Karanie czy leczenie?

Z MIESI¥CA
FAS
– ALKOHOLOWY
NA MIESI¥C
ZESPÓ£ P£ODOWY
Tomasz Górski
Karanie czy leczenie?
Amerykañscy prawnicy od kilku lat zastanawiaj¹ siê, co robiæ
z narkomankami i alkoholiczkami, które w czasie ci¹¿y bra³y narkotyki,
nadu¿ywa³y alkoholu i narazi³y swoje dziecko na powa¿ne problemy zdrowotne.
Czy ich miejsce jest w wiêzieniu? A mo¿e w klinice odwykowej? W ró¿nych
stanach w³adze wprowadzaj¹ zasadniczo ró¿ne rozwi¹zania prawne.
W 2000 roku w USA uwagê opinii publicznej zwróci³a sprawa Ferguson vs. Charleston: dziesiêæ kobiet pozwa³o w³adze Charlestonu, ¿e w szpitalu miejskim wykonano
bez ich zgody próby na obecnoœæ kokainy we
krwi. Sprawa opar³a siê o S¹d Najwy¿szy
USA (który uzna³ dzia³ania w³adz za bezprawne) i wywo³a³a burzliw¹ dyskusjê nie
tylko w œrodowiskach prawników i lekarzy.
Jaka by³a przyczyna tak du¿ego zainteresowania? Otó¿ pozywaj¹ce by³y podczas badania w ci¹¿y, a Po³udniowa Karolina, gdzie
le¿y Charleston, jest jedynym stanem w
USA, gdzie za¿ywanie kokainy podczas ci¹¿y mo¿e poci¹gn¹æ za sob¹ karê wiêzienia.
Sprawa wywo³a³a wiele komentarzy. Krytycy ze œrodowisk liberalnych zwrócili uwagê na hipokryzjê wymiaru sprawiedliwoœci:
uzale¿nienie od kokainy (crack) jest rozpowszechnione w œrodowiskach biedoty murzyñskiej, wiêc szukanie we krwi kobiet
w³aœnie kokainy jest nagonk¹ na niezamo¿ne Afroamerykanki (41 z 42 kobiet aresztowanych z tego powodu w Po³udniowej Karolinie to by³y Murzynki). Prokuratura ich
zdaniem nie oœmieli³aby siê oskar¿yæ bogatych
bia³ych kobiet, które podczas ci¹¿y czêsto pij¹
alkohol albo pal¹. Tymczasem w³aœnie wzrost
spo¿ywania alkoholu przez kobiety jest przyczyn¹ znacznego wzrostu narodzin dzieci z FAS
(obecnie wskaŸnik wynosi w USA prawie 1 na
500 urodzeñ). Szkodliwy wp³yw alkoholu i
substancji odtytoniowych na rozwój p³odu jest
udowodniony w wielu badaniach, wiêc je¿eli
oskar¿ono o szkodzenie swojemu dziecku kobiety za¿ywaj¹ce kokainê – to konsekwentnie
nale¿a³oby tak¿e oskar¿yæ ciê¿arne u¿ywaj¹ce alkoholu albo tytoniu.
W œwiadomoœci spo³ecznej Ameryki sprawy te wygl¹daj¹ inaczej, bo prasa rozpisy44
wa³a siê o „kokainowych niemowlêtach”:
dzieciach, które z powodu u¿ywania przez
ich matki kokainy rodzi³y siê z powa¿nymi
anomaliami. Zdjêcia dzieci i wstrz¹saj¹ce
doniesienia o ich losie zrobi³y du¿e wra¿enie na opinii publicznej, natomiast szkodliwoœæ alkoholu w powstawaniu wad wrodzonych nie sta³a siê przedmiotem a¿ tak
szerokiej dyskusji, co wynika prawdopodobnie z faktu, ¿e jest to zjawisko odwieczne i
dlatego lekcewa¿one. Za¿ywanie narkotyków wi¹¿e siê z przestêpczoœci¹ i otacza je
aura potêpienia, która nie dotyczy u¿ywania tytoniu czy alkoholu (oczywiœcie „w rozs¹dnych iloœciach”). Doniesienia lekarzy
œwiadcz¹ jednak o tym, ¿e szkodliwoœæ alkoholu w stosunku do szkód powodowanych
w rozwoju p³odowym przez nielegalne narkotyki jest wyraŸnie niedoceniana.
