsame z produktem turystycznym. Należy zatem postawić pytanie, jakie są
szanse i bariery przekształcenia powyższych walorów w produkt turystyczny?2
3.1. Położenie geograficzne jako bariera i szansa rozwoju
Pod wieloma względami położenie geograficzne Chełmska może być uznawane
za silny punkt sprzyjający rozwojowi turystyki. Region sudecki należy do obszarów
o dużej atrakcyjności turystycznej i najstarszych tradycjach gospodarki
turystycznej na obecnym terytorium Polski. Niemniej jednak to samo położenie w
przestrzeni generuje kilka istotnych barier, wśród których można wyróżnić lokalne i
regionalne bariery przestrzenne. Peryferyjne położenie miejscowości, w klinie
wciskającym się w terytorium Czech, jest dużą przeszkodą w rozwoju. Istotną
barierą są połączenia komunikacyjne. W weekendy dotarcie komunikacją publiczną
do Chełmska jest bardzo utrudnione, a jedynym dogodnym sposobem dostępu do
miejscowości jest własny środek transportu. Brak informacji turystycznej o
Chełmsku w pobliskim Krzeszowie (coraz dynamiczniej rozwijającym się centrum
pielgrzymkowym) przy położeniu miejscowości sprawia, że tylko niewielka część
turystów trafia bardziej na południe. Tymczasem bliskość Krzeszowa szybko i
niewielkim nakładem może być przekształcona w atut - tym bardziej, że ciekawy
architektonicznie kościół w Chełmsku, związany przecież historycznie z
Krzeszowem, posiada również łaskami słynący obraz, a źródełko na terenie
miejscowości uchodzi za lecznicze. Również przygraniczne położenie miejscowości z
istotnej bariery rozwoju, przekształca się w impuls rozwojowy, m.in. wskutek
otwarcia przejścia granicznego w pobliskim Okrzeszynie i zaawansowanym
staraniom o otwarcie kolejnego przejścia do Adršpachu.
Trudniejsze do przezwyciężenia są bariery regionalne. Chełmsko położne jest
peryferyjne w stosunku do głównych ośrodków generujących ruch turystyczny, we
względnej bliskości leży jedynie aglomeracja wrocławska. Barierą w skali
2
„Barierą jest sytuacja, w której uzyskanie określonych efektów wymaga zaangażowania środków finansowych, wysiłku
organizacyjnego lub czasu, znacznie przekraczających przeciętne w danych warunkach (Bariery rozwoju 1996).”
4
subregionalnej jest duża konkurencja ze strony znacznie lepiej rozwiniętych
sudeckich ośrodków turystycznych, zwłaszcza karkonoskich (Karpacz, Szklarska
Poręba). Ponieważ pozycja głównych ośrodków turystycznych w regionie wydaje się
niezagrożona, należy zastanowić się nad możliwością wejścia na rynek turystyczny,
a w szczególności znalezienia odpowiedniego produktu i stylu jego promocji, który
przyciągnąłby tutaj turystów w liczbie odpowiedniej by stworzyć podstawy
gospodarki lokalnej. Wymaga to znalezienia odpowiedniej niszy na rynku, tj.
zdefiniowania typu turystów, którzy staliby się potencjalnymi klientami. Zdaniem
autorów oprócz “krajoznawców”, z reguły nie przysparzających dużych dochodów,
potrzebne jest nastawienie na turystykę pobytową, w szczególności turystów z klasy
średniej. Chełmsko w tym zakresie ma szansę wykorzystania rosnącej mody na
turystykę ekologiczną (nature tourism) oraz turystykę kulturalną (zob. Dodd i van
Hemel 1999). Wymaga to jednak znaczących inwestycji w infrastrukturę
podstawową i towarzyszącą.
3.2 Infrastruktura turystyczna jako bariera
Przed drugą wojną światową, Chełmsko było dobrze rozwiniętą miejscowością
turystyczną, posiadającą m.in. dwa hotele, dwa pensjonaty, schronisko
młodzieżowe oraz tor saneczkowy (Staffa 1997, Antas i Kapołka 2001). Po drugiej
wojnie światowej tradycje gospodarki turystycznej zanikły. Istniejąca na terenie
gminy Lubawka baza turystyczna została uspołeczniona, zaś turystyka traktowana
była raczej jako forma nieodpłatnego wypoczynku dla mieszkańców, niż źródło
zarobkowania. Nie przykładano specjalnej wagi i staranności do utrzymania
istniejącej infrastruktury i jej rozwoju.
Obecnie istniejąca infrastruktura turystyczna w Chełmsku i okolicach w
żaden sposób nie przystaje do deklarowanej chęci przyciągnięcia większej niż
dotychczas liczby turystów. Dopiero w 2001 r. w Chełmsku, został otwarty pierwszy
hotel dysponujący 60 miejscami dobrym standardzie. W okolicy funkcjonuje kilka
gospodarstw agroturystycznych i kwater prywatnych. Brakuje natomiast oferty
gastronomicznej i innej, która pozwoliłaby na przedłużenie pobytu w Chełmsku
turysty. Mimo stosunkowo dużej liczby odwiedzających w sezonie letnim, w
centrum miejscowości turysta nie ma w zasadzie możliwości wydania pieniędzy.