Jak wskazuj¹ komentatorzy, jest tylko
kwesti¹ czasu zainteresowanie prokuratorów matkami dzieci z FAS, a mo¿e nawet
wszystkich dzieci z wadami powsta³ymi w
okresie p³odowym. Satyryczne wizje przedstawiaj¹ policjantów i prokuratorów nie
wychodz¹cych z klinik po³o¿niczych i próbuj¹cych przeœwietliæ przebieg ci¹¿y znajduj¹cych siê tam pacjentek. Zdrowiu dziecka
mo¿e przecie¿ tak¿e zagroziæ nadmierny
wysi³ek lub niew³aœciwe od¿ywianie siê, a to
mog³oby by ocenione jako czyn przestêpczy.
Coraz wyraŸniej widaæ, ¿e taka polityka
– jeœli zosta³a pomyœlana jako prewencja
problemów zdrowotnych – jest nieskuteczna. We wspomnianej Po³udniowej Karolinie
po precedensowym procesie w 1997 roku,
kiedy to po raz pierwszy z tego powodu skazano matkê na karê wiêzienia, liczba ciê¿arnych matek zwracaj¹cych siê do klinik
odwykowych spad³a o 80% i wkrótce po raz
Z MIESI¥CA NA MIESI¥C
pierwszy od wielu lat podniós³ siê poziom
œmiertelnoœci noworodków.
Jak stwierdzi³o Krajowe Stowarzyszenie
Badañ i Edukacji w Dziedzinie Uzale¿nienia Perinatalnego, „problem nie powstaje w
ten sposób, ¿e kobieta w ci¹¿y decyduje siê
na za¿ywanie narkotyków, ale ¿e uzale¿niona kobieta zachodzi w ci¹¿ê”. Leczenie odwykowe jest najlepszym sposobem zapobiegania za¿ywaniu alkoholu i narkotyków.
Wiele stowarzyszeñ lekarskich wezwa³o
wiêc do zwiêkszania dostêpnoœci terapii odwykowej. Przy okazji wysz³o na jaw, ¿e wiele
placówek odwykowych nie przyjmuje ciê¿arnych kobiet. Sytuacja jednak poprawia siê
i czêœæ klinik amerykañskich wyspecjalizowa³a siê w leczeniu kobiet w ci¹¿y. Okaza³o
siê, ¿e ci¹¿a stanowi doskona³¹ motywacjê
do porzucenia na³ogu.
W wielu stanach politycy pos³uchali wezwañ lekarzy i przygotowali rozmaite programy maj¹ce na celu zwiêkszenie œwiadomoœci kobiet o mo¿liwoœciach leczenia
odwykowego oraz o FAS i innych zaburzeniach powstaj¹cych w ci¹¿y, a tak¿e finansowanie i promowanie specjalnych programów
terapeutycznych oraz u³atwienie dostêpu do
terapii. W niektórych stanach prawodawcy
i sêdziowie nie zrezygnowali z pewnej presji
i przymusu. Najdalej posz³y w tê stronê stany Minnesota, Wisconsin i Po³udniowa Dakota, gdzie sêdziowie mog¹ na okres ci¹¿y
przymusowo umieœciæ kobietê w placówce odwykowej. Takie orzeczenie mo¿e oczywiœcie
te¿ byæ potraktowane jako „karanie”, ale widaæ ró¿nicê w porównaniu z Po³udniow¹ Karolin¹, która troszczy siê bardziej o ukaranie kobiety ni¿ o zdrowie jej dziecka.
W niektórych stanach wiêksze zainteresowanie prawa budzi los dzieci ju¿ narodzonych. Na przyk³ad w stanach Ohio i New
Jersey za¿ywanie narkotyków podczas ci¹¿y mo¿e powodowaæ zawieszenie praw rodzicielskich matki. W praktyce chodzi o to, ¿eby
rodzic wykaza³, ¿e zale¿y mu na dziecku i
zapewni mu w³aœciw¹ opiekê. Dowodem na
to mo¿e byæ podjêcie leczenia odwykowego.
[za: Punishing Women for Their Behavior During Pregnancy: An Approach That Undermines Women’s Health and
Children’s Interests – http://www.lindesmith.org/library/
womrepro.html]
• G³ówny Urz¹d Statystyczny poinformowa³, ¿e w 2001 roku wyprodukowano 904 tys.
hektolitrów spirytusu – o 7.3% mniej ni¿ w
roku 2000. Najbardziej spad³a produkcja win
gronowych (o 25.8%), najmniej piwa (o 1.4%).