Sprzedaż pamiątek prowadzi się w dwóch miejscach nie są one jednak stale
otwarte. Najczęściej zamknięty jest zabytkowy kościół parafialny, a stan techniczny
schodów na wieżę uniemożliwia jej wykorzystanie turystyczne. Rynek jest
zaniedbany i niezagospodarowany turystycznie. Co więcej, przez rynek lub w jego
bezpośrednim sąsiedztwie kieruje się cały ruch tranzytowy przez miejscowość, co
dodatkowo psuje jego atmosferę. Dopiero w ostatnim czasie podjęto próby zmiany
sytuacji wprowadzając małą architekturę oraz projektując zieleń. Szczególną
bolączką centrum jest brak bazy gastronomicznej (kawiarnia, restauracja), brak
toalet i parkingu. Braki te powodują, że większość turystów zatrzymuje się w
Chełmsku na zaledwie kilka minut koniecznych do zrobienia fotografii zabytkowego
zespołu domów tkaczy, nie zwiedzając pozostałych atrakcji miejscowości. Słabo
rozwinięta infrastruktura turystyczna jest zdaniem autorów jedną z dwóch
głównych barier rozwoju turystyki w Chełmsku.
3.3. Zabytkowy zasób: walor, ale i bariera
Chełmsko znajduje się wśród najciekawszych, lecz jednocześnie najbardziej
zaniedbanych zespołów urbanistycznych Dolnego Śląska. Zabytkowa tkanka jest w
dużej mierze zdekapitalizowana, wiele obiektów jest bliskich całkowitej ruiny.
Ogromny zasób jest więc jednocześnie wielkim problemem i obciążeniem dla
miejscowości, ze względu na trudności w zdobyciu funduszy na jego renowację.
Szacuje się, że pełne koszty rewitalizacji samego rynku i pierzei przyrynkowych
wynosiłyby ok. 16 mln zł (4 mln USD), co jest wartością znacznie przekraczającą
roczny budżet gminy Lubawka. Wobec faktu, że władze publiczne tylko w
5
ograniczonym stopniu mogą zapewnić środki na renowację zabytków, pojawia się
pytanie, kto i w jaki sposób ma je przywrócić do dawnej świetności. Rozwiązaniem
najbardziej korzystnym byłoby znalezienie odpowiedzialnych właścicieli lub zmiana
postaw obecnych użytkowników. Mimo możliwego scenariusza, w którym część
substancji zabytkowej może zostać wykupiona przez inwestorów z zewnątrz, nie
ulega wątpliwości, że to mieszkańcy winni stać się głównym podmiotem
rewitalizacji.3 Jednak większość mieszkańców ma inne poglądy, co do istoty odnowy
zabytków. Badani respondenci wprawdzie zauważają degradację tkanki miejskiej, i
obok wysokiego bezrobocia postrzegają ją jako główny problem miejscowości,
jednocześnie problem ten nie jest widziany jako sprawa, która powinna być
rozwiązana przez samych mieszkańców, lecz jako zadanie z założenia nałożone na
instytucje i osoby z zewnątrz (państwo, gmina, konserwator zabytków). Jest to
postawa odziedziczona po epoce realnego socjalizmu, na tzw. Ziemiach
Odzyskanych wzmocniona jeszcze przez poczucie obcości kulturowej. Omawiana
postawa do zabytków jest bowiem elementem szerszego zjawiska adaptacji do
zastanego tu dziedzictwa kulturowego (tab. 1).
Tab. 1. Ewolucja postaw w stosunku do przedwojennego dziedzictwa kulturowego
na tzw. Ziemiach Odzyskanych
Faza
I. wrogość,
i destrukcja
II. oswajanie,
adaptacja
III. przyswojenie,
rekonstrukcja
Sfera materialna,
Sposób użytkowania
Usuwanie symboli niemieckich,
Nieodpowiedzialne użytkowanie,
dewastacja
Dbanie o dziedzictwo z pobudek
utylitarnych, użytkowanie
Odpowiedzialne użytkowanie, dbałość,
opieka, inicjatywy zmierzające do
zachowania i odtworzenia
przedwojennego dziedzictwa
Postrzeganie dziedzictwa kulturowego,
wyznawane wartości
Obcość, nieprzyswajalność, chęć
degermanizacji,
miejsce tymczasowego pobytu
Obojętność, przyzwyczajenie, powolne
oswajanie
Mała ojczyzna, identyfikacja, ciekawość
przeszłości,
chęć odnalezienia straconej lub zatartej
symboliki, włączenie jej we własny system
wartości
Źródło: opracowanie własne na podstawie Mazur (2000), rozwinięte.
Czynnikiem przyspieszającym adaptację społeczności jest prowadzona przez
władze gminy polityka zachęcania do wykupu kamienic przez ich dotychczasowych
lokatorów na bardzo preferencyjnych warunkach. Już obecnie łatwo w Chełmsku
zidentyfikować budynki w całości wykupione przez lokatorów. W efekcie zakupu
często powstaje sprzężenie zwrotne: własność sprzyja większej dbałości,
wzmacniając identyfikację prowadzącą do jeszcze większej dbałości o nieruchomość
i jej najbliższe otoczenie. Dbałość o dobro prywatne przyczynia się jednocześnie do
podniesienia estetyki miejscowości jako całości, co sprzyja podniesieniu
atrakcyjności turystycznej.
Problem rewaloryzacji wiąże się również z ułomnością stosowanych w Polsce
rozwiązań prawnych dotyczących ochrony zabytków. Status zabytku oznacza duże
koszty dla właściciela chcącego utrzymać swoją własność we właściwym stanie. Z
drugiej strony osoba nie dbająca o zabytek i przyczyniająca się tym samym do jego
degradacji jest praktycznie bezkarna. Prowadzi to do paradoksalnej sytuacji, w
której z czysto ekonomicznego punktu widzenia korzystniejsze jest doprowadzenie
do zupełnego zniszczenia zabytku, a następnie odbudowanie go w formach
historycznych, niż ponoszenie dużych kosztów remontu autentycznej substancji.
Smutnym świadectwem tej prawidłowości, nie tylko w Chełmsku Śl., są walące się
budynki opatrzone rdzewiejącą tabliczką “Zabytek pod ochroną prawa. Naruszanie
stanu surowo wzbronione.”
3
Pod pojęciem tym autorzy rozumieją nie tylko potrzebę kapitalnych remontów wielu obiektów, ale przede wszystkim
zapewnienie właściwego, ciągłego utrzymania zabytków.
6
3.4. Postawy mieszkańców: bariera czy też czynnik prorozwojowy?
W zakresie identyfikacji rozwoju funkcji turystycznej trzeba wyróżnić trzy
powiązane ze sobą elementy percepcji mieszkańców:
− związane bezpośrednio z postawą ku turystom i postrzegana rolą turystyki w
rozwoju miejscowości
− postawą ku dziedzictwu kulturowemu stanowiącemu rdzeń atrakcji turystycznej
(omówione powyżej)
− przejawianiem postawy aktywnej bądź pasywnej życiowo, chęci działania oraz
postawą ku działaniom wspólnym na rzecz miejscowości i dobra ogółu
mieszkańców
Turystyka
postrzegana
jest
przez
ankietowanych mieszkańców jako główna szansa
rozwoju miejscowości (ryc. 3). Wśród 44%
ankietowanych deklarujących chęć założenia
własnej firmy połowa wskazało na branżę
turystyczną. Równie pozytywnie postrzegani są
turyści, według mieszkańców przyczyniający się do
ożywienia miejscowość oraz stanowiący źródło
dochodów. Jednak samo pozytywne nastawienie
do turystyki nie przekłada się wprost na jej
faktyczny rozwój. Barierami ograniczającymi w
tym zakresie rozwój turystyki są w szczególności:
brak tradycji obsługi turystów wśród obecnych
mieszkańców Chełmska i związany z tym brak
wykwalifikowanego personelu do obsługi turystów.
Brak więc podstawowej wiedzy, w jaki sposób
turystyka może stać się źródłem dochodów.
Ryc. 3. Pożądane kierunki rozwoju miejscowości
według mieszkańców Chełmska Śl.
Kolejną barierą jest wysokie bezrobocie.
Generalnie
niski status materialny mieszkańców w
Fig. 3. Desired directions of development as
dużej
mierze
uniemożliwia
podejmowanie
appointed by inhabitants of Chelmsko.
jakichkolwiek większych inwestycji, również w
dziedzinie turystyki. Blisko związane z bezrobociem są postawy bierności i
rezygnacji, szczególnie widoczne i niepokojące wśród młodzieży. Miejscowe elity
wskazują na brak zainteresowania tej grupy przeszłością miejscowości oraz na brak
chęci bezinteresownego działania na rzecz miejscowości pomimo dysponowania
dużą ilością wolnego czasu.
Coraz większe zubożenie społeczności lokalnej wpływa również na
powstawanie negatywnego wizerunku miejscowości, psując jej atmosferę.
Tymczasem genius loci jest bardzo ważnym składnikiem Chełmska jako produktu
turystycznego. Mieszkańcy są przekonani, że o atrakcyjności miejscowości decydują
pojedyncze, najważniejsze obiekty (najczęściej wymienianie są domy tkaczy oraz
kościół parafialny), natomiast wydają się nie dostrzegać faktu, że dla przedłużenia
pobytu i utrwalenia pozytywnego wrażenia z wizyty w Chełmsku, ważny jest
pozytywny, całościowy wizerunek miasteczka w tym jego atmosfera (postrzegana
zresztą przez mieszkańców dość negatywnie). Mieszkańcy nie wierzą, że małymi
działaniami i skromnymi nakładami (kwiaty w oknach, odmalowana stolarka okien
i drzwi) można zaniedbanie przemienić w poszukiwaną przez turystę malowniczość.