Produkcja papierosów wynios³a 80.7 mld
sztuk, o 3.7% mniej ni¿ w roku ubieg³ym
(Wprost). • Kurier Lubelski zapyta³ wybranych pos³ów z regionu o picie w Sejmie: „Jak
by³em przewodnicz¹cym Rady Gminy, to radni, zwykli rolnicy, zachowywali siê lepiej ni¿
wybrañcy narodu. To, co widzê na Wiejskiej,
jest dla mnie niewyobra¿alne” – odpowiedzia³ Józef ¯ywiec, pose³ Samoobrony. „W
Sejmie pije siê od rana” – przyzna³a Zyta
Gilowska z Platformy Obywatelskiej. • Katowickie sklepy bêd¹ mog³y sprzedawaæ alkohol bez ograniczeñ czasowych. Do tej pory
tylko w kilkunastu mo¿na by³o kupiæ alkohol przez ca³¹ dobê – decyzj¹ Rady Miejskiej
by³o to oko³o 5% placówek. Po wyroku Naczelnego S¹du Administracyjnego, który
stwierdzi³, ¿e ka¿dy sklep powinien mieæ
takie same prawa do ustalania godzin handlu i sprzeda¿y alkoholu, wojewoda œl¹ski
zakwestionowa³ wszystkie uchwa³y rad
miejskich ograniczaj¹ce te prawa. Zatem alkohol bêdzie mo¿na sprzedawaæ i podawaæ
przez 24 godziny zarówno na stacjach benzynowych, jak i w 450 placówkach handlowych w mieœcie (Dziennik Zachodni). •
Warszawska policja odnotowa³a niebywa³y
wzrost przestêpstw zwi¹zanych z narkotykami. W roku 2000 by³o ich 1399, rok wczeœniej tylko kilkaset, natomiast w 2001 wykryto ju¿ 2930. Ma to zwi¹zek ze zmian¹
Ustawy o narkomanii: od listopada 2000
posiadanie ka¿dej, nawet niewielkiej iloœci
narkotyków jest karalne. Statystyki nie
obejmuj¹ jednak dzieci i m³odzie¿y do 17.
roku ¿ycia, którym nie grozi odpowiedzialnoœæ karna, tylko przymusowe leczenie lub
kurator, a w wyj¹tkowych przypadkach –
poprawczak (Gazeta Sto³eczna). • £ódzki
s¹d aresztowa³ 31-letniego nauczyciela biologii jednego z gimnazjów, podejrzanego
m.in. o rozpijanie uczniów i czêstowanie ich
marihuan¹. Sprawa jest o tyle kontrowersyjna, ¿e wczeœniej otrzyma³ on tytu³ nauczyciela roku; by³ bardzo zaanga¿owany w
pracê w szkole i uczniowie za nim przepadali. Pojawia³y siê jednak sygna³y, ¿e np.
45
Ä
Z MIESI¥CA NA MIESI¥C
toleruje picie na wycieczkach szkolnych lub
pije z uczniami. Na podstawie tych doniesieñ
nauczyciela zaczê³a obserwowaæ policja
(Wprost). • Oko³o 100 litrów spirytusu przemycali na teren polski dwaj Ukraiñcy zatrzymani przez ³ódzkich celników na trasie
krajowej pod £owiczem. Wiêkszoœæ alkoholu przewozili w specjalnie przerobionym na
potrzeby kontrabandy... zbiorniku na paliwo srebrnego opla ascony, którym podró¿owali (Express Ilustrowany). • Mieszkañca
maleñkiej wsi Piaski w województwie ³ódzkim wczesnym rankiem obudzi³ niewyobra¿alny huk. Stoj¹ca 50 metrów od jego dzia³ki
stodo³a dos³ownie siê z³o¿y³a. Potem jej
szcz¹tki rozsypa³y siê w promieniu ponad
stu metrów, a w ruinach pojawi³ siê ogieñ,
wylecia³a w powietrze nielegalna bimbrownia. I to nie byle jaka: produkcj¹ kierowa³
specjalny komputer, a spirytus by³ przechowywany w kilku tysi¹clitrowych pojemnikach. W³aœcicielowi grozi do dwóch lat wiêzienia (Super Express). • Czêstochowscy
policjanci postanowili w czasie ferii szkolnych wiêcej czasu spêdzaæ w barach i pubach. Na szczêœcie nie po to, by posiedzieæ
przy kufelku, ale by odwieœæ od picia m³odzie¿. Na pomys³ lustrowania dyskotek,
pubów i kawiarenek internetowych wpadli
funkcjonariusze nieetatowej grupy ds. nieletnich dzia³aj¹cej w Sekcji Prewencji Komendy Miejskiej Policji w Czêstochowie.