Wiąże się to z problemem niechęci do kolektywnego działania na rzecz dobra
wspólnego, powiązanego częściowo z ogólną pasywną postawą przejawianą przez
mieszkańców oraz z karykaturalnym charakterem działań społecznych w
socjaliźmie. Niewielka grupa aktywnych działaczy Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju
Chełmska nie znajduje często wsparcia i zrozumienia wśród ogółu lokalnej
społeczności.
Możliwym sposobem przezwyciężenia obojętnych i negatywnych postaw jest
rozwój tzw. efektu naśladownictwa. Po pierwsze w zakresie upowszechnienia
7
pozytywnych wzorców zachowań w działaniach na rzecz miejscowości
(Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju Chełmska Śląskiego, szkoła). Po drugie, ważne
jest odniesienie sukcesu przez osoby, które zdecydowały się prowadzić
gospodarstwa agroturystyczne. Wreszcie, należy oczekiwać pozytywnych efektów
oddziaływania pobliskiego Krzeszowa, który dzięki wzrostowi liczby pielgrzymów
szybko zmienia się w lokalny ośrodek wzrostu. W tym względzie, projekt połączenia
Chełmska z Krzeszowem trasą rowerową prowadzącą po dawnym nasypie
kolejowym zasługuje na szczególną uwagę, jako inwestycja korzystna dla rozwoju
funkcji turystycznej w obu miejscowościach.
Istotną barierą rozwoju lokalnego na terenie tzw. Ziem Odzyskanych było
przez wiele lat poczucie braku bezpieczeństwa, identyfikacji z zastanym, obcym dla
nowych mieszkańców dziedzictwem kulturowym i krajobrazem. Po wielu latach,
kolejne pokolenia zaczęły uważać to dziedzictwo po trosze za swoje własne, warte
ochrony, renowacji, powód do dumy (zob. tab. 1). W tym świetle, pozytywnym
elementem sprzyjającym rozwojowi funkcji turystycznej byłoby wskrzeszenie
przedwojennych, specyficznych dla Chełmska tradycji. W oparciu o nie mogłyby być
przywrócone różnorodne atrakcje turystyczne, np. produkcja lokalnych
przysmaków - piwa, kiełbasek, pierników, tradycje kwater prywatnych i
pensjonatów, produkcja pamiątek, przejażdżki bryczką i saniami, podziwianie
malowniczych widoków z wieży kościoła parafialnego.
Osobną kwestią pozostaje problem powrotu do specyficznej atmosfery miasta,
być może bezpowrotnie straconej po drugiej wojnie światowej. Restytucja
przedwojennych tradycji z pewnością byłaby ułatwiona poprzez nawiązanie szerszej
współpracy z niemieckimi przesiedleńcami. Co więcej, próba nawiązania ściślejszej
współpracy miałaby niewątpliwie pozytywny wpływ na kształtowanie wizerunku,
mogłaby również ewentualnie pomóc w pozyskiwaniu środków na rewaloryzację
miejscowości. Niestety, kontakty pomiędzy ziomkostwem a obecną społecznością są
bardzo ograniczone. Obserwujemy również „rozminięcie się w czasie”
zainteresowania dziedzictwem tych ziem. Podczas gdy w Niemczech powoli odchodzi
pokolenie przesiedleńców z nostalgią wspominających dawny Heimat, w Polsce od
około dziesięciu lat odnotowuje się wzrost zainteresowania kulturą i zabytkami
regionu. Kluczem do wzajemnego zrozumienia i współpracy wydaje się być z jednej
strony akceptacja przedwojennego dziedzictwa przez obecnych mieszkańców, w
czym duża rola edukacyjna szkoły, ze strony niemieckiej docenienie starań o
odnowę miejscowości przy szczupłych środkach jakimi dysponuje obecnie
społeczność lokalna. Punktem startu może być pokazanie dawnym mieszkańcom
dobrze zagospodarowanego, obecnie niemiecko-polskiego cmentarza katolickiego,
na którym staraniem proboszcza i mieszkańców panuje ład i porządek. Okres po
1989 r. sprzyja, chyba po raz pierwszy od wielu lat, do przełamania wąskiego,
nacjonalistycznego spojrzenia na dzieje Śląska w stosunkach polsko-niemieckich.
Tym samym, porozumienie winno odbywać się na gruncie definicji dziedzictwa
kulturowego Chełmska w kategorii wspólnego dorobku cywilizacji europejskiej,
należącego zarówno do jego dawnych jak i obecnych mieszkańców. Chełmsko Śl.
mogłoby też być skuteczniej promowane w Polsce jako miejsce dziedzictwa
europejskiego, co nie jest bez znaczenia przy kurczącej się stale liczbie niemieckich
turystów sentymentalnych. Wprawdzie niemiecka turystyka sentymentalna nadal
jest ważną częścią ruchu turystycznego na obszarze Dolnego Śląska, należy jednak
liczyć się ze stałym zmniejszaniem się liczby tego typu turystów gdyż, jak
wspomniano, młodsze pokolenia przesiedleńców wykazują znacznie mniejsze
zainteresowanie pozostawionym tu dziedzictwem swoich przodków i przy wyborze
miejsca wypoczynku kierują się innymi kryteriami, przede wszystkim jakością
produktu turystycznego i modą.
8
3.5. Aktywność lokalnych liderów
Kluczem do sukcesu lokalnego w Polsce lat 90. niejednokrotnie okazywała się
aktywność lokalnych liderów. Zdolność samoorganizacji lokalnej społeczności jest
nie tylko świadectwem jej identyfikacji i przywiązania do miejscowości, ale i
podstawowym warunkiem wzrostu opartego na siłach endogenicznych (Reijnen
1987, Levai 1996, Gorzelak 1998). Na terenie Chełmska działają obecnie dwie
organizacje pozarządowe: Brama Lubawska, powołana w 1993 r. w celu
wszechstronnego rozwoju gminy Lubawka oraz Stowarzyszenie na Rzecz Rozwoju
Chełmska Śląskiego „Tkacze Śląscy”, założone w 1999 r. Obie organizacje mają
duże zasługi w zakresie działalności rozwijającej i promującej walory Chełmska.
Fundacja Brama Lubawska, ze względu na specyfikę pozyskanych środków PHARE,
obecnie mniej aktywna, skupiała się wcześniej na rozwoju infrastruktury oświetlenie miejscowości, remont jednej z lokalnych dróg, quasi-muzeum.
Stowarzyszenie „Tkacze Śląscy” koncentruje się na aktywizacji lokalnej
społeczności, organizacji imprez ożywiających i promujących Chełmsko (m.in. Dni
Chełmska, projekt międzynarodowego szlaku lnianego) oraz prowadzeniu galerii i
izby tkackiej. Pragnienie rozwoju miejscowości stanowi jednocześnie pole
nakładania się kompetencji i konfliktu interesów pomiędzy obecnymi tam
organizacjami pozarządowymi, co w rezultacie może doprowadzić do osłabienia ich
pozytywnego oddziaływania na miejscowość i powodować niespójność w kreowaniu
jej wizerunku. Generalnie, biorąc pod uwagę obecny układ polityczny w gminie,
należy wskazać, że jest on dla miejscowości korzystny. W przyjętej w bieżącej
kadencji strategii rozwoju gminy Lubawka problemy Chełmska znalazły się wśród
priorytetowych
obszarów
działania.
Wobec
zbliżających
się
wyborów
samorządowych, które odbędą się w zmienionej ordynacji wyborczej, niewiadomą
pozostaje realizacja tych postulatów przez nowe władze. Pozytywnym zjawiskiem
jest rosnące grono sympatyków Chełmska w Polsce i Europie oraz. tworzenie się
szerszych struktur na rzecz rozwoju miejscowości. Przykładem takich działań jest
projekt międzynarodowego szlaku tkackiego organizowany jako wspólne
przedsięwzięcie Stowarzyszenia na Rzecz Rozwoju Chełmska Śl., Zakładów
Lniarskich Orzeł w Mysłakowicach oraz Muzeum Tkactwa Dolnośląskiego w
Kamiennej Górze, na realizację którego pomysłodawcy starają się pozyskać środki
pomocowe Unii Europejskiej.
3.6. Status administracyjny jako bariera rozwoju
Istnieje powszechne przekonanie, że dla miejscowości, które były niegdyś
miastami, lekarstwem na wiele problemów byłoby odzyskanie praw miejskich. W
przeprowadzonych przez autorów badaniach ankietowych zdecydowana większość
respondentów (85%) opowiedziała się za odzyskaniem praw miejskich. Wskazywano
na następujące korzyści płynące z przywrócenia statusu miasta: większe fundusze
na rozwój, większe dotacje i subwencje (30% ankietowanych), samodzielność
finansowa, samorządność (22% ankietowanych), środki finansowe na renowację
zabytków (20%), większa ogólna dbałość o estetykę miejscowości (10%) oraz
stworzenie nowych miejsc pracy (15%). Uwidacznia się w tym zakresie rozdźwięk
pomiędzy życzeniami i wyobrażeniami mieszkańców nie znających dokładnie
realiów prawnych i ekonomicznych, a rzeczywistą sytuacją gminy oraz korzyściami
wiążącymi się ze statusem miasta. Samodzielność finansową dałoby bowiem jedynie
stworzenie odrębnej gminy, co w chwili obecnej jest mało prawdopodobne ze
względu na skromną bazę podatkową, układ sieci osadniczej oraz niechęć władz
centralnych do dzielenia istniejących gmin. Inną opcją byłoby stworzenie miasta,
nie jako samodzielnej gminy, ale jako jednostki pomocniczej w obrębie gminy
Lubawka. Status „ułomnego miasta” nie daje wprawdzie wymiernych korzyści
finansowych, natomiast można wskazać szereg przykładów (zob. Siemiński 1991,
Szmeja 1987), na to, że odzyskanie praw miejskich działa integrująco i aktywizująco
na lokalną społeczność, postrzegane jest jako wyróżnienie i otwarcie nowych
możliwości. Funkcja i status administracyjny mogą również stać się zalążkiem
9
innych funkcji miejskich. Pod względem rozwoju cech miejskich (ludnościowych,
funkcjonalnych, morfologicznych, infrastrukturalnych) Chełmsko zostało zaliczone
do 8 najlepiej rozwiniętych byłych miast śląskich (Drobek 1999), społeczność
lokalna mogłaby więc starać się o odzyskanie praw miejskich. Status miejski jest
zresztą dla Chełmska stanem niejako naturalnym, jednak wydaje się, że w chwili
obecnej, wskutek wymienionych wyżej uwarunkowań, kwestię odzyskania praw
miejskich należy odłożyć na przyszłość.