(Trybuna Œl¹ska). • W Kaliszu dwaj pijani
m³odzieñcy w wyniku wzajemnej szarpaniny wpadli do Prosny. Na szczêœcie dla amatorów lodowatej k¹pieli zdarzenie zarejestrowa³y kamery monitoruj¹ce miasto.
Mê¿czyŸni zostali wyci¹gniêci z rzeki przez
stra¿aków i przewiezieni do izby wytrzeŸwieñ (Gazeta Poznañska). • Coraz wiêcej
kierowców kupuje alkotesty – najtañsze
kosztuj¹ oko³o 90 z³. W³aœciciele samochodów chc¹ wiedzieæ, czy po wypiciu szklanki
piwa mog¹ wyruszyæ w drogê. Reporterzy
Dziennika Zachodniego sprawdzili osobiœcie
kilka dostêpnych na rynku alkotestów, a
wyniki porównywali z profesjonalnym policyjnym urz¹dzeniem. Wskazania niemal nie
ró¿ni³y siê od tych z alkotestu u¿ywanego
przez patrole drogówki. Zaskoczenie spotka³o natomiast samych testuj¹cych: nie spodziewali siê, ¿e po wypiciu jednego piwa za46
wartoœæ alkoholu w organizmie u ka¿dego
z nich przekroczy 0.3 promila. • Rada Federacji w Moskwie z³o¿y³a propozycjê ustawy w sprawie ograniczenia dostaw wódki
ma³o licznym ludom na pó³nocy Rosji. U
Czukczów, Nienców i Koriaków odsetek zgonów spowodowanych alkoholem jest 20 razy
wy¿szy ni¿ u Rosjan, którzy ¿yj¹ w tym
samym regionie. Te ma³e grupy etniczne
tradycyjnie prowadzi³y koczowniczy tryb
¿ycia, zajmuj¹c siê hodowl¹ reniferów i myœlistwem; pod naciskiem w³adz radzieckich
przesz³y do ¿ycia osiad³ego. Wiele osad zaopatruje siê w artyku³y spo¿ywcze wy³¹cznie drog¹ powietrzn¹, dlatego mo¿na kontrolowaæ dostawy (Itar-Tass). • Szef
s³owackiego MSW, Ivan Szimko nakaza³
sprawdzenie, czy policjanci nie nadu¿ywaj¹ alkoholu. Kontrola ma zwi¹zek z seri¹
œmiertelnych wypadków drogowych spowodowanych przez nietrzeŸwych stró¿ów porz¹dku. Ka¿demu z policjantów opiniê ma
wystawiæ jego prze³o¿ony. Jeœli w przysz³oœci policjant naruszy prawo pod wp³ywem
alkoholu, pracê straci nie tylko on, ale tak¿e oceniaj¹cy go szef (Super Express). • Za
chorobê zawodow¹ uzna³o Ministerstwo
Pracy w Korei Po³udniowej problemy zdrowotne wywo³ane s³u¿bowym piciem alkoholu. W wielu koreañskich przedsiêbiorstwach
niemal obowi¹zkiem s¹ spotkania po pracy
w barze z szefem lub klientami. Nowy system ubezpieczeñ spo³ecznych przewiduje pokrywanie z kasy pañstwowej kosztów leczenia pracowników dotkniêtych problemami
spowodowanymi nadu¿ywaniem alkoholu,
które powsta³y „w wyniku czynnoœci s³u¿bowych” (Wprost). • Ostre picie w poci¹gu
pasa¿erskim relacji Petersburg – Wielkie
£uki skoñczy³o siê po¿arem ca³ego wagonu.
Do tragedii do sz³o o 1.30 w nocy. W wagonie by³o bardzo zimno; pasa¿erowie zaczêli
przygadywaæ, ¿e na taki zi¹b najlepiej robi
szklanka spirytusu. Starsza kobieta zaproponowa³a kubek domowego spirytusu, który wioz³a w 5-litrowej bañce dla swojego
mê¿a. Kiedy jeden z uczestników libacji wyrazi³ w¹tpliwoœæ co do jakoœci spo¿ywanego
trunku, kobieta zapa³k¹ podpali³a zawartoœæ kubka. Ogieñ ugaszono na pobliskiej
stacji Dno, dziewiêciu „biesiadników”dozna³o ciê¿kich poparzeñ (Super Express). (od)