4. Wnioski
Pomimo zidentyfikowanych barier, turystyka może być istotnym czynnikiem
rozwoju Chełmska. Wobec niemożności oparcia rozwoju o funkcję administracyjną,
nikłych perspektyw funkcji przemysłowej oraz rolniczej, jak też malejącej roli
handlu przygranicznego, turystyka nie jest alternatywną ścieżką rozwoju, ale
koniecznością, jeśli ma się zatrzymać dalszą degradację społeczną i gospodarczą
miejscowości. Nie znaczy to, że turystyka będzie funkcją jedyną czy też dominującą,
lecz w oparciu o klarowną wizję rozwoju, branża ta może stać się filarem
wspomagającym rozwój innych typów działalności (gastronomia, rzemiosło, drobny
przemysł). Od istniejącego konsensusu, co do konieczności rozwoju turystyki do
rzeczywistych działań prorozwojowych droga wszakże daleka. Konceptualizując
możliwe ścieżki rozwoju funkcji turystycznej w Chełmsku, czy też szerzej ogólny
rozwój miejscowości, autorzy widzą cztery scenariusze: powolna degradacja,
stagnacja, umiarkowany rozwój (najbardziej realny), szybki rozwój. Który z nich
okaże się prawdziwy, zależy w równej mierze od egzo- jak i od endogenicznych
uwarunkowań. Wśród pierwszych, należy wymienić ogólne trendy jeśli chodzi o
kierunki i typy ruchu turystycznego wśród turystów zagranicznych i polskich.
Przykładowo, skupiając się na segmencie turystów z Zachodniej Europy zwłaszcza
Niemiec, ważne jest to, na ile Berlin i jego strefa metropolitarna staną się
regionalnym centrum gospodarczym i na ile wystąpią pozytywne efekty
rozprzestrzeniania (spread effects). Niebagatelne znaczenie ma rosnący udział
turystyki alternatywnej (por. Paesler, 1999). Również, sprzyjającym zjawiskiem,
obserwowanym od kilku lat jest wzrost turystyki objazdowej i pobytowej na wsi
wśród turystów zagranicznych, a więc w segmentach rynku, w których Chełmsko
może znaleźć swoją niszę. Warunkiem sine qua non wykorzystania tych tendencji
jest rozwój infrastruktury. Na ile zapoczątkowane ostatnio w Chełmsku zewnętrzne
inwestycje w branży okażą się sukcesem i znajdą naśladowców?
Jednocześnie nie można zaniedbywać endogenicznej ścieżki rozwoju. Tu
przede wszystkim ważna jest dalsza aktywność instytucji pozarządowych i
lokalnych liderów oraz edukacyjna rola szkoły. Istotą sprawy jest zmiana
mentalności mieszkańców, co jest niestety procesem długotrwałym. Pomocne w tym
mogą być wszelkie działania służące przeorientowaniu społeczności na turystykę –
mieszkańcy muszą widzieć korzyści z niej płynące i cel jej promowania. Sami
mieszkańcy mogą odegrać niepoślednią rolę w kreowaniu produktu turystycznego
poprzez, np. działania na rzecz estetyki miejscowości poczynając od otoczenia
własnego domu. Kwestia “postawienia na estetykę” jest jednym z ważnych
czynników powodzenia strategii rozwoju turystyki. Podobną myśl wyraża Kosiński
(2000) pisząc, że standardy zachodnioeuropejskie do których dążenie będzie
obowiązkiem Polski polegają właśnie na malowniczej, estetycznej prowincji,
stanowiącej kontrapunkt dla zatłoczonych metropolii. Ożywienie i upiększenie
miasteczek jest w tym procesie zjawiskiem kluczowym.
Jeśli wymienione dwie grupy czynników zaczną nakładać się na siebie, efekt
synergii spowoduje przyspieszenie rozwoju Chełmska. Jest to o tyle ważne, że
większość zidentyfikowanych w pracy barier może być przekształcona w atuty dotyczy to szczególnie infrastruktury oraz położenia geograficznego. Co więcej,
patrząc na konkurencyjność Chełmska w stosunku do innych ośrodków, przewagą
miejscowości są niewątpliwie już istniejące walory turystyczne, a szczególnie
unikalna tożsamość. Chełmsko nie musi kreować swojego produktu turystycznego
10
od podstaw, ma już lokalne symbole w oparciu o które stosunkowo łatwo byłoby
wykreować dobry, rozpoznawalny i sugestywny wizerunek (image). Istotnymi
elementami produktu turystycznego Chełmska mogą być atrakcyjne otoczenie,
spokój, niepowtarzalna atmosfera miejscowości przy jednoczesnej bliskości dużych
ośrodków turystycznych (np. Karpacz, Teplice n. Metuji). Tworzony wizerunek musi
być jednak wizerunkiem wspólnie kreowanym i rozpowszechnianym przez
wszystkich aktorów lokalnej przestrzeni (corporal identity), gdyż w dobie
intensywnej konkurencji miejsc jedynie spójne, przemyślane, konsekwentne
działania poparte dokładną analizą potrzeb rynku i posiadanego potencjału mogą
zaowocować pożądanym kierunkiem rozwoju.
Przemiany lat 90. wstrząsnęły większością małych miasteczek - niektóre
obudziły się z marazmu, inne popadły w jeszcze większą depresję. Chełmsko Śląskie
ma szansę by znaleźć się wśród tych pierwszych. Niejako symbolem obecnej
sytuacji miejscowości jest zegar na wieży kościoła parafialnego. Odnowiony
staraniem proboszcza i mieszkańców, po 50 latach przerwy znów wybija godziny,
trzeba go jednak często nakręcać.
Literatura
Andrew B., 1997, Tourism and the economic development of Cornwall, Annals of Tourism
Research, 24, 3, 721-735.
Antas A., Kapołka E., 2001, Chełmsko Śląskie/Schömberg, Chełmsko Śląskie.
Bariery rozwoju miast, 1996, Kraków: Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej
(maszynopis)
Cater E. A., 1987, Tourism in the least developped countries. Annals of Tourism Research, 14,
202-226.
Cęckiewicz W., Koncepcje, Projekty, Realizacje, Kraków.
Czerner O., 1973, Drewniane domy podcieniowe 12 apostołów w Chełmsku Śląskim,
Architektura, 3.
Dodd D., van Hemel A. (ed.), Planning cultural tourism in Europe. A presentation of theories
and cases, Boekman Foundation, Ministry of Education, Culture and Science,
Amsterdam 1999.
Drobek W., 1999, Rola miast zdegradowanych w sieci osadniczej Śląska, Państwowy Instytut
Wydawniczy, Instytut Śląski, Opole.
Gorzelak G., 1998, Regional and local potential for transformation in Poland, Regional and
Local studies, 14, European Institute for Regional and Local Development, Warsaw.
Górz B., Kurek W., 1999, Variations in the technical infrastructure and private economic
activity in the rural areas of Southern Poland, Geojurnal, 46, 231-242.
Kosiński W., 2000, Małe miasta w Polsce – Potencjał rozwojowy. Diagnoza i Prognoza, [w:]
Bogdanowski J., Holewiński M., Architektura i dobra kultury. Tożsamość i kontynuacja
tradycji, Wydawnictwo Strzecha, Kraków, 87-100.
Landeshut und der Osten des Riesengebirges, 1906, Armin Werner’s Buch Druckerei,
Landeshut.
Levai K., 1996, Co-operation between the Local Authorities and the Non-profit Sector, [in:]
Straussman J.D., Levai K. (ed.), Innovative Local Authorities, Budapest: Local Society
Research Group, 109-144.
Mazur Z. (red.), 2000, Wspólne dziedzictwo? Ze studiów nad stosunkiem do spuścizny
kulturowej na Ziemiach Zachodnich i Północnych, Instytut Zachodni, Poznań.
Paesler R., 1999, Alternative Tourism in Germany – A chance for the Incoming Tourism in East
Central and Eastern Europe? [in:] Wyrzykowski J (ed.), Conditions of the Foreign
Tourism Development in Central and Eastern Europe, Geographical Institute of the
Wroclaw University, Wrocław.
Reijnen J., 1987, The role of local authorities in fostering local initiatives, [in:] Local initiatives.
Alternativ path for development, Press Interuniversitaires Europaennes, Maastricht.
Siemiński J. L., 1991, Teraźniejszość i przyszłość byłych miasteczek, Wiadomości
Statystyczne, 9, 26-29.
Skała C., 2000, „Sudety część-środkowa. Praktyczny przewodnik”, Pascal, Bielsko-Biała.
Staffa M., 1997, Słownik geografii turystycznej Sudetów tom 8, Kotlina Kamiennogórska,
Wzgórza Bramy Lubawskiej, Zawory, Wydawnictwo I-Bis, Wrocław.
11
Strategia zrównoważonego rozwoju powiatu kamiennogórskiego, 2000, Starostwo Powiatowe
w Kamiennej Górze, Kamienna Góra.
Szmeja M., 1987, Socjologiczne aspekty miejskości Korfantowa, [w:] Heffner K. (red.) Problemy
przestrzennego rozwoju ośrodków lokalnych (na przykładzie Korfantowa w woj.
opolskim), Opole, 163-173.
Sztando A., Brol R., Markowska M., 2001, Strategia rozwoju Gminy Lubawka, Urząd Gminy
Lubawka, Lubawka-Jelenia Góra.
Turnock D, 2000, Globalisation: Regional and rural development in Eastern Europe, [in:]
Domański B. (ed.), Studies in local nad regional development, Prace Geograficzne, 106,
Institute of Geography of the Jagiellonian University, Cracow.
Ulanecki W., 1995, Kościół parafialny p.w. św. Józefa w Chełmsku Śląskim – historia, forma i
funkcja, treści ideowe, Praca magisterska napisana w Instytucie Historii Sztuki pod
kierunkiem J. Wrabca, Uniwersytet Wrocławski, maszynopis.
Williams A., Shaw G., 1991, Tourism and Economic Development: Western European
Experiences, Belhaven Press, London.
Winiarski B., 1999,Czynniki konkurencyjności regionu na przykładzie Dolnego Śląska [w:]
Klamut M. (red.), Konkurencyjność regionów, Akademia Ekonomiczna, Wrocław, 250258.
Streszczenie
Na przykładzie miejscowości Chełmsko Śląskie (do 1945 roku miasto Schömberg, powiat Kamienna Góra) autorzy dyskutują
uwarunkowania, zwłaszcza bariery, rozwoju turystyki w zdegradowanym ośrodku miejskim, na terenie tzw. Ziem
Odzyskanych. Chełmsko Śl. posiada duże walory turystyczne, m.in. zachowany średniowieczny układ urbanistyczny z
barokowymi kamienicami podcieniowymi, a zwłaszcza unikalny w skali kraju zespół drewnianych XVIII w. domów tkaczy. To
popularne i znane przed wojną letnisko, określane mianem „barokowej perełki” po roku 1945 ulegało powolnej degradacji.
Lata 90. Przyniosły szansę przewartościowania odrzucanego dotąd i zaniedbanego dziedzictwa kulturowego i przywrócenie
funkcji turystycznej. Niestety splot niekorzystnych okoliczności: utrata praw miejskich, słaba infrastruktura, wysokie
bezrobocie, degradacja społeczna, peryferyjne położenie w istotny sposób możliwość tę ograniczają. Autorzy identyfikując
bariery rozwoju miejscowości (z których najważniejsze to niedoinwestowanie w zakresie infrastruktur turystycznej oraz
mentalność społeczności lokalnej), wskazują na ich dualny charakter. Przykładowo – brak inwestycji w okresie PRL przyczynił
się z jednej strony do zaniedbania miejscowości, z drugiej strony pozwolił zachować swoisty genius loci średniowiecznego
miasteczka. Peryferyjne położenie z jednej strony ogranicza możliwości rozwoju, z drugiej strony wobec zmieniającej się roli
granicy państwowej przy bliskości lokalnych ośrodków wzrostu (np. Krzeszowa, Teplic), pozwala na stworzenie wyrazistego
wizerunku miejscowości. Wśród władz lokalnych, liderów opinii społecznej oraz dużej części mieszkańców istnieje
konsensus, co do potrzeby rozwijania turystyki. Kluczem do rzeczywistego rozwoju będzie jednak realizacja deklarowanych
postulatów, niełatwa wobec niewielkiej ilości dostępnych środków, nakładania się kompetencji działających na terenie
miejscowości dwóch organizacji pozarządowych oraz ogólnego marazmu mieszkańców. Dla przezwyciężenia syndromu
zaniedbanego i ubogiego miasteczka ważny będzie w równej mierze sukces zapoczątkowanych niedawno inwestycji
turystycznych (hotel Zadrna, kilka gospodarstw agroturystycznych) oraz współpraca wszystkich aktorów lokalnej przestrzeni
(corporal identity), gdyż w dobie intensywnej konkurencji miejsc jedynie spójne, przemyślane, konsekwentne działania
poparte dokładną analizą potrzeb rynku i posiadanego potencjału mogą zaowocować pożądanym kierunkiem rozwoju.
Jednocześnie działania mające na celu rozwój Chełmska Śl. nie odniosą sukcesu bez szerokiego poparcia lokalnej
społeczności i partycypacji społecznej, a zwłaszcza akceptacji i wykształcenia poczucia dumy z własnej, małej ojczyzny.
Mgr Monika A. Murzyn
Zakład Rozwoju Miast
Akademia Ekonomiczna, Kraków
Mgr Krzysztof Gwosdz
Zakład Rozwoju Regionalnego
Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej UJ
12